Wikipedia astwiki https://ast.wikipedia.org/wiki/Portada MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Medios Especial Alderique Usuariu Usuariu alderique Wikipedia Wikipedia alderique Ficheru Ficheru alderique MediaWiki MediaWiki alderique Plantía Plantía alderique Ayuda Ayuda alderique Categoría Categoría alderique TimedText TimedText talk Módulu Módulu alderique Event Event talk 0 878 4503118 4463395 2026-07-07T20:31:47Z Mistico Dois 69055 4503118 wikitext text/x-wiki {{Febreru}} '''Abreviatures''' ° : fecha de nacencia † : fecha de la muerte == Fechos == * [[1685]] – El católicu Xacobu Stuart, [[duque de York]], conviértese nel rei [[Xacobu II d'Inglaterra|Xacobu II]] d'[[Inglaterra]] ya [[Islla d'Irlanda|Irlanda]], y nel rei Xacobu VII d'[[Escocia]], asocediendo al so hermanu [[Carlos II d'Inglaterra|Carlos II]], rei d'Inglaterra, Escocia ya Irlanda de magar [[1660]]. Xaime ha reinar hasta ser depuestu en [[1688]]. * [[1937]]: Entama la "Batalla del Xarama", au los republicanos s'enfrentaren a los sublevaos del xeneral [[Francisco Franco]]. == Nacencies == * [[1864]] - Ramón García Tuero, conocíu como'l [[gaiteru Libardón]], músicu y cantador asturianu († [[21 d'ochobre]] de [[1932]]). * [[1911]] - [[Ronald Reagan]], 40ᵘ presidente d'Estaos Xuníos ([[5 de xunu]] de [[2004]]). * [[1945]] - [[Bob Marley]], músicu xamaicanu. * [[1950]] - [[Natalie Cole]], cantante d'Estaos Xuníos ([[31 d'avientu]] de [[2015]]). * [[1949]] - [[Jim Sheridan]], direutor de cine [[pueblu irlandés|irlandés]]. * [[1960]] - [[Megan Gallagher]], actriz d'Estaos Xuníos. * [[1966]] - [[Rick Astley]], cantante inglés. * [[1985]] - [[Crystal Reed]], actriz d'Estaos Xuníos. * [[1990]] - [[Viktóriya Baránova]], deportista rusa que compitió en ciclismu na modalidá de pista, especialista nes pruebes de velocidá. == Muertes == * [[1918]] - [[Gustav Klimt]], pintor austriacu. * [[1982]] - [[Ben Nicholson]], pintor y escultor inglés. * [[2004]] - [[Margarita Landi]], periodista española. == Referencies == {{llistaref}} {{meses}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Febreru|06]] fi4kdvso480zgh20gutdt1ea8l7y3o9 0 944 4503115 4495561 2026-07-07T20:29:33Z Mistico Dois 69055 4503115 wikitext text/x-wiki {{Abril}} '''Abreviatures''' ° : fecha de nacencia † : fecha de la muerte == Fechos == * [[1815]] - El monte Tambora entra n'erupción, faciendo de 1815 el llamáu [[añu ensin branu]]. * [[1912]] - El ''[[RMS Titanic|Titanic]]'' parte del puertu de Southampton, n'[[Inglaterra]]. * [[1919]] - [[Revolución mexicana]]: [[Emiliano Zapata]] ye asesináu por fuercies gubernamentales en Morelos. * [[1938]] - Édouard Daladier toma posesión como primer ministru de [[Francia]]. * [[1941]] - [[Segunda guerra mundial]]: Formación del Estáu Independiente de [[Croacia]] tres la ocupación del reinu de Yugoslavia con Ante Pavelic como dirixente del grupu fascista de los Ustase. * [[1953]] - ''The House of Wax'' ye la primera película [[cinematografía|cinematográfica]] en color y tridimensional. * [[1957]] - La [[Canal de Suez]] ye reabierta a tolos barcos tres tar pesllada per tres meses. * [[1959]] - [[Akihito]], actual Emperador de [[Xapón]], cásase con Michiko. * [[1963]] - El [[submarín]] ''USS Thresher (SSN-593)'' piérdese nel mar con tola tripulación. * [[1970]] - [[Paul McCartney]] anuncia la disolución de [[The Beatles]]. * [[1998]] - Fírmase'l acuerdu de [[Belfast]]. == Nacencies == * [[1894]] - [[Ben Nicholson]], pintor y escultor inglés * [[1952]] – [[Steven Seagal]], actor de cine d'aición == Muertes == * [[1931]] - [[Khalil Gibran]], escritor y pintor libanés (° [[6 de xineru]] de [[1883]]). * [[1954]] - [[Hermanos Lumière|Auguste Lumière]], inventor del [[proyeutor cinematográficu]] —xunto col so hermanu Louis— (° [[19 d'ochobre]] de [[1862]]). * [[2020]] - [[Enrique Múgica]], ex-ministru, [[Defensor del Pueblu]] d'[[España]] y políticu [[PSOE|socialista]]<ref>[https://www.lne.es/espana/2020/04/10/muere-88-anos-exministro-enrique/2623507.html Muere Enrique Múgica, histórico del PSOE y exministro de Justicia, a los 88 años] La Nueva España, consultao'l. 11.04.2020</ref> == Referencies == {{llistaref}} {{Meses}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Abril|10]] lqzlj7q1l7423zhvofnttg8fligrx9t 4503117 4503115 2026-07-07T20:31:09Z Mistico Dois 69055 4503117 wikitext text/x-wiki {{Abril}} '''Abreviatures''' ° : fecha de nacencia † : fecha de la muerte == Fechos == * [[1815]] - El monte Tambora entra n'erupción, faciendo de 1815 el llamáu [[añu ensin branu]]. * [[1912]] - El ''[[RMS Titanic|Titanic]]'' parte del puertu de Southampton, n'[[Inglaterra]]. * [[1919]] - [[Revolución mexicana]]: [[Emiliano Zapata]] ye asesináu por fuercies gubernamentales en Morelos. * [[1938]] - Édouard Daladier toma posesión como primer ministru de [[Francia]]. * [[1941]] - [[Segunda guerra mundial]]: Formación del Estáu Independiente de [[Croacia]] tres la ocupación del reinu de Yugoslavia con Ante Pavelic como dirixente del grupu fascista de los Ustase. * [[1953]] - ''The House of Wax'' ye la primera película [[cinematografía|cinematográfica]] en color y tridimensional. * [[1957]] - La [[Canal de Suez]] ye reabierta a tolos barcos tres tar pesllada per tres meses. * [[1959]] - [[Akihito]], actual Emperador de [[Xapón]], cásase con Michiko. * [[1963]] - El [[submarín]] ''USS Thresher (SSN-593)'' piérdese nel mar con tola tripulación. * [[1970]] - [[Paul McCartney]] anuncia la disolución de [[The Beatles]]. * [[1998]] - Fírmase'l acuerdu de [[Belfast]]. == Nacencies == * [[1894]] - [[Ben Nicholson]], pintor y escultor inglés. * [[1952]] – [[Steven Seagal]], actor de cine d'aición. == Muertes == * [[1931]] - [[Khalil Gibran]], escritor y pintor libanés (° [[6 de xineru]] de [[1883]]). * [[1954]] - [[Hermanos Lumière|Auguste Lumière]], inventor del [[proyeutor cinematográficu]] —xunto col so hermanu Louis— (° [[19 d'ochobre]] de [[1862]]). * [[2020]] - [[Enrique Múgica]], ex-ministru, [[Defensor del Pueblu]] d'[[España]] y políticu [[PSOE|socialista]]<ref>[https://www.lne.es/espana/2020/04/10/muere-88-anos-exministro-enrique/2623507.html Muere Enrique Múgica, histórico del PSOE y exministro de Justicia, a los 88 años] La Nueva España, consultao'l. 11.04.2020</ref> == Referencies == {{llistaref}} {{Meses}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Abril|10]] h52oujs3b8oyew6t1eyeuqame20p8l6 0 1039 4503166 4431318 2026-07-07T23:56:49Z Dostojewskij 25653 /* Nacencies */ + [[George Walker Bush]] + [[Sylvester Stallone]] 4503166 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20190604124730}} {{Xunetu}} == Fechos == * [[ ]] - == Nacencies == * [[1946]] - [[George Walker Bush]], presidente de los Estaos Xuníos d'América. * [[1946]] - [[Sylvester Stallone]], actor de cine d'Estaos Xuníos. * [[1959]] - [[Ángela Vallina]], política asturiana. * 1959 - [[George Grosz]], pintor alemán. * [[1999]] - [[Axel Bamba]], futbolista francés. == Muertes == * [[2019]] - [[João Gilberto]]<ref>{{cita web |url=https://www.infobae.com/america/cultura-america/2019/07/06/murio-a-los-88-anos-joao-gilberto-la-gran-leyenda-de-la-bossa-nova/ |títulu= Murió a los 88 años João Gilberto, la gran leyenda de la bossa nova|fechaaccesu=7 de xunetu de 2019 |sitiuweb= www.infobae.com|idioma= castellanu|cita= }}</ref>, cantante brasilanu. * [[2023]] - [[Arnaldo Forlani]], políticu italianu. == Referencies == {{llistaref}} {{Meses}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Xunetu|06]] 668iypzjyrhxozmjkim3nn4g85yqopc 0 1308 4503211 4502910 2026-07-08T07:03:52Z Limotecariu 735 4503211 wikitext text/x-wiki {{añu}} '''Abreviatures''' ° : fecha de nacencia † : fecha de la muerte '''1968''' (MCMLXVIII) foi un [[añu bisiestu entamáu en llunes]] del [[calendariu gregorianu]]. == Fechos == === Xineru-abril === * [[5 de xineru]] – Entama en [[Checoslovaquia]] la ''[[Primavera de Praga]].'' [[Alexander Dubcek]] ye elexíu primer secretariu del Partíu comunista checoslovacu. * [[15 de xineru]] – Terremotu del Belice de 1968 en [[Sicilia]]. El terremotu, con un seísmu principal de 6,4 graos na [[escala sismolóxica de Richter]] y cinco répliques de más de 5 graos, dexó 380 muertos y alredor de 1.000 firíos<ref>{{Cite news|title=Italy: The Day the Earth Shook|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,837724,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080306025845/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,837724,00.html|url-status=dead|archive-date=March 6, 2008|newspaper=[[Time (magazine)|Time]]|date=January 26, 1968|access-date=August 2, 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://emidius.mi.ingv.it/CPTI99/CPTI_finestre.html|title=CPTI – catalogo (per finestre temporali)|website=emidius.mi.ingv.it}}</ref>. * [[25 de xineru]] – El submarín israelín ''INS Dakar'' fúndese nel mar Mediterraneu: morrieron 69 persones<ref>{{Cite news|last=Gross|first=Judah Ari|date=2018-05-28|title=50 years after enigmatic sinking, Israel releases footage of search for lost sub|url=https://www.timesofisrael.com/50-years-after-enigmatic-sinking-israel-releases-footage-of-search-for-lost-sub/|access-date=2025-09-04|work=The Times of Israel|language=en-US|issn=0040-7909}}</ref>. * [[28 de xineru]] – El submarín francés ''Minerve'' fúndese nel mar Mediterraneu: morrieron 52 persones. * 30 de xineru – [[Guerra del Vietnam]]: Entama la ofensiva del Tet con una serie de ataques por sospresa del [[Frente Nacional de Lliberación del Vietnam|Viet Cong]] en [[Vietnam del Sur]]. * [[31 de xineru]] – El presidente de [[Nauru]], [[Hammer DeRoburt]], proclama la independencia de su país con respeutu a [[Australia]], [[Gran Bretaña]] y [[Nueva Zelanda]]<ref>{{Cite web|url=https://www.dailytelegraph.com.au/news/today-in-history/nauru-gained-its-independence-50-years-ago-but-remains-dependent-on-australia/news-story/b45c07e47c4e695430aa447ab0b620b1|title=Nauru: How Pleasant Island became world's smallest republic}}</ref>. * 31 de xineru – Guerra del Vietnam: Soldaos del Viet Cong ataquen la embaxada de los Estaos Xuníos en [[Ciudá Ho Chi Minh|Saigón]]. * 6 a 18 de febreru – Cellébrense, na ciudá francesa de [[Grenoble]], los [[Xuegos Olímpicos d'Iviernu]]. * [[8 de febreru]] – Masacre de Orangeburg, n'Estaos Xuníos. Una manifestación polos derechos civiles, desendolcada nún campus universitariu pa protestar escontra la segregación racial en Carolina del Sur, ye disuelta pola policía estatal. Morrieron trés estudiantes afroamericanos, na que foi la primer vegada na que la policía mató estudiantes dientro d'instalaciones universitaries. * [[1 de marzu]] – La Llei de los Inmigrantes de la Commonwealth restrinxe'l derechu d'entrada de los ciudadanos de la [[Commonwealth]] al [[Reinu Xuníu]]. * [[3 de marzu]] – El vuelu d'[[Air France]] númberu 212, un [[Boeing 707]], estréllase en [[Guadalupe (Francia)|Guadalupe]] na maniobra d'aprosimación al aeropuertu, causando 63 víctimes. * [[8 de marzu]] – El submarinu soviéticu K-129, con 98 tripulantes, fúndese a unes 90 milles al suroeste de [[Ḥawai]]. * [[12 de marzu]] – [[Mauriciu]] algama la independencia. * 22 de marzu – [[Daniel Cohn-Bendit]] (''Danny el Roxu'') y otros siete estudiantes ocupen l'edificiu alministrativu del nuevu campus de Nanterre, de la [[Universidá de París]], nel contestu d'unes protestes escontra'l ríxidu sistema educativu, y esto marca'l niciu de los socesos conocíos como [[Mayu de 1968 en Francia|Mayu del 68]], que punxeron a Francia a la vera d'una revolución. * [[24 de marzu]] – El vuelu 712 d'[[Aer Lingus]], que volaba de [[Cork]] a [[Londres]], estréllase nel condáu inglés de Wexford: morrieron los 61 pasaxeros y tripulantes que viaxaben nelli. * [[28 de marzu]] – L'estudiante brasileñu Edson Luis de Lima Souto ye abatíu pola policía nuna manifestación que pedía precios más baxos pal menú nos restoranes pa estudiantes de ingresos baxos. Los disturbios que siguieron la so muerte foron uno de los primeros escontra la dictadura militar del país. * [[4 d'abril]] – Asesinatu de [[Martin Luther King|Martin Luther King Jr]]. El cabezaleru de la llucha polos derechos civiles ye asesináu por [[James Earl Ray]] nel motel Lorraine, en [[Memphis]] (EEXX). Los disturbios que siguieron afectaron a les principales ciudaes d'Estaos Xuníos demientres varios díes. * [[6 d'abril]] – Cellébrase, en Londres, la 13ª edición del Festival de la Canción d'Eurovisión, que gana la canción que representa a España, ''[[La, la, la]]'', interpretada por [[Massiel]]. * [[7 d'abril]] – El pilotu d'automovilismu [[Jim Clark]] muerre nún accidente nuna carrera de [[Fórmula 2]] nel circuitu alemán de [[Circuitu de Hockenheim|Hockenheim]]. * [[23 d'abril]] – Ciruxanos del Hospital de la Piedá, en [[París]], tresplanten por primer vez un corazón. * 23 a 30 d'abril – Estudiantes que protestaben escontra la guerra del Vietnam na [[Universidá de Columbia]], en [[Nueva York]], ocupen los edificios alministrativos y obliguen a la universidá a pesllar. === Mayu-agostu === * [[1 de mayu]] – Fórmase oficialmente l'[[Asociación Caribeña de Llibre Comerciu]] (CARIFTA), de la que formen parte [[Antigua y Barbuda]], [[Barbados]], [[Guyana]] y [[Trinidá y Tobagu]]<ref>{{cite book|first=Vincent R.|last=McDonald|title=The Caribbean Economies|publisher=Ardent Media|year=1973|page=73}}</ref>. * [[2 de mayu]] – Mayu del 68: Les autoridaes piesllen el campus de Nanterre de la Universidá de París, y les protestes treslládense a la [[Sorbona]]. * [[3 de mayu]] – El vuelu 352 de la compañía Braniff International Airways estréllase cerca de Dawson ([[Texas]]), y muerren los 85 pasaxeros y tripulantes que viaxaben nelli. * [[6 de mayu]] – Mayu del 68: Estudiantes manifestándose enfréntense violentamente a la policía nes cais de París. * [[13 de mayu]] – Mayu del 68: Los principales sindicatos d'izquierdes de Francia convoquen un día de fuelga xeneral, y axúntense colos estudiantes nuna manifestación qu'axunta a un millón de persones nes cais de París<ref>{{Cite news|date=2018-05-11|title=May 1968: The protests that changed the world|url=https://www.abc.net.au/news/2018-05-12/may-1968-protests-changed-the-world-explainer/9752206|access-date=2025-03-27|work=ABC News|language=en-AU}}</ref>. * [[19 de mayu]] – [[Guerra civil de Nixeria]]: L'exércitu nixerianu captura [[Port Harcourt]], sitiando a los biafreños. De resultes, producirase un desastre humanitariu, con miles de muertos por fame ente los sitiaos. * [[22 de mayu]] – El submarín nuclear d'Estaos Xuníos ''Scorpion'' fúndese a 400 milles al suroeste de les [[Azores]] colos sos 99 tripulantes. * [[29 de mayu]] – El presidente francés [[Charles de Gaulle]] abandona París ensin dicí-y al so primer ministru, [[Georges Pompidou]], aú va. Dafechu, diríxese al cuartel xeneral de les tropes del exércitu francés en Alemaña, en [[Baden-Baden]], p'asegurase'l so respaldu. * [[30 de mayu]] – Con milles de manifestantes nes cais de París, el presidente De Gaulle convoca eleiciones, y consigue calmar la situación<ref name="Dogan">{{Cite journal|last=Dogan|first=Mattei|title=How Civil War Was Avoided in France|journal=International Political Science Review|year=1984|volume=5|issue=3|pages=245–277|jstor=1600894|doi=10.1177/019251218400500304|s2cid=144698270}}</ref>. * [[3 de xunu]] – La feminista radical Valerie Solanas dispára-y a Andy Warhol nel so estudiu neoyorkinu, The Factory: l'artista sobrevive tres d'una operación de cinco hores. * [[5 de xunu]] – El senador y posible futuru candidatu demócrata a les eleiciones presidenciales, [[Robert F. Kennedy]], muerre asesináu nel hotel Ambassador de [[Los Angeles]]. * [[17 de xunu]] – [[Malasia]]: El Partíu Comunista de Malasia entama una segunda revuelta escontra'l gobiernu, y declárase l'estáu d'emerxencia nel país. * [[21 de xunu]] – Brasil: Una manifestación d'estudiantes enfrente del edificiu del Jornal do Brasil acaba con 28 muertos y mnás de mil deteníos. * [[23 de xunu]] – Traxedia de la puerta 12: Una estampida nel estadiu de [[Club Atlético River Plate|River Plate]], en [[Buenos Aires]], fina con 74 muertos, tóos ellos aficionaos de [[Boca Juniors]], y 150 firíos. * 23 y 30 de xunu – Eleiciones llexislatives en Francia. El partíu gaullista Unión por la Defensa de la República conviértese nel primeru na historia de Francia en consiguir una mayoría absoluta na [[Asamblea Nacional de Francia|Asamblea Nacional]]<ref>{{cite web|url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/FRANCE_1968_E.PDF|title=France|website=Inter-Parliamentary Union}}</ref>. Georges Pompidou, que lliderara'l partíu demientres la campaña eleutoral, dimite como primer ministro tres les eleiciones, y esto desactiva les protestes populares. * [[26 de xunu]] – Les [[islles Ogasawara]], tres de 23 años d'ocupación pola marina de los Estaos Xuníos, son devueltes a [[Xapón]]. * [[1 de xunetu]] – Pónese a la firma'l [[Tratáu de Non Proliferación Nuclear]]. * [[17 de xunetu]] – [[Sadam Husein|Saddam Husein]] conviértese, tres d'un [[Golpe d'Estáu|golpe d'estáu]], en vicepresidente del Conseyu Revolucionariu iraquín.[[Ficheru:František Dostál Srpen 1968 3.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|209x209px|20-21 d'agostu. Tropes del Pautu de Varsovia invaden Checoslovaquia.]] * [[18 de xunetu]] – Fúndase, en [[California]], la compañía fabricante de semiconductores [[Intel Corporation]]. * [[20 de xunetu]] – Entamen, nel estadiu Soldier Field de [[Chicago]] (EEXX), los primeros Xuegos de Verano organizaos por [[Special Olympics]]: compiten alredor de mil atletes con discapacidá intelectual. * [[25 de xunetu]] – [[Pablo VI]] asoleya la [[encíclica]] ''Humana vitae'', na que reafirma'l refugu de la contracepción artificial por parte de la [[Ilesia Católica]]. * [[11 d'agostu]] – Caberu viaxe d'un tren de vapor con serviciu de pasaxeros en [[Gran Bretaña]]: un grupu de llocomotores de la compañía [[British Rail]] faen el viaxe d'ida y vuelta dende [[Liverpool]] a [[Carlisle (Cumbria)|Carlisle]]. * 20 y 21 d'agostu – [[Invasión de Checoslovaquia pol Pautu de Varsovia]]. 750.000 soldaos, 6.500 tanques y 800 aviones del [[Pautu de Varsovia]] invaden, na mayor movilización de soldaos n'Europa de magar el final de la [[Segunda Guerra Mundial]], [[Checoslovaquia]], finando cola lliberalización política que traxera la nomada Primavera de Praga. * [[24 d'agostu]] – [[Francia]] realiza'l so primer ensayu de la [[bomba d'hidróxenu]] nel atolón de [[Fangataufa]], na [[Polinesia Francesa]]. === Setiembre-avientu === [[Ficheru:1968_Mexico_emblem.svg|izquierda|miniaturadeimagen|241x241px|12-27 d'ochobre. Cellébrense, en Ciudá de Méxicu, los [[Xuegos Olímpicos de Méxicu 1968|Xuegos Olímpicos de Veranu Méxicu-68]].]] * [[6 de setiembre]] – [[Suazilandia]] (anguaño Eswatini) algama la independencia. * [[7 de setiembre]] – Accidente del vuelu 1611 d'Air France, que volaba de [[Córcega]] a [[Niza]]: muerren los 95 ocupantes del avión. * [[13 de setiembre]] – [[Albania]], que yá dexara de participar activamente nel Pautu de magar 1962, abandona formalmente'l Pautu de Varsovia tres de la invasión de Checoslovaquia. * [[27 de setiembre]] – [[Marcelo Caetano]] conviértese en primer ministru de [[Portugal]]. * [[2 d'ochobre]] – [[Masacre de Tlatelolco]]. Una manifestación d'estudiantes desarrollada en La Plaza de las Tres Culturas, en [[Ciudá de Méxicu]], diez díes enantes de la inauguración de los Xuegos Olímpicos acaba con un bañu de sangre: muerren ente 300 y 400 estudiantes. * [[11 d'ochobre]] – La [[NASA]] llanza'l [[Apollo 7]], la primer misión tripulada del [[programa Apollo]]. Ente los oxetivos de la misión tán facer la primer tresmisión de televisión en directu dende l'espaciu, y simular l'encuentru y l'acoplamientu d'un módulu lunar. * 11 d'ochobre – [[Panamá]]. Un golpe d'estáu, dirixíu polos coroneles Boris Martínez ya [[Omar Torrijos]], depón al gobiernu democráticu (magar que de llexitimidá perdiscutida) del presidente [[Arnulfo Arias Madrid|Arnulfo Arias]]. Menos d'un añu dempués Torrijos conviértese nel xefe de gobiernu del país. * [[12 d'ochobre]] – Independícense les provincies españoles de [[Fernando Poo]] y [[Río Muni]], que pasen a ser la República de [[Guinea Ecuatorial]]. * 12 a 27 d'ochobre – Cellébrense, en Ciudá de Méxicu, los [[Xuegos Olímpicos de Méxicu 1968|Xuegos Olímpicos de Veranu]]. * [[16 d'ochobre]] – Xuegos Olímpicos: Los atletes afroamericanos [[Tommie Smith]] y [[John Carlos]], medalla d'oru y bronce respeutivamente na prueba olímpica de los 200 metros, saluden col puñu en altu (saludu típicu del movimientu ''Black Power'') na ceremonia d'entrega de les sos medalles. Son sofitaos, na acción, pol medallista de plata, l'australianu Peter Norman. * [[18 d'ochobre]] – Xuegos Olímpicos: L'atleta d'Estaos Xuníos [[Bob Beamon]] ruempe'l récord mundial de saltu de llonxitú. La so marca, de 8,90 m, sedrá imposible de superar nos siguientes 23 años.[[Ficheru:NIXONcampaigns.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|November 5: Richard Nixon elected United States President]] * [[25 d'ochobre]] – Primer conciertu en directu de la banda de rock [[Led Zeppelin]] na Universidá de Surrey (Inglaterra)<ref>{{Cite web|url=http://rockandrollgarage.com/back-time-led-zeppelin-members-talk-beatles/|last=Polcaro|first=Rafael|date=November 22, 2017|title=Back In Time: Led Zeppelin members talk about The Beatles}}</ref>. * [[31 d'ochobre]] – Guerra del Vietnam. Los progresos de les conversaciones de paz desarrollaes en París de magar el 13 de mayu, el presidente d'Estaos Xuníos [[Lyndon B. Johnson]] da anuncia a la nación de que tien ordenao'l cese de les operaciones militares en Vietnam del Norte, que se fadrá efectivu al día siguiente. * [[5 de payares]] – Eleiciones presidenciales nos Estaos Xuníos. El candidatu republicanu [[Richard Nixon]] derrota al candidatu demócrata, [[Hubert Humphrey]], y al candidatu del [[Partíu Independiente Americanu]], [[George Wallace]]. * [[7 de payares]] – Entama la [[revolución pakistaní de 1968]], que finará cola dimisión del xeneral [[Ayub Khan]] y, finalmente, cola ruptura del país en dos y la formación del estáu de [[Bangladesh|Bangladex]]. * [[19 de payares]] – [[Malí|Mali]]: Final'l réximen del presidente [[Modibo Keïta]] tres d'un golpe militar non sangrientu llideráu por [[Moussa Traoré]]<ref>{{citation|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Mali.pdf|title=Mali country profile|publisher=[[Library of Congress]] [[Federal Research Division]]|location=Washington, D.C.|page=3|date=January 2005}}</ref>. * [[22 d'avientu]] – [[Mao Zedong]] establez que los xóvenes educaos nes ciudaes tienen que ser unviaos a les zones rurales pa ser reeducaos. Ye l'aniciu del "Movimientu Baxar al Campu" (上山下郷運動). * [[24 d'avientu]] – Programa Apollo. La nave tripulada [[Apollo 8]] orbita alredor de la Lluna. Los astronautas Frank Borman, Jim Lovell y William Anders conviértense nos primeros humanos en ver la cara oculta de la Lluna y el planeta Tierra completu, amás de ser los humanos que viaxaran de magar más lloñe de la Tierra. == Nacencies == * [[18 de febreru]] – [[Molly Ringwald]], actriz d'Estaos Xuníos. * [[4 de marzu]] – [[Patsy Kensit]], actriz y cantante Inglesa. * [[6 de marzu]] – [[Moira Kelly]], actriz d'Estaos Xuníos. * [[30 de marzu]] – [[Céline Dion]], cantante canadiana. * [[7 de mayu]] – [[Traci Lords]] (''Nora L. Kuzma''), actriz y cantante d'Estaos Xuníos. * [[28 de mayu]] – [[Kylie Minogue]], actriz y cantante australiana. * [[1 de xunu]] – [[Jason Donovan]], actor y cantante australianu. * [[21 de xunetu]] – [[Brandi Chastain]], futbolista d'[[Estaos Xuníos]]. * [[24 de xunetu]] – [[Xuan Santori]], escritor asturianu. * [[6 de setiembre]] – [[Xavier Escaich]], futbolista español. * [[25 de setiembre]] – [[Will Smith]], actor d'Estaos Xuníos. * [[6 d'ochobre]] – [[Hugo Leonardo Pérez|Hugo Pérez]], futbolista arxentín. * [[27 d'ochobre]] – [[Juan Orlando Hernández]], presidente d'Hondures. * [[7 de payares]] – [[Antonella Bellutti]], ciclista italiana. == Muertes == * [[9 de febreru]] – [[Pedro Masaveu Masaveu]], empresariu asturianu. * [[15 de febreru]] – [[Adolfo Suárez Morán]], futbolista asturianu. * [[4 d'abril]] – [[Memphis]] ([[Tennessee]]): [[Martin Luther King]], pastor baptista, militante polos derechos civiles de los afroamericanos, [[premiu Nobel de la Paz]] en [[1964]] (° [[15 de xineru]] de [[1929]]). == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:1968]] [[Categoría:Sieglu XX]] 046u60loapbnr6t74ze47l615fx2tyi 0 1322 4503119 4458466 2026-07-07T20:32:44Z Mistico Dois 69055 4503119 wikitext text/x-wiki {{añu}} '''Abreviatures''' ° : fecha de nacencia † : fecha de la muerte == Fechos == * [[8 de xineru]] – El Principáu d'[[Andorra]] elix por primer vez na historia un presidente del gobiernu: Oscar Ribas. * [[11 de xineru]] – [[Estatutu d'Autonomía d'Asturies]]. * [[1 de mayu]] – Entama a editase'l Boletín de l'[[Academia de la Llingua Asturiana]] "Lletres Asturianes". * [[14 de payares]] – [[Lech Wałęsa]], líder del sindicatu illegal polacu [[Solidaridá (Solidarność)|Solidaridá]], ye lliberáu tres de pasar once meses encarceláu nuna prisión cercana a la frontera soviética. * [[22 d'avientu]] – El gobiernu español aprueba la xornada llaboral de 40 hores selmanales. == Nacencies == * [[21 de mayu]] - [[José Alberto López]], entrenador de fútbol asturianu. * [[21 de payares]] - [[María Cotiello]], actriz asturiana. == Muertes == * [[6 de febreru]] - [[Ben Nicholson]], pintor y escultor inglés. * [[29 de mayu]] - [[Romy Schneider]], actriz austriaca. * [[14 de setiembre]] - [[Grace Kelly]], princesa de Mónaco y antigua actriz. * [[12 d'avientu]] - [[Alfonso Camín]], poeta asturianu en llingua castellana (° [[12 d'agostu]] de [[1890]]). == [[Premios Príncipe d'Asturies]] == * [[Premiu Príncipe d'Asturies de les Artes|Artes]] - [[Pablo Serrano Aguilar]] * [[Premiu Príncipe d'Asturies de Ciencies Sociales|Ciencies Sociales]] - [[Antonio Domíguez Ortiz]] * [[Premiu Príncipe d'Asturies de Comunicación y Humanidaes|Comunicación y Humanidaes]] - [[Mario Augusto Bunge]] * [[Premiu Príncipe d'Asturies de Cooperación Internacional|Cooperación Internacional]] - [[Enrique V. Iglesias]] * [[Premiu Príncipe d'Asturies d'Investigación Científica y Téunica|Investigación Científica y Téunica]] - [[Manuel Ballester Boix]] * [[Premiu Príncipe d'Asturies de les Lletres|Lletres]] - [[Miguel Delibes]] y [[Gonzalo Torrente Ballester]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:1982]] [[Categoría:Sieglu XX]] sc8felc8dzhbfcgf1qep00y6zm9ztsj 0 1325 4503214 4502427 2026-07-08T07:05:54Z Limotecariu 735 4503214 wikitext text/x-wiki '''1985''' (MCMLXXXV) foi un [[añu común entamáu en martes]] del [[calendariu gregorianu]]. Foi designáu como [[Añu Internacional de la Mocedá (1985)|Añu Internacional de la Mocedá]] poles [[Organización de les Naciones Xuníes|Naciones Xuníes]].{{añu}} == Fechos == * [[1 de xineru]] – Créase'l [[sistema de nomes de dominiu]] d'[[Internet]]. * 1 de xineru - [[Groenlandia]] abandona la [[Comunidá Económica Europea]] de resultes d'un nuevu alcuerdu sobre derechos de pesca<ref>Organisation for Economic Co-operation and Development. Committee for Fisheries (1985). ''Problems of Trade in Fishery Products''. Organisation for Economic Co-operation and Development. p. 157. ISBN 978-92-64-12775-3</ref>. * [[7 de xineru]] – L'[[Axencia Xaponesa d'Esploración Aeroespacial]] (JAXA) llanza al espaciu la nave ''[[Sakigake]]'', la primer nave espacial interplanetaria xaponesa, y la primer sonda espacial de llargu alcance unviada al espaciu por un país distintu a los [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] y la [[Xunión Soviética]]. * [[15 de xineru]] – [[Tancredo Nieves]] ye elexíu presidente de [[Brasil]] pol Congresu, finando asina 21 años de gobiernu militar<ref>John Higley; Richard Gunther; Higley John (1992). ''Elites and Democratic Consolidation in Latin America and Southern Europe''. Cambridge University Press. p. 264. <nowiki>ISBN 978-0-521-42422-6</nowiki></ref>. * [[27 de xineru]] – Créase, en [[Teḥrán]], la [[Organización de Cooperación Económica]]<ref>''Central Asia Monitor. 1994''. p. 16. Detroit: The University of Michigan, 1994.</ref>. * [[28 de xineru]] – Grábase'l single benéficu "We are the World" por la xuntanza de músicos y cantantes nomada USA for Africa. * [[4 de febreru]] – Reabre la frontera ente [[Xibraltar]] y [[España]] por primer vegada de magar [[1969]], cuando la cerrara'l [[Francisco Franco|xeneral Franco]]. * [[16 de febreru]] – [[Israel]] entama la retirada de les sos tropes d'[[El Líbanu]]. Esi mesmu día, nun programa emitíu en [[Beirut]], [[Hezbolá]] fae pública la so ideoloxía. * [[19 de febreru]] – Accidente aéreu en [[Bizkaia]] (España). El vuelu 610 d'[[Iberia (aereollinia)|Iberia]], que volaba de [[Madrid]] a [[Bilbao]], estréllase nel monte Aoiz cuando facía maniobres d'averamientu al aeropuertu bilbaín. Morrieron los 148 pasaxeros y tripulantes que llevaba a bordu<ref>[https://aviation-safety.net/asndb/327256 Accidente del Boeing 727-256 matrícula EC-DDU], na web de l'Aviation Safety Network. Consultáu'l 11 de mayu de 2026.</ref>. * [[1 de marzu]] – Finen doce años de sangrina dictadura militar nel [[Uruguái]] cola xura, como presidente del país, de [[Julio María Sanguinetti]]<ref>Brian C. Hanon (1986). ''Marketing in Uruguay''. U.S. Department of Commerce, International Trade Administration. p. 3.</ref>. * [[3 de marzu]] – Un [[terremotu]] de magnitú 8.0 golpea [[Chile]], y especialmente les ciudaes de [[Santiagu]] y [[Valparaíso]]. Hai 177 muertos y 2.575 firíos. Destruyéronse 142.489 cases, y cerca d'un millón de persones quedaron sin casa<ref>[https://web.archive.org/web/20061231163803/http://www.sismologia.cl/home/terrem.html "Sismos importantes o destructivos desde 1570"]. Santiago de Chile: Serviciu Sismolóxicu de la Universidá de Chile. Consultáu'l 11 de mayu de 2026.</ref>. * [[6 de marzu]] – El primer ministru griegu [[Andreas Papandreou]] provoca una crisis constitucional pa distraer l'atención de los votantes sobre'l deterioru de la economía griega. Decide nun sofitar a [[Konstantinos Karamanlis]] pal so segundu mandatu como presidente del país, y viola el protocolu de votación establecíu na constitución griega pa colocar al so candidatu nel poder. Al tiempu, propone reformes constitucionales pa reducir los mecanismos de control que llimtaban les sos actuaciones<ref>Clogg, Richard (1985). [https://journals.sfu.ca/jmh/index.php/jmh/article/download/51/45 "The 1985 Constitutional Crisis in Greece"]. ''The Journal of Modern Hellenism''. 2 (1): 103–112</ref>. * [[8 de marzu]] – España un coche-bomba en Beirut. Colocáu col envís d'asesinar al clérigu Sayyed Mohammad Hussein Fadlallah, mata a 80 persones y dexa firíes a 200 más<ref>The Guardian. ''[https://www.theguardian.com/theguardian/1985/mar/09/fromthearchive 60 killed by Beirut car bomb]''. The Guardian, 9 de marzu de 1985.</ref>. * [[11 de marzu]] – [[Mikhaíl Gorbachov]] conviértese'n secretariu xeneral del [[Partíu Comunista de la Xunión Soviética]], y llíder dafechu de la [[Xunión Soviética]]<ref>[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/11/newsid_2538000/2538327.stm "1985: Gorbachev becomes Soviet leader"]. BBC On This Day. 11 de marzu 1985. Retrieved January 21, 2021.</ref>. * 11 de marzu – Mohamed Al-Fayed compra los grandes almacenes londinenses Harrods<ref>Geoffrey Gibbs (12 de marzu de 2015). [https://www.theguardian.com/business/2015/mar/12/mohamed-al-fayed-harrods "From the archive, 12 March 1985: Mohamed Al Fayed buys Harrods"]. The Guardian. Consultáu'l 11 de mayu de 2026.</ref>. * [[16 de marzu]] – Crisis de los rehenes d'El Líbanu. El periodista d'Estaos Xuníos [[Terry Anderson]] ye secuestráu en Beirut; seguirá en manes de los sos secuestradores hasta'l [[4 d'avientu]] de [[1991]]<ref>United States. Congress. House. Committee on the Judiciary. Subcommittee on Immigration and Claims (2000). [https://books.google.com/books?id=mk7fJGBvl-4C&pg=PA21#v=onepage&q&f=false Justice for Victims of Terrorism Act: Hearing Before the Subcommittee on Immigration and Claims of the Committee on the Judiciary, House of Representatives, One Hundred Sixth Congress, Second Session, on H.R. 3485, April 13, 2000]. U.S. Government Printing Office. p. 21. ISBN 978-0-16-064552-5</ref>. * [[25 de marzu]] - Disuélvese oficialmente la [[Xunión Africana y Malgache]] (''Union Africaine et Malgache)''<ref>Terry M. Mays (June 18, 2015). ''Historical Dictionary of International Organizations in Africa and the Middle East''. Rowman & Littlefield Publishers. p. 19. ISBN 978-1-4422-5018-5</ref>''.'' * [[12 d'abril]] – [[Atentáu del restorán El Descanso]]. Un atentáu terrorista con bomba, atribuyíiu a la Organización de la Yihad Islámica, asocede nel restorán El Descanso, cerca de Madrid. El restorán, frecuentáu por personal d'Estaos Xuníos de la Base Aérea de Torrejón, sufre'l que ye consideráu como primer atentáu islamista n'España, causa 18 muertos (tóos españoles) y 82 firíos. * [[15 d'abril]] – Fina la prohibición de casamientos interraciales en [[Sudáfrica]]<ref>{{cite book|author=Frederic Eckhard|title=Issues Before the 40th General Assembly of the United Nations 1985–1986|url=https://books.google.com/books?id=AwsikJWYZt8C|date=December 1985|publisher=United Nations Association of the United States of America|isbn=978-0-934654-61-6|page=25}}</ref>. * [[19 d'abril]] – La [[Xunión Soviética]] realiza un ensayo nuclear nel este de [[Kazakstán]]. * [[23 d'abril]] – [[Coca-Cola]] camuda la so fórmula, y saca al mercáu New Coke. La rempuesta del públicu ye mui mayoritariamente negativa, y la fórmula orixinal vuelve al mercáu menos de trés meses dempués. * [[5 de mayu]] – El canciller d'[[República Federal d'Alemaña (1949-1990)|Alemaña occidental]], [[Helmut Kohl]], y el presidente d'[[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] [[Ronald Reagan]] asisten a un funeral en Bitburg, polémicu porque ente los enterraos hai 59 soldaos d'élite de les [[Schutzstaffel|SS]] muertos na [[Segunda Guerra Mundial]]<ref>{{Cite web|url=http://www.vlib.us/amdocs/texts/reagan051985.html|title=Ronald Reagan: Remarks at a Joint German-American Military Ceremony at Bitburg Air Base in the Federal Republic of Germany|access-date=March 2, 2021}}</ref>. * [[11 de mayu]] – Incéndiase, en [[Bradford]] ([[Inglaterra]]), una grada de madera del estadiu Valley Parade demientres un partíu de fútbol: muerren 56 persones<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/11/newsid_2523000/2523561.stm|title=Fans killed in Bradford stadium fire|date=11 May 1985|access-date=2 December 2008|work=BBC News|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307113041/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/11/newsid_2523000/2523561.stm|archive-date=7 March 2008}}</ref>. * [[16 de mayu]] – Científicos de la [[British Antarctic Survey]] dan anuncia del descubrimientu del [[furacu de la capa d'ozonu]]<ref>{{cite journal|title=Large losses of total ozone in Antarctica reveal seasonal ClO_x/NO_x interaction|pages=207–10|last1=Farman|first1=J.C.|author1-link=Joe Farman|last2=Gardiner|first2=B.G.|author2-link=Brian G. Gardiner (meteorologist)|last3=Shanklin|first3=J.D.|author3-link=Jon Shanklin|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|year=1985|doi=10.1038/315207a0|volume=315|issue=6016|bibcode=1985Natur.315..207F|s2cid=4346468}}</ref><ref>{{cite book|title=Penguin Pocket On This Day|publisher=Penguin Reference Library|isbn=978-0-14-102715-9|year=2006}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1111/j.1533-8525.1994.tb00419.x|first=Stephen C.|last=Zehr|title=Accounting for the Ozone Hole: Scientific Representations of an Anomaly and Prior Incorrect Claims in Public Settings|journal=[[The Sociological Quarterly]]|volume=35|issue=4|pages=603–19|year=1994|jstor=4121521}}</ref>. * [[29 de mayu]] – [[Traxedia del estadiu Heysel]]. 39 espectadores muerren nos disturbios qu'asoceden, nel estadiu Heysel de [[Bruxeles]] ([[Bélxica]]) na final de la [[Copa d'Europa]] de fútbol, qu'enfrenta al [[Liverpool F.C.]] y al [[Juventus]]. * [[6 de xunu]] – Los restos de [[Josef Mengele]], el médicu nazi famosu polos sos esperimentos con prisioneros del campu de concentración d'[[Auschwitz]], que fora enterráu en [[1979]] col nome falsu de Wolfgang Gerhard, son desenterraos en Embu das Artes ([[Brasil]])<ref>{{cite book|title=In the Matter of Josef Mengele: A Report to the Attorney General of the United States|url=https://books.google.com/books?id=8Ma-JtWs3mkC&pg=PT18|year=1992|publisher=U.S. Department of Justice, Criminal Division|pages=18}}</ref>. * [[14 de xunu]] – El vuelu 847 de la compañía aérea [[Trans World Airlines|TWA]], que tresportaba 153 pasaxeros d'[[Atenes]] a [[Roma]], ye secuestráu por un grupu vinculáu a [[Hezbolá]]. Un pasaxeru morrerá demientres el secuestru. Años dempués, en [[2019]], la policía griega arrestó a un ciudadanu libanés de 65 años pola so rellación col secuestru<ref>{{citation|website=Fox News|author=Robert Gearty|date=September 21, 2019|access-date=September 21, 2019|title=Greek police arrest suspect in 1985 TWA Flight 847 hijacking|url=https://www.foxnews.com/world/greek-police-arrest-suspect-in-1985-twa-flight-847-hijacking}}</ref>. * 14 de xunu – Dellos miembros de la [[Comunidá Económica Europea]] firmen el [[alcuerdu de Schengen]]. De resultes, créase l'[[espaciu Schengen]], un bloque de países (cinco nel momentu de la firma del alcuerdu) ente los que desapaecen les fronteres internes<ref>{{cite book|author=Council of the European Union|title=The Schengen Acquis: Integrated Into the European Union|url=https://books.google.com/books?id=LwelhZ99ujUC|year=2001|publisher=Office for Official Publications of the European Communities|isbn=978-92-824-1776-8|page=6}}</ref>. * [[15 de xunu]] – Fúndase, en [[Tokiu]], l'estudio de animación [[Studio Ghibli]]<ref>{{cite book|title=Miyazakiworld: A Life in Art|last=Napier|first=Susan J.|author-link=Susan J. Napier|publisher=Yale University Press|year=2018|isbn=978-0-300-22685-0|page=91}}</ref>. * [[23 de xunu]] – Atentáu del vuelu 182 de [[Air India]]. El avión, un [[Boeing 747]], españa nel aire per aciu d'una bomba a 9.500 m d'altitú sobre l'[[océanu Atlánticu]], al sur d'[[Islla d'Irlanda|Irlanda]]. Los 329 pasaxeros y tripulantes del vuelu [[Montreal]]-[[Londres]]-[[Delhi]] morrieron nel atentáu<ref>{{cite journal|jstor=23018688|page=46|title=The Air India Report and the Regulation of Charities and Terrorism Financing|last1=Roach|first1=Kent|journal=The University of Toronto Law Journal|year=2011|volume=61|issue=1|doi=10.3138/utlj.61.1.045}}</ref>. == Nacencies == * [[7 de xineru]] **[[Lewis Hamilton]], automovilista británicu de Formula 1 **[[Alan Liebeskind]], futbolista venezolanu. * [[23 de xineru]] - [[Doutzen Kroes]], modelu holandesa * [[25 de xineru]] - [[Adane Girma]], futbolista etíope * [[5 de febreru]] - [[Cristiano Ronaldo]], futbolista portugués * [[22 de febreru]] - [[Larissa Riquelme]], modelu y actriz paraguaya * [[23 de febreru]] - [[Emily Cox]], actriz austriaco-británica * [[24 de febreru]] **[[Tim Staffell]], cantante, guitarrista, baxista y artista visual de la música rock británicu **[[Rubén Albés]], entrenador de fútbol español. * [[28 de febreru]] - [[Jelena Janković]], tenista serbia * [[24 de marzu]] - [[Frederico Gil]], tenista portugués * [[26 de marzu]] - [[Keira Knightley]], actriz inglesa * [[29 de marzu]] - [[Fernando Amorebieta]], futbolista hispanovenezolanu. * [[11 d'abril]] - [[William Clarke]], ciclista australianu * [[30 d'abril]] - [[Gal Gadot]], actriz y modelu israelina. * [[6 de mayu]] - [[Chris Paul]], baloncestista norteamericanu * [[8 de mayu]] - [[Oleg Chuzhda]], ciclista ucraín * [[21 de mayu]] - [[Maska]], cantante de "[[rap]]" francés * [[29 de mayu]] - [[Hernanes]], futbolista brasilanu * [[6 de xunu]] - [[Abbie Cobb]], actriz d'Estaos Xuníos * [[7 de xunu]] - [[Álex Bergantiños]], futbolista español * [[11 de xunu]] - [[Anja Rubik]], modelu polaca * [[26 de xunu]] - [[Katrin Heß]], actriz alemana * [[30 de xunu]] - [[Michael Phelps]], nadador norteamericanu * [[19 de xunetu]] - [[LaMarcus Aldridge]], baloncestista norteamericanu * [[26 de xunetu]] - [[Francisco Molinero]], futbolista d'España. * [[16 d'agostu]] - [[Agnes Bruckner]], actriz d'Estaos Xuníos. * 16 d'agostu - [[Paula Méndez]], actriz asturiana. * [[18 d'agostu]] - [[Jordan Simpson]], futbolista australianu. * [[30 d'agostu]] - [[Leisel Jones]], nadadora australiana * [[15 de setiembre]] - [[Kayden Kross]], actriz pornográfica norteamericana * [[8 d'ochobre]] - [[Bruno Mars]], cantante norteamericanu * [[9 d'ochobre]] - [[Alberto Garzón]], políticu español. * [[23 d'ochobre]] - [[Masiela Lusha]], escritora y actriz norteamericana * [[25 d'ochobre]] - [[Arkadij Naiditsch]], maestru d'axedrez alemán * [[19 de payares]] - [[Johann Jürgens]], actor alemán * [[8 d'avientu]] - [[Dwight Howard]], baloncestista norteamericanu * [[Pepa Rus]], actriz española == Muertes == * [[26 de febreru]] - [[Tjalling Koopmans]], economista holandés, [[Premiu Nobel]] (º [[1910]]) * [[28 de febreru]] - [[David Byron]], músicu británicu ([[Uriah Heep]]) (º [[1947]]) * [[10 de marzu]] - [[Konstantin Chernenko]], políticu soviéticu (º [[1911]]) * [[28 de marzu]] - [[Marc Chagall]], pintor rusu (º [[1887]]) * [[11 d'abril]] - [[Enver Hoxha]], dictator d'Albania (º [[1908]]) * [[21 d'abril]] - [[Tancredo Neves]], presidente elixíu de Brasil (º [[1910]]) * [[18 de mayu]] - [[Penn Nouth]], primer ministru de Camboya (º [[1906]]) * [[21 de xunu]] - [[Tage Erlander]], primer ministru suecu (º [[1901]]) * [[4 de xunetu]] - [[Jan de Quay]], primer ministru de los Países Baxos (º [[1901]]) * [[8 de xunetu]] - [[Simon Kuznets]], economista bielorruso-norteamericanu, [[Premiu Nobel]] (º [[1901]]) * [[16 de xunetu]] - [[Heinrich Böll]], escritor alemán, [[Premiu Nobel]] (º [[1917]]) * [[27 de xunetu]] - [[Michel Audiard]], direutor de cine francés (º [[1920]]) * [[6 d'agostu]] - [[Forbes Burnham]], presidente de [[Guyana]] (º [[1923]]) * [[31 d'agostu]] - [[Frank Macfarlane Burnet]], biólogu australianu, [[Premiu Nobel]] (º [[1899]]) * [[7 de setiembre]] - [[Rodney Robert Porter]], bioquímicu inglés, [[Premiu Nobel en Fisioloxía o Medicina]] (º [[1917]]) * [[8 de setiembre]] - [[John Franklin Enders]], científicu norteamericanu, [[Premiu Nobel en Fisioloxía o Medicina]] (º [[1887]]) * [[9 de setiembre]] - [[Paul Flory]], químicu norteamericanu, [[Premiu Nobel de Química]] (º [[1910]]) * [[13 de setiembre]] - [[Augusto Hamann Rademaker Grünewald]], militar brasilanu (º [[1905]]) * [[19 de setiembre]] - [[Italo Calvino]], escritor italianu (º [[1923]]) * [[22 de setiembre]] - [[Manuel José Leonardo Arce Leal]], escritor guatemalianu (º [[1935]]) * [[30 de setiembre]] - [[Simone Signoret]], actriz francesa (º [[1921]]) * [[2 d'ochobre]] - [[Rock Hudson]], actor norteamericanu (º [[1925]]) * [[9 d'ochobre]] - [[Emílio Garrastazu Médici]], presidente de Brasil (º [[1905]]) * [[10 d'ochobre]] - [[Yul Brynner]], actor norteamericanu (º [[1920]]) * 10 d'ochobre - [[Orson Welles]], actor, direutor, guionista ya productor norteamericanu (º [[1915]]) * [[24 de payares]] - [[Big Joe Turner]], cantante norteamericanu de ''blues'' (º [[1911]]) * [[25 de payares]] - [[Elsa Morante]], escritora italiana (º [[1912]]) * [[7 d'avientu]] - [[Robert Graves]], poeta y novelista británicu (° [[24 de xunetu]] de [[1895]]) * [[12 d'avientu]] - [[Ian Stewart]], pianista británicu (º [[1938]]) * 12 d'avientu - [[Anne Baxter]], actriz norteamericana (º [[1923]]) * [[26 d'avientu]] - [[Dian Fossey]], bióloga norteamericana (º [[1932]]) * [[31 d'avientu]] - [[Ricky Nelson]], cantante norteamericanu (º [[1940]]) == [[Premios Príncipe d'Asturies]] == * [[Premiu Príncipe d'Asturies de les Artes|Artes]] - [[Antonio López García]] * [[Premiu Princesa d'Asturies de Ciencies Sociales|Ciencies Sociales]] - [[Ramón Carande Thovar]] * [[Premiu Príncipe d'Asturies de Comunicación y Humanidaes|Comunicación y Humanidaes]] - [[José Ferrater Mora]] * [[Premiu Príncipe d'Asturies de Cooperación Internacional|Cooperación Internacional]] - [[Raúl Alfonsín|Raúl Alfonsín Foulkes]] * [[Premiu Príncipe d'Asturies d'Investigación Científica y Teúnica|Investigación Científica y Teúnica]] - [[David Vázquez Martínez]] y [[Emilio Rosenblueth]] * [[Premiu Príncipe d'Asturies de les Lletres|Lletres]] - [[Ángel González]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:1985]] [[Categoría:Sieglu XX]] ef3m2rwuz5wo37epqx2wj85mpshlebr 0 1592 4503116 4190930 2026-07-07T20:30:56Z Mistico Dois 69055 4503116 wikitext text/x-wiki {{añu}} '''Abreviatures''' ° : fecha de nacencia † : fecha de la muerte == Fechos == * [[13 de febreru]] - Los [[Hermanos Lumière]] patenten el [[cinematógrafu]]. == Nacencies == * [[10 d'abril]] - [[Ben Nicholson]], pintor y escultor inglés. * [[26 d'abril]] - [[Rudolf Hess]], dirixente nazi. * [[27 de mayu]] - St mary's County ( [[Maryland]] ): [[Dashiell Hammet]], escritor de novela negra d'[[Estaos Xuníos]](† [[10 de xineru]] de [[1961]]). * [[7 d'agostu]] - [[Xixón]]: [[Avelino González Mallada]], sindicalista anarquista y alcalde de [[Xixón]] demientres la [[Guerra Civil Española]] († [[27 de marzu]] de [[1938]]). * [[8 d'avientu]] - [[Elzie Crisler Segar]], dibuxante, creador de [[Popeye]]. == Muertes == * [[1 de xineru]] - [[Heinrich Rudolf Hertz]], físicu alemán (° [[22 de febreru]] de [[1857]]). * [[29 de payares]] - [[Madrid]]: [[Frai Zeferino González]], cardenal y filósofu asturianu (º [[28 de xineru]] de [[1831]]). * [[27 d'avientu]] - [[Guillermo Estrada y Villaverde]], abogáu, profesor universitariu ya políticu asturianu (º [[23 de mayu]] de [[1834]]). == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:1894]] [[Categoría:Sieglu XIX]] 9o06496bnn5utb3kayajasiuy14lzsc 0 3844 4503154 4477223 2026-07-07T22:20:12Z Jackie SMG 130890 /* */ 4503154 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{País}} La '''China'''{{cartafueyu|países}}, en [[chinu simplificáu]] ''中国'' y en [[pinyin]] ''Zhōngguó'', (oficialmente '''República Popular China''', en [[chinu simplificáu]] ''中华人民共和国'' y en [[pinyin]] ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'') ye un país asitiáu nel este d'[[Asia]], el cuartu más grande del mundiu en cuanto a estensión territorial. Llenda con 14 países ([[Afganistán]], [[Bután]], [[Myanmar]], [[India]], [[Kazakstán]], [[Kirguistán]], [[Laos]], [[Mongolia]], [[Nepal]], [[Corea del Norte]], [[Paquistán]], [[Rusia]], [[Taxiquistán]] y [[Vietnam]]) y ye, colos sos cuasi 1.350 millones d'habitantes, el segundu país más pobláu del mundiu. Tocántenes a la so organización política, ye un réxime de partíu únicu (el [[Partíu Comunista de China]], PCCh) con capital en Beixín. La so organización territorial abarca 22 provincies, cinco rexones autónomes, cuatro municipalidaes ([[Beixín]], [[Tianjin]], [[Shanghai]] y [[Chongqing]]) y dos rexones con un réxime alministrativu especial y dalgunes capacidaes d'autogobiernu ([[Ḥong Kong]] y [[Macáu]]). La República Popular China reclama que [[Taiwán]] ye la so vixésimutercer provincia, magar qu'anguaño esta islla forma una entidá política separada, la [[Taiwán|República de China]]. Colos sos 9,6 millones de km² d'estensión, China ye'l segundu mayor país del mundu, y abarca bien de paisaxes distintos desde zones boscoses hasta los desiertos de [[desiertu de Gobi|Gobi]] y [[desiertu de Taklamakan|Taklamakan]], nel norte y noroeste del país o les biesques subtropicales de la so fastera meridional. El oeste del país ye permontañosu, con cordilleres como l'[[Himalaya]], el Karakoram, el Pamir o el Tian Shan, formaes por dalgunos de los montes más altos del mundiu. Los ríos [[ríu Yangtze|Yangtze]] y [[ríu Mariellu|Mariellu]], terceru y sestu más llargos del mundu, nacen na [[meseta del Tíbet]] y van desembocar a la zona oriental del país, la más poblada. China tien una llinia costera de 14.500 km², na que llenda con dellos de los mares nos que se sodivide l'oceanu Pacíficu: [[mar Bohai|Bohai]], [[mar Mariellu|Mariellu]], del [[mar de China oriental|Este de China]] y del [[mar de China meridional|sur de China]]. L'antigua civilización china, una de les más vieyes del mundu, floreció na cuenca del ríu Mariellu, na llanada del norte de China. Demientres dellos milenios, el sistema políticu chinu basábase en monarquíes hereditaries, nomaes dinastíes, a partir del rei semimitolóxicu Xia (2.000 e.C.). Dende l'añu 221 e.C., cuando la dinastía Qin conquistó varios estaos, entamando asina l'imperiu chinu. El país foi espandiéndose, frañéndose y reconstruyéndose bien de veces. En [[1911]] la República de China echó del país a la cabera dinastía, y dirixó'l país hasta [[1949]]. Dempués de la derrota de [[Xapón]] na [[Segunda Guerra Mundial]] el Partíu Comunista de China derrotó al Kuomintang, d'ideoloxía nacionaliega, na China continental, y estableció nella la República Popular China. Esta proclamose en Beixín el [[1 d'ochobre]] de 1949. El gobiernu de la República de China coló pa la islla de Taiwan, que controla xunto con dellos isllotes como los de Penghu, Kinmen o Matsu. El so estatus ye problemáticu, pues ye reconocíu como un estáu dixebráu de China por perpocos países. La República Popular, amás, tien amenazao con ocupar la islla si los sos gobernantes declaren la so independencia, pues considérenla como parte inalienable del territoriu chinu. Dende la introducción de reformes económiques en [[1978]] l'espoxigue económicu de China tien sío pergrande. Nel [[2013]] yá ye la segunda mayor economía pol so PIB, y ye tamién el mayor esportador ya importador de bienes del mundiu. Tien armes nucleares y el mayor exércitu del mundu, al que dedica'l segundu mayor presupuestu de defensa del planeta. Ye miembru de les [[Naciones Xuníes]] dende [[1971]], cuando-y quitó'l sitiu a la República de China como miembru permanente del so [[Conseyu de Seguridá de Naciones Xuníes|Conseyu de Seguridá]]. Ye tamién miembru de munches organizaciones internacionales multillaterales: OMC, APEC, Organización de Cooperación de Shanghai. G-20... == Xeografía == [[Archivu:China CIA map.png|400px|left]] El país ye'l terceru más grande en superficie terrestre. Pola so estensión, tien una gran variedá de paisaxes y fasteres climátiques. Nel este, a lo llargo de la costa del [[mar Mariellu]] y del [[mar de China Oriental]], hai llanures aluviales densamente poblaes. La fastera costera del [[mar de China Meridional]] ye más montesa y nel sur de China tien una orografía de pandes y pequeños cordales. Na fastera centro del este tan los deltes de los dos mayores ríos: el ríu Mariellu y el Yangtze. Otros ríos importantes son el [[Ríu de les Perlles]], el [[Mekong]], [[ríu Brahmaputra|Brahmaputra]], [[ríu Amur|Amur]], [[ríu Huai He|Huai He]] y el [[ríu Xi Jiang|Xi Jiang]]. == Demografía == == Economía == == Política == La [[Constitución de la República Popular China|Constitución china]] establez que la República Popular China "ye un estáu socialista gobernáu por una dictadura democrática del pueblu dirixida pola clase obrera y basada nuna alianza d'obreros y campesinos", y que les instituciones del estáu "tienen de practicar el principiu del centralismu democráticu"<ref name="Constitution">{{cita web|url=http://www.npc.gov.cn/englishnpc/constitution2019/201911/1f65146fb6104dd3a2793875d19b5b29.shtml|fecha=20 November 2019|títulu=Constitution of the People's Republic of China|fechaaccesu=20 March 2021|website=[[National People's Congress]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230702212731/http://www.npc.gov.cn/englishnpc/constitution2019/201911/1f65146fb6104dd3a2793875d19b5b29.shtml|fechaarchivu=2023-07-02}}</ref>. La República Popular China ye ún de los pocos [[Estáu socialista|estaos socialistes]] del mundu que tán gobernaos por un partíu comunista. El gobiernu chinu tien sío descrito como comunista y socialista, pero tamién como [[Autoritarismu|autoritariu]]<ref>{{cita web|url=https://www.aninews.in/news/world/us/ccps-use-of-courts-to-silence-peaceful-dissent-is-hallmark-of-authoritarian-regimes-us20201204083331/|títulu=CCP's use of courts to silence peaceful dissent is hallmark of authoritarian regimes: US|fechaaccesu=9 December 2020|website=[[Asian News International]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230129181255/https://www.aninews.in/news/world/us/ccps-use-of-courts-to-silence-peaceful-dissent-is-hallmark-of-authoritarian-regimes-us20201204083331/|fechaarchivu=2023-01-29}}</ref> y [[Corporativismu|corporativu]]<ref>{{cita publicación |apellíu1=Unger|nome1=Jonathan|apellíu2=Chan|nome2=Anita |fecha=January 1995 |títulu=China, Corporatism, and the East Asian Model |publicación=[[The Australian Journal of Chinese Affairs]]|volume=33|issue=33 |páxines=29–53|doi=10.2307/2950087|jstor=2950087|s2cid=151206422}}</ref>, y ye ún de los más restrictivos de les llibertaes del mundu, especialmente no que cinca al accesu llibre a Internet, la [[llibertá de prensa]], la [[Derechu de reunión|llibertá de reunión]], los [[derechos reproductivos]], la formación d'organizaciones sociales y la [[llibertá de cultu]]<ref name="freedomhouse">{{cita publicación|url=https://www.refworld.org/docid/4f6b2106c.html|títulu=Freedom in the World 2011: China|year=2011|website=[[Freedom House]]|fechaaccesu=19 June 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230128080257/https://www.refworld.org/docid/4f6b2106c.html|archivedate=2023-01-28}}</ref>. Magar que'l Partíu Comunista de China describe el país como una "democracia consultiva socialista"<ref>{{cita web |url=http://english.qstheory.cn/magazine/201301/201302/t20130218_211654.htm |títulu=The Development of Socialist Consultative Democracy in China|website=english.qstheory.cn|fechaaccesu=13 May 2018 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170309221709/http://english.qstheory.cn/magazine/201301/201302/t20130218_211654.htm |fechaarchivu=9 March 2017|url-status=live}}</ref>, el país ye comúnmente descritu como un réxime autoritariu de partíu únicu y como una [[dictadura]]<ref>{{cita llibru |apellíu=Ringen |nome=Stein |títulu=The Perfect Dictatorship: China in the 21st Century |publicación=[[Hong Kong University Press]]|year=2016|isbn=978-9-888-20893-7 |páxina=3|enllazautor=Stein Ringen}}</ref><ref>{{cita publicación|url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html|títulu=Four Takeaways From a Times Investigation Into China's Expanding Surveillance State|work=[[The New York Times]]|apellíu1=Qian|nome1=Isabelle|apellíu2=Xiao|nome2=Muyi|apellíu3=Mozur|nome3=Paul|apellíu4=Cardia|nome4=Alexander|fecha=21 June 2022|fechaaccesu=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230116110333/https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html|archivedate=2023-01-16}}</ref>. Los cabezaleros del país, por embargu, tienen definío'l réxime políticu del país, en términos políticos, como una "dictadura democrática del pueblu", basada ideolóxicamente nún "[[socialismu con característiques chines]]" (esto ye, cola adaptación del [[marxismu]] a les característiques del país) y con un sistema económicu de "[[economía de mercáu socialista]]"<ref>{{cita web |url=http://www.news.cn/english/2021-12/04/c_1310351231.htm |fecha=4 December 2021 |títulu=Full Text: China: Democracy That Works |publicación=[[State Council Information Office]] |fechaaccesu=2022-12-20 |website=[[Xinhua News Agency]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230604101259/http://www.news.cn/english/2021-12/04/c_1310351231.htm |fechaarchivu=2023-06-04 }}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm |títulu=Xi reiterates adherence to socialism with Chinese characteristics |fecha=5 January 2013 |agency=[[Xinhua News Agency]] |fechaaccesu=14 January 2020 |url-status=dead |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160201174945/http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm |fechaarchivu=1 February 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160201174945/http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm |archivedate=2016-02-01 }}</ref>. Magar qu'ente les principales preocupaciones de la población tean cuestiones como la brecha creciente ente probes y ricos y la corrupción gubernamental<ref>{{cita publicación|fecha=11 May 2002|títulu=China sounds alarm over fast growing gap between rich and poor|agency=[[Associated Press]]|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-52919430.html|url-status=dead|fechaaccesu=1 February 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140610060248/http://www.highbeam.com/doc/1P1-52919430.html|fechaarchivu=10 June 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140610060248/http://www.highbeam.com/doc/1P1-52919430.html|archivedate=2014-06-10}}</ref>, los niveles de sofitu de la población al gobiernu y a la so forma de llevar el país ye altu; una encuesta de la [[Universidá de Harvard]] de [[2011]] amosó que'l 80-95% de los chinos taben contentos col gobiernu central<ref>{{cita publicación|fecha=2 November 2012|títulu=A Point of View: Is China more legitimate than the West?|newspaper=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-20178655|fechaaccesu=14 January 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230129141054/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-20178655|archivedate=2023-01-29}}</ref>. Otra encuesta de 2020, fecha pol Instituto Canadiense d'Investigaciones sobre la Salú (''Canadian Institutes of Health Research''), concluyó que la mayoría de los ciudadanos d'esi país taben satisfechos col gobiernu no que cinca a la difusión de la información y la satisfacción de les necesidaes cotidianes demientres la pandemia de [[COVID-19]]<ref>{{cita web |url=http://theconversation.com/how-chinese-citizens-view-their-governments-coronavirus-response-139176 |apellíu=Cary Wu |fecha=4 June 2020 |títulu=How Chinese citizens view their government's coronavirus response |idioma=en|url-status=live |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210304045617/https://theconversation.com/how-chinese-citizens-view-their-governments-coronavirus-response-139176 |fechaarchivu=March 2021|website=[[The Conversation (website)|The Conversation]]}}</ref><ref>{{cita publicación |apellíu1=Wu|nome1=Cary|apellíu2=Shi|nome2=Zhilei|apellíu3=Wilkes|nome3=Rima |fecha=17 March 2021 |títulu=Chinese Citizen Satisfaction with Government Performance during COVID-19|url=https://www.researchgate.net/publication/350140842 |publicación=[[Journal of Contemporary China]]|volume=30|issue=132 |páxines=930–944|doi=10.1080/10670564.2021.1893558|s2cid=233700346}}</ref>.Finalmente, otra encuesta de la Universidá de Harvard, espublizada en xunetu de 2020, amosó que los niveles de satisfacción de los ciudadanos col so gobiernu crecieran de magar 2003, y qu'estos consideraben que'l gobiernu del país yera efectivu nún porcentaxe superior al de toles encuestes similares feches n'años precedentes<ref>{{cita llibru |apellíu=Zhao |nome=Suisheng|url=https://www.worldcat.org/oclc/1331741429 |títulu=The dragon roars back : transformational leaders and dynamics of Chinese foreign policy |fecha=2023 |publicación=[[Stanford University Press]]|isbn=978-1-5036-3088-8 |ubicación=Stanford, California |páxines=163|oclc=1331741429}}</ref>.{{multiple image|align=right|direction=vertical|caption_align=center|image1=China Senate House.jpg|caption1=The [[Great Hall of the People]]<br />where the [[National People's Congress]] convenes|image2=Xinhuamen Gate of Zhongnanhai across Changan Street.JPG|caption2=The [[Zhongnanhai]], headquarters of the [[State Council of the People's Republic of China|Chinese government]] and [[Chinese Communist Party]].}} === El Partíu Comunista de China === [[Ficheru:18th_National_Congress_of_the_Communist_Party_of_China.jpg|miniaturadeimagen|The [[Chinese Communist Party]] is the founding and ruling political party of the People's Republic of China.]] La Constitución china establez que "l'elementu definitoriu del socialismu con característiques chines ye'l lliderazgu del Partíu Comunista de China (PCC)"<ref name="2018-amendments-translated">{{cita web |url=https://npcobserver.com/2018/03/11/translation-2018-amendment-to-the-p-r-c-constitution/ |apellíu=Wei |nome=Changhao |fecha=11 March 2018 |títulu=Annotated Translation: 2018 Amendment to the P.R.C. Constitution (Version 2.0) |website=NPC Observer |fechaaccesu=22 August 2019 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181222125439/https://npcobserver.com/2018/03/11/translation-2018-amendment-to-the-p-r-c-constitution/ |fechaarchivu=2018-12-22 }}</ref>. China ye un estáu [[Marxismo-leninismu|marxista-leninista]] de partíu únicu<ref>"Xi Jinping is making great attempts to 'Sinicize' Marxist–Leninist Thought 'with Chinese characteristics' in the political sphere," states Lutgard Lams, "Examining Strategic Narratives in Chinese Official Discourse under Xi Jinping" ''Journal of Chinese Political Science'' (2018) volume 23, pp. 387–411 at p. 395</ref>, nel que'l secretariu xeneral del PCC concentra'l poder y l'autoridá sobre l'estáu y el gobiernu, y fae les veces de cabezaleru supremu. L'actual secretariu xeneral ye [[Xi Jinping]], que llegó al cargu el 15 de payares de 2012 y foi reelexíu'l 25 d'ochobre de 2017<ref>{{cita publicación |url=https://www.theguardian.com/world/2017/oct/24/xi-jinping-mao-thought-on-socialism-china-constitution |títulu=Xi Jinping becomes most powerful leader since Mao with China's change to constitution |apellíu=Phillips |nome=Tom |fecha=24 October 2017 |work=The Guardian |fechaaccesu=24 October 2017 |issn=0261-3077 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171024053607/https://www.theguardian.com/world/2017/oct/24/xi-jinping-mao-thought-on-socialism-china-constitution |fechaarchivu=24 October 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171024053607/https://www.theguardian.com/world/2017/oct/24/xi-jinping-mao-thought-on-socialism-china-constitution |archivedate=2017-10-24 }}</ref>. Acordies cola constitución del PCC, el so órganu cimeru de gobiernu ye'l [[Congresu Nacional del Partíu Comunista de China|Congresu Nacional]], qu'aconceya cada cinco años<ref name=":16">{{cita publicación |apellíu=Ruwitch |nome=John |fecha=2022-10-13 |títulu=China's major party congress is set to grant Xi Jinping a 3rd term. And that's not all |idioma=en |work=NPR |url=https://www.npr.org/2022/10/13/1124553497/china-communist-party-congress-xi-jinping |fechaaccesu=2022-10-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014193045/https://www.npr.org/2022/10/13/1124553497/china-communist-party-congress-xi-jinping |archivedate=2022-10-14 }}</ref>. Esti Congresu escueye al so Comité Central, que ye'l qu'elixe al Buró Políticu (Politburo), al [[Comité Permanente del Buró Políticu del Comité Central del Partíu Comunista de China|comité permanente]] d'esti y al secretariu xeneral, cabezaleru supremu del país<ref name=":16" />. A nivel subnacional el secretariu del comité del PCC d'un territoriu supera en poder a la persona encargada del gobiernu d'elli: el secretariu del comité provincial del PCC ta perriba del gobernador, y el secretariu del comité d'una ciudá perriba del alcalde<ref>{{cita web|url=https://crsreports.congress.gov/product/pdf/R/R46977|fecha=24 November 2021|títulu=China's Political System in Charts: A Snapshot Before the 20th Party Congress|apellíu1=Lawrence|nome1=Susan V.|apellíu2=Lee|nome2=Mari Y.|fechaaccesu=20 December 2022|website=[[Congressional Research Service]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220616104006/https://crsreports.congress.gov/product/pdf/R/R46977|fechaarchivu=2022-06-16}}</ref>. Como tanto nel PCC como nel [[Exércitu Popular de Lliberación]] la promoción nos cargos faese por edá, ye posible estremar delles xeneraciones de cabezaleros nel gobiernu del país<ref name="ReferenceA">The landmark study of military generations and factions is William Whitson's ''The Chinese High Command,'' Praeger, 1973</ref>. Nel discursu oficial cada grupu de líderes identifícase con un matiz diferente de la ideoloxía del partíu. Los historiadores estremen dellos periodos nel desarrollu del gobiernu de la República Popular, venceyándolos a eses "xeneraciones" venceyaos a eses "xeneraciones". {| {{tablaguapa}} |+Xeneraciones de cabezaleros chinos !Xeneración !Cabezaleru supremu !Entamu !Fin !Ideoloxía |- |Primera |[[Mao Zedong]]''[[Hua Guofeng]]'' |1949 |1978 |[[Maoísmu]] |- |Segunda |[[Deng Xiaoping]] |1978 |1989 |[[Teoría de Deng Xiaoping]] |- |Tercera |[[Jiang Zemin]] |1989 |2002 |[[Triple representatividá]] |- |Cuarta |[[Hu Jintao]] |2002 |2012 |[[Perspectiva científica del desarrollu]] |- |Quinta |[[Xi Jinping]] |2012 | |[[Pensamientu de Xi Jinping]] |} == División alministrativa == {{AP|Organización territorial de la República Popular China}} La Constitución de la República Popular de China establez que'l país ta organizáu en trés niveles d'organización territorial: provincial, de distritu y de cantón. A nivel provincial hai en China 23 provincies, 5 rexones autónomes, 4 municipalidaes y dos rexones alministratives especiales. A nivel de distritu, cada provincia ta estremada en prefeutures autónomes, distritos, distritos autónomos y ciudaes. Y a nivel de cantón los distritos y distritos autónomos tán sodividíos en cantones, cantones de minoríes étniques y poblaos. Amás d'estos niveles, el país presenta, de facto, otros dos niveles más d'organización territorial: les prefeutures, dientro de les provincies; y los pueblos, dientro de los distritos. Un sestu nivel organizativu perbaxu del de los condaos ta conformáu poles oficines públiques de distritu, que tán desapaeciendo dafechu. La tabla que vien darréu resume les divisiones alministratives alministraes pola República Popular de China el 31 d'avientu de [[2005]]. {| {{tablaguapa}} |- | Nivel | Nomee | Tipos | | Pinyin | Númberu |-valign=top | rowspan=4| 1 || rowspan=4| Nivel provincial<br />省级行政区 || Provincies<br />(* China reclama como provincia [[Taiwán]]) || 省 || shěng || align=right| 22<br />(23*) |- | Rexones Autónomes || 自治区 || zìzhìqū || align=right| 5 |- | Municipalidaes || 直辖市 || zhíxiáshì || align=right| 4 |- | Rexones alministratives especiales || 特别行政区 || tèbié xíngzhèngqū || align=right| 2 |-valign=top | rowspan=4| 2 || rowspan=4| Nivel prefeutural (de facto)<br />地级行政区 || Prefeutures || 地区 || dìqū || align=right| 17 |- | Prefeutures autónomes || 自治州 || zìzhìzhōu || align=right| 30 |- | Ciudaes-prefeutures || 地级市 || dìjíshì || align=right| 283 |- | Ligues (Unidaes alministratives menores de la rexón autónoma de [[Mongolia Interior]]) || 盟 || méng || align=right| 3 |-valign=top | rowspan=8| 3 || rowspan=8| Nivel distrital (o de condáu) <br />县级行政区 || Condaos || 县 || xiàn || align=right| 1.464 |- | Condaos autónomos || 自治县 || zìzhìxiàn || align=right| 117 |- | Ciudaes-condáu || 县级市 || xiànjíshì || align=right| 374 |- | Distritos || 市辖区 || shìxiáqū || align=right| 852 |- | Banderes (Unidaes alministratives menores de la rexón autónoma de [[Mongolia Interior]]) || 旗 || qí || align=right| 49 |- | Banderes autónomes || 自治旗 || zìzhìqí || align=right| 3 |- | Áreas forestales || 林区 || línqū || align=right| 1 |- | Distritos especiales || 特区 || tèqū || align=right| 2 |-valign=top | rowspan=7| 4 || rowspan=7| Nivel cantonal<br />乡级行政区 || Cantones || 乡 || xiāng) || align=right| 14.677 |- | Cantones étnicos || 民族乡 || mínzúxiāng || align=right| 1.092 |- | Municipios || 镇 || zhèn || align=right| 19.522 |- | Sodistritos || 街道办事处 || jiēdàobànshìchù || align=right| 6.152 |- | Oficines Públiques de Distritu || 区公所 || qūgōngsuǒ || align=right| 11 |- | Sumu || 苏木 || sūmù || align=right| 181 |- | Sumu étnicos || 民族苏木 || mínzúsūmù || align=right| 1 |-valign=top | rowspan=2| 5 || rowspan=2| Nivel municipal (de facto) <br />村级自治组织 || Comunidaes<br />* (社区) || 社区居民委员会 || jūmínwěiyuánhùi || align=right| 80.717<ref>China Statistical Yearbook 2007, Ch. 23-28 Basic Conditions of Civil Affairs Agencies"</ref> |- | Pueblos || 村民委员会 || cūnmínwěiyuánhùi || align=right| 623.669<ref>China Statistical Yearbook 2007, Ch. 23-28, op.cit.</ref> |} == Historia == == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{asia}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:China]] czwezm8zbmzibzuw2lpbg18l4fi4i13 0 4688 4503153 4485701 2026-07-07T22:16:52Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503153 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{Referencies adicionales|t=20181017135017}} {{otrosusos}} {{ficha d'oxetu celeste}} El '''Sol''' (del [[llatín]] ''sol'', ''solis'', «dios [[Sol Invictus|Sol ''invictus'']]» o «sol», [[Helios]] na mitoloxía griega, de la mesma del raigañu [[idioma protoindoeuropéu|protoindoeuropea]] ''sauel-'', «rellumar»)<ref>{{cita web |url=http://etimologias.dechile.net/?sol|títulu=SOL|fechaaccesu=4 de xineru de 2017|sitiuweb=etimologias.dechile.net}}</ref> ye una [[estrella de tipu-G de la secuencia principal]] y [[Clasificación estelar|clase de lluminosidá]] V que s'atopa nel centru del [[sistema solar]] y constitúi la mayor fonte de [[radiación electromagnético]] d'esti sistema planetariu.<ref name=sistemasolar /> Ye una esfera casi perfecta de [[Plasma (estáu de la materia)|plasma]], con un movimientu [[Conveición|convectivo]] internu que xenera un [[campu magnéticu]] al traviés d'un procesu de dinamo. Cerca de trés cuartes partes de la masa del Sol consten d'[[hidróxenu]]; el restu ye principalmente [[heliu]], con cantidaes muncho más pequeñes d'elementos, incluyendo'l [[osíxenu]], [[carbonu]], [[neón]] y [[fierro]].   Formóse hai aproximao 4600 millones d'años a partir del [[Colapsu gravitatoriu|colapsu gravitacional]] de la materia dientro d'una rexón d'una gran [[nube molecular]]. La mayor parte d'esta materia atropar nel centru, ente que'l restu apandar nun discu n'órbita que se [[Formación y evolución del sistema solar|convirtió nel sistema solar]]. La masa central volvióse cada vez más trupa y caliente, dando llugar col tiempu al entamu de la [[fusión nuclear]] na so [[Nucleu solar|nucleu]]. Créese que casi toles estrelles se [[Formación estelar|formen por esti procesu]]. El Sol ye más o menos d'edá entemedia y nun camudó drásticamente dende hai más de cuatro mil millones d'años, y va siguir siendo abondo estable mientres otros cinco mil millones d'años más. Sicasí, dempués de que la fusión del hidróxenu nel so nucleu detuviérase, el Sol va sufrir cambeos severos y va convertise nuna [[xigante colorada]]. Envalórase que'l Sol va volvese lo suficientemente grande como pa encloyar les órbites actuales de [[Mercuriu (planeta)|Mercuriu]], [[Venus (planeta)|Venus]] y posiblemente la Tierra. La [[Tierra]] y otros cuerpos (incluyíos otros [[planeta|planetes]], [[asteroide]]s, [[meteoroide]]s, [[cometa|cometes]] y [[polvu cósmico|polvu]]) [[órbita|orbiten]] alredor del Sol.<ref name=sistemasolar>{{cita web |url= http://www.solarviews.com/eng/solarsys.htm |títulu= The Solar System|fechaaccesu=8 de mayu de 2009 |editorial= Solarviews.com |idioma= inglés |cita= The planets, most of the satellites of the planets and the asteroids revolve around the Sun in the same direution, in nearly circular orbits}}</ref> Por sigo solo, representa alredor del 99,86 % de la masa del sistema solar.<ref>{{cita publicación |apellíu=Woolfson |nome=M. |añu=2000 |títulu=The origin and evolution of the solar system |publicación=Astronomy & Geophysics |númberu=1 |volume=41 |páxina=12}}</ref> La [[distancia media del Sol a la Tierra]] foi definida esautamente pola Unión Astronómica Internacional en {{esd|149 597 870 700 metros}}<ref name=eemLatercera1>{{cita web|url=http://www.latercera.com/noticia/tendencias/2012/09/659-484527-9-astronomos-afiten-distancia-exacta-ente-la tierra-y-sol-149597870700-metros.shtml|títulu=Astrónomos afiten distancia exacta ente la Tierra y Sol: 149.597.870.700 metros|fechaaccesu=1 d'agostu de 2015|fecha=22 de setiembre de 2012}}</ref> (aproximao 150 millones de quilómetros)<!-- Faltaba la división per mil del pasu de metros a quilómetros. -->. La so lluz percuerre esta distancia en 8 minutos y 20 segundos. La enerxía del Sol, en forma de lluz solar, sofita a casi toles formes de vida na Tierra al traviés de la [[fotosíntesis]], y determina el clima de la Tierra y la [[meteoroloxía]]. Ye la [[estrella]] del sistema planetariu nel que s'atopa la [[Tierra]]; poro, ye l'astru con mayor [[Magnitú aparente|rellumu aparente]]. La so visibilidá nel [[cielu]] local determina, respeutivamente, el [[día]] y la [[nueche]] en distintes rexones de distintos planetes. Na Tierra, la [[enerxía]] radiada pol Sol ye aprovechada polos seres [[fotosíntesis|fotosintéticos]] que constitúin la base de la [[cadena trófica]], siendo asina la principal fonte d'enerxía de la [[vida]]. Tamién apurre la enerxía que caltién en funcionamientu los [[clima|proceso climáticos]]. El Sol ye una estrella que s'atopa na fase denominada [[secuencia principal]], con un [[tipu espectral (estelar)|tipu espectral]] G2 y clase de lluminosidá V, por tanto, tamién ye denominada como nana mariella, formar ente 4567,9 y 4570,1 millones<!--"mil millones" nun ye una unidá--> d'años y va permanecer na secuencia principal aproximao 5000 millones d'años más. El Sol, xunto con tolos cuerpos celestes qu'orbiten al so alredor, incluyida la Tierra, formen el [[sistema solar]]. A pesar de ser una estrella mediana, ye la única que la so forma poder apreciar a güeyu, con un [[diámetru]] angular de 32′ 35″ d'arcu nel [[periheliu]] y 31′ 31″ nel [[afelio]], lo que da un diámetru mediu de 32′ 03″. La combinación de tamaños y distancies del Sol y la [[Lluna]] son tales que se ven, aproximao, col mesmu tamañu aparente nel cielu. Esto dexa una amplia gama d'[[eclís solar|eclises solares]] distintos (totales, anulares o parciales). El vastu efeutu del Sol sobre la Tierra foi reconocíu dende [[Prehistoria|tiempos prehistóricos]] y foi consideráu por delles cultures como una [[deidá]]. El movimientu de la Tierra alredor del Sol ye la base del [[calendariu solar]], que ye'l calendariu predominante n'usu anguaño. La [[Disciplina académica|disciplina científica]] que s'encarga del estudiu del Sol na so totalidá ye la [[física solar]]. == Carauterístiques == {| {{tablaguapa}} style="float:right" ! bgcolor="#ffffc0" colspan="2" | Composición de la [[fotosfera]] |- | [[Hidróxenu]] || 73,46 % |- | [[Heliu]] || 24,85 % |- | [[Osíxenu]] || 0,77 % |- | [[Carbonu]] || 0,29 % |- | [[Fierro]] || 0,16 % |- | [[Neón]] || 0,12 % |- | [[Nitróxenu]] || 0,09 % |- | [[Siliciu]] || 0,07 % |- | [[Magnesiu]] || 0,05 % |- | [[Azufre]] || 0,04 % |} El Sol ye una [[estrella de tipu-G de la secuencia principal]] que toma aproximao'l 99,86 % de la masa del sistema solar. El Sol tien una [[magnitú absoluta]] de +4.83, envalorada como la más brillosa de les 85 % d'estrelles de la [[Vía Láctea]], la mayoría de les cuales son [[nanes coloraes]]. El Sol pertenez a la [[Población estelar|Población I]], o a les estrelles riques n'elementos pesaos. La formación del Sol pudo ser provocáu por ondes de choque d'una o más [[supernoves]] próximes. Esto foi plantegáu por cuenta de la gran bayura d'elementos pesaos nel sistema solar, como'l [[oru]] y el [[uraniu]], en rellación coles bayures d'estos elementos na llamada Población II d'estrelles, siendo éstes probes n'elementos pesaos. Estos elementos podríen producise por reacciones nucleares [[Reacción endotérmica|endotérmiques]] mientres una supernova, o por transmutación al traviés de l'[[Captura neutrónica|absorción neutrónica]] dientro d'una estrella masiva de segunda xeneración. El Sol ye, con diferencia, l'oxetu más brillosu nel cielu, con [[magnitú aparente]] de -26,74. Ye unos 13&nbsp;000 millones de vegaes más brillosa que la segunda estrella más brillosa, [[Siriu]], que tien una magnitú aparente de -1.46. La distancia media del centru del Sol al centru de la Tierra ye d'aproximao 1 unidá astronómica (alredor de 150 millones de quilómetros), anque la distancia varia a midida que la Tierra mover dende'l [[periheliu]] en xineru hasta l'[[afelio]] en xunetu. Nesta distancia media, la lluz viaxa dende l'horizonte del Sol hasta l'horizonte de la Tierra nunos 8 minutos y 19 segundos, ente que la lluz dende los puntos más cercanos del Sol y de la Tierra tarda aproximao dos segundos menos. El Sol nun tien una llende definida y nes sos partes esternes la so densidá mengua exponencialmente al aumentar la distancia dende'l so centru. Sicasí, a efeutos de midida, considérase'l radiu solar como la distancia que engloba dende'l so centru hasta'l cantu de la [[fotosfera]], la superficie visible aparente del Sol. Con base nesta midida, el Sol ye una esfera casi perfecta con un [[achatamiento]] envaloráu de 9 millonésimes, lo que significa que'l so diámetru polar difier del so diámetru ecuatorial por tan solo 10 quilómetros. L'[[Fuercia de marea|efeuto mareal]] de los planetes ye débil y nun afecta significativamente a la forma del Sol. El Sol rota más apriesa pol so [[ecuador]] que polos sos [[Polos d'oxetos astronómicos|polos]]. Esta rotación diferencial ye causada pol movimientu de conveición debíu al tresporte de calor y al [[Efeutu Coriolis|efeutu coriolis]] producíu pola rotación del Sol. Nun marcu de referencia definíu poles estrelles, el periodu de rotación ye d'aproximao 25,6 díes nel ecuador y de 33,5 díes nos polos. Vistu dende la Tierra na so órbita alredor del Sol, el periodu de rotación aparente del Sol nel so ecuador ye d'unos 28 díes. == Lluz solar == {{AP|Lluz solar}} La [[constante solar]] ye la cantidá d'enerxía que'l Sol deposita por unidá de superficie y que ye direutamente espuesta como lluz solar. La constante solar ye igual a aproximao 1368 W/m² (vatios per metru cuadráu) a una distancia d'una [[unidá astronómica]] (UA) del Sol (esto ye, n'o cerca de la Tierra). La lluz del Sol na superficie de la Tierra ye atenuada pola atmósfera terrestre, de cuenta que, llega menos enerxía a la superficie (cerca de 1000 W/m²) en condiciones clares cuando'l Sol ta cerca del [[cenit]]. La lluz del Sol na parte cimera de l'atmósfera terrestre ta compuesta (por enerxía total) d'aproximao un 50 % de [[lluz infrarroxo]], un 40 % por [[lluz visible]] y un 10 % de [[lluz ultravioleta]]. L'atmósfera terrestre penera más del 70 % de la [[radiación ultravioleta]] solar, especialmente nes [[llonxitúes d'onda]] más curties. La radiación ultravioleta solar [[ionización|ioniza]] la parte cimera de l'atmósfera del llau diurnu de la Tierra, faciendo a la [[ionosfera]] conductora d'[[lletricidá]]. El color del Sol ye blancu con un índiz de color-espaciu ([[Espaciu de color CIE 1931|CIE]]) cercanu al (0.3, 0.3) cuando se ve dende l'espaciu o dende lo alto nel cielu; sicasí, cuando se ta dende una zona baxa del cielu la [[Radiación difuso del cielu|dispersión atmosférica]] del Sol tien un color mariellu, colloráu, naranxa y magenta. A pesar de la so blancura típica, la mayoría de la xente imaxínase mentalmente'l Sol como mariellu; les razones d'ello son oxetos d'alderique. El Sol ye una estrella [[Estrella de tipu-G de la secuencia principal|G2V]], con ''G2'' indica que'l so [[Temperatura efeutivo|temperatura superficial]] ye d'aproximao 5778&nbsp;K (5505&nbsp;°C), y ''V'' que, como la mayoría de les estrelles, ye una [[estrella nana]] de la [[secuencia principal]]. La [[luminancia]] media del Sol ye d'aproximao 1,88 [[giga]] [[candela per metru cuadráu|candeles per metru cuadráu]], pero como se ve al traviés de l'atmósfera de la Tierra, esto amenórgase a aproximao 1,44 Gcd/m². Sicasí, la luminancia nun ye constante al traviés del discu del Sol (escurecimientu del llimbu). == Composición == El Sol ta compuestu principalmente polos [[elementos químicos]] [[hidróxenu]] y [[heliu]]; que representen el 74,9 % y el 23,8 % de la masa del Sol na [[fotosfera]], respeutivamente. Tolos elementos más pesaos, llamaos [[Metalicidad|''metales'']] n'astronomía, representen menos del 2% de la masa, col [[osíxenu]] (más o menos el 1 % de la masa del Sol), [[carbonu]] (0,3 %), [[neón]] (0,2 %), y el [[fierro]] (0,2 %) siendo'l más abondosu. El Sol heredó la so composición química del [[mediu interestelar]] al traviés del cual formóse. L'hidróxenu y l'heliu nel Sol fueron producíos por [[Nucleosíntesis primordial|nucleosíntesis del Big Bang]], y los elementos más pesaos crear por [[nucleosíntesis estelar]] en xeneraciones d'estrelles que completaron la so [[evolución estelar]] y devolvieron el so material al mediu interestelar antes de la formación del Sol. La composición química de la fotosfera considérase de normal como representativa de la composición del sistema solar primordial. Sicasí, desque se formó'l Sol, parte del heliu y d'elementos pesaos asitiáronse gravitacionalmente dende la fotosfera. Poro, na fotosfera d'anguaño, la fracción d'heliu ye amenorgada, y la metalicidá ye solo'l 84 % de lo que yera na fase [[Protoestrella|protoestelar]] (primero que la fusión nuclear empezara nel nucleu). Créese que la composición protoestelar del Sol foi d'un 71,1 % d'hidróxenu, 27,4 % d'heliu, y de un 1,5 % d'elementos más pesaos. Anguaño, la fusión nuclear nel nucleu del Sol modificó la composición por aciu la conversión del hidróxenu n'heliu, polo qu'agora la parte más interna del Sol ye más o menos un 60 % d'heliu, xunto cola bayura d'elementos más pesaos ensin ser alteriaos. Por cuenta de que el calor tresferir dende'l centru del Sol por [[Zona de radiación|radiación]] en cuenta de por [[conveición]], nengunu de los productos de fusión del nucleu llegaron a la fotosfera. La zona reactiva del nucleu de "combustión del hidróxenu", onde l'hidróxenu convertir n'heliu, ta empezando a ser arredoláu por un nucleu internu de "cenices d'heliu". Esti desenvolvimientu va siguir y darréu va tener llugar la salida del Sol de la [[secuencia principal]] pa llegar a convertise asina nuna [[xigante colorada]]. La bayura d'elementos pesaos solares descritos enantes son midíos usando tanto [[espectroscopia]] de la fotosfera del Sol como midiendo les bayures nos [[meteoritos]] que nunca fueron calecíos a temperatures de fusión. Créese qu'estos meteoritos retienen la composición del Sol protoestelar y, poro, nun se ve afeutáu pola sedimentación d'elementos pesaos. Polo xeneral los dos métodos concuerden bien. [[Ficheru:AmanecerDesdeElGarbí.JPG|thumb|280px|Amanecer dende'l mirador del Garbí en [[Valencia]] (España).]] == Estructura del Sol == [[Ficheru:Afiche del sol.svg|350px|thumb|Imaxe detallada d'un conxuntu de manches solares reparaes nel espectru de lluz visible. La umbra y la [[clarixa]] son claramente discernibles, según la [[granulación|granulación solar]].]] {{AP|Estructura estelar}} Como toa [[estrella]], el Sol tien una forma esférica, y por causa del so lentu movimientu de rotación, tien tamién un leve [[achatamiento polar]]. Como en cualquier cuerpu masivu, tola materia que lo constitúi ye atraida escontra'l centru del oxetu pola so propia [[gravedá|fuercia gravitatoria]]. Sicasí, el [[plasma (estáu de la materia)|plasma]] que forma'l Sol atopar n'equilibriu, una y bones la creciente [[presión]] nel interior solar compensa l'atracción gravitatoria, lo que xenera un [[equilibriu hidrostáticu]]. Estes enormes presiones prodúcense por cuenta de la densidá del material nel so nucleu y a les enormes temperatures que se dan nél gracies a les [[reacción termonuclear|reacciones termonucleares]] qu'ellí soceden. Esiste, amás de la contribución puramente térmica, una d'orixe [[fotón]]ico. Trátase de la [[presión de radiación]], nada despreciable, que ye causada pol ingente fluxu de fotones emitíos nel centru del Sol. Casi tolos elementos químicos terrestres ([[aluminiu]], [[azufre]], [[bariu]], [[cadmiu]], [[calciu]], [[carbonu]], [[ceriu]], [[cobaltu]], [[cobre]], [[cromu]], [[estañu]], [[estronciu]], [[galiu]], [[xermaniu]], [[heliu]], [[hidróxenu]], [[fierro]], [[indiu (elementu)|indiu]], [[magnesiu]], [[manganesu]], [[níquel]], [[nitróxenu]], [[oru]], [[osíxenu]], [[paladiu]], [[plata]], [[platín]], [[plomu]], [[potasiu]], [[rodio]], [[siliciu]], [[sodiu]], [[taliu]], [[titaniu]], [[wolframiu|tungsteniu]], [[vanadiu]], [[circoniu]] y [[cinc]]) y diversos compuestos (como'l [[cianóxenu]], l'[[oxocarbono|óxidu de carbonu]] y el [[amoniacu]]) fueron identificaos na constitución del astru rei, polo que se concluyó que, si'l nuesu planeta calecer hasta la temperatura solar, tendría un espectru lluminosu casi idénticu al Sol. Inclusive l'heliu foi afayáu primero nel Sol y depués constatóse la so presencia nel nuesu planeta.<ref>Gallu, J. y Anfossi, A. (1980). ''Cosmografía'', 7a. ed. , p. 90. Méxicu: Progresu.</ref> El Sol presenta una estructura en capes esfériques o en "capes de cebolla". La frontera física y les diferencies químiques ente les distintes capes son difíciles d'establecer. Sicasí, puede determinase una función física que ye distinta pa caúna de les capes. Na actualidá, l'[[astrofísica]] dispón d'un modelu d'estructura solar qu'esplica satisfactoriamente la mayor parte de los fenómenos reparaos. Según esti modelu, el Sol ta formáu por: 1) [[nucleu solar]], 2) zona radiante, 3) zona convectiva, 4) [[fotosfera]], 5) [[cromosfera]], 6) [[corona solar|corona]], 7) [[mancha solar|manches solares]], 8) [[granulación]] y 9) [[vientu solar]]. === Nucleu === {{AP|Nucleosíntesis estelar|Cadena protón-protón|Ciclu CNO}} [[Ficheru:El interior solar.svg|thumb|300px|Imaxe qu'amuesa les capes del interior del Sol]] Ocupa unos {{esd|139 000 [[quilómetru|km]]}} del radiu solar, 1/5 del mesmu, y ye nesta zona onde se verifiquen les reacciones termonucleares qu'apurren tola enerxía que'l Sol produz. Esta enerxía xenerada nel nucleu del Sol tarda un millón d'años p'algamar la superficie solar.<ref name="lanacion">{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1632430-capten-un-espectacular-resquiebru-de-fueu-en-el sol |títulu=Capten un espectacular resquiebru de fueu nel sol |fechaaccesu=26 d'avientu de 2013 }}</ref> Nel so centru calcúlase qu'esiste un 49 per cientu d'hidróxenu, 49 per cientu d'heliu y un 2 per cientu que se distribúi n'otros elementos que sirven como [[catálisis|catalizadores]] nes reacciones termonucleares. A empiezos de la década de los años 30 del sieglu XX, el físicu austriacu [[Fritz Houtermans]] (1903-1966) y l'astrónomu inglés [[Robert d'Escourt Atkinson]] (1898-1982) xunieron los sos esfuercios pa pescudar si la producción d'enerxía nel interior del Sol y nes estrelles podía esplicase polos tresformamientos nucleares. En 1938 [[Hans Bethe|Hans Albrecht Bethe]] (1906-2005), nos Estaos Xuníos, y [[Carl Friedrich von Weizsäcker]] (1912-2007), n'Alemaña, simultánea y independientemente, atoparon el fechu notable de qu'un grupu de reacciones nes qu'intervienen el [[carbonu]] y el [[nitróxenu]] como catalizadores constitúin un ciclu, que se repite una y otra vez, mientres dura l'hidróxenu. A esti grupu de reacciones conózse-yos como [[ciclu de Bethe]] o del carbonu, y ye equivalente a la fusión de cuatro [[protón|protones]] nun nucleu d'heliu. Nestes reacciones de fusión hai una perda de masa, esto ye, l'hidróxenu consumíu pesa más que l'heliu producíu. Esa diferencia de masa tresformar n'enerxía, según la ecuación d'[[Albert Einstein|Einstein]] (Y = mc²), onde Y ye la [[enerxía]], m la [[masa]] y c la [[velocidá de la lluz]]. Estes reacciones nucleares tresformen el 0,7 per cientu de la masa afeutada en [[fotón|fotones]], con una llonxitú d'onda percurtia y, poro, bien enerxéticos y caltriantes. La enerxía producida caltién l'equilibriu térmicu del nucleu solar a temperatures aproximao de 15 millones de kelvins. El ciclu asocede nes siguientes etapes: :₁H¹ + ₆C¹² → ₇N¹³ ; :₇N¹³ → ₆C¹³ + y⁺ + neutrín ; :₁H¹ + ₆C¹³ → ₇N¹⁴ ; :₁H¹ + ₇N¹⁴ → ₈O¹⁵ ; :₈O¹⁵ → ₇N¹⁵ + y⁺ + neutrín ; :₁H¹ + ₇N¹⁵ → ₆C¹² + ₂He⁴. ;Sumando toles reacciones y atayando los términos comunes, tiense :4 ₁H¹ → ₂He⁴ + 2y⁺ + 2 neutrinos = 26,7 MeV. La enerxía neta lliberada nel procesu ye 26,7 MeV, esto ye cerca de 6,7·10¹⁴ [[xuliu (unidá)|J]] por kg de protones consumíos. El carbonu actúa como catalizador, pos a la fin del ciclu refaise. Otra reacción de fusión qu'asocede nel Sol y nes estrelles ye'l ciclu de Critchfiel o, más comúnmente conocíu como [[cadena protón-protón]]. [[Charles Critchfield]] (1910-1994) yera en 1938 un mozu físicu, alumnu de [[George Gamow]], (1904-1968) na [[Universidá George Washington]], y tuvo una idea dafechu distinta, al dase cunta que nel choque ente dos protones a velocidaes próximes a la de la lluz, puede asoceder qu'unu d'ellos pierda la so carga positiva (y+), fúndanse y conviértase nun [[neutrón]], que permanez xuníu al otru protón y forma un nucleu de [[deuteriu]], esto ye, un nucleu pesáu formáu por un [[isótopu]] estable del [[hidróxenu]]. El [[positrón]] (y+) al ser lliberáu tiende a aniquilase con bastante rapidez, fundiéndose con un electrón (y-), produciendo nel procesu radiación fotónica. Coles mesmes, nesta segunda fase, llibérase un [[neutrín]] electrónicu de baxa enerxía, que non interactúa con nengún átomu y llibérase al espaciu a velocidaes próximes a la de lluz ensin topetar cola materia. Más tarde, la fusión d'un protón (p+), o lo que ye lo mesmo, un nucleu H¹, con un nucleu de deuteriu da llugar a un isótopu del [[heliu]] He³ y a la emisión de fotones [[radiación gamma|gamma]] (γ). Finalmente, con un 97% de probabilidá aproximao, dos nucleos del isótopu He dan llugar, al ser fundíos, nun nucleu estable d'He⁴ más dos nuevos protones (p+), colo que'l ciclu retroalimentar hasta la primer fase inicial, de la que pierde enerxía a razón de 26,7 MeV netos. La reacción puede producise de dos maneres daqué distintes: :₁H¹ + ₁H¹ → ₁H² + y⁺ + [[neutrín]] electrónicu ; :₁H¹ + ₁H² → ₂He³ + fotones [[gamma]] ; :₂He³ + ₂He³ → ₂He⁴ + 2 ₁H¹. :tamién espresada cola notación: :p+ ₊ p+ → H² ₊ [[Electrón|y]]⁺ ₊ [[Neutrín|ν_y]] ; :H² ₊ p+ → He³ ₊ [[Rayu gamma|γ]] ; :He³ ₊ He³ → He⁴ ₊ p+ ₊ p+ El primer ciclu dar n'estrelles más calientes y con mayor masa que'l Sol, y la cadena protón-protón nes estrelles similares al Sol. En cuanto al Sol, hasta l'añu 1953 creyóse que la so enerxía yera producida casi puramente pol ciclu de Bethe, pero demostrar mientres estos últimos años que'l calor solar provién na so mayor parte (~75 %) del ciclu protón-protón. Nos últimos estadios de la so evolución, el Sol va fundir tamién l'heliu productu d'estos procesos pa dar carbonu y osíxenu (vease [[procesu triple-alfa]]). === Zona radiante === Na zona esterior al nucleu'l tresporte de la enerxía xenerada nel interior producir por radiación hasta la llende esterior de la zona radiactiva. Esta zona ta compuesta de plasma, esto ye, grandes cantidaes d'hidróxenu y heliu ionizado. Como la temperatura del Sol escai del centru (15 MK) a la periferia (6 kK na fotosfera), ye más fácil qu'un fotón cualesquier muévase del centru a la periferia qu'al aviesu. Sicasí, los fotones tienen d'avanzar por un mediu ionizado tremendamente trupu siendo absorbíos y reemitidos infinidá de vegaes nel so camín. Calcúlase qu'un fotón cualesquier puede tardar un millón d'años n'algamar la superficie y manifestase como lluz visible. === Zona convectiva === Esta rexón estiéndese percima de la zona radiante, y nella los gases solares dexen de tar ionizados y los fotones son absorbíos con facilidá y conviértense nun material opaco al tresporte de radiación. Poro, el tresporte d'enerxía realizar por [[conveición]], de cuenta que'l calor tresportar de manera non homoxénea y [[turbulencia|aturbolinada]] pol mesmu fluyíu. Los fluyíos dilatar al ser calecíos y mengüen el so [[densidá]]. Poro, fórmense corrientes ascendentes de material dende la zona caliente hasta la zona cimera, y simultáneamente prodúcense movimientos descendentes de material dende les zones esteriores menos calientes. Asina, a unos {{esd|200 000 km}} so la fotosfera del Sol, el gas vuélvese opacu por efeutu del amenorgamientu de la temperatura; arriendes d'ello, absuerbe los fotones procedentes de les zones inferiores y calezse por cuenta de la so enerxía. Fórmense asina seiciones convectivas aturbolinaes, nes que les ''parceles'' de gas caliente y llixeru xuben hasta la fotosfera, onde nuevamente l'atmósfera solar vuélvese tresparente a la radiación y el gas caliente dexa'l so enerxía en forma de lluz visible, y esfrezse antes de volver baxar a les fondures. L'analís de les oscilaciones solares dexó establecer qu'esta zona estender hasta estratos de gas asitiaos a la fondura indicada enantes. La observación y l'estudiu d'estes oscilaciones solares constitúin el campu de trabayu de la [[heliosismología]]. === Fotosfera === {{AP|Fotosfera}} La fotosfera ye la zona visible onde s'emite lluz visible del Sol. La fotosfera considérase como la superficie solar y, vista al traviés d'un telescopiu, preséntase formada por gránulos brillosos que se proyeuten sobre un fondu más escuru. Por causa del baturiciu de la nuesa atmósfera, estos gránulos paecen tar siempres en baturiciu. Yá que el Sol ye gaseosu, la so fotosfera ye daqué tresparente: puede ser reparada hasta una fondura d'unos cientos de quilómetros antes de volvese dafechu opaca. De normal considérase que la fotosfera solar tien unos 100 o 200&nbsp;km de fondura. [[Ficheru:Sunspot diagram.svg|thumb|left|Esquema de la estructura d'aniellu d'un fogaral solar y el so orixe causáu pola deformación de les llinies del campu electromagnético.]] Anque'l cantu o llimbu del Sol apaez abondo nítido nuna fotografía o na imaxe solar proyeutada con un [[telescopiu]], apréciase fácilmente que'l rellumu del discu solar mengua escontra'l cantu. Esti fenómenu d'escurecimientu del centru al llimbu ye consecuencia de que'l Sol ye un cuerpu gaseosu con una temperatura que mengua cola distancia al centru. La lluz que se ve nel centru procede na mayor parte de les capes inferiores de la fotosfera, más caliente y por tanto más lluminosa. Al mirar escontra'l llimbu, la direición visual del observador ye casi tanxente en cantu del discu solar polo que llega radiación procedente sobremanera de les capes cimeres de la fotosfera, menos calientes y emitiendo con menor intensidá que les capes fondes na base de la fotosfera. Un [[fotón]] tarda un permediu de 10 díes desque surde de la fusión de dos átomos d'hidróxenu, en travesar la zona radiante y un mes en percorrer los 200&nbsp;000&nbsp;km de la zona convectiva, emplegando tan solo unos 8 [[minutu|minutos]] y mediu en cruciar la distancia que dixebra la Tierra del Sol. Nun se trata de que los fotones viaxen más rápido agora, sinón que nel esterior del Sol el camín de los fotones nun se ve atrabancáu polos continuos cambeos, choques, quiebros y turbulencias qu'esperimentaben nel interior del Sol. Los gránulos brillosos de la fotosfera tienen munches vegaes forma hexagonal y tán dixebraos per fines llinia escures. Los gránulos son la evidencia del movimientu convectivo y burbujeante de los gases calientes na parte esterior del Sol. N'efeutu, la fotosfera ye una masa en continua ebullición nel que les célules convectivas apréciense como gránulos en movimientu que la so vida media ye tan solo d'unos nueve minutos. El diámetru mediu de los gránulos individuales ye d'unos 700 a 1000&nbsp;km y resulten particularmente bultables nos periodos de mínima actividá solar. Hai tamién movimientos aturbolinaos a una escala mayor, la llamada ''"supergranulación"'', con diámetros típicos d'unos {{esd|35 000 km}}. Cada supergranulación contién cientos de gránulos individuales y sobrevive ente 12 a 20 hores. Foi [[Richard Christopher Carrington]] (1826-1875), cerveceru y astrónomu aficionáu, el primeru en reparar la granulación fotosférica nel [[sieglu XIX]]. En 1896 el francés [[Pierre Janssen|Pierre Jules César Janssen]] (1824-1907) consiguió fotografiar per primer vegada la granulación fotosférica. [[Ficheru:Sun920607.jpg|thumb|left|300px|El Sol con delles manches solares visibles. Los dos enllordies nel mediu tienen casi'l mesmu diámetru que la Tierra.]] El signu más evidente d'actividá na fotosfera son les [[mancha solar|manches solares]]. Nos tiempos antiguos considerar al Sol como un fueu divino y, poro, perfectu ya infalible. De la mesma sabíase que la brillosa cara del Sol taba dacuando nublada con unes manches escures, pero imaxinábase que yera por cuenta d'oxetos que pasaben nel espaciu ente'l Sol y la Tierra. Cuando [[Galileo Galilei|Galileo]] (1564-1642) construyó'l primera [[telescopiu]] astronómicu, dando orixe a una nueva etapa nel estudiu del [[Universu]], fixo la siguiente afirmación ''"Repitíes observaciones convenciéronme, de qu'estes manches son sustancies na superficie del Sol, na que se producen de cutio y na que tamién s'eslleen, unes más puestu y otres más tarde"''. Una mancha solar típica consiste nuna rexón central escura, llamada "umbra", arrodiada por una "clarixa" más clara. Una sola mancha puede llegar a midir hasta {{esd|12 000 km}} (casi tan grande como'l diámetru de la Tierra), pero un grupu de manchespuede algamar {{esd|120 000 km}} d'estensión ya inclusive delles vegaes más. La clarixa ta constituyida por una estructura de filamentos claros y escuros que s'estienden más o menos radialmente dende la umbra.[[Ficheru:Sunspot-2004.jpeg|thumb|Imaxe detallada d'un conxuntu de manches solares reparaes nel visible. La umbra y la clarixa son claramente discernibles según la granulación solar.]] Dambes (umbra y clarixa) paecen escures por contraste cola fotosfera, a cencielles porque tán menos calientes que la temperatura medio de la fotosfera. Asina, la umbra tien una temperatura de 4000{{esd}}K, ente que la clarixa algama los 5600{{esd}}K, inferiores en dambos casos a los 6000{{esd}} K que tienen los gránulos de la fotosfera. Pola [[llei de Stefan-Boltzmann]], en que la enerxía total radiada por un cuerpu negru (como una estrella) ye proporcional a la cuarta potencia de la so temperatura efeutivo (Y = σT⁴, onde σ = 5,67051·10⁻⁸ W/m²·K⁴), la umbra emite aproximao un 32 % de la lluz emitida per un área igual de la fotosfera y análogamente la clarixa tien un rellumu d'un 71 % de la fotosfera. La escuridá d'una mancha solar ta causada namái por un efeutu de contraste; si pudiéramos ver a una mancha tipu, con una umbra del tamañu de la [[Tierra]], aisllada y a la mesma alloña que'l Sol, rellumaría una 50 vegaes más que la [[Lluna]] llena. Les manches tán relativamente inmóviles con al respective de la fotosfera y participen de la rotación solar. L'área de la superficie solar cubierta poles manches midir en términos de millonésima del discu visible. === Cromosfera === {{AP|Cromosfera}} La cromosfera ye una capa esterior a la fotosfera visualmente muncho más tresparente. El so tamañu ye d'aproximao {{esd|10 000 km}}, y ye imposible reparala ensin filtros especiales, pos ye clisada pol mayor rellumu de la fotosfera. La cromosfera puede reparase mientres un [[eclís solar]] nun tonu acoloratáu carauterísticu y en llonxitúes d'onda específiques, notablemente en '''Hα''', una llonxitú d'onda carauterística de la emisión por hidróxenu a bien alta temperatura. Les prominencies solares xuben dacuando dende la fotosfera, algamen altores d'hasta {{esd|150 000 km}} y producen erupciones solares espectaculares. === Corona solar === [[Ficheru:171879main LimbFlareJan12 lg.jpg|thumb|350px|Tomada pol Telescopiu Ópticu Solar [[Hinode]], el 12 de xineru de 2007, esta imaxe revela la naturaleza filamentaria del plasma coneutando dos rexones con distinta polaridá magnética.]] {{AP|Corona solar}} La corona solar ta formada poles capes más tenues de l'atmósfera cimera solar. La so temperatura algama los millones de kelvin, una cifra bien cimera a la de la capa que lu sigue, la [[fotosfera]], siendo esta inversión térmica unu de los principales enigmes de la ciencia solar recién. Estes elevadísimas temperatures son un datu engañosu y consecuencia de l'alta velocidá de les poques partícules que componen l'atmósfera solar. Les sos grandes velocidaes son debíes a la baxa densidá del material coronal, a los intensos [[campu magnéticu|campos magnéticos]] emitíos pol Sol y a les ondes de choque que ruempen na superficie solar aguiyaes poles célules convectivas. Como resultáu de la so elevada temperatura, dende la corona emítese gran cantidá d'enerxía en [[rayos X]]. En realidá, estes temperatures nun son más qu'un indicador de les altes velocidaes qu'algama'l material coronal que s'acelera nes [[llinies de campu]] magnéticu y en dramátiques eyecciones de material coronal (EMCs). Lo cierto ye qu'esa capa ye demasiáu pocu trupa como pa poder falar de temperatura nel sentíu avezáu de baturiciu térmicu. Toos estos fenómenos combinaos causen estrañes rayes nel espectru lluminosu que fixeron pensar na esistencia d'un elementu desconocíu na Tierra al qu'inclusive denominaron ''coronium'' hasta qu'investigaciones posteriores en 1942 concluyeron que se trataben de radiaciones producíes por átomos neutros d'osíxenu de la parte esterna de la mesma corona, lo mesmo que de fierro, níquel, calciu y argón altamente [[ionización|ionizados]] (fenómenos imposibles de llograr en llaboratorios).<ref>Mosqueira R. S. (1983). ''Cosmografia y astrofísica''. Méxicu: Patria. p. 228.</ref> La corona solar solamente ye observable dende l'espaciu con preseos fayadizos qu'anteponen un discu opacu pa clisar artificialmente al Sol o mientres un eclís solar natural dende la Tierra. El material tenue de la corona ye de cutio espulsáu pola fuerte radiación solar dando llugar a un [[vientu solar]]. Con éses créese que les estructures reparaes na corona tán modelaes en gran midida pel campu magnéticu solar y les célules de tresporte convectivo. En 1970 el físicu suecu [[Hannes Alfvén]] llogró'l premiu Nobel. Él envaloró qu'había [[onda|ondes]] que tresportaben enerxía por llinia del [[campu magnéticu]] que percuerre'l [[plasma (estáu de la materia)|plasma]] de la corona solar. Pero hasta güei nun se pudiera detectar la cantidá d'ondes que yeren necesaries pa producir dicha enerxía. Pero imagen d'alta definición ultravioleta, tomaes cada ocho segundos pol satélite de la [[NASA]] [[Solar Dymanics Observatory]] (SDO), dexaron a científicos como [[Scott McIntosh]] y a los sos colegues del [[Centru Nacional d'Investigación Atmosférica d'Estaos Xuníos]], detectar gran cantidá d'estes ondes. Les mesmes arrobínense a gran velocidá (ente 200 y 250 quilómetros per segundu) nel plasma en movimientu. Ondes que'l so fluxu enerxético asitiar ente 100 y 200 vatios per quilómetru cuadráu "son capaces d'aprovir la enerxía necesaria pa propulsar a los rápidos vientos solares y asina compensar les perdes de calor de les rexones menos solmenaes de la corona solar", envaloren los investigadores. Sicasí, pa McIntosh esto nun ye abondu pa xenerar los 2000 vatios per metru cuadráu que se precisen p'abastecer a les zones actives de la corona. Ye por esto que se riquir de preseos con mayor capacidá temporal y espacial pa estudiar tol espectru d'enerxía irradiada nes rexones actives de la nuesa estrella. === Heliosfera === [[Ficheru:Voyager 1 entering heliosheath region.jpg|thumb|350px|Vista de la heliosfera protexéndonos de les radiaciones provenientes del centru de la galaxa.]] {{AP|Heliosfera}} La heliosfera sería la rexón que s'estiende dende'l Sol hasta más allá de Plutón y que s'atopa so la influencia del vientu solar. Ye nesta rexón onde s'estienden los efeutos de les nubes xeomagnétiques y tamién onde s'estiende l'influyo del campu magnéticu solar. La [[heliosfera]] protexe al sistema solar de les radiaciones provenientes del [[mediu interestelar]] y la so llende estender a más de 100&nbsp;UA del Sol, llende sola superáu polos cometes. {{VT|Vientu solar}} == Actividá solar == === Eyección de masa coronal === [[Ficheru:Magnificent_CME_Erupts_on_the_Sun_-_August_31.jpg|thumb|350px|right|Filamentu solar fotografiáu'l 31 d'agostu de 2012 (NASA). La eyección de masa solar viaxó a 1500 quilómetros per segundu.]] {{AP|Nube xeomagnética}} La [[eyección de masa coronal]] (CME) ye una onda fecha de [[radiación]] y vientu solar que s'esprende del Sol nel periodu llamáu Actividá Máxima Solar. Esta onda ye bien peligrosa yá que estropia los circuitos llétricos, el tresformadores y los sistemes de comunicación. Cuando esto asocede, dizse qu'hai una nube solar. * Cada 11 años, el Sol entra nun aturbolináu ciclu (Actividá Máxima Solar) que representa la dómina más aparente por que'l planeta sufra una nube solar. Dichu procesu acaba col cambéu de polaridá solar (nun confundir col cambéu de polaridá terrestre). * Atopamos nel [[Ciclu Solar 24]], qu'empezó en xineru de 2008. * Una potente nube solar ye capaz de paralizar por completu la rede llétrica de les grandes ciudaes, una situación que podría durar selmanes, meses o inclusive años. * Les nubes solares pueden causar interferencies nes señales de radio, afectar a los sistemes de navegación aéreos, estropiar les señales telefóniques y inutilizar satélites por completu. * El 13 de marzu de 1989, la ciudá de [[Québec (ciudá)|Québec]], en [[Canadá]], foi azotada por una fuerte [[nube solar]]. Como resultáu d'ello, seis millones de persones viéronse afeutaes por un gran apagón que duró 90 segundos. La rede llétrica de [[Montreal]] tuvo paralizada mientres más de nueve hores. Los daños que provocó l'apagón, xunto coles perdes aniciaes pola falta d'enerxía, algamaron los cientos de millones de dólares. * Ente los díes 1 y 2 de setiembre de 1859, una intensa nube solar afectó a la mayor parte del planeta. Les llinies telegráfiques de los [[Estaos Xuníos]] y el norte d'[[Europa]] quedaron inutilizaes y provocáronse delles quemes. Amás, una impresionante [[aurora polar|aurora boreal]], fenómenu que de normal solo puede reparase dende les rexones ártiques, pudo trate en llugares tan alloñaos de los polos como'l sur d'Europa, el Caribe, [[Ḥawai]].,<ref>{{cita web |url=http://diarium.usal.es/guillermo/files/2014/02/ELSolReactorTermonuclerar24Nov2009.pdf|títulu= El Sol, un reactor nuclear a 150 millones de km|fechaaccesu= 7 de febreru de 2014}}</ref> ya inclusive en Colombia, cerca del ecuador terrestre.<ref>{{cita web |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0273117715006109 |títulu=The grand aurorae borealis seen in Colombia in 1859 |publicación=Advances in Space Research|volume=57 |number=1 |páxines=257-267|year=2016}}</ref> === Cambéu de polaridá solar === El campu magnéticu del sol fórmase como sigue: Nel nucleu, les presiones del hidróxenu provoquen que los sos átomos namái queden escluyíos poles fuercies de polaridá de los protones, dexando una nube d'electrones en redol a dichu nucleu (los electrones esprendiéronse de les órbites tradicionales, formando una capa de radiación electrónico común). La fusión de los átomos d'hidróxenu n'heliu producir na parte más interna del nucleu, onde l'heliu queda acutáu por ser un material más pesao. Dichu 'ordenamientu' induz que los mesmos electrones compartan estaos d'enerxía y en consecuencia los sos campos magnéticos adquieran entá más densidá y potencia. Les enormes fuercies de gravedá, torguen que los fotones (portadores d'eses fuercies) escapen de forma llibre. D'esta forma xenerar nel so interior un potente campu magnéticu qu'inflúi na dinámica del plasma nes capes siguientes. Los campos magnéticos, tal como si tratar d'un material fluyíu, atopen la so dinámica poles fuercies [[magnetohidrodinámica|magnetohidrodinámiques]] en constante interacción coles gravitatories y rotacionales de la estrella, llegando a la superficie de manera que, los materiales más esternos queden ordenaos conforme a les llinies de fuercia gauss. La rotación solar produz que les capes más esternes nun xiren toes a la mesma velocidá, polo que l'ordenamientu d'estes llinies de fuercia va desterciándose a midida que los materiales distribuyíos ente los polos y l'ecuador van perdiendo sincronismu nel xiru rotacional de la estrella. Per cada rotura na integridá del campu magnéticu, produzse un escape de llinies de fuercia gauss (produciendo les típiques manches negres), nes qu'un aumentu d'estes, puede tener de resultes una erupción solar consecuente pola desintegración llocal del campu gauss. Cuando'l Sol averar al so máximu desorde, les [[nubes solares]] son máximes. Estos periodos dan cada 11 años. El sol nun tener un campu electromagnético como'l de la Tierra, sinón que tien lo que se denomina [[vientu solar]], producíu por eses inestabilidaes rotacionales del Sol. Si non fora por eso, los campos magnéticos del Sol quedaríen acutaos a la dinámica del plasma. Por esa mesma razón, una reacción de fusión ente dos átomos d'hidróxenu nel interior del Sol, tarda 11 años en llegar a escapar de les enormes fuercies gravitatories y magnétiques. == Nacencia y muerte del Sol == {{AP|Evolución estelar|Nebulosa protosolar}} [[Ficheru:Sun Earth Comparison.png|thumb|300px|La diferencia de tamaños ente'l Sol y la Tierra queda patente nesta imaxe comparativa de dambos, cola tierra nel llau esquierdu, y un cachu del Sol a la derecha.]] El Sol formóse hai 4650 millones d'años y tien [[combustible]] pa 7500 millones d'años más.<ref>{{cita llibru |apellíu=Peimbert Sierra|nome=Manuel|enllaceautor=Manuel Peimbert Sierra|apellíu2=Torres Castilleja|nome2=Silvia|enllaceautor2=Silvia Torres Castilleja|títulu=La evolución na astronomía|añu=2006|editorial=Editorial Cromocolor, S.A. de C.V.|editor=El Colexu Nacional|isbn=970-640-318-3|páxina=30|ubicación=Méxicu}}</ref><ref group='nota'>En dellos documentos ye posible atopar ''5,5 billones d'años'', error que se comete por una mala traducción de ''5.5 billions'' del sistema inglés.</ref> Dempués, va empezar a faese más y más grande, hasta convertise nuna [[xigante colorada]]. Finalmente, va fundir pol so propiu pesu y va convertise nuna [[nana blanca]], que puede tardar unos mil millones d'años n'esfrecese.<ref name=eemastroscu>{{cita web|url=http://www.astroscu.unam.mx/~wlee/OC/SSAAE/AAE/Oxetos%20Compautos/Nanes%20blanques.html|títulu=NANES BLANQUES|fechaaccesu=5 d'agostu de 2015}}</ref><br /> Formar a partir de [[nube molecular|nubes de gas y polvu]] que conteníen residuos de xeneraciones anteriores d'estrelles. Gracies a la [[metalicidá]] de dichu gas, del so [[discu circunestelar]] surdieron, más tarde, los [[planeta|planetes]], [[asteroide]]s y [[cometa|cometes]] del [[sistema solar]]. Nel interior del Sol producen reacción de [[fusión nuclear|fusión]] nes que los átomos d'[[hidróxenu]] tresformar en [[heliu]], produciéndose la enerxía qu'irradia. Anguaño, el Sol atopar en plena [[secuencia principal]], fase na que va siguir unos 5000 millones d'años más fundiendo hidróxenu de manera estable. [[Ficheru:Sol arcoiris.jpg|thumb|El Sol arrodiáu per un arcoiris]] Cada segundu tresfórmense 700 millones de [[tonelada|tonelaes]] d'[[hidróxenu]] en cenices d'heliu, esti procesu tresforma cinco millones de tonelaes de materia en [[enerxía]], lo que da como resultáu que'l Sol cada vez se vuelve más llixeru.<ref name="lanacion" /> Va Llegar un día en que'l Sol escose tol [[hidróxenu]] na rexón central al tresformalo n'heliu. La presión va ser incapaz de sostener les capes cimeres y la rexón central va tender a contraer gravitacionalmente, caleciendo progresivamente les capes axacentes. L'escesu d'enerxía producida va faer que les capes esteriores del Sol tiendan a espandise y esfrecese y el Sol va convertir nuna estrella [[xigante colorada]]. El diámetru puede llegar a algamar y devasar al de la órbita de la [[Tierra]], colo cual, cualquier forma de vida escastaríase. Cuando la temperatura de la rexón central algame aproximao 100 millones de [[kelvin]]s, va empezar a producise la fusión del heliu en carbonu mientres alredor del nucleu sigue fundiéndose hidróxenu n'heliu. Ello va producir que la estrella contráigase y mengüe el so rellumu al empar qu'aumenta la so temperatura, convirtiéndose'l Sol nuna estrella de la [[caña horizontal]]. Al escosase l'heliu del nucleu, va empecipiase una nueva espansión del Sol y l'heliu va empezar tamién a fundise nuna nueva capa alredor del nucleu inerte -compuestu de carbonu y osíxenu y que por non tener masa abondo'l Sol nun va algamar les presiones y temperatures abondes pa fundir dichos elementos n'elementos más pesaos- que lo convertirá de nuevu nuna xigante colorada, pero esta vegada de la [[caña asintótica xigante]] y va provocar que l'astru espulse gran parte de la so masa na forma d'una [[nebulosa planetaria]], quedando namái'l nucleu solar que se va tresformar nuna [[nana blanca]] y, muncho más tarde, al esfrecese totalmente, nuna [[nana negra]]. El Sol nun va llegar a españar como una [[supernova]] al nun tener la masa abondo pa ello. [[Ficheru:Solar Life Cycle spa.svg|thumb|center|710px|Ciclu de vida del Sol.]] Magar se creía nun principiu que'l Sol acabaría per absorber a Mercuriu, a Venus y a la Tierra al convertise en [[xigante colorada]], la gran perda de masa que va sufrir nel procesu fixo pensar por un tiempu que la órbita terrestre –al igual que la de los demás planetes del sistema solar– espandiríase posiblemente y salvaría al nuesu planeta d'esi destín.<ref>{{cita web |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...418..457 |títulu=Our Sun. III. Present and Future <!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantiya-->|añoacceso=2009|autor=|enllaceautor=|idioma=}}</ref> Sicasí, un artículu recién postula qu'ello nun va asoceder y que les interacciones [[marea]]-yos, según la fregadura cola materia de la cromosfera solar, van faer que'l nuesu planeta sía absorbíu.<ref>[http://arxiv.org/PS%20cache/arxiv/pdf/0801/0801.4031v1.pdf Sobre les marees, la cromosfera solar y la futura absorción de la Tierra]</ref> Otru artículu posterior apunta na mesma direición.<ref>[http://arxiv.org/PS%20cache/arxiv/pdf/0806/0806.3017v3.pdf]</ref> == Importancia de la enerxía solar na Tierra == La mayor parte de la enerxía utilizada polos seres vivos procede del Sol, les plantes absorber direutamente y realicen la [[fotosíntesis]], los herbívoros absuerben indireutamente una pequeña cantidá d'esta enerxía comiendo les plantes, y los carnívoros absuerben indireutamente una cantidá más pequeña comiendo a los herbívoros. La mayoría de les fontes d'enerxía usaes pol home deriven indireutamente del Sol. Los combustibles fósiles caltienen enerxía solar prindada fai millones d'años por aciu fotosíntesis, la enerxía hidroeléctrica usa la enerxía potencial d'agua que s'entestó n'altor dempués d'habese evaporado pol calor del Sol, etc. Sicasí, l'usu direutu d'[[enerxía solar]] pal llogru d'enerxía nun ta entá bien estendíu por cuenta de que los mecanismos actuales nun son abondo eficaces. === Reacciones termonucleares ya incidencia sobre la superficie terrestre === Una mínima cantidá de materia puede convertise nuna enorme manifestación d'enerxía. Esta rellación ente la materia y la enerxía esplica la potencia del Sol, que fai posible la vida. ¿Cuál ye la equivalencia? En 1905, [[Albert Einstein|Einstein]] predixera una equivalencia ente la materia y la enerxía por aciu la so ecuación [[Y=mc²]]. Una vegada que Einstein formuló la rellación, los científicos pudieron esplicar por qué rellumó'l Sol per miles de millones d'años. Nel interior del Sol prodúcense continues [[reacción termonuclear|reacciones termonucleares]]. D'esta miente, el Sol convierte cada segundu unos 564 millones de [[tonelada|tonelaes]] d'[[hidróxenu]] en 560 millones de tonelaes d'[[heliu]], lo que significa qu'unos cuatro millones de tonelaes de materia tresformar en [[enerxía solar]], una pequeña parte de la cual llega a la Tierra y sostién la vida. Cola fórmula y los datos anteriores puede calculase la producción d'enerxía del Sol, llográndose que la [[potencia (física)|potencia]] de la nuesa estrella ye aproximao 3'8x10²⁶ [[vatiu|vatios]], o 3'8x10²³ [[quilovatiu|quilovatios]] —o, dicho otra manera, el Sol produz nun segundu 760 000 vegaes la [[Consumu y recursos enerxéticos a nivel mundial|producción enerxética añal a nivel mundial]]—. == Observación astronómica del Sol == [[Ficheru:Moon transit of sun large.ogv|thumb|Tránsitu llunar frente al Sol prindáu mientres la calibración de les cámares d'imaxe ultravioleta de la sonda [[Misión Stereo|STEREO]] B]] Unes de les primeres observaciones astronómiques de l'actividá solar fueron les realizaes por [[Galileo Galilei]] nel sieglu XVII, utilizando vidrios afumaos de primeres, y usando'l métodu de proyeición dempués. Galileo reparó asina les manches solares y pudo midir la rotación solar según percibir la variabilidá d'estes. Na actualidá l'actividá solar ye monitoreada constantemente por observatorios astronómicos terrestres y observatorios espaciales. Ente los oxetivos d'estes observaciones atópase, non solo algamar una mayor comprensión de l'actividá solar, sinón tamién la predicción de sucesos d'elevada emisión de partícules potencialmente peligroses pa les actividaes nel espaciu y les telecomunicaciones terrestres. === Esploración solar === [[Ficheru:NASA SDO multispectral view of the Sun, September 2011.ogv|thumb|220px|Video con un mosaicu d'imáxenes captaes por preseos de la sonda espacial [[Solar Dynamics Observatory]] que dexa reparar la lluz producida pol Sol más allá de lo que'l [[güeyu humanu]] puede percibir.]] La lluz solar qu'apreciamos d'a güeyu ye de color mariellu, pero en realidá'l sol emitir en toles llonxitúes d'onda.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1649283-la nasa-muestra-todos-los-colores-del sol |títulu=La NASA amuesa tolos colores del Sol |fechaaccesu=25 d'avientu de 2013 }}</ref> Pa llograr una visión ininterrumpida del Sol en llonxitúes d'onda inaccesibles dende la superficie terrestre, l'[[Axencia Espacial Europea]] y la [[NASA]] llanzaron cooperativamente el satélite [[SOHO]] (''Solar and Heliospheric Observatory'') el 2 d'avientu de 1995. La sonda europea [[Ulysses (sonda espacial)|Ulysses]] realizó estudios de l'actividá solar, y la sonda norteamericana [[Sonda Xénesis|Xénesis]] llanzar nun vuelu cercanu a la heliósfera pa tornar a la Tierra con una muestra direuta del material solar. Xénesis tornó a la Tierra nel 2004, pero'l so reentrada na atmósfera foi acompañada d'un fallu nel so paracaíes principal que fizo que s'estrellara sobre la superficie. L'analís de les muestres llograes prosigue na actualidá. === Cálculu históricu del tamañu del Sol y la so distancia === [[Aristarco de Samos]] foi'l primeru en faer estimaciones sobre la distancia al Sol. Nun llegó a distancies concretes, sinón qu'estableció distancies relatives a la distancia ente la Tierra y la Lluna. Esperó a que la fase de la Lluna sía d'un cuartu esautamente, momentu en que l'ángulu Tierra-Luna-Sol tendría de ser un ángulu rectu. Entós la hipotenusa del rectángulu sería la distancia de la Tierra al Sol. Pa esto yera necesariu midir con exactitú l'ángulu del Sol al respective de la Lluna, cosa que nun ye nada fácil.<ref name=eemCPhysics>{{cita llibru |apellíu=Hewitt |nome=Paul G.| url=https://books.google.com.bo/books?id=rLR6pyIWBsUC&pg=PA6&dq=distancia+al sol&hl=es-419&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=alloña%20a el%20sol&f=false|títulu=Conceptual Physics|páxines=6,7|capítulu=Capítuli I, Alrodiu de la ciencia}}</ref><ref name=eemGuia3,98 /> Entós determinó la distancia y el tamañu del Sol (relativos). Sicasí, siendo necesariu midir unos ángulos demasiáu pequeños, y ensin los preseos pa ello, nun llogró l'abonda exactitú. Determinó que'l Sol atópase 20 vegaes más lloñe de lo que ta la Lluna, y determinó que'l so diámetru yera siquier 7 vegaes el diámetru de la Tierra.<ref name=eemGuia3,98>{{Harvsp|Asimov|1984|loc=Aproximao nel sitiu 3,98{{esd}}% del llibru}}</ref> Según los cálculos actuales el Sol atópase 400 vegaes más alloñáu que la Lluna, y el so diámetru ye 109 vegaes más grande que'l de la Tierra, polo que foi bien grande l'error de midida. Pa establecer la distancia real de la Tierra a la Lluna suxirió un métodu utilizando combadura de la solombra de la Tierra proyeutada na lluna, mientres los eclises llunares.<ref name=eemGuia3,9>{{Harvsp|Asimov|1984|loc=Aproximao nel sitiu 3,9{{esd}}% del llibru}}</ref> (Esti métodu foi utilizáu por [[Hiparco de Nicea]] darréu pa calcular esa distancia). Aristarco, pensando que'l Sol yera siquier 7 vegaes más grande que la Tierra, suxirió que nun ye'l Sol el que xira alredor de la Tierra, sinón al contrariu, siendo'l primeru en suxerir un modelu heliocéntricu. Sicasí, les sos idees nun fueron aceptaes polos sos contemporáneos y la [[teoría heliocéntrica]] nun se retomó hasta 1543, 17 sieglos dempués, cuando [[Copérnico]] publicó'l so llibru [[De revolutionibus orbium coelestium|≪Sobre les revoluciones de los orbes celestes≫]].<ref name=eemGuia4>{{Harvsp|Asimov|1984|loc=Aproximao nel sitiu 4{{esd}}% del llibru}}</ref><ref name=eembiografiasyvidas>{{cita web |url=http://www.biografiasyvidas.com/biografia/c/copernico.htm|títulu= Nicolás Copérnico|fechaaccesu=4 d'agostu de 2015|en=Títulu "Biografía"}}</ref> En 1650 [[Godefroy Wendelin]] repitió les midíes de Aristarco midiendo direutamente la distancia al Sol, esta vegada con mayores recursos téunicos que 18 sieglos tras. Llegó a la conclusión de que'l Sol taba unes 240 vegaes más alloñáu que la Lluna.<ref name=eemGuia4,1>{{Harvsp|Asimov|1984|loc=Aproximao nel sitiu 4,1{{esd}}% del llibru}}</ref> Esta vegada l'error foi menor, pero'l valor inda menor al que se mide anguaño. En 1609, [[Johannes Kepler|Kepler]] abrió'l camín pa determinar les distancies relatives de tolos cuerpos del sistema solar, non solo de la Lluna y el Sol, polo que sabiendo la distancia a cualesquier de los planetes podría sabese la distancia al Sol.<ref name=eemGuia4,12>{{Harvsp|Asimov|1984|loc=Aproximao nel sitiu 4,12{{esd}}% del llibru}}</ref> Darréu [[Giovanni Cassini|Cassini]], en 1673 llogró'l paralax de [[Marte (planeta)|Marte]], polo que llogró determinar la so distancia. Entós, sobre la base de los cálculos de Kepler, determinó la distancia al Sol en 136 millones de quilómetros (esta vegada la distancia averóse abondo a los datos actuales, y l'error foi solu de 7{{esd}}%).<ref name=eemGuia4,46>{{Harvsp|Asimov|1984|loc=Aproximao nel sitiu 4,46{{esd}}% del llibru}}</ref> == Ver tamién == {{Llista de columnes|2| * [[Ciclu Solar 24]] * [[Día]] * [[Dios solar]] * [[Eclís solar]] * [[Enerxía solar]] * [[Evolución estelar]] * [[Factor de proteición solar]] * [[Amanecer]] * [[Sistema solar]] * [[Sol de medianueche]] * [[Variación solar]] * [[Vientu solar]] * [[Clima espacial]] }} == Notes == {{llistaref|grupu="nota"}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * Bonanno A, Schlattl H, Paternò L: [http://arxiv.org/PS_cache/astro-ph/pdf/0204/0204331.pdf "The age of the Sun and the relativistic corrections in the EOS"]. ''Astronomy and Astrophysics''. 2002;'''390''':1115-18. * Carslaw KS, Harrison RG, Kirkby J: "Cosmic Rays, Clouds, and Climate". ''[[Science]]''. 2002;'''298''':1732-37. * Kasting, JF, Ackerman TP: "Climatic Consequences of Very High Carbon Dioxide Levels in the Earth's Early Atmosphere". ''Science''. 1986;'''234''':1383-85. * Priest, Eric Ronald: ''Solar Magnetohydrodynamics''. [[Dordrecht]]: D. Reidel Pub., 1982, p.&nbsp;206-245. ISBN 90-277-1374-X * Schlattl H: "Three-flavor oscillation solutions for the solar neutrín problem", ''Physical Review D''. 2001;'''64'''(1). * Thompson MJ: "Solar interior: Helioseismology and the Sun's interior", ''Astronomy & Geophysics''. 2004;'''45'''(4):21-25. * {{cita llibru |títulu= Nueva guía de la ciencia |apellíos=Asimov |nome=Isaac |añu=1984| capítulu=L'universu}} == Enllaces esternos == {{info |wikcionario=sol |commons=Sun |wikiquote=Sol |wikilibros=Wikichicos/Sistema Solar/El Sol |wikisource=Al sol |wikinoticias=Un eclís total de sol percuerre la Tierra dende Brasil hasta Mongolia }} === Xenerales === * [http://www.nature.com/ngeo/journal/v3/n9/abs/ngeo941.html Sobre la edá más exacta del Sol/sistema solar] (n'inglés). * [https://web.archive.org/web/20151104232720/http://www.secundaria-ramirez.com.ar/ Sistema solar.] * [http://www.solarviews.com/span/sun.htm El Sol (en solarviews.com).] * [https://web.archive.org/web/20051102100037/http://www.astronomiaonline.com/informacion/sistemasolar/sol.asp El Sol (en astronomiaonline.com).] * [http://celestia.albacete.org/celestia/celestia/solar/sol2.htm El nuesu Sol.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100326032610/http://celestia.albacete.org/celestia/celestia/solar/sol2.htm |date=2010-03-26 }} Actividá educativa: el sistema solar. === Observación del Sol === * [http://www.spaceweather.com/sunspots/doityourself_sp.html Encamientos pa reparar el Sol.] * [http://www.oan.es/servidorEfem/index.php?tab=6 OAN] Seición del Sol de la páxina d'efemérides del Observatoriu Astronómicu Nacional, con información actualizada sobre l'actividá del Sol. * [http://www.arcetri.astro.it/~kreardon/EGSO/gbo/ Llista de la mayoría d'observatorios solares terrestres] (n'inglés). * [http://sohowww.nascom.nasa.gov/ Páxina web de SOHO (''The Solar and Heliospheric Observatory'')] (n'inglés). * [http://rredc.nrel.gov/solar/codesandalgorithms/spa/ Solar Position algorithm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100803012942/http://rredc.nrel.gov/solar/codesandalgorithms/spa/ |date=2010-08-03 }} (n'inglés). {{Tradubot|Sol}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Sol|Sol]] eep4way5gx1kfjhcxu23834v3wi9yyu 0 8078 4503207 4454872 2026-07-08T06:24:49Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503207 wikitext text/x-wiki {{País | lema_nacional = ''Justitia - Pietas - Fides''<br />([[llatín]]: ''«Xusticia - Piedá - Llealtá»'') | superficie_puestu = 90 | superficie_agua = 1,1% | llendes = 1.707 [[quilómetru|km]] | costes = 386 km }} El '''Surinam''',{{cartafueyu|países}} oficialmente '''República del Surinam''' ({{lang-nl|''Republiek Surinam''}}) ye un estáu allugáu na costa atlántica nororiental d'[[América del Sur]]. Llenda col [[océanu Atlánticu]] al norte, cola [[Guayana Francesa]] al este, con [[Guyana]] al oeste y con [[Brasil]] al sur. Ye, colos sos 165.000 km² d'estensión, el país más pequeñu del continente sudamericanu. La so población, de 566.000 persones, vive na so mayoría averada a la costa, na capital del país, [[Paramaribu]], y na rodiada d'esta. El territoriu de Surinam, habitáu tradicionalmente por delles tribus indíxenes, foi esploráu y disputáu por varies potencies europees primnero de quedar embaxu la xurisdicción holandesa a finales del [[sieglu XVII]]. En [[1954]] el país convirtióse nún de los países constituyentes del Reinu d'Holanda. El [[25 de payares]] de [[1975]] declarose estáu independiente, pero sigue calteniendo importantes rellaciones económiques, culturales y diplomátiques cola so antigua metrópolis. Los sos habitantes indíxenes vienen siendo de magar cada vegada más activos na reclamación de les sos tierres tradicionales y na conservación de los sos vezos y formes de vida. Surinam considérase, dende'l puntu de vista cultural, un país caribeñu, y ye miembru de la [[Comunidá del Caribe]] (CARICOM). La llingua oficial del gobiernu, los negocios, la educación y los medios de comunicación ye l'holandés, pero el [[sranan tongo|sranan]], una llingua criolla que toma como base l'inglés, fálase perdayuri y fai les veces de ''llingua franca'' nesti país que ye ún de los más diversos, dende'l puntu de vista étnicu, relixosu y llingüísticu, del mundu. == Historia == La presencia humana en Surinam remóntase al [[3000 e.C.]]. Los primeros n'habitar la zona foron los arawak, una tribu nómada que vivía, de la pesca y la caza, na fastera costera del territoriu. Dempués aportaron a ella los caribe, que sometieron a los arawak gracies a la superioridá de los sos barcos. Asentáronse en Galibi, na desembocadura del [[ríu Marowijne]]. Mentantu que grupos grandes d'arawak y caribes vivíen a la vera la mar y nes [[sabana|sabanes]] del país, pequeños grupos d'otres tribus indíxenes, como los akurio, trió, warrau o wayana, ocupaben l'interior viescosu. === La colonización === Dende'l [[sieglu XVI]] la fastera costera del Surinam foi esplorada por navegantes franceses, españoles ya ingleses. Un sieglu dempués, colonos ingleses ya holandeses establecieron colonies de plantación nes fértiles llanures de la Guayana, nes vegues de los ríos. La colonia más antigua documentada ye un asentamientu inglés, nomáu Marshall's Creek, a lo llargo del [[ríu Surinam]]<ref>Baynes, Thomas Spencer. ''Encyclopædia Britannica: A Dictionary of Arts, Sciences, and General Literature, Volume XI (Ninth Edition—Popular Reprint ed.)''. H.G. Allen, 1888.</ref>. Les lluches ente ingleses y holandeses pol control d'esti territoriu finaron en [[1667]]. Nesi añu, nes negociaciones que llevaron a la robla del [[tratáu de Breda]], los holandeses decidieron conservar la colonia de plantación de Surinam, que-yos ganaran a los ingleses. A cambiu, los ingleses quedáronse con Nueva Amsterdam, la principal ciudá de l'antigua colonia de Nueva Holanda, na costa atlántica norteamericana: de siguíu camudáron-y el nome pol de [[Nueva York]]. En [[1683]] fundóse, col envís de gobernar y defender la colonia, la [[Sociedá de Surinam]], na que participaron la ciudá d'[[Ámsterdam]], la familia Van Aerssen van Sommelsdijck y la [[Compañía Holandesa de les Indies Occidentales]]. Los colonos dexaban en manes d'esclavos africanos, a los que trataben permal<ref>[https://books.google.es/books?id=hldOMJHlGQwC&pg=PA23&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Streissguth, Tom. ''Suriname in Pictures''. Twenty-First Century Books, 2009, p. 23. ISBN 978-1-57505-964-8.]</ref>, el cultivu, el collecháu y el procesáu del [[café]], el [[cacáu]], la [[caña de zucre]] y l'[[algodón]] que se cultivaba nes vegues de los ríos. [[Imaxe:Water-front_houses_in_Paramaribo,_1955.jpg|right|thumb|250px|Paramaribu en 1955.]] Munchos esclavos escapáronse de les plantaciones y, cola ayuda de les poblaciones natives de les viesques circundantes, establecieron una cultura nueva y única nel interior del país. Son los conocíos como [[cimarrón|cimarrones]], nomaos en [[francés]] Nèg'Marrons, que significa lliteralmente "negros marrones", esto ye, "negros de piel claro". Los cimarrones, al traviés d'un procesu d'etnoxénesis, fueron evolucionando pa formar varies tribus independientes a partir de la xuntura d'esclavos de diferentes etnies africanes. Estes tribus incluyeron los saramaka, paramaka, ndyuka, kwinti, aluku y matawai. Loa cimarrones entamaron a atacar las plantaciones pa reclutar nuevos miembros d'ente los esclavos y pa capturar muyeres, armes, comida y ferramienta. A vegaes mataben tamién a los dueños de les plantaciones y les sos families. Estos entamaron a construyir defenses, importantes en dellos casos<ref>{{Cita web |url=https://www.wdl.org/en/item/524/view/1/1/ |títulu=Simon M. Mentelle, ''Extract of the Dutch Map Representing the Colony of Surinam'', c.1777, Digital World Library via Library of Congress. Consultáu'l 20 de xunu de 2017. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170505185604/https://www.wdl.org/en/item/524/view/1/1/ |fechaarchivu=2017-05-05 }}</ref> pero cuasi siempre insuficientes. Tamién organizáronse campañes armaes p'acabar con ellos, pero los cimarrones escapaben pente la viesca, que conocíen abondo meyor que los sos perseguidores. Finalmente, p'acabar coles lluches, les autoridaes coloniales europees roblaron nel [[sieglu XVIII]] dellos trataos de paz coles diferentes tribus. Nellos reconocíen l'estatus soberanu d'estes tribus y el derechu a comerciar nos sos territorios del interior de la colonia. === L'abolición de la esclavitú === Holanda abolió la esclavitú en Surinam en [[1863]], nún procesu gradual qu'obligaba a los esclavos, como forma de compensación parcial pa los propietarios, a trabayar nes plantaciones demientres diez años de transición a cambiu d'una paga mínima. Tres de [[1873]] la mayoría de los esclavos lliberaos abandonaron les plantaciones nes qu'ellos y los sos antepasaos trabayaran por varies xeneraciones y colaron pa la capital, Paramaribu. Como colonia de plantación que yera, Surinam tenía una economía dependiente de cultivos agrícoles con manu d'obra intensiva. Pa solucionar la falta de trabayadores los holandeses reclutaron y transportaron trabayadores dende les Indies Orientales Holandeses (l'actual [[Indonesia]]) y, tres d'un alcuerdu colos ingleses, que controlaben la zona, la [[India]]. Amás, a finales del [[sieglu XIX]] y entamos del [[sieglu XX|XX]], aportaron tamién al territoriu trabayadores, la mayoría homes, reclutaos en [[China]] y n'[[Oriente Próximu]]. De resultes de too ello la población del Surinam, magar que perpequeña en númberu, ye una de les más multiétniques y multiculturales del mundu<ref>[https://web.archive.org/web/20120723092050/http://dutch.berkeley.edu/mcnl/immigration/the-netherlands/the-surinamese/ "Multicultural Netherlands". UC Berkeley. 2010.]</ref>. === La descolonización === Demientres la [[Segunda Guerra Mundial]], el [[23 de payares]] de [[1941]], los [[Estaos Xuníos]] alcordaron col gobiernu holandés nel exiliu la ocupación del Surinam pa protexer les mines de [[bauxita]] del territoriu. En [[1942]] el gobiernu holandés nel exiliu entamó a revisar les rellaciones ente Holanda y les sos colonies cara al periodu postbélicu. De resultes d'ello, Surinam convirtióse en [[1954]] nuna parte constituyente del Reinu d'Holanda, xunto coles Antilles Holandeses y Holanda. Dábase-y con ello l'autogobiernu, desque Holanda solo caltenía'l control de los asuntos esteriores y la defensa. En [[1974]] el Partíu Nacional de Surinam, formáu mayoritariamente por criollos, esto ye, xentes d'etnia africana o mestiza, entamó les negociaciones con Holanda p'algamar la independencia total, que foi efectiva'l 25 de payares de 1975. === El Surinam independiente === [[Imaxe:Henck_Arron,_Beatrix,_Johan_Ferrier_1975.jpg|right|thumb|250px|Henck Arron, la reina Beatriz d'Holanda y Johan Ferrier el día de la independencia de Surinam (25 de payares de 1975).]] El primer presidente del país foi [[Johan Ferrier]], col antiguu gobernador y cabezaleru del Partíu Nacional [[Henck Arron]] como primer ministru. Nos primeros años tres de la independencia la economía dependió en bona medida de l'ayuda económica del gobiernu holandés. Amás, neso años coló del país cuasi una tercera parte de la población, qu'emigró a Holanda por miéu a que al nuevu país-y fora a dir peor de lo que taba como parte constituyente del reinu d'Holanda. Nun andaben mui escaminaos. La política surimanesa dexeneró bien ceo en lluches ente etnies y corrupción, col Partíu Nacional usando les perres de l'axuda holandesa nel so propiu provechu partidista. Los sos cabezaleros foron acusaos de fraude nes eleiciones de [[1977]], nes que volvió ganar Arron, y esto agudizó la salida de xente del país en direición a Holanda El [[25 de febreru]] de [[1980]] un [[golpe d'estáu]], entamáu por un grupu de 16 sarxentos lideraos por [[Dési Bouterse]], derrocó'l gobiernu d'Arron<ref>{{Cita web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ns.html |títulu="Suriname", nel The World Factbook de la CIA. Consultáu'l 21 de xunu de 2017. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190107065133/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ns.html |fechaarchivu=2019-01-07 }}</ref>. Los militares contrarios al nuevu gobiernu intentaron contragolpes n'abril y agostu de 1980, el 15 de marzu de 1981 y otra vuelta'l 12 de marzu de 1982. El primer intentu dirixolu Fred Ormskerk<ref>[https://books.google.es/books?id=kXdhAAAAQBAJ&pg=PA60&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Janssen, R., ''In Search of a Path: An Analysis of the Foreign Policy of Suriname from 1975 to 1991.'' BRILL, 1991, p. 60. ISBN 978-90-04-25367-4.]</ref>, el segundu dellos militares marxistes-leninistes, el terceru Wilfred Hawker y el cuartu Surendre Rambocus. Hawker escapó de prisión demientres el cuartu intentu de contragolpe, pero foi capturáu y executáu. Dempués, la nueche del [[7 d'avientu]] de [[1982]], ente les 2 y les 5 de la madrugada, l'exércitu, dirixíu por Dési Bouterse, detuvo a 13 ciudadanos destacaos que teníen criticao la dictadura, y encerrolos en Fort Zeelandia, en Paramaribu<ref>[http://www.starnieuws.com/index.php/welcome/index/nieuwsitem/9910 ''Bouterse heeft Daal en Rambocus doodgeschoten''. Network Star Suriname, Paramaribu, 23 de marzu de 2012.]</ref>. Nos trés díes siguientes toos ellos, amás de Rambocus y Jiwansingh Sheombar, otru militar implicáu nel cuartu intentu de contragolpe, foron asesinaos. [[Imaxe:President_Bouterse.JPG|right|thumb|200px|Dési Bouterse, presidente del Surinam.]] En [[1987]] celebráronse eleiciones. L'Asamblea Nacional aprobó una nueva constitución que permitió a Bouterse quedar como xefe del exércitu. Esti, descontentu col gobiernu, fizo dimitir a tolos ministros, por teléfonu, en 1990; esti fechu conocióse de magar popularmente como'l ''golpe d'estáu telefónicu''. Sicasí, el so poder entamó a menguar dempués de les eleiciones de [[1991]]. Influyó nello la guerra civil ente l'exércitu y la guerrilla lleal al cabecilla Ronnie Brunswijk, qu'entamó en [[1986]]. El momentu más baxu de Bouterse llegó en [[1999]], cuando foi xulgáu in absentia por tráficu de drogues n'Holanda. Magar que foi declaráu culpable y sentenciáu a dir a prisión, permaneció en Surinam y siguió marcando'l ritmu de la política del país. Asina, el [[19 de xunetu]] de [[2010]] volvió al poder al ser elixíu pola Asamblea como presidente del país<ref>[http://www.bbc.com/news/world-latin-america-10690930 ''Suriname ex-strongman Bouterse back in power'', BBC News, 19 de xunetu de 2010]</ref>. Primero d'ello elli, y otres 24 persones, foran xulgadas polos asesinatos d'avientu de 1982. Dos meses antes de que saliera'l veredictu, en [[2012]], l'Asamblea Nacional estendió una llei d'amnistía que-yos perdonó los crímenes. El [[14 de xunetu]] de [[2015]] Bouterse foi reelixíu presidente<ref>[https://www.voanews.com/a/suriname-bouterse-secures-second-presidential-term/2862157.html ''Suriname's Bouterse Secures Second Presidential Term'', Voice of America News, 14 de xunetu de 2015.]</ref> == Política == [[Imaxe:AssembleeSurinaam.jpg|right|thumb|250px|Sé de l'Asamblea Nacional del Surinam.]] La República de Surinam ye una república democrática parllamentaria representativa, con un sistema xurídicu determináu pola constitución de [[1987]]. La rama llexislativa del gobiernu fórmala una Asamblea Nacional unicameral con 51 miembros, elixíos n'eleición popular única por un periodu de cinco años. El presidente del país ye elixíu pa un periodu de cinco años por una mayoría de dos tercios de l'Asamblea. Si nun hai alcuerdu ente los parllamentarios fórmase una Asamblea del Pueblu, na que participen tolos parllamentarios y les autoridaes rexonales y municipales que foran elixíes na cabera eleición; esta Asamblea, por mayoría, ye la que decide entós quién ha de ser el presidente. El presidente, que ye al tiempu xefe de gobiernu, elixe un gabinete de 16 ministros. Hai, tamién, un vicepresidente, elixíu al empar que'l presidente por mayoría simple na Asamblea Nacional o na Asamblea del Pueblu, tamién pa cinco años. La constitución nun recueye dengún mecanismu pa destituyir o sustituyir al presidente, que namái dexa de serlo si dimite. El muérganu cimeru del poder xudicial ye'l Tribunal Supremu. Los miembros d'esti tribunal, que supervisa la llabor de tolos demás de menor rangu del país, son designaos de por vida pol presidente tres de consultar cola Asamblea Nacional, el Conseyu d'Estáu y los colexos d'abogaos. El país reconoz, como corte final d'apelación, al Tribunal de Xusticia del Caribe, inauguráu en 2005 en Trinidad. == Xeografía == [[Archivu:Suriname, administrative divisions - de - colored.svg|right|thumb|250px|Mapa de Surinam.]] Surinam ye'l país más pequeñu de [[Sudamérica]]. El puntu más altu ye [[Julianatop]] (1.286 m sobre'l nivel del mar). El territoriu pue dixebrase en dos partes bien diferenciaes: El norte, onde vive la mayor parte de la población, con tierres cultivaes; y el sur, formáu pola selva tropical. == Distritos == Surinam ta dividíu en diez distritos: [[File:Suriname District Numbers Neutral.png|270px|left|Districts of Suriname]] {| class="wikitable sortable" |- ! # | ! Distritu ! Capital ! Área (km²) ! Área (%) ! Población <br /> (censu del 2012)<ref>{{cita web |url=http://www.geohive.com/cntry/suriname.aspx |títulu=Suriname at GeoHive |publicación=Geohive.com |fechaaccesu=13 de xunetu de 2014}}</ref> ! Population (%) ! Pop. dens. (hab/km²) |- | '''1''' || [[Brokopondo (distritu)|Brokopondo]] || [[Brokopondo]] ||align=right| 7.364||align=right|4,5 ||align=right| 15.909||align=right| 2,9||align=right|2,2 |- | '''2''' || [[Commewijne (distritu)|Commewijne]] || [[Nieuw Amsterdam (Surinam)|Nieuw-Amsterdam]] ||align=right| 2.353||align=right|1,4 ||align="right"| 31.420||align=right|5,8||align=right|13,4 |- | '''3''' || [[Coronie (distritu)|Coronie]] || [[Totness (Surinam)|Totness]] ||align=right| 3,902||align=right|2,4 ||align=right| 3.391||align=right|0,6||align=right|0,9 |- | '''4''' || [[Marowijne (distritu)|Marowijne]] || [[Albina (Surinam)|Albina]] ||align=right| 4.627||align=right|2,8 ||align=right| 18.294||align=right|3,4||align=right|4,0 |- | '''5''' || [[Nickerie (distritu)|Nickerie]] || [[Nieuw-Nickerie]] ||align=right| 5.353||align=right|3,3 ||align=right| 34.233||align=right|6,3||align=right|6,4 |- | '''6''' || [[Para (distritu)|Para]] || [[Onverwacht (Surinam)|Onverwacht]] ||align=right| 5.393||align=right|3,3 ||align=right| 24.700||align=right|4,6||align=right|4,6 |- | '''7''' || [[Paramaribu (distritu)|Paramaribu]] || [[Paramaribu]] ||align=right| 182||align=right| 0,1||align=right| 240.924||align=right|44,5||align=right|1323,8 |- | '''8''' || [[Saramacca (distritu)|Saramacca]] || [[Groningen (Surinam)|Groningen]] ||align=right| 3.636||align=right| 2,2||align=right| 17.480||align=right|3,2||align=right|4,8 |- | '''9''' || [[Sipaliwini (distritu)|Sipaliwini]] || Nun tien ||align=right| 130.567||align=right|79,7 ||align=right| 37.065||align=right|6,8||align=right|0,3 |- | '''10''' || [[Wanica (distritu)|Wanica]] || [[Lelydorp]] ||align=right| 443||align=right|0,3 ||align=right| 118.222||align=right|21,8||align=right|266,9 |- | || '''SURINAM''' || '''Paramaribu''' ||align="right"|'''163.820'''||align="right"| '''100.0'''||align="right"|'''541.638'''||align="right"|'''100'''||align=right|'''3,3''' |} == Economía == {{AP|Economía de Surinam}} == Demografía == La población de Surinam ye una mecedura d'estremaos grupos étnicos. El mayor de toos ye'l ''"Hindustani"'', descendientes d'inmigrantes del [[sieglu XIX]] de la [[India]]. Son casi'l 37% de la población. Los "criollos", mecedura de blancu y negru representen el 31%, mientres que los [[Islla de Xava|Xavaneses]] y "''Maroons''" (descendientes d'esclavos [[África|africanos]] escapaos) faen el 15 y 10% respeutivamente. El restu ta formáu por [[India|indios]], [[China|chinos]] y blancos. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.suriname.nu ANDA Suriname] - Portal de Surinam (n'holandés) {{América}} {{Organización de la Conferencia Islámica}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Surinam|*]] [[Categoría:OEA]] [[Categoría:Organización de les Naciones Xuníes]] 7ru7ieobvxg49ohdqqrqj5ongqstwrz 0 8888 4503213 4502432 2026-07-08T07:04:44Z Limotecariu 735 4503213 wikitext text/x-wiki {{país}} '''Groenlandia''' (''Kalaallit Nunaat'' en [[groenlandés]], ''Grønland'' en [[Llingua danesa|danés]]), ye un territoriu autónomu que pertenez al [[reinu de Dinamarca]]<ref>{{cite news|url=https://denmark.dk/people-and-culture/greenland|title=Greenland: The world's largest island|publisher=Ministeriu d'Asuntos Esteriores de Dinamarca|access-date=3 de xunetu de 2026|archive-date=20 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231220232126/https://denmark.dk/people-and-culture/greenland|url-status=live}}</ref><ref>Múltiples referencies: * {{cite book|first=Dallen J.|last=Timothy|date=6 November 2020|title=Tourism in European Microstates and Dependencies: Geopolitics, Scale and Resource Limitations|publisher=CABI|pages=94ff|isbn=978-1-78924-310-9|oclc=1162434605|url=https://books.google.com/books?id=UYMIEAAAQBAJ&pg=PA94|quote=This change in governance also resulted in Greenland becoming an autonomous 'constituent country' in the Danish realm&nbsp;...|access-date=18 September 2022|archive-date=10 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240610113252/https://books.google.com/books?id=UYMIEAAAQBAJ&pg=PA94#v=onepage&q&f=false|url-status=live}} * {{Cite web|url=http://www.gfbv.it/3dossier/eu-min/autonomy.html|last=Benedikter|first=Thomas|date=19 de xunu de 2006|title=The working autonomies in Europe|publisher=Society for Threatened Peoples|fechaaccesu=|quote=Denmark has established very specific territorial autonomies with its two island territories|access-date=3 June 2019|archive-date=9 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080309063149/http://www.gfbv.it/3dossier/eu-min/autonomy.html|url-status=live}} * {{Cite web|url=http://www.world-autonomies.info/tas/Greenland/Pages/default.aspx|last=Ackrén|first=Maria|date=Payares de 2017|title=Greenland|publisher=Autonomy Arrangements in the World|fechaaccesu=|quote=Faroese and Greenlandic are seen as official regional languages in the self-governing territories belonging to Denmark.|access-date=30 August 2019|archive-date=30 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190830110832/http://www.world-autonomies.info/tas/Greenland/Pages/default.aspx}} * {{Cite web|url=https://ec.europa.eu/europeaid/countries/greenland_en|date=3 de xunu de 2013|title=Greenland|language=en|publisher=[[Comisión Europea]]|fechaaccesu=|quote=Groenlandia [...] ye un territoriu autónomu perteneciente al Reinu de Dinamarca.|website=International Cooperation and Development|access-date=27 agostu 2019|archive-date=16 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916135422/https://ec.europa.eu/europeaid/countries/greenland_en|url-status=live}}</ref>, y que ye la mayor de les trés partes constituyentes d'esi reinu (les otres dos son [[Dinamarca]] y les [[Islles Feroe]]). Los ciudadanos de Groenlandia son ciudadanos de Dinamarca y, poro, ciudadanos de la [[Xunión Europea]], magar que Groenlandia nun forma parte de la Xunión. Groenlandia ye la mayor islla del mundu, y asítiase ente los océanos [[Océanu Glacial Árticu|Glacial Árticu]] y [[Océanu Atlánticu|Atrlánticu]], al este del [[Archipiélagu Árticu Canadianu|archipiélagu Árticu canadianu]]. Comparte una pequeña llende, de 1,2 km, con [[Canadá]], na [[islla de Hans]]. La so capital, y principal ciudá, ye [[Nuuk]]<ref name="worldfactbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/greenland/|title=Greenland|work=The World Factbook|publisher=CIA|access-date=13 January 2021|archive-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109162939/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/greenland/}}</ref>. Económicamente, Groenlandia ye perdependiente de l'axuda danesa, que tien aportao al territoriu 729 millones d'euros anualmente demientres el periodu 2019-23, que correspuenden a más del 20% del productu interior brutu groenlandés<ref>{{Cite news|date=20 de xineru de 2025|title=Pressure on Greenland for more Danish aid, U.S. presence|url=https://www.financialmirror.com/2025/01/20/pressure-on-greenland-for-more-danish-aid-u-s-presence/|access-date=3 de xunetu de 2026|website=Financial Mirror|language=en-GB}}</ref>. Magar que, xeográficamente, ye parte del continente americanu, Groenlandia tien estao asociada política y culturalmente al [[Noruega|reinu de Noruega]] ente [[986]] y entamos del [[sieglu XV]]. De magar el [[sieglu XVIII]], tres de la unión de los [[Reinu de Dinamarca y Noruega|reinos de Dinamarca y Noruega]] y la creación del asentamientu de Nuuk, foi venceyándose cada vuelta más intensamente con Dinamarca<ref name="Brown2000">{{Cite web|url=https://archive.archaeology.org/online/features/greenland/|last=Brown|first=Dale Mackenzie|date=28 de febreru del 2000|title=The Fate of Greenland's Vikings|publisher=Archaeological Institute of America|fechaaccesu=|archive-url=https://web.archive.org/web/20110111090459/http://www.archaeology.org/online/features/greenland/|archive-date=11 January 2011|access-date=3 de xunetu de 2026|website=[[Archaeology (magazine)|Archaeology]]}}</ref>. El territoriu tuvo pobláu intermitentemente demientres los caberos 4.500 años por [[pueblos indíxenes del Árticu]], qu'aportaron a la islla dende l'actual Canadá<ref name="natmus">{{Cite web|url=http://natmus.dk/forsknings-og-formidlingsafdelingen/etnografisk-samling/sila-arctic-centre/prehistory-of-greenland/saqqaq/|title=Saqqaq-kulturen kronologi|publisher=National Museum of Denmark|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207035806/http://natmus.dk/forsknings-og-formidlingsafdelingen/etnografisk-samling/sila-arctic-centre/prehistory-of-greenland/saqqaq/|archive-date=7 December 2013|access-date=2 August 2013}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Saillard J, Forster P, Lynnerup N, Bandelt HJ, Nørby S|year=2000|title=mtDNA variation among Greenland Eskimos: the edge of the Beringian expansion|journal=American Journal of Human Genetics|volume=67|issue=3|pages=718–26|doi=10.1086/303038|pmc=1287530|pmid=10924403|issn=0002-9297}}</ref>. Pobladores [[Viquingu|viquingos]] llegaos de Noruega ocuparon la parte sur de la islla dende entamos del [[sieglu X]], y los sos descendientes vivieron nella demientres 400 años, pa desapaecer a finales del sieglu XV. Nesos años los portugueses intentaben atopar la ruta septentrional a Asia, y de resultes d'ello consiguiose la primer representación cartográfica de la costa groenlandesa. Nel [[sieglu XVII]], esploradores del reinu de Dinamarca y Noruega aportaron otra vuelta a Groenlandia, alcontrando los primitivos asentamientos viquingos y estableciendo una nueva presencia escandinava, que yá sedría permanente hasta anguaño. Cuando Dinamarca y Noruega xebráronse, en [[1814]], Groenlandia foi tresferida a la corona danesa. La constitución danesa de 1953 finó col estatus de Groenlandia como una colonia, integrándola dafechu nel estáu danés. Nún referéndum cellebráu en 1979 Dinamarca concedió-y a Groenlandia el derechu a autogobernase, y notru referéndum, en 2008, los ciudadanos del territoriu votaron la Llei d'Autogobiernu, pola que se tresfirió más poder del gobiernu central al gobiernu groenlandés, el Naalakkersuisut<ref name="Greenland In Figures 2012">{{Cite book|url=http://www.stat.gl/publ/en/GF/2012/content/Greenland%20in%20Figures%202012.pdf|title=Greenland in Figures 2012|publisher=Grønlands Statistik|isbn=978-87-986787-6-2|issn=1602-5709|access-date=10 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20121113160436/http://www.stat.gl/publ/en/GF/2012/content/Greenland%20in%20Figures%202012.pdf|archive-date=13 November 2012|url-status=live}}</ref>, que foi asumiendo progresivamente la xestión y les competencies en munches estayes. Dinamarca caltién el control de la ciudadanía, la política monetaria, la política de seguridá y los asuntos esteriores. Col fundimientu del xelu polar de resultes del [[cambéu climáticu]], la bayura de riqueza mineral de Groenlandia, y la so posición estratéxica ente [[Eurasia]], [[América del Norte]] y la rexón ártica, faen de la islla un territoriu xeoestratéxicamente perimportante tanto pal reinu de Dinamarca como pa la [[Organización del Tratáu del Atlánticu Norte|OTAN]] y la Xunión Europea. Dende [[2025]], el presidente d'Estaos Xuníos [[Donald Trump]] tien amenazao delles vegaes con anexionase la islla, provocando una crisis diplomática, la conocida como [[crisis de Groenlandia]]. La mayoría de los habitantes groenlandeses son [[inuit]]<ref>{{Cite encyclopedia|title=Thule Culture|encyclopedia=Canadian Encyclopedia|publisher=Historica Canada|url=http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/thule-culture/|access-date=3 de xunetu de 2026|last=Mcghee|first=Robert|date=3 d'abril de 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151120045928/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/thule-culture/|archive-date=20 November 2015|url-status=live}}</ref>. Factores climáticos y xeográficos faen que la mayoría de la población tea concentrada na costa suroccidental de la islla: el total de población, 56.583 habitantes en [[2022]]<ref name="population">{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/greenland-population|title=Population of Greenland|website=World Population Review|access-date=12 August 2022|archive-date=4 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230804114047/https://worldpopulationreview.com/countries/greenland-population|url-status=live}}</ref>, faen d'ella el país con menor densidá de población. Groenlandia ye, como'l territoriu metropolitanu danés, política y socialmente progresista: la educación y la sanidá son de baldre. El país obtién el 67% de la so lletricidá a partir de fontes renovables, principalmente hidroeléctrica<ref>{{cite web|url=https://nukissiorfiit.gl/da/Produkter/Vedvarende-energi|title=Vedvarende energi|publisher=Nukissiorfiit|access-date=28 March 2023|archive-date=10 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240610113257/https://nukissiorfiit.gl/da/Produkter/Vedvarende-energi|url-status=live}}</ref>. == Etimoloxía == Nel añu [[982]] el marín y esplorador [[viquingu]] d'orixe noruegu Erik Thorvaldsson ([[950]]-[[1001]]), llamáu "Erik el Bermeyu", darréu que fore esterráu d'[[Islandia]] pol asesinatu de varies persones, navegó pal [[oeste]] de [[Noruega]] atopando una islla pergrande que llamó na llingua danesa "Grønland" (n'asturianu Groenlandia y n'[[inglés]] ''Greenland''), que'l so significáu ye'l de ''«tierra verde»'', intentando d'esti xeitu da-y una falsa semeya de fertilidá p'atrayer a futuros colonos. Por embargu, al llegar los colonizadores, estoa atopáronse con un [[clima]] xeláu y ermu, si bien les condiciones climátiques yeren más benignes naquella dómina que n'actualidá. == Historia == Atopada per Erik el Bermeyu pel [[982]], nel sieglu XI entamóse la so [[cristianismu|cristianización]] y pel [[1261]] quedó baxo soberanía de Noruega. Arruinada la colonización, foi redescubierta por Martin Frobisher y Davis (sieglu XVI). Los primeros establecimientos daneses instituyéronse nel [[1721]]. Nel [[1953]] dexó de ser colonia danesa, yá que se convirtió en territoriu del Reinu de Dinamarca y nel [[1979]] llogró l'autonomía interna, con Gobiernu y asamblea llexislativa propios. Nel 25 de [[payares]] de [[2008]] Groenlandia aprobó l'ampliación del so estatutu d'autonomía per un Referendu sobre'l so autogobiernu que-y da mayores recursos económicos, el control de los sos recursos petrolíferos, y la posibilidá d'acoyese al drechu d'autodetermín, anque siguiría perteneciendo al Reinu de [[Dinamarca]], calcúlase que nel añu 2021 va proclamar la so independencia completa de Dinamarca y formar asina un nuevu estáu. == Organización político-alministrativa == {{AP|Divisiones alministratives de Groenlandia}} Groenlandia divídese alministrativamente en trés distritos (''landsdele''): * [[Avannaa]] (Nordgrønland, en [[danés]]) * [[Tunu]] (Østgrønland, en danés) * [[Kitaa]] (Vestgrønland, en danés) Los nomes daneses quieren dicir "Groenlandia Septentrional", "Oriental" y "Occidental", respeutivamente. == Economía == {{AP|Economía de Groenlandia}} [[Archivu:Greenland_eastcoast.jpg|thumbnail|left|300px|Costa sureste de Groenlandia]] Groenlandia sufrió una contraición económica al entamu de los años 90, pero dende [[1993]] la [[economía]] ameyoró constantemente. El gobiernu siguió una firme política fiscal dende finales de la década de los años 1980, qu'aidó a facer escedentes nel presupuestu públicu amás d'una baxada na [[inflación]]. Dende [[1990]], el país rexistró un [[déficit]] nel intercambiu económicu col esterior, siguíu de la clausura de la última y principal mina de [[zinc]] nel [[1990]]. N'actualidá, la economía depende principalmente de la [[pesca]] y de la [[esportación]] de [[pescáu]]; la esportación de camarón ye la mayor fonte d'entrada de divises, xunto cola emisión y venta de sellos postales. == Demografía == [[Archivu:Nuukair.jpg|right|thumbnail|200px|Capital de Groenlandia, [[Nuuk]]]] Groenlandia tien una población pequeña de 56.000 habitantes, siendo un 87% del grupu groenlandés, una mecedura de población inuit y europea. La mayoría de la población ye cristiana evanxélica luterana, pola influyencia danesa. El [[danés]] y [[groenlandés]] yeren les llingües falaes pola población. La población allúgase na fastera costera, especialmente la suroeste au s'atopa [[Nuuk]], la capital. L'interior de la islla ta ensin población. == Xeografía == [[Archivu:Geography-of-greenland.svg|thumbnail|left|Xeografía de la islla.]] Con 2.166.086 [[km²]], Groenlandia ye la [[islla]] más grande del mundiu dempués de la islla continente d'[[Australia]]. Cerca del 80% del territoriu (1.755.637 km²) ta cubiertu de xelu, polo que constitúi la segunda reserva de xelu nel planeta, per detrás de la esistente en [[L'Antártida]]. Per otru llau, la superficie llibre de xelu (410.449 km²) ye mayor que la de [[Xapón]], con una baxa densidá poblacional. Con un clima polar, tien apenes unes pequeñes zones costeres au la temperatura nel branu supera los 10 graos Celsius, polo que la so vexetación ye de tundra y l'agricultura inesistente. Ente [[1989]] y [[1993]], investigadores norteamericanos y europeos cavaron dientro de la cima de la llámina de xelu de Groenlandia, llogrando un par de nucleos xigantes de xelu (3,2 km). L'análisis de la composición química de les capes d'estos nucleos provocó un novedosu y sorprendente rexistru sobre'l cambéu de clima nel hemisferiu norte producíu alredor de fai 100.000 años, y pudo demostrar que'l clima y la [[temperatura]] del planeta, con frecuencia, cambiaren aína dende un estáu aparentemente estable a otru, con consecuencies mundiales. == Cultura == La cultura de Groenlandia entama col poblamientu por parte de los Inuit de la cultura Dorset, dende'l segundu mileniu e.C. tres la fusión del xelu árticu de les zones habitables. Nel sieglu X los [[viquingos]] d'orixe [[noruegu]] pueblen la zona meridional de la islla, demientres qu'una nueva foleada inuit, de cultura Thule, s'introduz na islla dende'l Norte y s'espande pal Sur. El choque cultural ente dambos pueblos ta atestiguáu pol hallazgu d'un fragmentu de cota de maya viquinga nuna llatitú alta de la islla, mientres qu'una figurilla tallada en [[marfil]] de morsa de claru orixe inuit foi atopada en Bergen, [[Noruega]]. Entrambos oxetos han d'entendese como un claru testimoniu de los intercambeos comerciales ente dambos pueblos. Tres un periodu d'enfriamientu al final de la [[Edá Media]], los viquingos abandonen la islla, refuxándose los sos últimos pobladores posiblemente n'[[Islandia]]. D'esti mou, la islla englóbase dende entós na so totalidá na cultura inuit, hasta la llegada de los daneses a entamos del sieglu XVIII. Güei, el 80% de la población ye d'orixe inuit, demientres que'l 20% restante ye d'orixe danés. Les distancies en Groenlandia mídense en ''sinik'', en "suaños", nel númberu de nueches que dura un viax. Nun pue dicise que realmente seya una distancia porque, según el tiempu y la estación del añu, el númberu de ''sinik'' pue variar. Tampoco nun se trata d'un conceutu temporal. == Deporte == [[Groenlandia]] nun ye especialmente famosa polos deportes, pero tien dalgunos equipos, como'l de [[fútbol]], la {{sel|Groenlandia|seleición de fútbol de Groenlandia}}, alministrada pola Xunión de Fútbol de Groenlandia, con estadiu con capacidá pa 2.000 persones na capital [[Nuuk]]. Tamién cal destacar la seleición de balonmano, que llogró participar yá en más d'una ocasión nel Mundial de Balonmano ([[2007]] n'[[Alemaña]], [[2003]] en [[Portugal]] y [[2001]] [[Francia]]). == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.geus.dk/program-areas/raw-materials-greenl-map/greenland/gr-map/kost_1-uk.htm Mapa xeolóxicu de Groenlandia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051027183003/http://www.geus.dk/program-areas/raw-materials-greenl-map/greenland/gr-map/kost_1-uk.htm |date=2005-10-27 }} * [http://sermitsiaq.gl/icecam/?lang=EN Cámara pa ver en direutu'l dilimientu de la capa de xelu de Groenlandia] {{América}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Groenlandia|*]] 6l97yxceqg67ve09zwiwmjmcy3tgvkd 0 16083 4503110 4224173 2026-07-07T20:12:16Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503110 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20230710143602}} {{Ficha xenérica}} [[Archivu:WorldMapLongLat-eq-circles-tropics-non.png|thumb|450px|Mapa de la [[Tierra]] amosando les llinies de [[llatitú]] horizontales y [[llonxitú]] (verticales); [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/reference_maps/pdf/political_world.pdf Versión ampliada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060523015258/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/reference_maps/pdf/political_world.pdf |date=2006-05-23 }} (pdf)]] [[Archivu:Geographic coordinates sphere.svg|thumb|right|400px| Llatitú ''phi'' (φ) y Llonxitú ''lambda'' (λ)]] El '''Sistema de Coordenaes Xeográfiques''' espresa toles posiciones sobro la [[Tierra]] usando dos de les tres coordenaes d'ún sistema de [[Coordenaes esfériques]] que ta alliniáu con exe de [[rotación]] de la Tierra. Ésti define dos ángulos mididos dende'l centru de la Tierra: * La [[llatitú]] mide l'ángulu ente cualesquier puntu y l'[[Llinia ecuatorial|ecuador]]. Les llinies de llatitú denómense [[paralelu|paralelos]] y son círculos paralelos al ecuador na superficie de la Tierra. **La llatitú suelse espresar en graos sexagesimales. **Tolos puntos allugaos sobre'l mesmu paralelu tienen la mesma llatitú. **Aquellos que s'atopen al norte del Ecuador reciben la denominación Norte (N). **Aquellos que s'atopen al sur del Ecuador reciben la denominación Sur (S). **Midir de 0º a 90º. **Al Ecuador correspuéndelu la llatitú 0º. **Los polos Norte y Sur tienen llatitú 90º N y 90º S respeutivamente. * La [[llonxitú]] mide l'ángulu a lo llargo del ecuador dende cualquier puntu de la Tierra. Acéutase que [[Meridianu de Greenwich|Greenwich]] en [[Londres]] ye la llonxitú 0º na mayoría de les sociedaes modernes. Les llinies de llonxitú son circulos máximos que pasen pelos [[Polos Xeográficos|Polos]] y denómense [[meridianu|meridianos]]. Combinando estos dos ángulos, pueden espresase la posición de cualesquier puntu de la superficie de la Tierra. Por exemplu: [[L'Entregu]], [[Asturies]], tien una '''llatitú''' 43°17′15″N y '''llonxitú''' 5°38′20″W. D'esti mou un vector dibuxáu dende'l centru la Tierra al puntu 43°17′15″ norte del ecuador y 5°38′20″ al oeste del [[Meridianu de Greenwich]], pasará por L'Entregu. L'ecuador ye nidiamente una parte importante pa esti sistema de coordenaes; representa el cero de los ángulos de llatitú y el puntu mediu ente los Polos. Ye'l '''planu fundamental''' del sistema de coordenaes xeográfiques. == La tercera dimensión == Pa especificar un allugamientu dafechamente, debaxo o sobro la superficie de la Tierra, ye necesario indicar tamién la elevación/altor. Esti datu puede espresase relativu al nivel del mar o la distancia al centru la Tierra. Úsase davezu respeutu al nivel mediu del mar per aciu de l'[[altitú]]. == Sistema de Coordenaes Proyeutaes == Al contrariu que les coordenaes xeográfiques que se caractericen por non tar proyeutaes, defínense distintes [[proyeición cartográfica|proyeiciones cartográfiques]]. El sistema más utilizáu ye'l [[Sistema de Coordenaes Universal]]. == Goyar tamién == * [[GPS]] * [[Trópicu de Cáncer]] * [[Trópicu de Capricorniu]] * [[Coordenaes esfériques]] * [[Altor (cartografía)|Altor]] * [[Coordenaes UTM]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.epsilones.com/paginas/t-historias1.html#historias-longitud {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719003515/http://www.epsilones.com/paginas/t-historias1.html#historias-longitud |date=2013-07-19 }} Epsilones - El problema de la llonxitú [[Archivu:ISO 639 Icon es.svg|30px]]] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Cartografía]] 91b9u0g2necpp9dwmxr8in9qb1z65gd 0 22193 4503230 3859900 2026-07-08T09:44:53Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503230 wikitext text/x-wiki {{Avisu médicu}} {{ficha de taxón | image_caption = Escólex de ''Taenia solium'' | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Platyhelminthes|Platelmintos]] | classis = [[Cestoda]] | ordo = [[Cyclophyllidea]] | familia = [[Taeniidae]] | genus = '''Taenia''' | genus_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | subdivision_ranks = [[Especie|Especies]] | subdivision = ''[[Taenia asiatica]]''<br /> ''[[Taenia crassiceps]]''<br /> ''[[Taenia pisiformis]]''<br /> ''[[Taenia hydatigena]]''<br /> ''[[Taenia multiceps]]''<br /> ''[[Taenia ovis]]''<br /> ''[[Taenia serialis]]''<br /> ''[[Taenia saginata]]''<br /> ''[[Taenia solium]]'' }} La '''''Taenia''''', davezu conocida como '''solitaria'''<ref>{{DALLA|solitaria}}</ref>, '''tenia'''<ref>{{DALLA|tenia}}</ref> o '''herpela'''<ref>{{DALLA|herpela}}</ref>, ye'l xéneru d'un grupu de [[parásitu|parásitos]] [[Platyhelminthes|platelmintos]] de la clas [[Cestoda]] que faen dos menes de [[malura|malures]] parasitaries, según seyan producíes pola so fase adulta o pola llarvaria. Denómase [[teniasis]] a la qu'asocede pola presencia de les sos formes adultes, cuando s'aloxen nel intestín del güéspede d'asetío, y [[cisticercosis]] o [[cenurosis]] a la prevocada poles sos lalrves, intermedies o xóvenes, al afeutar a los por sus formas larvales, intermedias o juveniles, al afectar a los güespedadores intermediarios nos sos texíos o muérganos internos. Les 32 [[especie|especies]] de ''Taenia'' reconocíes<ref>eMedicine.com - Taenia infection (Inglés). [http://www.emedicine.com/ped/topic2201.htm]</ref> afeutan a dellos animales, pero namái ''[[Taenia saginata|T. saginata]]'' y ''[[Taenia solium|T. solium]]'' causen malures nel home. ==Morfoloxía== ===Fase adulta=== Na so forma adulta, como tou [[Platyhelminthes|platelmintu]], son ''[[guxán|guxanos]]'' aplanaos a lo ancho, como un cadarzu o cinta, ensin cavidá xeneral, recubiertos por una cadarma sincicial denomada [[tegumentu]], a diferencia de la [[cutícula]] de los [[nematodu|nematodos]]. El so llargor cimbla, según les especies, dende los 50 [[centímetru|cm]] a más de '''10''' [[metru|m]]. Por ser [[cestoda|cestodes]], escarecen de [[tubu dixestivu]], el so cuerpu ye [[Metámeru|segmentáu]] y son [[parásitu|parásitos]] dixestivos de [[vertebráu|vertebraos]] ya [[invertebráu|invertebraos]]. Sexualmente, son [[Hermafroditismu|hermafrodites]], con poros xenitales irregularmente alternos en ca [[proglótide]]. Del orde [[Cyclophyllidea]] obtienen los carauterísticos muérganos de fixación, denomaos chupones, cuatro (4) en total como parte de la porción cefálica del parásitu denomáu [[escólex]], que tien tamién un rostelu que pue presentar una o delles fileres de gambos nes denomaes herpeles armaes, o nun tar presentes nes inermes.<ref>Atlas Virtual de Parasitoloxía. FACULTÁ DE MEDICINA. Universidá de Panamá. Departamentu de Microbioloxía. [http://www.telmeds.org/AVIM/Apara/cestodes/Taenia/Taenia.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070914114741/http://www.telmeds.org/AVIM/Apara/cestodes/Taenia/Taenia.htm |date=2007-09-14 }}</ref> Estos muérganos, chupones y cambos o garfios, son los que-y dexen fixase a les paredes del intestín de la so víctima. === Fase intermedia === La forma intermedia, mal denomada llarva, y denomada tamién como xuvenil o llarval, pue ser del tipu [[cisticercu]] o [[cenuru]], tamién denomáu ''multiceps''. El primeru ye una vesícula daqué pequeña, que contién nel so interior un solu escólex, el cenuru ye tamién una vesícula con conteníu llíquidu, pero de mayor tamaño y cola presencia de gran cantidá d'escólices. Tan ensamaos d'una membrana duble, la esterna continua, y la interna que s'invaxina hacia l'interior pa formar los escólices. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Platyhelminthes]] [[Categoría:Parásitos]] 857nnjsyd7f5tw0vsxzr4fngw6uetks 0 24318 4503222 4038208 2026-07-08T07:58:22Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503222 wikitext text/x-wiki {{ficha de software | asturianu = {{sí}} (con [[Ubuntu]]) }} '''Synaptic''' ye'l programa d'interface gráfica GTK+ de APT, pal sistema de xestión de paquetes de Debian [[GNU/Linux]]. Xeneralmente úsase Synaptic pa sistemes basaos en paquetes .deb pero tamién pue usase en sistemes basaos en paquetes RPM. Con Synaptic se pue instalar, esaniciar, configurar o actualizar los paquetes de software, esplorar por tipos d'aplicaciones y guetar la llista de paquetes de software disponibles, xestionar los repositorios o actualizar el to sistema ensembre. Lo más importante ye qu'esta ferramienta informa y soluciona'l problema de les '''dependencies''' (paquetes adicionales requeríos pol paquete que se tenga escoyíu) asina como los dables conflictos con otros paquetes que yá tean instalaos nel sistema. Ta disponible en [[llingua asturiana]] == Historia == El desendolcu de '''Synaptic''' entamó en [[Conectiva]], que-y solicitó a [[Alfredo Kojima]] qu'escribiere un [[Front-end y back-end]] (frontispiciu) pa <code>[[Advanced Packaging Tool|apt]]</code>, continuando'l trabayu aniciáu cola creación del [[Front-end y back-end|back-end]] <code>apt-rpm</code> . Finalmente, optóse por usali nel instalador de Conectiva. == Funcionamientu == Synaptic usa repositorios Debian, y permite la so xestión per aciu d'un menú interactivu. Con un cenciellu clic, ye dable actualizar la llista de paquetes disponibles o conseñar automáticamente toles actualizaciones de los paquetes yá instalaos. Dispón d'un avanzáu fieltru de busca, ye quien a iguar les dependencies frañaes de paquetes y permite desfacer y refacer les caberes seleiciones de paquetes. La so interface gráfica, arriendes, ye personalizable per duana del menú de configuración. == Kynaptic == '''Kynaptic''' ye una ferramienta gráfica de xestión de [[paquetes de software]], basada en [[KDE]] y [[Advanced Packaging Tool|APT]], qu'usa el mesmu códigu base que ''Synaptic''; magar que nun tien les mesmes carauterístiques qu'ésti. == Ver tamién == * [[Ubuntu]] * [[Adept]] * [[Advanced Packaging Tool|APT]] * [[aptitude]] * [[dpkg]] * [[RPM]] * [[Dselect]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.nongnu.org/synaptic/ Synaptic Package Manager] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225075751/http://www.nongnu.org/synaptic/ |date=2011-02-25 }} (n'inglés) * [https://wiki.ubuntu.com/ComoSynaptic] ''HOWTO'' pa Synaptic '''d'Ubuntu''' {{Suite Ubuntu}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Software llibre]] [[Categoría:Software en llingua asturiana]] 0qvk7qwhev0uqorfpdi9gtww4cg67cm 0 25453 4503123 4045370 2026-07-07T21:25:58Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503123 wikitext text/x-wiki {{ficha de software}} [[Ficheru:SliTaz-Ver2.0-screenshot.png|250px|derecha]] '''SliTaz''' ye una distribuición [[Linux]], desarollada por Christophe Lincoln y SliTaz Team. == Ver tamién == *[[GNU/Linux]] *[[GNU]] *[[Proyeutu GNU]] *[[Richard Stallman]] *[[Linus Torvalds]] == Comunidaes == *[http://forum.slitaz.org/ SliTaz forum] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.slitaz.org/ Páxina oficial del proyeutu SliTaz] * [http://www.kernel.org/ Repositoriu d'archivos del Nucleu Linux] * [http://www.linux.org/ Páxina oficial del proyeutu Linux] * [https://www.gnu.org/ Páxina oficial del proyeutu GNU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222101726/http://www.gnu.org/ |date=2011-02-22 }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Software llibre]] [[Categoría:GNU/Linux]] dlo70yzoh1l13mracd4jds7s96qccj2 0 28174 4503128 4403090 2026-07-07T21:42:11Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503128 wikitext text/x-wiki {{Estremar|la llamada «[[economía de mercáu socialista]]», que correspuende a los sistemes económicos de China y Vietnam}} El '''socialismu de mercáu''' ye una forma de [[socialismu]] que ta enmarcada dientro d'una [[economía de mercáu]]. Estremar d'otros socialismos en qu'utiliza'l [[mercáu]] pa l'[[asignación de recursos]]. Nel socialismu de mercáu pueden vese distintos graos de intervencionismu nel mercáu. Per un sitiu ta'l [[modelu de Lange]], defendíu por [[Oskar Lange]], [[Abba Lerner]] y [[Frederick Winslow Taylor|Fred Taylor]], onde los que los [[medios de producción]] pueden ser de [[Estatización|propiedá estatal]] o [[cooperativa]] dientro d'un mercáu interveníu. Tamién ta'l modelu defendíu por [[David Schweickart]] que ye más abiertu al mercáu. Y el socialismu de [[llibre mercáu]] que confía nos principios del ''laissez faire'' para [[Socialización de los medios de producción|socializar los medios de producción]], propuesta defendida, ente otros, por [[Thomas Hodgskin]],<ref>{{Cita noticia|títulu=Free Market Fairness or Freed Market Anti-Capitalism?|url=https://c4ss.org/content/38164|fechaaccesu=21 de xunu de 2017|periódicu=Center for a Stateless Society|idioma=en-US}}</ref> [[Benjamin Tucker]]<ref>{{Cita web|url=http://www.portaloaca.com/pensamientu-llibertariu/testos-sobre-anarquismu/9731-socialismu-de-est%C3%A1u-y-anarquismu-en-que-coindicen-y-en-que-difieren-benjamin-tucker.html|títulu=Socialismu d'Estáu y anarquismu: En qué coindicen y en qué difieren - Benjamin Tucker - Portal Llibertariu OACA|fechaaccesu=21 de xunu de 2017|apellíu=Tucker|nome=B.|sitiuweb=www.portaloaca.com|idioma=es-es|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200323065421/https://www.portaloaca.com/pensamientu-llibertariu/testos-sobre-anarquismu/9731-socialismu-de-est%25C3%25A1u-y-anarquismu-en-que-coindicen-y-en-que-difieren-benjamin-tucker.html|fechaarchivu=2020-03-23}}</ref> y [[Kevin Carson]].<ref>{{Cita noticia|títulu=Free Market Socialism: An Introduction|url=https://c4ss.org/content/32607|fechaaccesu=21 de xunu de 2017|periódicu=Center for a Stateless Society|idioma=en-US}}</ref> == Oríxenes y evolución del términu == === Orixe === Acordies con Milonakis,<ref>[http://www.nodo50.org/cubasigloXXI/congresu/milonakis_10abr03.pdf "New Market Socialism: A case for rejuvenation or Inspired Alchemy"]</ref> a pesar que l'orixe del términu como tal atopar nos [[Alderica sobre'l cálculu económicu nel socialismu|alderiques sobre'l cálculu económicu nel socialismu]] na década de los 20 y 30 del sieglu XX, la so idea básica (la combinación del mercáu coles aspiraciones del socialismu) remontar a los oríxenes del socialismu mesmu, cola suxerencia de, por casu, [[John Stuart Mill]], alrodiu de socialismu descentralizáu o «[[movimientu cooperativu|cooperativu]]» y les propuestes de, por casu, [[Proudhon]], alrodiu de la «[[autoxestión obrera]]» al traviés de l'asociación llibre de productores». === Socialdemocracia === Con posterioridá, esa aspiración atopa cabida nel pensamientu d'[[Eduard Bernstein]] lo que llevó a la so incorporación nos partíos adherentes al [[socialismu democráticu]] y otros que proponen una [[economía mista]], tales como los aniciaos del sistema [[keynesiano]]. === Marxismu === Mientres l'alderique mesmu, [[Oskar Lange]] retoma'l conceutu dende un puntu de vista que puede ser llamáu [[Neomarxismu|neomarxista]].{{refn|Lange nunca se consideró otra cosa que Marxista. Sicasí, yera críticu de la [[teoría del valor-trabayu|teoría del valor]] de Marx, prefiriendo la visión de la [[escuela neoclásica]] de los precios. Arriendes d'ello, ye consideráu unu de los pensadores qu'anteceden la escuela [[neomarxista]].<ref>{{cita web|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090416234151/http://cepa.newschool.edu/het/schools/neomarx.htm|url=http://cepa.newschool.edu/het/schools/neomarx.htm|fechaarchivu=16 d'abril de 2009|fechaaccesu=2 de mayu de 2016|títulu=The Neo-Marxian Schools}}</ref>}} En ''Teoría económica del socialismu'' (1937), Lange propunxo l'usu de mecanismos de mercáu per parte de los planificadores centrales, específicamente, un sistema d'[[ensayu y error]] pa establecer precios y asignar recursos, etc. === Aplicación === Con posterioridá, una serie de desarrollos más o menos complexos o influyentes que, puede alegase, repagarían llargamente un analís más fondu, dieron llugar a l'apaición de trés modelos específicos de lo que puede ser vistu como tentatives de concretar la visión socialista yá sía dientro d'un sistema más xeneral de mercáu (por casu, los [[kibutz]] n'[[Israel]]) o del mercáu dientro d'un sistema más xeneral socialista (por casu, el [[socialismu autoxestionario]] na entós república de [[República Federal Socialista de Yugoslavia|Yugoslavia]]). D'interés son los desarrollos que tuvieron llugar na [[República Popular China]] a partir de fines del sieglu XX, y que son vistos específicamente como una implementación d'un sistema socialista de mercáu<ref>[http://www.jcp.or.jp/english/jps_weekly/2002-0827-fuwa.html "Lenin and the Market Economy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170608175053/http://www.jcp.or.jp/english/jps_weekly/2002-0827-fuwa.html |date=2017-06-08 }}, Lecture by Fuwa Tetsuzo (Japanese Communist Party Central Committee Chair)</ref> más conocida, con cuenta d'estremar, como [[economía de mercáu socialista]]. === Actualidá === Dientro de los principales defensores del socialismu de mercáu na actualidá ta l'estauxunidense [[David Schweickart]] y l'anarquista [[Kevin Carson]]. == Socialismu de mercáu nes economíes de los Estaos socialistes == Históricamente, estos intentos de socialismu de mercáu busquen retener el control del gobiernu nos principios fundamentales de planificación, sobre árees como la [[industria pesao]], la [[enerxía]] y les [[infraestructura|infraestructures]], y al empar descentralicen les decisiones a nivel llocal. Los sistemes de socialismu de mercáu tamién dexen la propiedá privada de los medios de producción y en servicios, en ciertos sectores económicos secundarios, y so ciertes llendes que varien según el país (en Yugoslavia podíen esistir empreses d'hasta cinco trabayadores). El mercáu usar pa determinar los precios en bienes de consumu y productos d'agricultura, y los llabradores tienen dexáu vender toos o parte de los sos productos nun mercáu llibre, calteniendo tou o parte de los beneficios como incentivu p'amontar y asegurar la producción. === Xunión Soviética === ==== Nueva Política Económica ==== {{AP|Nueva Política Económica|l1=Nueva Política Económica}} El términu tamién foi emplegáu p'aludir a los intentos de la economía soviética pa introducir elementos de mercáu nun sistema económicu. Más concretamente, sería'l primer intentu mientres los años 20 d'aplicar la [[Nueva Política Económica]] (NEP) na [[XRSS]], llueu abandonada. Ante les crítiques de los [[Comunismu d'esquierda comunistes d'esquierda]], Lenin defendió'l "[[capitalismu d'Estáu]]" como una etapa transición que representa la "preparación material más completa pal socialismu" y aseguró que "el socialismu ye inconcebible ensin la gran téunica capitalista basada na última pallabra de la ciencia moderna".<ref>{{Cita web|url=https://www.marxists.org/espanol/lenin/obres/1918/mayu/05.htm|títulu=Avera del infantilismo "izquierdista" y del espíritu pequeñoburgués.|fechaaccesu=27 d'avientu de 2017|autor=V. I. Lenin|apellíu=|nome=|enllaceautor=|fecha=1918|sitiuweb=www.marxists.org|editorial=|idioma=}}</ref> Lenin aseguró que "nun somos lo suficientemente civilizaos como pa dir direutamente al socialismu".<ref>{{Cita web|url=https://www.marxists.org/francais/lenin/works/1923/03/llaín19230304.htm|títulu=Lénine : Mieux vaut moins mais mieux (4.3.1923)|fechaaccesu=27 d'avientu de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=www.marxists.org|editorial=|idioma=francés}}</ref> So esta política dexóse ciertu grau de [[llibertá de mercáu]] llindada ya implementóse tantu un capitalismu priváu reguláu como empreses estatales con fines codalosos.<ref name=":0">{{Cita web|url=https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1921/dec/30.htm|títulu=Role and Functions of the Trade Unions Under The New Economic Policy|fechaaccesu=27 d'avientu de 2017|apellíu=Lenin|nome=Vladimir|sitiuweb=www.marxists.org}}</ref> Anque'l [[Estáu proletariu]] regularía la economía, Lenin indicaba que los sindicatos teníen de defender los intereses de clase contra'l capital priváu y estatal.<ref name=":0" /> ==== Perestroika ==== {{AP|Perestroika|l1=Perestroika}} La política económica de [[Mikhaíl Gorbachov]] incluyía, ente otros oxetivos, dar más autonomía a les empreses estatales<ref>{{Cita noticia|apellíos=Keller|nome=Bill|títulu=New Struggle in the Kremlin: How to Change the Economy|url=http://www.nytimes.com/1987/06/04/world/new-struggle-in-the-kremlin-how-to-change-the-economy.html|fecha=4 de xunu de 1987|fechaaccesu=28 d'avientu de 2017|periódicu=The New York Times|páxina=|issn=0362-4331|idioma=en-US}}</ref> y tamién convertir empreses estatales en cooperatives autogestionadas.<ref>{{Cita noticia|apellíos=Carson|nome=Kevin|títulu=Some Mirror-Imaging from Jeffrey Sachs|url=https://c4ss.org/content/7923|fecha=28 de xunetu de 2011|fechaaccesu=28 d'avientu de 2018|periódicu=Center for a Stateless Society|páxina=|idioma=en-US}}</ref> === China === ==== Socialismu de carauterístiques chines ==== [[Ficheru:Deng Xiaoping and Jimmy Carter at the arrival ceremony for the Vice Premier of China. - NARA - 183157-restored(cropped).jpg|left|miniaturadeimagen|Dende la dómina de [[Deng Xiaoping]] China busca desenvolver el [[socialismu con carauterístiques chines]].]] El sistema introducíu na [[República Popular China]] por [[Deng Xiaoping]] a finales de los 70 evolucionaron a lo que munchos economistes fora de China, denominen [[economía de mercáu socialista]]. Na mesma China'l sistema ye llamáu «socialismu con carauterístiques chines». Esta teoría suxer que se debe intervenir de la manera que menos aburuye la economía nel so conxuntu, al traviés de la medría y el fomentu de la propiedá social, pero ensin atacar la privada, creando por casu empreses sociales onde les condiciones del mercáu demostraren la dificultá de crear o caltener empreses privaes, y ensin crear empreses públiques que namái xeneren costos o otros déficits más serios que los de la empresa privada.{{ensin referencies}} Pa Deng nin el socialismu nin el capitalismu carauterizar pola [[Planificación económica|planificación]] o les [[fuercies del mercáu]] y qu'a cencielles dambes son formes de controlar l'actividá económica.<ref>{{Cita web|url=http://en.people.cn/90780/7719657.html|títulu='Market fundamentalism' is unpractical - People's Daily Online|fechaaccesu=27 d'avientu de 2017|autor=|apellíu=|enllaceautor=|fecha=3 de febreru de 2012|sitiuweb=en.people.cn|editorial=|idioma=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171019113736/http://en.people.cn/90780/7719657.html|fechaarchivu=2017-10-19}}</ref> Deng afirma que'l marxismu pon especial énfasis nel desenvolvimientu de les [[fuercies granibles]] hasta que s'algamar un altu grau de desenvolvimientu d'estes que dexen que s'aplique'l principiu comunista ''[[de cada cual según les sos capacidaes, a cada cual según les sos necesidaes]]''.<ref>{{Cita web|url=http://en.people.cn/dengxp/vol3/text/c1220.html|títulu=BUILDING A SOCIALISM WITH A SPECIFICALLY CHINESE CHARACTER|fechaaccesu=26 d'avientu de 2017|autor=Deng Xiaoping|enllaceautor=|fecha=30 de xunu de 1984|sitiuweb=Diariu del Pueblu editorial=|idioma=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180302155406/http://en.people.cn/dengxp/vol3/text/c1220.html|fechaarchivu=2018-03-02}}</ref> Nesti sentíu Marx esplicaba que dependiendo del desenvolvimientu d'estes fuercies granibles los seres humanos adqueríen unes particulares [[rellaciones de producción]] "necesaries ya independientes de la so voluntá"; y que al llegar a determináu puntu entraben en contraición ente sigo alteriando la [[Superestructura (marxismu)|superestructura]] xurídica y política lo cual revoluciona les [[rellaciones de propiedá]] y afirmaba que "enxamás apaecen nueves y más elevaes rellaciones de producción primero que les condiciones materiales pa la so esistencia maurecieren dientro de la mesma sociedá antigua".<ref>{{Cita web|url=https://www.marxists.org/espanol/m-y/1850s/criteconpol.htm|títulu=Prólogu a la Contribución a la Crítica de la Economía Política.|fechaaccesu=27 d'avientu de 2017|autor=|apellíu=Marx|nome=Karl|enllaceautor=|fecha=1859|sitiuweb=www.marxists.org|editorial=|idioma=}}</ref> Per otra parte, Marx indicaba que "el derechu nun puede ser nunca cimeru a la estructura económica nin al desenvolvimientu cultural de la sociedá por ella condicionáu".<ref>{{Cita web|url=https://www.marxists.org/espanol/m-y/1870s/gotha/gotha.htm|títulu=K. Marx (1875): Crítica al Programa de Gotha.|fechaaccesu=27 d'avientu de 2017|apellíu=Archive|nome=Karl Marx/Marxists Internet|sitiuweb=www.marxists.org}}</ref> Pela so parte, [[Friedrich Engels|Engels]] esplica en ''Principios del comunismu'' que nun ye posible abolir darréu la propiedá privada de los medios de producción sinón que se trata d'un procesu paulatín nel cual non solo ye necesariu ameyorar los medios de producción sinón tamién el desenvolvimientu correllativu de les aptitúes de les persones que remanen estos medios y afirma que la "xestión coleutiva de la producción nun puede correr al cargu de los homes tal como lu son güei, homes que dependen cada cual d'una caña determinada de la producción".<ref>{{Cita web|url=https://www.marxists.org/espanol/m-y/1840s/47-princi.htm|títulu=Principio del comunismu.|fechaaccesu=27 d'avientu de 2017|autor=|apellíu=Engels|nome=Friedrich|enllaceautor=|fecha=1847|sitiuweb=www.marxists.org|editorial=|idioma=}}</ref> Na actualidá China considérase oficialmente na ''[[etapa primaria del socialismu]]'' pa finalmente llegar [[comunismu]].<ref>{{Cita web|url=http://www.chinatoday.com.cn/ctspanish/se/txt/2011-06/29/content_372694.htm|títulu=Principio básicos del Partíu Comunista de China (PCCh)|fechaaccesu=27 d'avientu de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=29 de xunu de 2011|sitiuweb=www.chinatoday.com.cn|editorial=|idioma=}}</ref> [[Vietnam]] y [[Laos]] na actualidá tamién se describen a sigo mesmos como sistemes de ''[[Economía de mercáu socialista|economíes de mercáu socialista]]''. === Yugoslavia === Na [[Yugoslavia]] de [[Josip Broz Tito]] desenvolvióse un modelu de [[socialismu autoxestionario]] que-y dexó a Yugoslavia tener unes condiciones económiques relativamente meyores que los países del [[bloque comunista]] nos años 70 y 80. [[Murray Rothbard]] afirmó que'l socialismu autoxestionario de la Yugoslavia de [[Josip Broz Tito]] estableció virtualmente cómo debería desestatizarse una economía dende'l principiu lliberal de l'[[apropiación orixinal]] una y bones los trabayadores básicamente teníen control de la empresa cola cual entemecíen el so trabayu.<ref>{{Cita noticia|apellíos=Rothbard|nome=Murray|títulu=Confiscación y el principiu d'apropiación orixinal|url=http://www.miseshispano.org/2015/10/confiscacion-y-el principiu-de-apropiacion-original/|fecha=|fechaaccesu=27 d'avientu de 2017|periódicu=Institutu Mises|páxina=|idioma=}}</ref> Darréu, elementos del socialismu de mercáu fueron introducíos tamién n'[[Hungría]], [[Checoslovaquia]]. == Socialismu llibertario de mercáu == [[Ficheru:Benjamin R. Tucker, Boston, c. 1887.jpg|miniaturadeimagen|L'anarquista [[Benjamin Tucker]] defendió una vía libremercadista pa llograr el socialismu.]] Dende un puntu de vista [[socialismu llibertario|socialista llibertariu]], inclusive [[anarquista]], hai otra apreciación de lo que sería un socialismu de mercáu. Dalgunos [[socialismu ricardiano|socialistes ricardianos]] del sieglu XIX como [[Thomas Hodgskin]] fueron defensores radicales de la filosofía ''[[laissez faire]]'', yá que pensaben que na redolada d'un llibre mercáu estrictu ausente de [[monopoliu|monopolios]] acabar col predominiu del [[capital (economía)|capital]] sobre'l [[trabayu (economía)|trabayu]], llogrando asina los trabayadores el productu completu del so llabor.<ref>[http://www.eumed.net/cursecon/libreria/2004/dg-hpeh/index.htm ''Historia del pensamientu económicu heterodoxu''], de Diego Guerrero: ''Antes de lleer a Ricardo, Hodgskin desenvolviera una teoría qu'equivalía a una interpretación de los beneficios como un "robu llegal". Sicasí, como señala Hunt, pocu dempués de lleelo, estrayi una primer impresión que ye contraria a Ricardo, a quien acusa de xustificar "la situación política presente de la sociedá"; y esto llevar a oponer a la teoría del valor de Ricardo otra teoría qu'él deriva de Adam Smith. En realidá, Hodgskin nun creía, a diferencia de Ricardo, que'l trabayu incorporáu na producción de la mercancía determinara'l so valor nel capitalismu, sinón que más bien se llindaba a identificar el preciu cola suma de salarios, rentes y beneficios, tal que fixera antes A. Smith, namái que, a diferencia d'ésti, Hodgskin creía que les lleis de la propiedá privada yeren antinaturales y intrínsecamente inxustes. Sicasí, munchos autores piensen (equivocadamente) que Hodgskin caltuvo una teoría llaboral del valor (na llinia de Ricardo y de Marx) por cuenta de qu'estremó ente un preciu "natural" y un preciu "social" d'una forma que foi frecuentemente mal interpretada. N'efeutu, Hodgskin escribió: "El preciu necesariu o natural significa la cantidá total de trabayu que la naturaleza esixe del home pa producir cualquier mercancía [...] La naturaleza esixía namái trabayu nel pasáu, demanda namái trabayu nel presente, y va riquir namái trabayu nel futuru. El trabayu foi orixinalmente, ye agora y va ser siempres l'únicu poder de compra al respective de la naturaleza. Hai otra descripción del preciu a la que voi llamar social; ye'l preciu natural aumentáu por regulaciones sociales" (1827, páxs. 219-220). Lo que non siempres s'entendió ye que'l preciu natural de Hodgskin —pal únicu que val la cantidá de trabayu como regulador— ye un preciu normativu que namái se daría, según él, si quedaren abolíes les lleis y el gobiernu de la sociedá capitalista. Pero Hodgskin creía que l'únicu preciu positivamente esistente yera'l preciu social, que la so determinación sigue, según él, la teoría de Smith, y non la de Ricardo.''</ref> Esta interpretación foi siguida por teóricos [[anarquismu individualista|anarcoindividualistas]] siguidores del [[mutualismo (teoría económica)|mutualismo]] de [[Pierre-Joseph Proudhon]] como [[Benjamin Tucker]], llegando hasta l'actualidá col [[anarquista de mercáu]] [[Kevin Carson]]. N'[[España]] l'economista anarquista [[Abraham Guillén]] defendió'l llibre mercáu socialista,<ref>{{cita llibru|apellíu=Guillén|nome=Abraham|enllaceautor=|títulu=Economía autoxestionaria: les bases del desenvolvimientu económicu de la sociedá llibertaria|url=|fechaaccesu=|añu=1990|editorial=Fundación d'Estudios Llibertarios Anselmo Lorenzo|isbn=84-86864-04-6|editor=|ubicación=Madrid|páxina=136|idioma=|capítulu=|cita=Al suprimir el llibre mercáu socialista y la autorreguladora aición de la llei del valor de cambéu, tolos poderes converxen asina nel Estáu. Asina la dictadura económica fai necesaria la dictadura política.}}</ref> pa él «una sociedá ensin competencia ye una sociedá ensin incentivos».<ref>{{cita llibru|apellíu=Guillén|nome=Abraham|enllaceautor=|títulu=Economía autoxestionaria: les bases del desenvolvimientu económicu de la sociedá llibertaria|url=|fechaaccesu=|añu=1990|editorial=Fundación d'Estudios Llibertarios Anselmo Lorenzo|isbn=84-86864-04-6|editor=|ubicación=Madrid|páxina=9|idioma=|capítulu=|cita=Una sociedá ensin competencia ye una sociedá ensin incentivos.}}</ref> Tamién podríen llegase a incluyir dientro d'esta corriente a [[Franz Oppenheimer]] o [[Silvio Gesell]], desarrollador esti postreru de la idea de la [[llibre economía]].<ref>[http://userpage.fu-berlin.de/~roehrigw/spanisch/spa4.htm ''Economía de mercáu ensin capitalismu''], de Werner Onken: "La teoría del dineru y la tierra llibres foi una reacción tanto al ''laissez faire'' del lliberalismu clásicu como a les idees planificadoras del marxismu. Nun ye nenguna tercer vía ente capitalismu y comunismu como habríen d'imaxinar más tarde teoríes de converxencia o les llamaes "mixed economies", esto ye, economíes de mercáu capitalistes remanaes en forma global pol estáu. Trátase d'una alternativa percima de los sistemes económicos hasta entós realizaos. Como ordenamientu pertenez caracterizala como una "economía ensin capitalismu". Por sigo mesmu desenvolvió Gesell el pensamientu del reformador social francés Pierre-Joseph Proudhon (1809-1865), quien yá a mediaos del sieglu diecinueve culpara a l'apropiación privada del suelu y al poder que'l dineru estrayi del interés, de que tres el fin del feudalismu nun surdiera una sociedá llibre de dominaciones. Proudhon xulgó robu la renta de la tierra y cáncer (pol so malinu crecedera desenfrenáu) los intereses del dineru. Estos esplotadores medios d'ingresos dieron llugar al surdimientu de la gran burguesía como nueva clase dominante que convirtió tanto al estáu como a la ilesia en preseos de dominación sobre la pequeña burguesía y sobre la clase trabayadora. Les idees de Gesell tán acomuñaes col igualmente inspiráu en Proudhon socialismu llibertario del filósofu de la cultura Gustav Landauer (1870-1919), que de la mesma influyó fuertemente sobre Martin Buber (1878-1965). Paralelos d'idees pueden reconocese tamién col lliberalismu social del médicu y sociólogu Franz Oppenheimer (1861-1943) y cola terna social del fundador de la antroposofía, Rudolf Steiner (1861-1925)."</ref> Otru representante d'esta corriente ye [[Theodore Burczak]] que'l so oxetivu «ye desenvolver una concepción '[[Marxismu llibertariu|marxista llibertaria]]' de socialismu, un socialismu comprometíu coles formes de xusticia procesal y distributiva que son centrales na tradición marxista y un socialismu agudamente consciente de los problemes de conocencies factuales y éticos enfatizados por [[Friedrich Hayek|Hayek]]».<ref>{{cita llibru|apellíos=Burczak|nome=Theodore|enllaceautor=|títulu=Socialism After Hayek (Advances in Heterodox Economics)|url=|fechaaccesu=|añu=2006|editorial=The University of Michigan Press.|isbn=0-472-06951-9|editor=|ubicación=Ann Arbor|páxina=3|idioma=|capítulu=}}</ref> == Crítiques == Nel so llibru ''Against the market'' («Contra'l mercáu») el canadiense [[David McNally]], un socialista partidariu de l'[[abolición del mercáu]], responsabilizó de la crisis y el colapsu del modelu de socialismu de mercáu non al [[control obreru]] sinón a la persistencia del mercáu.<ref>"Unu puede ver dalgunos d'estos efeutos nel casu de la economía yugoslava de los años 1960, 1970 y 1980. Yugoslavia yera l'estáu [[estalinista]] que más seriamente trató de coordinar los elementos de la participación de los trabayadores na empresa cola regulación del mercáu. Y los resultaos fueron dafechu consistentes col analís que presentemos: enclinos inherentes escontra'l desemplegu (parcialmente solliviáu temporalmente pola emigración), [[inflación]], aumentu de la desigualdá social, y la concentración y centralización del capital. El casu yugoslavu demuestra que la regulación del mercáu impon los sos propios imperativos na empresa independientemente de la so estructura de propiedá o'l grau de control obreru (que nel casu yugoslavu yera dacuando esaxeráu por dalgunos)." David McNally, ''Against the Market'', 1993, p.182</ref> Sicasí, dende'l [[lliberalismu]] arguméntase que los problemes económicos más fondos de la estinguida Yugoslavia proveníen de les regulaciones y la intervención inherentes al [[dirigismo]] d'un [[Estáu socialista]].<ref>[http://www.elcato.org/node/2444 La 'escoba' del titoísmo: Cómo países en víes de desenvolvimientu compensen los mercaos llaborales débiles], por Steven H. Hanke. Publicáu en ElCato.org, el sitiu web hispanu del [[Cato Institute]]</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Democracia económica]] * [[Economía de mercáu socialista]] * [[Capitalismu d'Estáu]] * [[Economía de transición]] == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20070502235346/http://www.revistapolis.cl/12/rami.htm "Democracia, Mercáu y Socialismu"] en ''Revista Académica Polis'', Vol.4, Nº12, 2005. de Mauricio Ramírez Gómez * [https://web.archive.org/web/20070928015258/http://www.revistapolis.cl/16/agaf.htm "Socialismu de Mercáu ¿Preferencies del Gobiernu o Preferencies Individuales?"] en ''Revista Académica Polis'', Vol.5, Nº16, 2007. d'Alejandro Agafonow * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Democracia económica |2=http://www.fespinal.com/espinal/llib/ye53.rtf |date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, por David Schweickart, onde analiza'l modelu yugoslavu, el modelu xaponés y el mondragonés * [https://web.archive.org/web/20070609152414/http://www.ides.org.ar/revista/issue/1999n153/153colo.jsp "Socialismu de Mercáu, Marginalismo y Empresa Pública"] en ''Desenvolvimientu Económicu'', Vol.39, Nº153, 1999. de Germán Coloma * [https://web.archive.org/web/20070731125715/http://www.riesgoycontrol.net/documentos/Calculo_Afitaos.pdf "Ye posible'l cálculu económicu nes economíes de tipu socialista?"] en ''Riesgu y Control''. de Rubén Afitaos Santos * [http://www.eseade.edu.ar/servicios/Libertas/18_8_Benegas%20Lynch.pdf "Socialismu de Mercáu"] en ''Libertas'', Nº27, 1997. d'[[Alberto Benegas Lynch]] * [http://www.eseade.edu.ar/servicios/Libertas/27_2_Gianella%20de%20Vázquez%20Ger.pdf "El Cálculu Económicu nel Socialismu: Una Visión Contemporánea"] en ''Libertas'', Nº18, 1993. de Cecilia Gianella de Vázquez Ger * [https://web.archive.org/web/20070927215652/http://www.revele.com.ve//pdf/coxuntura/volii-n1/pag85.pdf "Alternatives al Capitalismu"] en ''Revista Venezolana d'Analís de Coxuntura'', Vol.2, Nº1, 1996. de John E. Roemer {{Tradubot|Socialismo de mercado}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Tipos de socialismu|Mercáu]] r0geoy4o3ljqmi2tk74b0j8mpu9h9jo 0 33085 4503080 3751495 2026-07-07T13:54:53Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503080 wikitext text/x-wiki {{Correxir}} {{persona}} '''Sergio Agüeros González''' {{nym}} ye un cantante de [[tonada]]. De neñu viviera nel pueblu cántabru de [[Cires]], onde la tonada formaba parte del ambiente familiar. Como ye habitual, entamó a participar nos concursos de tonada (ganando en delles ocasiones la [[Muestra de Folklore Ciudá d'Uviéu]] o el de la Canción Cántabra) y a destacar como una de les voces más moces y renovadores de la mesma. Sergio comenzó la so carrera na tonada asturiana siendo un guaḥe de 13 o 14 años, peles rúes de [[Torrelavega|Torlavega]], pero creó toles lletres de tonada asturiana viviendo en [[Lamasón]], conceyu del occidente de Cantabria llindante con Asturies, onde tien más puxu la tonada asturiana que la cántabra. Por esi motivu, los familiares y vecinos de Sergio siempre-y afalaron a aprender a cantar bien. En 2005 se criase'l grupu [[Tanea]], compuestu por Sergio Agüeros, [[Nando Agüeros]] y [[Pedro Pablo Cossío]] (cantantes de tonada) y Ana y Arancha (voces y panderetes). Sergio Agüeros vien formando parte de la rellación de les meyores voces del añu del [[Memorial Silvino Argüelles]]. == Discografía == En [[2004]] Sergio Agüeros asoleyó'l so primer discu en solitariu, tituláu '''«Adios puebliquín de Cires»''', con gran éxitu de ventes n'Asturies, Llión y nel occidente cántabru. En [[2006]], xunto col so hermanu [[Nando Agüeros]] grabaron el discu conxuntu llamáu '''«Aquel niño que yo fui»'''. En [[2009]] apaez el primer trabayu baxo'l nome de ''Tanea'', col títulu de '''«Los que perdieron el Norte»'''. En [[xunu]] de [[2012]] ''Tanea'' vuelve a publicar otru discu llamáu '''«Acuérdate»''', nel que la mayoría de les canciones interprétales el so hermanu José Fernando. Nesti últimu discu collaboren [[Víctor Manuel]] (interpretando la canción ''«Vientu del Norte»'') y [[David Bustamante]] (interpretando ''«La Santina»''). Tarmien [[Nando Agüeros]] interpreta dientro del discu ''«Acuérdate»'' la canción ''«Paxarinos»'', de Víctor Manuel. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * Páxina web del [http://www.tanea.es/ grupu Tanea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180329204441/http://www.tanea.es/ |date=2018-03-29 }} {{NF|1975||Agüeros, Sergio}} [[Categoría:Persones de Torrelavega]] [[Categoría:Cantantes de tonada]] sd9j61aq5nhd9wg63vq3ztjx7hbsztk 0 51315 4503238 4388358 2026-07-08T11:05:35Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503238 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Tangara chilensis}} {{noaves}} {{Ficha de taxón | status = LC | status_ref =<ref name=iucn>BirdLife International 2009.0. [https://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/150082/0 Tangara chilensis]; IUCN 2010. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2010.4. Consultáu'l 27 d'ochobre de 2010.</ref> | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Passeriformes]] | familia = [[Thraupidae]] | genus = [[Tangara]] | species = '''T. chilensis''' | binomial = ''Tangara chilensis'' | binomial_authority = [[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]], [[1832]]<ref>Vigors, N.A. 1832. "Characters of several new species collected by Mr. Cuming in Cile and Mexico"; ''Proceedings of the Committee of Science and Correspondence of the Zoological Society of London'' II (15): 3.</ref> | subdivision_ranks = [[Subespecie|Subespecies]] | subdivision = ''T ch. chilensis''<br />''T ch. paradisea''<br />''T ch. coelicolor''<br />''T ch. chlorocorys'' | synonyms = ''Aglaia chilensis''<br />''Aglaia paradisea''<br />''Aglaia yeni''<br />''Tanagra yeni''<br />''Tato yeni''<br />''Calliste yeni''<br />''Calliste coelicolor'' }} '''''Tangara chilensis''''' ye una [[ave]] [[paseriforme]] de la familia [[Thraupidae]] que s'atopa na [[Amazonia]] de [[Venezuela]], [[Perú]], [[Colombia]], [[Ecuador]], [[Bolivia]], [[Brasil]] y les Guyanas y nel [[piedemonte]] amazónicu, hasta los 1.450 [[m]] d'[[altitú]].<ref name=Hilty/> == Descripción == Mide ente 13,5 y 15 [[cm]] de llargor y pesa en permediu 20,5 [[Gramu|g]]. La cabeza ye verde brillante, la nuca y la parte cimera del envés y les ales son negres, pero la parte inferior del envés escontra la cola ye de color mariellu intensu. El gargüelu ye lila o violeta; el pechu y el banduyu azul turquesa. La rabadila ye colorada. El picu ye negru y les pates grises.<ref name=Hilty>Hilty, Steven L. ''Birds of Venezuela'': 774. Princeton University Press.</ref> == Comportamientu == Xeneralmente ta en bandes de 4 a 20 individuos, que frecuenten la [[canopia]] alta y les copes emerxentes de los árboles, busquen alimentu per unos minutos y depués vuelen rápido a otros árboles altos distantes. Dacuando acomúñense con otres especies de páxaros. Aliméntase de frutos, [[Baga|bayes]] y [[inseutu|inseutos]].<ref name=Hilty/> == Referencies == {{llistaref}}' == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikispecies}} * [http://ibc.lynxeds.com/species/paradise-tanager-tangara-chilensis Paradise Tanager videos] Internet Bird Collection * [http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=9386&m=0 BirdLife Species Factsheet] * [http://www.redlist.org/search/details.php?species=53886 IUCN Red List] * [https://web.archive.org/web/20120208094748/http://borderland-tours.com/v2/images/stories/borderland/gallery_photos/ecuador/paradise%20tanager.jpg Photo-Medium Res]; [http://borderland-tours.com/v2/content/view/47/69/ Article] borderland-tours * [http://www.bird-stamps.org/cspecies/20119100.htm Stamps] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000919050201/http://www.bird-stamps.org/cspecies/20119100.htm |date=2000-09-19 }} (for [[Ecuador]], [[Guyana]], [[Paraguái]], [[Surinam]]) * [http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=paradise+tanager&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 Paradise Tanager photo gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170118032541/http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=paradise%20tanager&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 |date=2017-01-18 }} VIREO * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=9655118F87C5165Y Tángara Siete Colores (Tangara chilensis) (Vigors, 1832)] en ''Avibase''. {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Tangara|Paradisea]] [[Categoría:Aves d'América del Sur]] [[Categoría:Animales descritos en 1832]] [[Categoría:TBSpecies]] ir3pgvw8xj4xskbbda0r52sar903hl0 0 55598 4503180 4496939 2026-07-08T03:19:24Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 10 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503180 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Steve Buscemi}} {{persona}} '''Steven Vincent Buscemi''' {{nym}}, más conocíu como '''Steve Buscemi''', ye un [[Actuación|actor]], [[Productor de cine|productor]] y [[direutor de cine]] y [[televisión]] d'[[Estaos Xuníos]]. Ye conocíu pola so actuación en películes como ''[[Reservoir Dogs]]'', ''[[The Big Lebowski]]'', ''[[Fargo (película)|Fargo]]'', ''[[Con Air]]'', ''[[Armageddon (película)|Armageddon]]'', ''[[Ghost World (película)|Ghost World]]'', ''[[Big Fish]]'', ''[[Delirious]]'' y polos sos caméus en películes d'[[Adam Sandler]]. Trabayó repitíes vegaes con direutores como [[Jim Jarmusch]], [[Robert Rodríguez]], [[Michael Bay]], [[Terry Zwigoff]], [[Tom DiCillo]] y hasta la fecha, ye unu de los actores que más trabayó colos [[hermanos Coen]]. En televisión, participó en series populares como ''[[The Simpsons]]'', ''[[The Sopranos]]'', ''[[Miami Vice]]'', ''[[Saturday Night Live]]'', ''[[The Adventures of Pete & Pete]]'', ''[[ER (serie de televisión)|ER]]'' y ''[[30 Rock]]''. Amás recibió nominaciones pa los [[premios Emmy]] y ganó un [[Globu d'Oru]], cuatro [[premios SAG]] y dos [[premios Independent Spirit]]. Dacuando trabayó tamién como direutor, habiendo empobináu hasta la fecha cuatro llargumetraxes, un curtiumetraxe y dellos episodios de series televisives. Ente 2010 y 2014 protagonizó la serie de [[HBO]], ''[[Boardwalk Empire]]'', producida por [[Martin Scorsese]], pola cual ganó un [[Globu d'Oru al meyor actor de serie de televisión - Drama|Globu d'Oru]] y dos [[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor actor de televisión - Drama|SAG]] como meyor actor de televisión. La carrera de Steve Buscemi (qu'antes de ser actor trabayó como bomberu) tuvo una crecedera gradual: primero como actor n'obres de teatru, y depués en películes independientes y de baxu presupuestu, hasta convertise nun iconu del [[cine independiente]].<ref name="enprimeur">{{cita web |url=http://www.enprimeur.ca/actorBio/english/Monster%20House%20in%20Real%20D%20Dixital%203D/13560/1412|títulu=Monster House in Real D Dixital 3D|fechaaccesu=30 d'ochobre de 2012|apellíu=|nome=|fecha=2012|editorial=enprimeur.ca|idioma=inglés}}</ref> Depués foi alternando, trabayando en superproducciones de Hollywood (como ''[[Armageddon (película)|Armageddon]]'' o ''[[The Island (película de 2005)|The Island]]'') ensin dexar de llau'l cine independiente, llegando en dellos casos a apaecer en seis películes nun solu añu. Conocíu en Hollywood como unu de los actores secundarios más prolíficos xunto a otros como [[Christopher Walken]] o [[John Turturro]], destácase tamién pola so manera rápida de falar, pol so peculiar cara y pola gran cantidá de muertes que sufre nes sos películes.<ref name=ref_duplicada_2>[https://www.imdb.com/name/nm0000114/bio Trivia en IMDb]</ref> Foi asitiáu nel puestu númberu 52 de la llista de les "100 meyores estrelles de cine de tolos tiempos" realizada pola revista [[Empire (revista)|Empire]].<ref name=ref_duplicada_2 /> Pola so habilidá pa combinar la personalidá de los baxos fondos col calter derrotista, ye consideráu unu de los actores secundarios más importantes de la [[década de 1990]].<ref>http://www.allmovie.com/artist/steve-buscemi-9838/bio</ref><ref>{{cita web |url=http://www.stylusmagazine.com/articles/weekly_article/the-non-definitive-guide-to-character-actors.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160414211227/http://www.stylusmagazine.com/articles/weekly_article/the-non-definitive-guide-to-character-actors.htm |fechaarchivu=2016-04-14 }}</ref><ref name="BiografíaTCM" /><ref name="independent">{{cita web |url=http://www.independent.co.uk/life-style/fan-facts-steve-buscemi-star-of-the-real-blonde-1157961.html|títulu=Fan Facts: Steve Buscemi, star of 'The Real Blonde'|fechaaccesu=13 d'agostu de 2013|apellíu=Higgins|nome=Mike|fecha=22 de mayu de 1998|editorial=The Independent}}</ref> Como direutor fixo'l so debú cola bien recibida ''[[Trees Lounge]]'' (1996), llargumetraxe que tamién protagonizó. Les sos otres películes son ''[[Animal Factory]]'' (2000), ''[[Lonesome Jim]]'' (2005) y ''[[Interview (película de 2007)|Interview]]'' (2007). == Primeros años == Steve Buscemi nació en [[Brooklyn]], [[Nueva York]], un vienres [[13 d'avientu]] de [[1957]],<ref name=ref_duplicada_2 /> fíu de John Buscemi, un ex combatiente de la [[guerra de Corea]], y Dorothy Wilson, ''[[maître]]'' nel ''Howard Johnson's'', una importante cadena de restoranes y hoteles. Ye'l segundu de cuatro hermanos.<ref name="theguardian2013">{{cita web |url=http://www.theguardian.com/film/2013/oct/20/steve-buscemi-shutdown-elections-boardwalk-empire|títulu=Steve Buscemi: 'I hope people remember the shutdown in the next elections'|fechaaccesu=25 d'ochobre de 2013|apellíu=Laird|nome=Nick|fecha=20 d'ochobre de 2013|editorial=[[The Guardian]]}}</ref> Por parte paterna, tien ascendencia [[Inmigración siciliana n'Estaos Xuníos|siciliana]], y por parte materna, [[Inmigración irlandesa n'Estaos Xuníos|irlandesa]], [[Holanda|holandesa]] y [[Gran Bretaña|británica]].<ref>{{cita web |url=http://ethnicelebs.com/steve-buscemi|títulu=Steve Buscemi by Ethnic|fechaaccesu=21 de mayu de 2013|apellíu=|nome=|fecha=|editorial=EthniCelebs|idioma=inglés}}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/film/2010/jul/11/irish-america-hollywood-jimmy-cagney "Irish America and the siege of Hollywood", 2010]</ref> La casa onde vivía yera propiedá de la so güela, y taba ocupada polos sos cinco fíos y les sos families, ente elles la de John Buscemi, el so padre, quien ocupaba unu d'esos apartamentos. John y Dorothy, dormíen nun sofá desplegable na sala de tar; Steve y los sos hermanos (Jon, [[Michael Buscemi|Michael]] y Ken) compartíen un únicu cuartu.<ref>{{cita web |url=http://www.johnlahr.com/stevebuscemi.html |títulu="The Thin Man". John Lahr. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111029094615/http://www.johnlahr.com/stevebuscemi.html |fechaarchivu=2011-10-29 }}</ref> El so güelu paternu, Giuseppe Buscemi, emigró dende [[Menfi]], [[Sicilia]].<ref>[http://steve-buscemi.blogspot.com/2009/05/buscemi-origenes-y-relacion-con-italia.html Datos sobre la so ascendencia]</ref> [[Ficheru:Steve Buscemi (1996).jpg|left|thumb|250px|«Nunca pensé que sería capaz de trabayar en películes. Eso yera p'actores en serio».<ref>[http://www.brainyquote.com/quotes/authors/s/steve_buscemi.html], traducción en [http://steve-buscemi.blogspot.com/2010/04/steve-buscemi.html]</ref>]] A los siete años d'edá filmó el so primer personaxe, el villanu nuna película casera en versión [[súper 8]] de ''[[Batman]]''.<ref name="BiografíaTCM">http://www.tcm.com/tcmdb/participant.jsp?spid=25993&apid=0</ref> Otra de les sos primeres esperiencies actorales foi nuna obra de 4º grau faciendo'l papel del [[Lleón Cobarde]] en ''[[El maraviyosu Magu de Oz|El magu de Oz]]''.<ref>[http://steve-buscemi.blogspot.com/2008/06/steve-buscemi-intro.html Primer esperiencia llaboral en Steve-Buscemi blogue]</ref><ref>[http://www.indieking.com/bio.html Biografía en Indie King]</ref> Les primeres películes que vio mientres la so niñez fueron ''[[Bye Bye Birdie]]'' (1963) nel cine Sunrise Drive-In y ''[[It's a Mad Mad Mad Mad World]]'' (1963) nel [[Radio City Music Hall]].<ref>{{cita web |url=http://www.lonesomejim-film.com/main.html |títulu=páxina oficial de ''Lonesome Jim'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090114120956/http://www.lonesomejim-film.com/main.html |fechaarchivu=2009-01-14 }}</ref> En 1966, a los sos ocho años d'edá, la familia dexó [[East New York (Brooklyn)|East New York]] pa treslladase a [[Valley Stream]], [[Long Island]], onde Buscemi pasó gran parte de la so infancia. En 1975 graduóse na Valley Stream Central High School onde empezó a interesase pola interpretación y actuó en delles obres de teatru escolares; la primera d'elles foi ''West Side Story'', onde con 17 años d'edá interpretó a Baby Jones.<ref name="theguardian2013"/> Mientres la secundaria amás prauticó [[llucha llibre olímpica|llucha llibre]] y [[fútbol]].<ref name="BiografíaTCM" /> Cursó estudios universitarios nel Nassau Community College, pero abandonó dempués d'un semestre.<ref>http://www.brooklyneagle.com/categories/category.php?category_id=23&id=40092</ref> Al nun tener una idea bien clara sobre'l so futuru, acabó trabayando mientres cuatro años (1980-1984) como bomberu na "Engine Company #55", na zona de la [[Little Italy (Manhattan)|Pequeña Italia]] de Nueva York, hasta qu'abandonó esi trabayu pa dedicase dafechu a l'actuación. "Siempres trataba de dar lo meyor de mi, pero siempres me sentí un pocu fuera de sitiu", comentó sobre'l so trabayu como bomberu.<ref>{{Cita web |url=http://www.emmys.com/articles/hes-boss |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120720032347/http://www.emmys.com/articles/hes-boss |fechaarchivu=2012-07-20 }}</ref> Empezó trabayando en "[[comedia en vivu|clubes de la comedia]]" pero llueu se dio cuenta de que lo que quería yeren papeles serios n'obres de teatru o películes, Buscemi esplica: "Nun podía atopar el mio propiu estilu risible y coles mesmes taba tomando clases d'actuación, di cuenta de que me gustaba más l'actuación".<ref name="zimbio.com" /> En 1977 abandonó Long Island pa camudase a [[Manhattan]] y estudiar interpretación nel conocíu [[Lee Strasberg Theatre and Film Institute|Lee Strasberg Institute]]. A principios de los años '80, formó parte de la escena [[fáigalo usté mesmu]] d'arte y teatru de Nueva York influyida pol [[punk]].<ref>{{cita web |url=http://www.avclub.com/articles/steve-buscemi-drew-on-his-long-island-roots-for-hi,90579/ |títulu=Steve Buscemi drew on his Long Island roots for his funny, affecting direutorial debú Trees Lounge |fechaaccesu=8 de xineru de 2013 |apellíu=Murray |nome=Noel |fecha=8 de xineru de 2013 |editorial=avclub.com}}</ref> En 1982 conoció a [[Mark Boone Junior]], con quien se dedicaría a escribir y dirixir sketches risibles en dellos sitios de la ciudá col dúu [[avant garde]] conocíu como "Steve & Mark" hasta 1990 cuando Boone camudar a Los Angeles.<ref name="theguardian2013"/> Nesa dómina, formó un grupu musical llamáu "The Pawns of Love", onde Boone tocaba la guitarra y Buscemi cantaba.<ref>{{cita web |url=http://www.theofficialjohncarpenter.com/pages/bios/mboone.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081117222150/http://www.theofficialjohncarpenter.com/pages/bios/mboone.html |fechaarchivu=2008-11-17 }}</ref> Antes de ser actor, y enantes de ser llamáu pa integrase al cuerpu de bomberos, foi lavaplatos y ayudante de camareru nun restorán, vendedor de periódicos pal ''[[New York Times]]'', emplegáu de mudances, acomodador nun cine, trabayó nuna estación de serviciu y condució una carroceta de venta de xelaos.<ref>{{cita web |url=http://www.charlierose.com/view/interview/8691 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111222170430/http://www.charlierose.com/view/interview/8691 |fechaarchivu=2011-12-22 }}</ref><ref name=ref_duplicada_1>[http://www.guardian.co.uk/film/2007/oct/27/londonfilmfestival2007.londonfilmfestival "A good loser". Simon Hattenstone, The Guardian]</ref><ref name=zimbio.com>http://www.zimbio.com/Steve+Buscemi/articles/0nabHl8ROVE/Steve+Buscemi+Firefighter+Wasn+t+Actor</ref><ref name=playboy2011>[http://www.playboy.com/magazine/playboy-interview-steve-buscemi Entrevista a Buscemi en ''[[Playboy]]'', 2011.]</ref> Mientres esi periodu, pasaba llargues hores analayando en chigres y tomando alcohol, lo que depués se convertiría nel argumentu base pal so debú como direutor: ''[[Trees Lounge]]'' (1996).<ref name="BiografíaTCM" /> == Carrera == === Años 1980 === El so enorme talentu llegó a oyíos de [[Bill Sherwood]] que naquel momentu taba planiando'l rodaxe de ''[[Parting Glances]]'' (1986), una película en forma de drama qu'encaraba per primer vegada na historia del cine la revesosa tema del [[sida]] nes rellaciones homosexuales. Ésta foi una de les sos primeres películes cola qu'empezó a tener relevancia como actor. Nella, Buscemi encarnaba a Nick, un cantante de [[Música rock|rock]] que carecía dicha enfermedá. Foi'l primer actor n'interpretar a una persona con sida.<ref>[http://www.indieking.com/bio.html Steve Buscemi - Biografía en Indie King]</ref> Esta película collechó un enorme ésitu de crítica nel circuitu de [[cine independiente]], desgraciadamente, el so direutor, nun tardaría enforma en morrer, precisamente debíu al tarrecíu virus del sida. Con esta película Buscemi empezaría a convertise n'unu de los más respetaos actores de cine independiente. Al pie de ''Parting Glances'', tamién destaca'l so papel nun capítulu de la popular serie ''[[Miami Vice]]'' en 1986. Mientres esta década caltendríase trabayando dacuando en series de TV. Formó parte del grupu de cineastes underground neoyorquinos, un movimientu que darréu sería llamáu ''[[No Wave Cinema]]''.<ref>http://www.hansonrecords.net/release/t_non-wave-mmb1</ref><ref>http://meetsobsession.com/2011/art/blondie-john-waters-steve-buscemi-and-vincent-gallu-featured-in-non-wave-cinema-documentary/</ref> A fines d'esta década, tien los sos primeros trabayos xunto a direutores importantes: xunto a [[Martin Scorsese]] n'unu de los segmentos de ''[[New York Stories]]'' y xunto a [[Jim Jarmusch]] en ''[[Mystery Train]]'', dambes estrenaes en 1989. ''Mystery Train'' foi, según Buscemi, una de les sos meyores esperiencies como actor,<ref name="theguardian2013"/> onde trabayó como actor xunto a [[Joe Strummer]] y [[Rick Aviles]]. === Década de 1990 === A principios de la década de los '90, los [[hermanos Coen]], cuntaron con él pa ''[[Miller's Crossing]]''. Dende esi momentu pasó a ser habitual nes producciones de los Coen, trabayando más tarde en ''[[Barton Fink]]'', ''[[The Hudsucker Proxy]]'', ''[[The Big Lebowski]]'' y ''[[Fargo (película)|Fargo]]''. Unu de los sos momentos estelares llegó cuando aceptó participar na película de [[Quentin Tarantino]], apenes conocíu nesi entós y de corte bien independiente: ''[[Reservoir Dogs]]''. Tocó-y interpretar el personaxe del Sr. Rosa, un criminal que se niega a dar mampurres. La so actuación foi premiada col [[Premios Independent Spirit|Independent Spirit Award]] como meyor actor de repartu. ''Reservoir Dogs'' foi un ésitu del cine independiente y tresformaríase nuna [[película de cultu]], lo qu'ayudó a Buscemi a afirmar la so carrera como actor. Esi mesmu añu Buscemi protagonizó ''[[In the Soup]]'', otra película independiente, cola que ganó'l premiu del xuráu nel [[Festival de Cine de Sundance]]. Mientres esta década siguiría teniendo cabida en televisión, en series como ''[[Tales from the Crypt]]'' y ''[[Homicide: Life on the Street]]''. Tamién foi estrella convidada en ''[[The Adventures of Pete & Pete]]'', en dos capítulos del añu 1994 faciendo'l papel de Phil Hickle, el padre de Ellen. En 1994, apaez nel popular show ''[[Saturday Night Live]]'' interpretando de volao al mesmu personaxe qu'años enantes interpretara en ''Reservoir Dogs''. Cuatro años dempués tóca-y ser anfitrión d'unu de los capítulos de ''SNL''. En 1995, protagonizó ''[[Living in Oblivion]]'' de [[Tom DiCillo]], na qu'encarnaba con brillantez a Nick, un direutor de cine independiente. Coles mesmes interpretó papeles de repartu en películes d'aición como ''[[Desperado (película)|Desperado]]'' de [[Robert Rodríguez]] y ''[[Things to Do in Denver When You're Dead]]'' xunto a [[Andy García]]. Unos de los sos meyores momentos llegó cuando xunto con [[William H. Macy]], [[Frances McDormand]] y [[Peter Stormare]], protagonizó ''[[Fargo (película)|Fargo]]'' (1996), dirixida polos hermanos Coen, una película que cunta la hestoria d'un home a la llende de les sos posibilidaes económiques que decide encargar el secuestru de la so muyer pa consiguir dineru del so suegru, quien teóricamente tien de pagar el rescate. Los hermanos Coen escribieron el papel de [[Carl Showalter]] puramente pa Buscemi.<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0116282/trivia?tr0790838 Trivia] en [[IMDb]]</ref> Realiza una de les más memorables interpretaciones de la so carrera. [[Ficheru:ArmageddonPremiere98.jpg|right|thumb|300px|Buscemi na premiere de ''[[Armageddon (película)|Armageddon]]'' xunto al repartu de la película (29 de xunu de 1998)]] La so presencia empezó a ser más solicitada nes grandes producciones; paralelamente siguió participando de producciones de baxu presupuestu. En 1996 foi estrenada ''[[Trees Lounge]]'', escrita, empobinada y protagonizada por Buscemi y realizada de forma independiente, foi la so primer película como direutor, en dirixendo enantes el curtiumetraxe ''[[What Happened to Pete]]'' (1992). N'ochobre de 1997, Buscemi foi asitiáu nel puestu númberu 52 de la llista "The Top 100 Movie Stars of All Time", fecha pola revista inglesa [[Empire (revista)|Empire]]. La reconocencia a nivel mundial, dientro de la esfera del cine comercial, llegó-y tres el so participación en dos superproducciones: ''[[Con Air]]'' y ''[[Armageddon (película)|Armageddon]]'', dambes producíes por [[Jerry Bruckheimer]], responsable ente otres de ''[[The Rock (película)|The Rock]]''. En ''Con Air'' encarna a [[Garland Greene]], el mutilador d'[[Ohio]]. A pesar de les crítiques desemeyaes que recibió esta película, interpreta al que sería unu de los sos papeles más memorables, trabayando xunto a reconocíos actores del cine como [[John Malkovich]], [[John Cusack]] y [[Nicolas Cage]]. Jerry Bruckheimer bien satisfechu pol so anterior trabayu xunto a Buscemi, quixo cuntar de nuevu con él pa ''Armageddon'', na que trabayó con [[Bruce Willis]], [[Liv Tyler]], [[Ben Affleck]] y nuevamente con [[Peter Stormare]], la película consiguió gran ésitu taquilleru. === Década de 2000 === De nuevu púnxose detrás de la cámara pa dirixir, producir y tener un pequeñu papel en ''[[Animal Factory]]'' (2000), una hestoria que se centra na rellación ente un presu que s'atopa per primer vegada ente rexes y un criminal que pasó la mayor parte de la so vida adulta en prisión. Pa la so realización cuntó con [[Willem Dafoe]], [[Edward Furlong]] y [[Mickey Rourke]]. {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 90%; background:#f9f9f9; width:20em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | «El mio pasu del cine independiente al comercial nun lo veo como un saltu, sinón como daqué bien gradual, que foi entemeciéndose. Cuando empecé, eso qu'agora se llama 'películes independientes' yeren a cencielles películes de baxu presupuestu y en realidá yera l'únicu trabayu qu'entós podía atopar. Fui consiguiendo más trabayos, pasé a faer películes n'estudios y depués cine comercial. Siéntome afortunáu de poder faer cine comercial, porque amás déxame faer más películes independientes.» |- | style="text-align: right;" | —Steve Buscemi<ref>[http://www.hoycinema.com/especial/sansebastianfestival/martes26/delirious.asp 54 Festival Internacional de Cine de Donostia-San Sebastián-2006]</ref> |} Nel añu 2001, trabayó de nuevu nel cine independiente, xunto a [[Thora Birch]] y [[Scarlett Johansson]], en ''[[Ghost World (película)|Ghost World]]''. La so actuación nesta película fíxo-y ganar dellos premios, ente ellos el [[Independent Spirit Award]] como meyor actor de repartu per segunda vegada na so carrera. L'actuación de Thora Birch tamién foi bien premiada y emponderada pola crítica. ''Ghost World'' foi nomada a los [[Premios Óscar|Premiu Óscar]], y ganó otros 22 premios en total. El críticu Todd Gilchrist escribió: "La razón pola qu'esta actuación paez esencial pa Buscemi, quiciabes la meyor, ye porque sintetiza tolos aspeutos de la so personalidá que vimos nos sos otros papeles, y amás amuesa eses cualidaes ensin les cualos l'actor a cencielles cayería en personalidaes familiares".<ref>[http://blog.moviefone.com/2010/02/10/their-best-role-steve-buscemi-in-ghost-world/ "Their Best Role: Steve Buscemi in 'Ghost World'" por Todd Gilchrist, 2010]</ref> Dempués de trabayar en delles películes como secundariu, quixo probar suerte como [[actor de voz]], n'unu de los más esperaos filmes del mundu del videoxuegu: ''[[Final Fantasy: The Spirits Whithin]]'', na que daba la voz al oficial Neil Fleming. Depués dio la voz al villanu de ''[[Monsters, Inc.]]'', el tarrecible Randall. Nel añu 2003, trabayó xunto a [[Ewan McGregor]] na esitosa película ''[[Big Fish]]'', del direutor [[Tim Burton]]. La película foi nomada a los Premios Óscar amás d'otres 26 nominaciones a distintos premios. Esi mesmu añu, apaez tamién n'unu de los segmentos de ''[[Coffee & Cigarettes]]'' de [[Jim Jarmusch]]. Amás foi convidáu a participar nun capítulu de la superexitosa serie animada de [[Fox Broadcasting Company|FOX]], ''[[The Simpsons]]'' ("[[Brake My Wife, Please]]", de la temporada 14, faciendo d'él mesmu). En 2007 volvería participar na mesma serie, nel capítulu "[[I Don't Wanna Know Why the Caged Bird Sings]]", esta vegada poniéndo-y la so voz a unu de los personaxes, Dwight, un lladrón de bancos. En marzu del añu 2004, xunir a la filmación de ''[[The Sopranos]]'', serie pa la cual dirixera'l capítulu "[[Pine Barrens (episodiu de The Sopranos)|Pine Barrens]]" en 2001 y na qu'actuara en dos capítulos en 2002. Mientres tola quinta temporada fai'l papel del acabante salir de prisión [[Tony Blundetto]], primu de [[Tony Soprano]]. En pasando por dellos trabayos participó en ''[[The Island (película de 2005)|The Island]]'' (2005) de [[Michael Bay]], una película comercial de ciencia ficción na que coincide nuevamente con Scarlett Johansson y Ewan McGregor. Nella, Buscemi encarna a un informáticu qu'ayuda a la nueva pareya a escapar del "institutu" onde los teníen confinaos, en revelándo-yos la verdá sobre la so esistencia. En 2007, vuelve trabayar colos hermanos Coen dempués d'enforma tiempu nun curtiu de ''[[Paris, je t'aime]]''. Dirixe la so cuarta película, ''[[Interview (película de 2007)|Interview]]'', protagonizada por él mesmu xunto a [[Sienna Miller]]. El so amigu, el direutor [[Tom DiCillo]], da-y otru papel protagonista en ''[[Delirious]]'' xunto a [[Michael Pitt]]. === Década de 2010 === Interpretó al padre de [[Michael Cera]] na comedia ''[[Youth in Revolt]]'' (2010), adautación del llibru del mesmu nome. En 2011 axuntóse nuevamente col direutor [[Oren Moverman]] pal policial ''[[Rampart (película)|Rampart]]''. En 2012, fixo un caméu en ''[[On the Road (película)|On the Road]]'', l'adautación de la novela de [[Jack Kerouac]]; y emprestó la so voz parar la comedia animada ''[[Hotel Transylvania]]'', xunto a [[Adam Sandler]]. En 2013 coprotagonizó, xunto a [[Steve Carell]] y [[Jim Carrey]], la comedia de magos ''[[The Incredible Burt Wonderstone]]''. El mesmu añu, volvió interpretar a Randall Boggs na precuela de ''[[Monsters Inc.]]'', titulada ''[[Monsters University]]''. ==== ''Boardwalk Empire'' ==== En 2008 anuncióse la so participación como protagonista de ''[[Boardwalk Empire]]'', una serie de HBO producida por [[Martin Scorsese]] y escrita pol guionista de ''The Sopranos'', [[Terence Winter]].<ref>Noticia de ''Boardwalk Empire'' en [http://www.scorsesefilms.com/news.htm Scorsese and His Films]</ref> Amás el capítulu piloto foi dirixíu pol mesmu Scorsese.<ref>HBO confirma ''Boardwalk Empire'', [http://www.variety.com/article/VR1118007975.html?categoryid=14&cs=1 Variety.com]</ref> La serie ta ambientada n'[[Atlantic City (Nueva Jersey)|Atlantic City]] mientres los [[años 1920|años '20]] en plena [[Llei seca nos Estaos Xuníos|llei seca]], Steve Buscemi encarna al políticu corruptu [[Nucky Thompson|Enoch "Nucky" Thompson]]. Buscemi describió'l papel como "unu de los meyores" que tuvo; ente que Scorsese dixo sobre l'actor: "Encántame la versatilidad que tien (...) el so sentíu dramáticu, pero tamién el so sentíu del humor".<ref>http://steve-buscemi.blogspot.com/2010/08/boardwalk-empre-falaron-steve-buscemi.html</ref> El [[Boardwalk Empire (pilotu)|primer episodiu]] estrenóse'l 19 de setiembre de 2010 n'Estaos Xuníos. Dos díes depués de ser estrenada y recibir bones crítiques,<ref>http://www.metacritic.com/tv/boardwalk-empire/season-1</ref> HBO confirmó la segunda temporada.<ref>http://hollywoodinsider.ew.com/2010/09/21/hbo-picks-up-boardwalk-empire-for-a-second-season/</ref> Buscemi ganó un [[Globu d'Oru]] como [[Globu d'Oru al meyor actor de serie de televisión - Drama|meyor actor]] y dos [[Premios del Sindicatu d'Actores|premios SAG]] como [[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor actor de televisión - Drama|meyor actor]]. Nel añu 2014 tresmitióse la quinta y última temporada. === Collaboraciones frecuentes === Como actor, Buscemi trabayó con dellos cineastes de forma regular. Ye notable la so participación en películes de los [[hermanos Coen]] ente les décades de 1990 y 2000; les películes son ''[[Miller's Crossing]]'', ''[[Barton Fink]]'', ''[[The Hudsucker Proxy]]'', ''[[Fargo (película)|Fargo]]'', ''[[The Big Lebowski]]'', el curtiumetraxe de ''[[Paris je t'aime]]'' y ''[[Romance & Cigarettes]]'' (producida polos Coen). Tamién apaeció na obra radial ''Sawbones''.<ref>{{cita web |url=http://hubpages.com/hub/The-Coen-Brothers-and-Steve-Buscemi |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101109053546/http://hubpages.com/hub/The-Coen-Brothers-and-Steve-Buscemi |fechaarchivu=2010-11-09 }}</ref><ref>http://steve-buscemi.blogspot.com/2009/05/steve-buscemi-y-los hermanos-coen-toes.html</ref> Amás, les sos actuaciones en películes de los Coen son notables porque'l so personaxe munches vegaes muerre.<ref>{{cita web |url=http://www.shortlist.com/entertainment/article/776/a-sit-down-with-steve-buscemi |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110325005044/http://www.shortlist.com/entertainment/article/776/a-sit-down-with-steve-buscemi |fechaarchivu=2011-03-25 }}</ref> Amás fixo dellos [[caméu|caméos]] en películes al pie d'[[Adam Sandler]] y ye un actor predilectu de direutores como [[Jim Jarmusch]], [[Alexandre Rockwell]], [[Robert Rodríguez]], [[Michael Bay]], [[Terry Zwigoff]], [[Tom DiCillo]] y el productor [[Jerry Bruckheimer]]. === Otros trabayos === Habiendo cantáu mientres los sos empiezos nel grupu Pawns of Love (xunto a [[Mark Boone Junior]]),<ref>{{cita web |url=http://www.theofficialjohncarpenter.com/pages/bios/mboone.html |títulu=theofficialjohncarpenter.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081117222150/http://www.theofficialjohncarpenter.com/pages/bios/mboone.html |fechaarchivu=2008-11-17 }}</ref> Buscemi grabó tres canciones xunto a [[Lou Reed]]: "Old Poe", "The Cask" y "Broadway Song". La postrera foi incluyida na versión corriente de ''[[The Raven (álbum de Lou Reed)|The Raven]]'' (2003), basáu na obra d'[[Edgar Allan Poe]]. Les otres dos cantares atópase na edición llindada del mesmu álbum.<ref>[[:m:w:en:The_Raven_%28Lou_Reed_album%29|''The Reven'' en Wikipedia n'inglés]]</ref> Participó de los documentales ''[[Dust to Dust: The Health Effects of 9/11]]'' (2006), ''[[Joe Strummer: The Future Is Unwritten]]'' (2007) y ''[[I Knew It Was You: Rediscovering John Cazale]]'' (2009). En 2008, Buscemi fundó la so propia productora, llamada Olive Prods, al pie del so amigu [[Stanley Tucci]]. El primer proyeutu foi la [[road movie]] ''[[Saint John of Las Vegas]]'' (2009), onde Buscemi fai'l papel protagonista y [[Spike Lee]] y Tucci son los coproductores de la cinta. Como parte de la [[serie online]] ''American Express Unstaged'', Steve Buscemi dirixó un conciertu de la banda [[Vampire Weekend]] que cerró'l [[Festival de cine de Tribeca]] de 2013. Buscemi amás foi responsable de les lluces y el diseñu del escenariu.<ref>{{cita web |url=http://music-mix.ew.com/2013/04/29/vampire-weekend-roseland-ballroom-amex-unstaged/ |títulu=On the scene at Vampire Weekend's AmEx 'Unstaged' concert in New York, directed by Steve Buscemi |fechaaccesu=30 ed abril de 2013 |apellíu=Carlson |nome=Adam |fecha=29 d'abril de 2013 |editorial=[[Entertainment Weekly]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140621153159/http://music-mix.ew.com/2013/04/29/vampire-weekend-roseland-ballroom-amex-unstaged/ |fechaarchivu=2014-06-21 }}</ref> Inspiráu en dichu trabayu con Vampire Weekend, Buscemi produció'l so propiu [[talk show]] pa la web, ''[[Park Bench with Steve Buscemi]]''.<ref name=EW2015>{{cita publicación|nome=Ariana|apellíos=Bacle|títulu=Steve Buscemi talks Jerry Seinfeld, park benches, and 'Park Bench'|url=http://www.ew.com/article/2014/04/29/steve-buscemi-park-bench-aol|editorial=[[Entertainment Weekly]]|fecha=18 de xineru de 2015|fechaaccesu=12 d'abril de 2015}}</ref> === L'actor según la crítica === {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 90%; background:#f9f9f9; width:20em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | «La mio crítica favorita descríbeme como l'equivalente cinemáticu d'un corréu ensin deseyar. Nun sé que significa eso, pero paez una indireuta.» |- | style="text-align: right;" | —Steve Buscemi<ref>http://steve-buscemi.blogspot.com/2009/12/steve-buscemi.html</ref> |} Nel llibru ''New Biographical Dictionary of Film'' del críticu de cine David Thomson, l'autor comenta: "Él ye unu de los meyores canalles, gochos, sicópates enfermizos de los baxos fondos" y comparar col actor de cine clásicu [[Peter Lorre]]. Clint Morris del sitiu moviehole.net dixo que Buscemi "tien esi aspeutu de merodeador de patiu traseru, lo que funciona de forma magnífica en películes como ''[[Con Air]]''".<ref>http://blogs.orlandosentinel.com/entertainment_movies_blogue/2010/02/steve-buscemi-not-ust-another-pretty-face.html</ref> Sobre la so actuación en ''Boardwalk Empire'', Matt Zoller Seitz de [[Salon.com]] escribió: "Buscemi nun encaxar nel perfil. Esti actor de calter delgáu y de voz aguda raramente facer. Sicasí, en ''Boardwalk Empire'', como asocede de cutiu, aparentemente termina siendo una eleición perfecta, dándo-y al personaxe lo que precisaba más un amiestu de sabiduría cínica, amargura, humor con chispa y espertu xuiciu que merez el so propiu axetivu: «Buscemiano»".<ref>http://www.salon.com/entertainment/tv/feature/2010/09/20/steve_buscemi/</ref> Na so reseña de la película ''[[Lonesome Jim]]'', el críticu ganador del [[premiu Pulitzer]] [[Roger Ebert]] mentó a Steve Buscemi como "unu de los meyores actores vivos".<ref>http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20060330/REVIEWS/60323001</ref> == Vida privada == En 1987 casóse con [[Jo Andres]], direutora y coreógrafa. Y en l'añu 1991 nació Lucian Buscemi, el so fíu. Unu de los sos hermanos, [[Michael Buscemi]], tamién ye actor, anque menos conocíu, puede ver en películes como ''Animal Factory'', ''Trees Lounge'' (nes que Steve dirixe y actúa), y nel añu 1999 actuó nun capítulu de ''The Sopranos''. Tien otros dos hermanos, Ken y Jon. Dende l'añu 2005, el so fíu, Lucian Buscemi, toca'l baxu na banda de rock de Brooklyn llamada [[Fiascu (banda)|Fiascu]], grabaron el so primer álbum, "God Loves Fiascu", nel suétanu de Steve.<ref>[http://www.motherjones.com/media/2007/07/10-minutes-steve-buscemi Entrevista a Steve Buscemi onde fala de la banda del so fíu, Lucian]</ref> N'abril de 2001, mientres el rodaxe de ''[[Domestic Disturbance]]'', Buscemi foi apuñaláu nel gargüelu, la cabeza y el brazu, por intervenir nuna engarradiella nun chigre de [[Carolina del Norte|Wilmington, Carolina del Norte]], ente'l guionista [[Scott Rosenberg]], [[Vince Vaughn]], y un ciudadanu de la llocalidá, Timothy Fogerty, quien supuestamente provocó l'incidente.<ref>[http://www.thesmokinggun.com/mugshots/vvaughnmug1.html TSG Mug Shot: Vince Vaughn]</ref><ref>[http://www.cinema.com/news/item/3704/buscemi-stabbed-vaughn-jailed-after-chigre-room-brawl.phtml "Buscemi Stabbed, Vaughn Jailed After Bar-Room Brawl"]</ref><ref>[http://www.tribute.ca/people/Steve+Buscemi/1412 Steve Buscemi en Tribute.ca]</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/film/2003/jun/28/patterson.comment "Profile: Steve Buscemi". John Patterson, The Guardian (2003)]</ref> El 12 de setiembre de 2001, tres los brutales [[Atentaos del 11 de setiembre de 2001|atentaos terroristes]] nel [[World Trade Center]] de [[Nueva York]], presentóse como voluntariu nel so vieyu cuartel de bomberos pa trabayar y ayudar en tolo posible. Esa selmana, trabayó escavando ente los escombros en veces de 12 hores, p'atopar cuerpos, mientres se negaba a dar entrevistes y ser fotografiáu, polo que casi naide s'enteró hasta enforma tiempu dempués.<ref>{{cita web |url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/steve-buscemi-911-firefighter-photo-2268541 |títulu=Steve Buscemi 9/11 firefighter photo confirms actor helped look for survivors |fechaaccesu=25 d'ochobre de 2013 |apellíu=White |nome=Barrie |fecha=12 de setiembre de 2013 |editorial=Mirror}}</ref> La so compañía, Engine 55, perdió cinco homes nos atentaos, unos d'ellos ex compañeru de Buscemi.<ref name="theguardian2013"/> Dempués del [[Furacán Sandy]], Buscemi volvió sofitar a otra compañía en Breezy Point.<ref>{{cita web |url=http://www.nydailynews.com/new-york/brooklyn/steve-buscemi-spearheads-bone-marrow-drive-firefighter-2-year-old-son-article-1.1522695|títulu=Steve Buscemi spearheads bone marrow drive for firefighter's 2-year-old son|fechaaccesu=20 de payares de 2013|apellíu=Eby|nome=Margaret|fecha=19 de payares de 2013|editorial=Daily News|idioma=inglés}}</ref> Nel añu 2004, manifestó'l so sofitu a la candidatura del demócrata [[John Kerry]] y el so disconformidá con realizar pol presidente George Bush. Asistió a xuntes en favor de la campaña de Kerry, como la qu'entamó'l músicu [[Jon Bon Jovi]] na so casa, a la qu'asistió Kerry y otros 300 invitaos qu'apurrieron un total d'un millón de dólares pa sofitar al aspirante demócrata.<ref>{{cita web |url=http://www.esmas.com/espectaculos/farandula/371337.html |títulu=Esmas.com - Bon Jovi recibe crítiques ya insultos |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140220140557/http://www.esmas.com/espectaculos/farandula/371337.html |fechaarchivu=2014-02-20 }}</ref> Cuatro años más tarde, formó parte d'un xuráu qu'escoyería'l meyor video en favor de la campaña presidencial de [[Barack Obama]]; el concursu, llamáu "Obama in 30 seconds", consistía n'escoyer ente videos realizaos por ciudadanos de trenta segundos de duración, pa depués ser tresmitíu per televisión. Tamién participaron otros artistes como [[Matt Damon]], [[Oliver Stone]], [[Julia Stiles]], [[Ben Affleck]] y [[Moby]].<ref>[http://www.obamain30seconds.org/ Obamain30seconds.org]</ref> En 2013, cuando se-y preguntar sobre la xestión d'Obama, Buscemi dixo tar "un pocu descepcionado".<ref name="theguardian2013"/> === Activismu social === ''[[Trees Lounge]]'', película empobinada, escrita y protagonizada por Buscemi, foi dedicada a Lynne Lappin, el so profesor de drama, fináu en 1996 a los 53 años. Buscemi xunto a otros, ye alministrador de "Lynne C. Lappin Scholarship", una donación que se-yos da cada añu a los estudiantes que se gradúan en "Central High School", y asina ayudar a siguir estudiando actuación. Escribió una parte de "A Salute To Bravery", un llibru de poemes fechu polos neños de [[Nueva York|Belle Harbor, Nueva York]], quienes sufrieron pola perda de 77 persones de la comunidá nos [[Atentaos del 11 de setiembre de 2001|atentaos terroristes del 11 de setiembre de 2001]], y tamién pol accidente del [[Vuelu 587 d'American Airlines]], nel qu'hubo más de 200 víctimes. El llibru foi unviáu a más de 400 families de bomberos muertos nos atentaos del [[11 de setiembre]], y el restu, una edición especial de 1200 copies, fueron vendíos pa donar les ganancies a la vieya estación de bomberos. [[Ficheru:Iraq for Sale NYC Screening.jpg|thumb|left|300px|Buscemi xunto a los músicos [[Moby]] y [[Lou Reed]] na proyeición del documental ''Iraq for Sale'' (ochobre de 2006; Nueva York)]] Buscemi tamién ye sociu de [[PETA]] ([[People for the Ethical Treatment of Animals]]), una conocida organización de defensa de los derechos de los animales.<ref>[http://www.indieking.com/charities.html Steve Buscemi - Caridá]</ref> Al pie de otres figures públiques como: [[Jean Claude Van Damme]], [[Pamela Anderson]], [[Steven Seagal]], [[Jackie Chan]], [[Oliver Stone]], [[Charlize Theron]], [[Jorja Fox]], [[Billy Idol]], [[Bryan Adams]], [[Janet Jackson]], [[George Michael]], [[Ali MacGraw]], [[Christina Aguilera]], [[Chrissie Hynde]], [[Jacqueline Bisset]], [[Michael Owen]], [[Robert Enke]], [[William Shatner]], [[Joe Pesci]], ente otros, ayudaron a exercer presión sobre'l gobiernu de Corea por que cesara la tortura de perros y gatos.<ref>{{cita web |url=http://www.peta.org/feat/korea/petition_lastest.pdf#xml=http://www.petasearch.org/texis/search/pdfhi.txt?query=steve+buscemi&pr=US+sites&prox=page&rorder=1000&rprox=1000&rdfreq=250&rwfreq=1000&rlead=1000&rdepth=62&sufs=0&order=r&cq=&id=4899b1a6d |títulu=Steve Buscemi en PETA |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081110235828/http://www.peta.org/feat/korea/petition_lastest.pdf#xml=http://www.petasearch.org/texis/search/pdfhi.txt?query=steve+buscemi&pr=US+sites&prox=page&rorder=1000&rprox=1000&rdfreq=250&rwfreq=1000&rlead=1000&rdepth=62&sufs=0&order=r&cq=&id=4899b1a6d |fechaarchivu=2008-11-10 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.peta.org/feat/korea/korea.pdf#xml=http://www.petasearch.org/texis/search/pdfhi.txt?query=steve+buscemi&pr=US+sites&prox=page&rorder=1000&rprox=1000&rdfreq=250&rwfreq=1000&rlead=1000&rdepth=62&sufs=0&order=r&cq=&id=4899b1a57 |títulu="Stop Animal Cruelity in South Korea", PETA |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111218171639/http://www.peta.org/feat/korea/korea.pdf#xml=http://www.petasearch.org/texis/search/pdfhi.txt?query=steve+buscemi&pr=US+sites&prox=page&rorder=1000&rprox=1000&rdfreq=250&rwfreq=1000&rlead=1000&rdepth=62&sufs=0&order=r&cq=&id=4899b1a57 |fechaarchivu=2011-12-18 }}</ref> El primer ministru coreanu afirmó que se taben llevando a cabu midíes pa evitar los malos tratos escontra los perros enantes de ser sacrificaos. Los perros son lletrocutaos o se-yos colgar pol pescuezu dafechu conscientes y son tundíos p'aumentar la secreción d'adrenalina, lo que se cree qu'aumenta la virilidad de los homes que comen esa carne, el mitu diz que cuanto más dolor soporten estos animales más tienra y afrodisiaca va ser la so carne. Tamién mandó cartes a senadores de Nueva York p'afalalos a combatir el maltratu y la tortura d'animales nesa ciudá. N'abril de 2003 en Nueva York, encabezó un grupu de protesta xunto a la ganadora del [[Premios Óscar|Óscar]], [[Jessica Lange]], y a [[Ethan Hawke]], en contra de la [[invasión d'Iraq de 2003|Guerra d'Iraq]], y especialmente en contra de l'aición militar d'Estaos Xuníos en [[Bagdag]]. Presentaron na misión d'Estaos Xuníos de Naciones Xuníes un pidimientu en contra de la guerra n'Iraq cola firma de más d'un millón de persones. Un mes dempués foi arrestáu por participar nuna protesta de resultes del zarru de seis compañíes de [[New York City Fire Department|bomberos de Nueva York]] (en [[Queens]], [[Brooklyn]] y [[Manhattan]]). Esto asocedió mientres el receso de la filmación d'un capítulu de ''[[The Sopranos]]''.<ref>[http://www.indieking.com/articles.html Steve Buscemi - Articles]</ref> Dempués del [[Furacán Sandy]] en 2012, Buscemi sofitó a la organización Friends of Firefighters (fundada dempués del 11 de setiembre) pa recaldar fondos n'ayuda de los damnificados.<ref>{{cita web |url=http://gothamist.com/2012/11/15/steve_buscemi.php|títulu=Video: Steve Buscemi's PSA For Hurricane Sandy's Firefighter Victims|fechaaccesu=15 de payares de 2012|apellíu=Carlson|nome=Jen|fecha=15 de payares de 2012|editorial=Gothamist|idioma=inglés}}</ref> == Influencia == Influyó artísticamente en numberosos actores y actrices. [[Jason Lee]], declaró que dempués de ver el papel de botones realizáu por Buscemi en ''Barton Fink'' supo que quería ser actor.<ref>[http://www.poptower.com/people/jason-lee.htm Jason Lee - My Name Is Earl | Pop Tower]</ref><ref>[http://foxtv.orange.es/llámome_earl/bios/jason_llee.html My Name Is Earl, Primero en Fox]</ref> El so personaxe en ''Reservoir Dogs'' tamién dio que falar; la cantante [[Pink]] (el so verdaderu nome ye Alecia Beth Moore) tomó'l so nome artísticu del personaxe de Buscemi pola que ye la película favorita de la cantante.<ref>[http://www.grandesestrelles.com/p/pink-biography.html Pink en grandesestrelles.com]</ref><ref>[http://www.mercia.co.uk/article.asp?id=1572492 mercia.co.uk]</ref> Otru de los influyíos por esti papel foi [[Michael Fassbender]] que comentó que "ocupa un llugar especial" nel so corazón y foi de gran importancia nel momentu d'empezar la so carrera como actor.<ref>[http://www.mtv.com/movies/news/articles/1618782/story.jhtml MTv.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090918045918/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1618782/story.jhtml |fecha=2009-09-18 }}, traducción en [http://steve-buscemi.blogspot.com/2009/08/los-inglourious-basterds-escueyen-los sos.html steve-buscemi.blogspot.com]</ref> Dempués de trabayar xuntos na serie ''Nurse Jackie'', l'actor [[Peter Facinelli]] declaró: "Fui un fan de Steve Buscemi por un llargu tiempu, asina que ser dirixíu por él foi realmente un gustu".<ref>[http://www.weblogers.net/index.php/2009/06/24/el-carlisle-cronicas-twilight-tv-amanez www.weblogers.net - "I've been a fan of Steve Buscemi's for the longest time, so to be able to be directed by him was a real treat..."]</ref> Amás [[Robert Smith]], líder de la banda inglesa [[The Cure]], asitió na páxina oficial del grupu a Buscemi como unu de los sos actores favoritos.<ref>{{cita web |url=http://www.geocities.com/Hollywood/Guild/8640/buscemi.html |títulu=The John Turturro Shrine's Steve Buscemi Page |urlarchivu=https://web.archive.org/web/19991003014201/http://www.geocities.com/Hollywood/Guild/8640/buscemi.html |fechaarchivu=1999-10-03 }}</ref> L'actriz [[Alicia Silverstone]] tamién nomó a Buscemi como unu de los sos favoritos.<ref>[http://www.celebritywonder.com/html/aliciasilverstone_trivia1.html celebritywonder.com]</ref> Tamién ye unu de los actores favoritos de Ben Austin Lejeune (''Alice in Wonderland'', 2010).<ref>{{cita web |url=http://www.bakersfield.com/entertainment/local/x379808795/Ben-in-Wonderland-Actor-gets-big-breaks |títulu=bakersfield.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110121201354/http://www.bakersfield.com/entertainment/local/x379808795/Ben-in-Wonderland-Actor-gets-big-breaks |fechaarchivu=2011-01-21 }}</ref> La modelu inglesa Peaches Geldof comentó: "podría namorame de Steve Buscemi nel papel de ''Ghost World'' (...) Di cuenta de que tengo un gustu polos homes más raru de lo que pensaba".<ref>https://web.archive.org/web/20110131075443/http://www.monstersandcritics.com/people/news/article_1615163.php/Peaches-Geldof-I-have-weird-taste-in-men</ref> L'actriz [[Megan Fox]] xubió una semeya so de neña a la so [[Facebook]] y dixo "Paezo a Steve Buscemi".<ref>{{Cita web |url=http://www.popeater.com/2011/02/03/megan-fox-baby-photos/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924100637/http://www.popeater.com/2011/02/03/megan-fox-baby-photos/ |fechaarchivu=2015-09-24 }}</ref> La banda de rock [[Blessid Union of Souls]], proveniente de [[Cincinnati]], fai referencia a él na lletra de "[[Hey, Leonardo (She Likes Me for Me)]]" (1999), unu de los sos grandes ésitos.<ref>[http://www.lyricsfreak.com/b/blessid+union+of+souls/hey+leonardo_10041001.html Blessid Union Of Souls - "Hey Leonardo", lletra del cantar]</ref> Otra banda, menos conocida, llamada Dystopia One, grabó una tema dedicada puramente a él, llamáu "Steve Buscemi".<ref>[http://www.indieking.com/sounds.html Steve Buscemi - Indie King - Sounds]</ref> La banda sueca The Pale Corners tamién tituló "Steve Buscemi" a un de los sos cantares.<ref>http://cdn3.libsyn.com/lowslungradio/Low_Slung_Podcast_Episode_12.mp3?nvb=20090505125549&nva=20090506130549&t=00314b9afbb6a05ba8ac1 Cantar "Steve Buscemi" de The Pale Corners]</ref> Per otru llau, Buscemi citó a [[Robert Altman]] y [[John Cassavetes]] como les sos principales influencies a la de dirixir.<ref>[http://www.tcm.com/mediaroom/index.jsp?cid=138601 Entrevista] a Buscemi en TCM.com</ref> Tamién nomó a [[John Cazale]] como unu de los actores que lu inspiró.<ref>{{cita web |url=http://featuresblogs.chicagotribune.com/talking_pictures/2010/06/john-cazale-the-face-behind-the-face.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150917001717/http://featuresblogs.chicagotribune.com/talking_pictures/2010/06/john-cazale-the-face-behind-the-face.html |fechaarchivu=2015-09-17 }}</ref> Nomó a [[Ann-Margret]] como una influencia mientres la so mocedá.<ref>[http://steve-buscemi.blogspot.com/2011/08/entrevista-de-playboy-steve-buscemi.html Entrevista, ''Playboy'', 2011]</ref> == Filmografía == === Como actor nel cine === {| {{tablaguapa}} | '''Añu''' || '''Película''' || '''Papel''' || '''Direutor''' || '''Notes''' |- | 1985 || ''Tommy's'' || Tommy || Barry Ellsworth || curtiumetraxe |- |rowspan="4"| 1986 || ''The Way It Is'' || Willy / Raphael || Eric Mitchell || |- | ''[[Parting Glances]]'' || Nick || [[Bill Sherwood]] || |- | ''[[Sleepwalk]]'' || Trabayador || [[Sara Driver]] || |- | ''Film House Fever'' || Tony || Domonic Paris || |- |rowspan="2"| 1987 || ''[[Non Picnic]]'' || Dead Pimp || Philip Hartman || |- | ''[[Heart (película)|Heart]]'' || Nicky || [[James Lemmo]] || |- |rowspan="5"| 1988 || ''[[Arena Brains]]'' || The Agent || Robert Longo || curtiumetraxe |- | ''[[Call Me (película)|Call Me]]'' || Switchblade || Sollace Mitchell || |- | ''[[Kiss Daddy Goodnight]]'' || Johnny || Peter Ily Huemer || |- | ''[[Vibes]]'' || Fred || Ken Kwapis || |- | ''[[Heart of Midnight]]'' || Eddy || Matthew Chapman || |- |rowspan="6"| 1989 || ''[[Coffee and Cigarettes II]]'' || Danny, el [[Camareru|mozu]] || [[Jim Jarmusch]] || curtiumetraxe |- | ''[[New York Stories]]'' || Gregory Stark || [[Martin Scorsese]] || segmentu: "Life Lessons" |- | ''[[Slaves of New York]]'' || Wilfredo || [[James Ivory]] || |- | ''[[Borders (película)|Borders]]'' || Ted || Merrill Aldighieri / Joe Tripician || |- | ''[[Mystery Train]]'' || El [[barberu]] Charlie || [[Jim Jarmusch]] || segmentu: "Lost In Space" |- | ''[[Bloodhounds of Broadway]]'' || Whining Willie || Howard Brookner || |- |rowspan="5"| 1990 || ''[[Tales from the Darkside: The Movie]]'' || Bellingham || [[John Harrison]] || segmentu: "Lot 249" |- | ''[[Force of Circumstance]]'' || || Tema Bear || |- | ''[[King of New York]]'' || Test Tube || [[Abel Ferrara]] || |- | ''[[Miller's Crossing]]'' || Mink || [[Joel & Ethan Coen]] || |- | ''[[Alice (película)|Alice]]'' || [[Xesús de Nazaré|Xesús]] || [[Woody Allen]] || escenes esaniciaes<ref>[http://broadwayworld.com/article/BWW_EXCLUSIVE_Steve_Buscemi_On_ISSUE_PROJECT_ROOM_BOARDWALK_SOPRANOS_ON_THE_ROAD_More_20110304 broadwayworld.com]</ref> |- |rowspan="4"| 1991 || ''[[Life Is Nice]]'' || Convienent Store Clerk || Forest Wise || |- | ''[[Zandalee]]'' || OPP Man || Sam Pillsbury || |- | ''[[Barton Fink]]'' || Chet || [[Joel & Ethan Coen]] || |- | ''[[Billy Bathgate]]'' || Irving || [[Robert Benton]] || |- |rowspan="4"| 1992 || ''[[What Happened to Pete]]'' || Estrañu || Steve Buscemi || curtiumetraxe |- | ''[[In the Soup]]'' || Aldolpho Rollu || [[Alexandre Rockwell]] || |- | ''[[Reservoir Dogs]]'' || Mr. Pink || [[Quentin Tarantino]] || |- | ''[[CrissCross]]'' || Louis || [[Chris Menges]] || |- |rowspan="5"| 1993 || ''[[Ed and His Dead Mother]]'' || Ed Chilton || Jonathan Wacks || |- | ''[[Twenty Bucks]]'' || Frank || Keva Rosenfeld || |- | ''[[Trusting Beatrice|Trusting Beatrice (Claude)]]'' || || Cindy Lou Johnson || |- | ''[[Rising Sun (película)|Rising Sun]]'' || Willy "la papalba" Wilhelm || [[Philip Kaufman]] || |- | ''[[Even Cowgirls Get the Blues]]'' || || [[Gus Van Sant]] || escenes esaniciaes<ref name="playboy2011" /> |- |rowspan="8"| 1994 || ''[[Floundering]]'' || Ned || Peter McCarthy || |- | ''[[The Hudsucker Proxy]]'' || Beatnik Barman || [[Joel & Ethan Coen]] || |- | ''[[Pulp Fiction]]'' || [[Buddy Holly]] || [[Quentin Tarantino]] || |- | ''[[Airheads]]'' || Rex || [[Michael Lehmann]] || |- | ''[[The Last Outlaw]]'' || Philo || [[Geoff Murphy]] || |- | ''[[Somebody to Love]]'' || Mickey || [[Alexandre Rockwell]] || |- | ''[[Who Do I Gotta Kill?]]'' || || Frank Rainone || ensin acreitar |- | ''[[The Search for One-eye Jimmy]]'' || Ed Hoyt || Sam Henry Kass || |- |rowspan="4"| 1995 || ''[[Living in Oblivion]]'' || Nick Reve || [[Tom DiCillo]] || |- | ''[[Billy Madison]]'' || Danny McGrath || Tamra Davis || ensin acreitar |- | ''[[Desperado (película)|Desperado]]'' || Buscemi || [[Robert Rodríguez]] || |- | ''[[Things to Do in Denver When You're Dead]]'' || Mister Shhh || [[Gary Fleder]] || |- |rowspan="5"| 1996 || ''[[Fargo (película)|Fargo]]'' || [[Carl Showalter]] || [[Joel & Ethan Coen]] || |- | ''Black Kites'' || El Padre || [[Jo Andres]] || curtiumetraxe |- | ''[[Trees Lounge]]'' || Tommy || Steve Buscemi || |- | ''[[Kansas City (película)|Kansas City]]'' || Johnny Flynn || [[Robert Altman]] || |- | ''[[Escape from L.A.]]'' || Map to the Stars Eddie || [[John Carpenter]] || |- |rowspan="2"| 1997 || ''[[Con Air]]'' || [[Garland Greene]] || [[Simon West]] || |- | ''[[The Real Blonde]]'' || Nick Reve || [[Tom DiCillo]] || |- |rowspan="5"| 1998 || ''[[The Wedding Singer]]'' || David "Dave" Veltri || [[Frank Coraci]] || ensin acreitar |- | ''[[The Big Lebowski]]'' || Theodore Donald "Donny" Kerabatsos ||[[Joel & Ethan Coen]] || |- | ''[[The Impostors]]'' || Happy Franks || [[Stanley Tucci]] || |- | ''[[Armageddon (película)|Armageddon]]'' || Rockhound || [[Michael Bay]] || |- | ''[[Louis & Frank]]'' || Drexel || [[Alexandre Rockwell]] || |- | 1999 || ''[[Big Daddy]]'' || Vagamundu || [[Dennis Dugan]] || |- |rowspan="2"| 2000 || ''[[Animal Factory]]'' || A.R. Hosspack || Steve Buscemi || |- | ''[[28 díes]]'' || Cornell Shaw || [[Betty Thomas]] || |- |rowspan="6"| 2001 || ''[[Double Whammy]]'' || Jerry Cubbins || [[Tom DiCillo]] || |- | ''[[Ghost World (película)|Ghost World]]'' || Seymour || [[Terry Zwigoff]] || |- | ''[[Final Fantasy: The Spirits Whithin]]'' || Oficial Neil Fleming || [[Hironobu Sakaguchi]] || voz |- | ''[[The Grey Zone]]'' || "Hesch" Abramowics || [[Tim Blake Nelson]] || |- | ''[[Monsters, Inc.]]'' || Randall Boggs || [[Pete Docter]] || voz |- | ''[[Domestic Disturbance]]'' || Ray Coleman || [[Harold Becker]] || |- |rowspan="6"| 2002 || ''[[13 Moons]]'' || El payasu Bananas || [[Alexandre Rockwell]] || |- | ''[[Deadrockstar]]'' || Reverendu Ely || [[Mark Boone Junior]] || |- | ''[[The Laramie Project]]'' || Doc O'Conner || Moisés Kaufman || |- | ''[[Love in the Time of Money]]'' || Martin Kunkle || Peter Mattei || |- | ''[[Mr. Deeds]]'' || Crazy Eyes || Steven Brill || |- | ''[[Spy Kids 2: The Island of Lost Dreams]]'' || Romero || [[Robert Rodríguez]] || |- |rowspan="3"| 2003 || ''[[Spy Kids 3-D: Game Over]]'' || Romero || [[Robert Rodríguez]] || |- | ''[[Coffee & Cigarettes]]'' || Danny, el [[Camareru|mozu]] || [[Jim Jarmusch]] || segmentu: "Twins" |- | ''[[Big Fish]]'' || Norther Winslow || [[Tim Burton]] || |- |rowspan="1"| 2004 || ''[[Home on the Range (película)|Home on the Range]]'' || Wesley || Will Finn / John Sanford || voz |- |rowspan="3"| 2005 || ''[[Who's the Top?]]'' || Cymon || Jennie Livingston || curtiumetraxe |- | ''[[The Island (película de 2005)|The Island]]'' || James McCord || [[Michael Bay]] || |- | ''[[Romance & Cigarettes]]'' || Angelo || [[John Turturro]] || |- |rowspan="5"| 2006 || ''[[Art School Confidential (película)|Art School Confidential]]'' || Broadway Bob D'Annunzio || [[Terry Zwigoff]] || ensin acreitar |- | ''[[Paris, je t'aime]]'' || El turista || [[Joel & Ethan Coen]] || segmentu: "Tuileries" |- | ''[[Monster House]]'' || Nebbercracker || Gil Kenan || voz |- | ''[[Delirious]]'' || les Galantine || [[Tom DiCillo]] || |- | ''[[Charlotte's Web (película de 2006)|Charlotte's Web]]'' || L'aguarón Templeton || Gary Winick || voz |- |rowspan="3"| 2007 || ''[[Interview (película de 2007)|Interview]]'' || Pierre Peders || Steve Buscemi || remake |- | ''[[I Think I Love My Wife]]'' || George || [[Chris Rock]] || |- | ''[[I Now Pronounce You Chuck & Larry]]'' || Clint Fitzer || [[Dennis Dugan]] || |- |rowspan="2"| 2008 || ''I'm Dirty!'' || Retroexcavadora || Galen Fott || curtiumetraxe / voz |- | ''[[Igor (película)|Igor]]'' || Scamper || Anthony Leondis || voz |- |rowspan="6"| 2009 || ''[[Rage (película de 2009)|Rage]]'' || Frank || Sally Potter || |- | ''[[John Rabe (película)|John Rabe]]'' || Dr. Robert Wilson || [[Florian Gallenberger]] || |- | ''[[The Messenger]]'' || Dale Martin || [[Oren Moverman]] || |- | ''[[Handsome Harry]]'' || Thomas Kelley || Bette Gordon || |- | ''[[Saint John of Las Vegas]]'' || John Aligheiri || Hue Rhodes || |- | ''[[G-Force (película)|G-Force]]'' || Bucky || Hoyt Yeatman || voz |- |rowspan="4"| 2010 || ''[[Youth in Revolt]]'' || George Twisp || Miguel Arteta || |- | ''[[Grown Ups]]'' || Wiley || [[Dennis Dugan]] || |- | ''[[The Chosen One]]'' || Neal || [[Rob Schneider]] || |- | ''[[Pete Smalls Is Dead]]'' || Bernie Lake || [[Alexandre Rockwell]] || |- |rowspan="2"| 2011 || ''[[Fight for Your Right Revisited]]'' || Camareru || [[Adam Yauch]] || curtiumetraxe |- | ''[[Rampart (película)|Rampart]]'' || Bill Blago || [[Oren Moverman]] || |- |rowspan="2"| 2012 || ''[[On the Road (película)|On the Road]]'' || Tall Thin Salesman || [[Walter Salles]] || |- | ''[[Hotel Transylvania]]'' || Wayne || [[Genndy Tartakovsky]] || voz |- |rowspan="4"| 2013 || | ''[[The Incredible Burt Wonderstone]]'' || Anton Marvelton || [[Don Scardino]] || |- | ''[[Monsters University]]'' || Randall "Randy" Boggs || [[Dan Scanlon]] || voz |- | ''[[Grown Ups 2]]'' || Wiley || [[Dennis Dugan]] || |- | ''[[Khumba]]'' || Skalk the Wild Dog || Anthony Silverston || voz |- |rowspan="3"| 2014 || ''[[My Depression]]'' || || Robert Marianetti / Elizabeth Swados / David Wachtenheim || telefilme / voz / curtiumetraxe |- | ''[[The Cobbler (película de 2014)|The Cobbler]]'' || Jimmy || [[Thomas McCarthy]] || |- | ''[[Time Out of Mind (película)|Time Out of Mind]]'' || || [[Oren Moverman]] || |- |rowspan="1"| 2015 || ''[[Hotel Transylvania 2]]'' || Wayne || [[Genndy Tartakovsky]] || voz |- |} === Como actor en televisión === {| {{tablaguapa}} | '''Años''' || '''Serie''' || '''Papel''' || '''Episodios''' || '''Creador''' || '''Notes''' |- | 2002-2006 || ''[[The Sopranos]]'' || [[Tony Blundetto]] || 16 episodios || [[David Chase]] || Buscemi dirixó cuatro episodios |- | 2007-2013 || ''[[30 Rock]]'' || Lenny Wosniak || 6 episodios || [[Tina Fey]] || Buscemi dirixó dos episodios |- | 2010-2014 || ''[[Boardwalk Empire]]'' || [[Nucky Thompson|Enoch "Nucky" Thompson]] || 56 episodios || [[Terence Winter]] || Primer papel de Buscemi como protagonista en TV |- |} Amás participó como actor invitáu en: ''[[Miami Vice]]'' (1986), ''[[Lonesome Dove (miniserie)|Lonesome Dove]]'' (1989), ''[[Mad About You]]'' (1992), ''[[Tales from the Crypt]]'' (1993), ''[[The Adventures of Pete & Pete]]'' (2 capítulos), ''[[Saturday Night Live]]'' (4 capítulos: 1994, 1998, 2000, 2011), ''[[Homicide: Life on the Street]]'' (1995), ''[[The Drew Carey Show]]'' (1998), ''[[The Simpsons]]'' (2 capítulos: [[Brake My Wife, Please|2003]], [[I Don't Wanna Know Why the Caged Bird Sings|2007]]), ''[[Tanner on Tanner]]'' (2004), ''[[ER (serie de televisión)|ER]]'' (2008) y ''[[Portlandia (serie de televisión)|Portlandia]]'' (3 capítulos: 2011, 2014, 2015). === Como direutor === {|{{tablaguapa}} |- align="center" ! colspan=4 style="background"#FFFFFF;" | Cine |-align="center" | '''Añu''' | '''Película''' | '''Protagonistes''' | '''Notes''' |- |1992 | ''[[What Happened to Pete]]'' | Steve Buscemi, [[Mark Boone Junior]] y [[Seymour Cassel]] | Curtiumetraxe |- | 1996 | ''[[Trees Lounge]]'' | Steve Buscemi y [[Chloë Sevigny]] | Tamién escribió'l guión |- |2000 | ''[[Animal Factory]]'' | [[Edward Furlong]] y [[Willem Dafoe]] | |- |2005 | ''[[Lonesome Jim]]'' | [[Casey Affleck]] y [[Liv Tyler]] | |- |2007 | ''[[Interview (película de 2007)|Interview]]'' | Steve Buscemi y [[Sienna Miller]] | Remake |- |- align="center" ! colspan=4 style="background:#FFFFFF;" | Televisión |- align="center" | '''Añu''' | '''Títulu''' | '''Nᵘ d'episodios''' | '''Creador''' |- | 1998 | ''[[Homicide: Life on the Street]]'' | Un episodiu | Paul Attanasio |- | 1999-2001 | ''[[Oz]]'' | 2 episodios | Tom Fontana |- | 2001-2006 | ''[[The Sopranos]]'' | 4 episodios | [[David Chase]] |- | 2009-2011 | ''[[Nurse Jackie]]'' | 6 episodios | Liz Brixius, [[Evan Dunsky]] y Linda Wallem |- | 2009-2012 | ''[[30 Rock]]'' | 2 episodios | [[Tina Fey]] |- | 2015 | ''[[Portlandia (serie de televisión)|Portlandia]]'' | Un episodiu | [[Fred Armisen]], Carrie Brownstein, Jonathan Krisel |- |} == Premios == * '''[[Premios Globu d'Oru|Globu d'Oru]]''' ** 2002 [[Globu d'Oru al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]] - ''[[Ghost World]]'' - Nomáu ** 2011 [[Globu d'Oru al meyor actor de serie de televisión - Drama|Meyor actor de serie de televisión - Drama]] - ''[[Boardwalk Empire]]'' - '''Ganador''' ** 2012 [[Globu d'Oru al meyor actor de serie de televisión - Drama|Meyor actor de serie de televisión - Drama]] - ''[[Boardwalk Empire]]'' - Nomáu ** 2013 [[Globu d'Oru al meyor actor de serie de televisión - Drama|Meyor actor de serie de televisión - Drama]] - ''[[Boardwalk Empire]]'' - Nomáu * '''[[Premios del Sindicatu d'Actores]]''' ** 2005 [[Premiu del Sindicatu d'Actores a la meyor repartu de televisión - Drama|Meyor repartu de televisión - Drama]] - ''[[The Sopranos]]'' - Nomáu ** 2011 [[Premiu del Sindicatu d'Actores a la meyor repartu de televisión - Drama|Meyor repartu de televisión - Drama]] - ''[[Boardwalk Empire]]'' - '''Ganador''' ** 2011 [[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor actor de televisión - Drama|Meyor actor de televisión - Drama]] - ''[[Boardwalk Empire]]'' - '''Ganador''' ** 2012 [[Premiu del Sindicatu d'Actores a la meyor repartu de televisión - Drama|Meyor repartu de televisión - Drama]] - ''[[Boardwalk Empire]]'' - '''Ganador''' ** 2012 [[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor actor de televisión - Drama|Meyor actor de televisión - Drama]] - ''[[Boardwalk Empire]]'' - '''Ganador''' ** 2013 [[Premiu del Sindicatu d'Actores a la meyor repartu de televisión - Drama|Meyor repartu de televisión - Drama]] - ''[[Boardwalk Empire]]'' - Nomáu ** 2013 [[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor actor de televisión - Drama|Meyor actor de televisión - Drama]] - ''[[Boardwalk Empire]]'' - Nomáu ** 2014 [[Premiu del Sindicatu d'Actores a la meyor repartu de televisión - Drama|Meyor repartu de televisión - Drama]] - ''[[Boardwalk Empire]]'' - Nomáu ** 2014 [[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor actor de televisión - Drama|Meyor actor de televisión - Drama]] - ''[[Boardwalk Empire]]'' - Nomáu ** 2015 [[Premiu del Sindicatu d'Actores a la meyor repartu de televisión - Drama|Meyor repartu de televisión - Drama]] - ''[[Boardwalk Empire]]'' - Nomáu ** 2015 [[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor actor de televisión - Drama|Meyor actor de televisión - Drama]] - ''[[Boardwalk Empire]]'' - Nomáu * '''[[Premios Primetime Emmy|Emmy]]''' ** 2001 [[Primetime Emmy a la meyor direición - Serie dramática|Meyor direición - Serie dramática]] - ''[[The Sopranos]]'' - Nomáu ** 2004 [[Primetime Emmy al meyor actor de repartu - Serie dramática|Meyor actor de repartu - Serie dramática]] - ''[[The Sopranos]] '' - Nomáu ** 2008 [[Primetime Emmy al meyor actor convidáu - Serie de comedia|Meyor actor convidáu - Serie de comedia]] - ''[[30 Rock]]'' - Nomáu ** 2011 [[Primetime Emmy al meyor actor - Serie dramática|Meyor actor - Serie dramática]] - ''[[Boardwalk Empire]]'' - Nomáu ** 2012 [[Primetime Emmy al meyor actor - Serie dramática|Meyor actor - Serie dramática]] - ''[[Boardwalk Empire]]'' - Nomáu ** 2014 Meyor programa non ficticiu en formatu curtiu - ''[[Park Bench with Steve Buscemi]]'' - Nomáu ** 2014 [[Primetime Emmy al meyor actor convidáu - Serie de comedia|Meyor actor convidáu - Serie de comedia]] - ''[[Portlandia (serie de televisión)|Portlandia]] - Nomáu * '''[[Independent Spirit Awards]]''' ** 1990 [[Independent Spirit Award al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]] - ''[[Mystery Train]]'' - Nomáu ** 1993 [[Independent Spirit Award al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]] - ''[[Reservoir Dogs]]'' - '''Ganador''' ** 1997 [[Independent Spirit Award al meyor guión|Meyor guión]] - ''[[Trees Lounge]]'' - Nomáu ** 1997 [[Independent Spirit Award a la meyor película d'un direutor debutante|Meyor película d'un direutor debutante]] - ''[[Trees Lounge]]'' - Nomáu ** 2002 [[Independent Spirit Award al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]] - ''[[Ghost World]]'' - '''Ganador''' * '''[[Premiu Chlotrudis|Chlotrudis]]''' ** 1997 Meyor direutor - ''[[Trees Lounge]]'' - Nomáu ** 2002 Meyor actor de repartu - ''[[Ghost World (película)|Ghost World]]'' - '''Ganador''' * '''[[Premios Satellite|Satellite]]''' ** 1997 Meyor actuación d'un actor de reparto - película dramática - ''[[Fargo (película)|Fargo]]'' - Nomáu ** 2002 Meyor actuación d'un actor de reparto - película risible o musical - ''[[Ghost World]]'' - Nomáu ** 2011 Meyor actor - serie dramática - ''[[Boardwalk Empire]]'' - Nomáu * '''[[Festival de Cine de Sundance]]''' ** 2005 Premiu del xuráu - ''[[Lonesome Jim]]'' - Nomáu == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1957||Buscemi, Steve}} [[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Actores y actrices de doblaxe d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Direutores de cine d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Guionistes de cine d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Productores de cine d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Filántropos y filántropes d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Direutores de televisión d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Ganadores del Globu d'Oru al meyor actor dramáticu (televisión)]] [[Categoría:Bomberos d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Persones de Brooklyn]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] g8tq8wnxkulplw0f5mhbwwh3s1wp567 0 56534 4503182 4301838 2026-07-08T03:27:23Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503182 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Steven Franken}} {{persona}} '''Stephen Robert Franken''', usualmente escritu como Steve Franken {{nym}}, foi un actor d'Estaos Xuníos qu'apaeció nel cine y la televisión mientres mediu sieglu. == Carrera == Steve Franken ye fíu d'un axente de prensa de Hollywood y nació en Brooklyn (Nueva York).<ref name=allmovie /> El so primer papel en cine foi en 1958 como "Willie" na serie dramática de [[CBS]], ''Playhouse 90''. El productor Rod Amateau ver en Los Angeles nuna producción teatral de ''Say, Darling'' y diéron-y el papel del millonariu diletante de playboy Chatsworth Osborne, Jr. na serie de CBS, ''The Many Loves of Dobie Gillis''.<ref name=allmovie /> Franken apaeció como convidáu recurrente en numberosos episodios a partir de la metá de la primer temporada y hasta la cuarta, dende 1960 a 1963. Franken atribuyó la mirada del personaxe a la condescendencia de dolor d'una úlcera que sufriera dende los 14 años, cuando la so madre morrió.<ref name=allmovie>{{cita web | url = http://movies.nytimes.com/person/24769/Steve-Franken/biography | títulu = Steve Franken | nome = Hal | apellíu = Erickson | editorial = [[AllMovie]] / [[Rovi]] via ''[[The New York Times]]'' | fechaaccesu = 18 d'agostu de 2012}}</ref> Al sentise encasillado, buscó papeles de villanu, pero tamién tuvo otru papel de ricu desbalidor na comedia en direuto ''Tom, Dick and Mary'', y llegó a una llarga carrera como actor de televisión y cine. Quiza la so actuación más conocida a nivel mundial, ye'l so memorable participación como'l mayordomu alcoholico en [[La fiesta inolvidable]] de 1968, xunto a [[Peter Sellers]]. <ref name=tvgcredits>{{cita web | url = http://www.tvguide.com/celebrities/steve-franken/credits/207467 | títulu= Steve Franken Credits | editorial= [[TV Guide|TVGuide.com]] | fechaaccesu = 18 d'agostu de 2012}}</ref> Franken morrió'l 24 d'agostu de 2012 na so casa de Los Angeles, California d'entueyos per cáncer. == Referencies == {{llistaref}} *[http://obits.dignitymemorial.com/dignity-memorial/obituary.aspx?n=STEPHEN-FRANKEN&lc=2240&pid=159469210&mid=5217804&locale=en-US Obituary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151205023351/http://obits.dignitymemorial.com/dignity-memorial/obituary.aspx?n=STEPHEN-FRANKEN&lc=2240&pid=159469210&mid=5217804&locale=en-US |date=2015-12-05 }} == Enllaces esternos == *{{IMDb nome}} *[http://home1.gte.net/res09cc9/chatsworth.htm "Chatsworth Osborne, Jr. played by Steven Franken"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120716202118/http://home1.gte.net/res09cc9/chatsworth.htm |date=2012-07-16 }} at Dobie (''The Many Loves of Dobie Gillis'' fan site) *[http://www.ovguide.com/steven-franken-9202a8c04000641f8000000006f7d8b4 "GAF Super 8 Movie Cameres from $49.50"] (1971 TV commercial with [[Henry Fonda]] and Steve Franken) at OVGuide.com. Retrieved August 18, 2012. {{NF|1932|2012|Franken, Steve}} [[Categoría:Persones de California]] [[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Persones de Brooklyn]] 4su4h06d9kfhbj8ow3ajo80gedj37b7 0 57769 4503188 4388337 2026-07-08T04:36:37Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503188 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Sue Lyon}} {{persona}} '''Sue Lyon''' {{nym}} ye una actriz d'[[Estaos Xuníos]] conocida principalmente pola so interpretación na película de [[Stanley Kubrick]] ''[[Lolita (película de 1962)|Lolita]]''. == Lolita == Sue foi impulsada a la fama gracies a la so intervención nel papel de ''Lolita (Dolores Haze),'' na famosa película homónima de [[Stanley Kubrick]] de [[1962]] qu'afaía la revesosa novela de [[Vladimir Nabokov]] publicada en [[1955]]. ''Kubrick'' taba buscando una nueva actriz pal papel de ''Lolita''. Nel programa televisivu “''The Loretta Young Show''” ''Sue'' actuaba como figurante y cuando'l direutor reparar en bikini, ufiertó-y el papel de l'adolescente qu'encegola sexualmente al maduru ya intelectual [[Humbert Humbert]], personaxe interpretáu pol actor británicu [[James Mason]]. Cuando ''Kubrick'' afayó a l'actriz, ésta yá cumpliera los 15 años y tenía d'interpretar un personaxe que al empiezu de la novela tenía 12 años y 17 cuando remata. Aun así, Sue interpretó al personaxe, convirtiéndose instantáneamente na sensación morbosa de [[Hollywood]], llogrando'l [[Globu d'Oru]]<ref>[http://www.goldenglobes.org/browse/film/24453 Nominación de Sue Lyon como ganadora del Globu d'Oru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091215211331/http://www.goldenglobes.org/browse/film/24453 |date=2009-12-15 }} Consultáu'l 7-10-10</ref>a la meyor actriz revelación. == Otres interpretaciones == El papel de [[Lolita]] encasilló a l'actriz, que pasó a ser vista como una suxerente, curiosa y nueva actriz devoradora d'homes maduros, polo qu'en [[1963]] el direutor d'Estaos Xuníos [[John Huston]] concedió-y el papel de moza engañadora na película “[[La nueche de la iguana]] ([[1964]])”, onde la víctima de la so seducción yera [[Richard Burton]]. A finales de la década de los 60, intervieno n'apreciables películes como [[7 muyeres]] (1966) de [[John Ford]], ''Hampa dorada'' (1967) de [[Gordon Douglas]], o ''Un fabulosu fistol'' (1967) de [[George C. Scott]]. La so carrera cinematográfica tornó na década de [[1970]], participando namái en papeles secundarios y películes mediocres. Retirar en 1986. == Vida privada == ''Sue'' casóse en 1964 col actor y guionista ''Hampton Fancher'', pero'l matrimoniu foi un fracasu y enantes d'un añu divorciáronse. En 1970 casar de nuevu con ''Roland Harrison'', fotógrafu d'oficiu y col que solo convivió un añu. En 1973 contraxo'l so tercer matrimoniu col recluyíu de la prisión de [[Colorado]], ''Cotton Adamson'', condergáu por asesinatu, y al que conociera en visitando a un amigu na cárcel. La boda celebrar na penitenciaría de la mesma prisión. Finalmente, en [[1985]] atopó la estabilidá emocional col inxenieru de telecomunicaciones ''Richard Rudman'', con quien convivió hasta'l so recién divorciu. == Filmografía<ref>[https://www.imdb.com/name/nm0528987/ Filmografía de l'actriz en International Movie Database] Consultáu'l 7-10-10</ref> == * [[La bestia sol asfaltu]] '''Alligator''' (1980) como periodista de ABC * '''Towing''' (1978) como Lynn * [[Fantasy Island]] como Jill Nolan (1 episodiu, 1978) * '''Don't Push, I'll Charge When I'm Ready''' (1977) como Wendy * '''End of the World''' (1977) como Sylvia Boran * '''Crash!''' (1977) como Kim Denne * '''Smash-Up on Interstate 5''' (1976) (TV) como Burnsey * '''Invisible Strangler''' (1976) como Darlene DeLong * '''Love, American Style''' como Barbara Eric (segmentu "Love and the Bed") /(2 episodios, 1969–1974) * [[Una gota de sangre pa morrer amando]] (1973) como Ana Vernia * '''Taró''' (1973) como Angela * [[Galería Nocherniega]] como Betsy (1 episodiu, 1971) * [[Evel Knievel]] (1971) como Linda * '''Storefront Lawyers''' (1 episodiu, 1971) * [[The Virginian]] como Belinda Ballard (1 episodiu, 1970) * '''But I Don't Want to Get Married!''' (1970) (TV) como Laura * '''Four Rode Out''' (1970) como Myra Polsen * '''Arsenic and Old Lace''' (1969) (TV) como Elaine Harper * '''Tony Rome''' (1967) como Diana Pines * '''The Flim-Flam Man''' (1967) como Bonnie Llei Packard * '''7 Women''' (1966) como Emma Clark * [[La nueche de la iguana]] (1964) como Charlotte Goodall * [[Lolita (película de 1962)|Lolita]] (1962) como Lolita * '''Letter to Loretta''' como Laurie (1 episodiu, 1959) == Referencies == {{llistaref}} * [http://www.alohacriticon.com/elcriticon/article303.html Biografía n'español en Alohacriticon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140901010400/http://www.alohacriticon.com/elcriticon/article303.html |date=2014-09-01 }} Consultáu'l 7-10-10 {{NF|1946||Lyon, Sue}} [[Categoría:Ganadores del premiu Globu d'Oru]] 9g78uhgbgk6rpcwf8axjobk655804o8 0 58729 4503181 3982168 2026-07-08T03:22:21Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503181 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Steve Reeves}} {{persona}} {{intro bio}} '''Stephen L. Reeves''' {{nym}} foi culturista y actor d'Estaos Xuníos, que destacó nos filmes de xéneru ''[[péplum]]'' realizaos n'[[Italia]] dende finales de los cincuenta hasta mediaos de los sesenta. == Biografía == === Mocedá === Nació en Glasgow, Montana, y treslladóse a los diez años a California cola so madre, Goldie, dempués del fallecimientu del so padre, Lester Dell Reeves, nun accidente. Nel institutu desenvolvió un gran interés pol [[culturismu]] y entrenó nel ximnasiu de Ed Yarick en Oakland. A los 17 años yá tenía un cuerpu bien desenvueltu pa la so dómina y dempués de graduase entró na Armada pa más tarde combatir na Segunda Guerra Mundial y sirvir nel Pacíficu. === Culturismu === Llueu empezó a llograr premios nos principales concursos de fitness del mundu. *En [[1946]] foi ''Míster Pacíficu'' en Oregón, na so categoría y na absoluta. *En 1947 foi ''Míster Western América''. *En 1947 foi ''Míster Pacíficu''. *En [[1947]] foi ''Míster América''. *En 1948 quedó segundu nel tornéu ''Míster USA''. *En [[1948]] foi ''[[NABBA Mr. Universu]]'' na so categoría y segundu na categoría absoluta. *En [[1948]] proclamóse ''[[Míster Mundu]]''. *En [[1949]] foi terceru nel tornéu ''Míster USA''. *Finalmente en [[1950]] foi ''[[NABBA Mr. Universu]]'' na so categoría y na absoluta. === Cine === Estos ésitos animáron-y a intentar una carrera como actor, y tuvo a puntu de convertise nel Sansón de la película de [[Cecil B. DeMille]] ''Sanson y Dalila'', pero finalmente foi [[Victor Mature]] l'escoyíu, asina que'l debú cinematográficu de Reeves foi en 1954 de la mano d'[[Ed Wood]] (consideráu'l peor direutor de la historia del cine) na película ''Jail Baits''. Sicasí nesi mesmu añu 1954 apaecería n'otru proyeutu de mayor prestíu: una comedia musical de la [[Metro-Goldwyn-Mayer|Metro]] llamada ''Athena'', dirixida pol prolíficu [[Richard Thorpe]] y protagonizada por estrelles de la productora como [[Jane Powell]] y [[Debbie Reynolds]]. Unos años más tarde el direutor italianu [[Pietro Francisci]], al visualizar esta película decidiría que'l musculosu Reeves fuera'l protagonista de la so película ''[[Hércules (película de 1958)|Hércules]]''. L'ésitu d'esta película fizo que se produxera un verdaderu ''boom'' de películes n'Italia d'esti xéneru. El mesmu Reeves col mesmu direutor realizaría una secuela titulada ''[[Hércules encadenáu|Hércules y la reina de Lidia]]''. L'ésitu de Reeves fixo qu'otros forzudos fueren a Italia en busca del so ésitu ([[Reg Park]], [[Ed Fury]] ó [[Mark Forrest]]), pero tan solo l'ex Tarzán [[Gordon Scott]] raspió daqué la popularidá de Reeves. La filmografía de Reeves siguió n'Italia, con películes d'ésitu, como ''[[Los últimos díes de Pompeya]]'' de [[Mario Bonard]], y sobremanera na coproducción ''[[La batalla de Maratón]]'' del afamáu direutor [[Jacques Tourneur]]. Na década de los sesenta los sos ésitos siguen, y en 1961 el direutor [[Sergio Corbucci]] pon-y na pantalla frente al so gran rival Gordon Scott na película de ''[[Romulo y Remu (película)]]'', na que dambos forzudos interpretaben a los míticos ximielgos. Sigue nes coproducciones italianes pero dexa'l xéneru del peplum pa pasar al de pirates interpretando al pirata Morgan na película del mesmu títulu dirixida por [[Primu Zeglio]] y [[André de Toth]], y [[Sandokán]] en ''El tigre de Momparcem'' d'[[Umberto Lenzi]]. La compañía [[Paramount]] consideró a Reeves pa un papel na versión del so musical de Broadway, ''Li'l'' Abner en 1958, pero finalmente'l papel foi para [[Peter Palmer]]. Dempués del ésitu de taquilla de Hércules, Reeves refugó numberoses películes de remortines de Hércules que sicasí otros actores aprovecharon pa crear les sos carreres. Ufiertáron-y el papel de [[James Bond]] na película de ''007 contra'l Dr. No'' en 1962, pero refugar igual que fizo col papel que finalmente interpretó [[Clint Eastwood]] na película ''[[Por un puñáu de dólares]]'' de 1964. Tamién realizó una nueva versión de ''The Thief of Bagdad'' empobinada por [[Arthur Lubin]] y [[Bruno Bailati]], pa tornar al ''peplum'' interpretando a [[Eneas]] en dos películes, ''[[La Guerra de Troya]]'' de [[Giorgio Ferroni]] y ''[[La Lleenda de Eneas]]'' de [[Giorgio Rivalta]]. Vuelve trabayar con Corbucci en ''[[El fíu de Espartaco]]'', una especie de continuación de la famosa película de Kubrick na que'l fíu del famosu gladiador toma vengación del asesín del so padre. A finales de los sesenta'l ''peplum'' empieza a pasar de moda, sobremanera porque dende principiu de los sesenta'l ''[[Spaghetti Western]]'' fixo la so apaición y adulces va moviendo al xéneru de romanos en popularidá. En rodando un western ''Yuma'' del que salió ensin muncha gloria, curiosamente, la última lpelícula de la mayor estrella del ''[[peplum]]'' sería un ''[[western]]'' italianu tituláu ''Vivu pola Muerte To'' del direutor [[Camillo Bazzoni]]. [[George Pal]] considerar pa un papel de ''Doc Savage: The Man of Bronze'' pero finalmente'l papel foi para [[Ron Ely]]. Nel momentu cume de la so carrera yera un actor bien pagu n'Europa y la so última apaición en pantalla foi nel añu 2000 na so biografía realizada pa la televisión, ''A&Y Biography: Arnold Schwarzenegger - Flex Appeal''. == Filmografía == * ''Athena'' (1954) un musical de la MGM; nél, Reeves trabayu con [[Debbie Reynolds]], [[Jane Powell]], y [[Edmund Purdom]] * ''Jail Bait'' (1954) dirixida por [[Edward D. Wood Jr.]] * ''[[Hércules (película de 1958)|Hercules]]'' (1958) o ''The Labors of Hercules''. [[Ficheru:Morgan il pirata.jpg|thumb|right|420px|'''<small><center>Con [[Chelo Alonso]] en ''Morgan el pirata''.</center></small>''']] * ''[[Hercules encadenáu|Hercules Unchained]]'' (1959) o ''Hercules and the Queen of Lydia''. * ''The Giant of Marathon'' (1959) o ''The Battle of Marathon''. * ''[[El terror de los bárbaros|Goliath and the Barbarians]]'' (1959) o ''Terror of the Barbarians''. * ''[[Los últimos díes de Pompeya (película de 1959)|The Last Days of Pompeii]]'' (1959). * ''The White Warrior'' (1959) dirixida por [[Riccardo Freda]]. * ''Morgan, the Pirate'' (1960) * ''The Thief of Bagdag'' (1960) * ''Duel of the Titans'' (1961) o ''Romulus and Remus''. * ''The Trojan Horse'' (1961) o ''The Trojan War''. * ''The Avenger'' (1962) o ''The Last Glory of Troy''. * ''The Slave'' (1962) o ''Son of Spartacus''. * ''Sandokan The Great'' (1964) dirixida por [[Umberto Lenzi]]. * ''Pirates of Malaysia'' (1964) o ''Pirates of the Seven Seas''. * ''A Long Ride From Hell'' (1967), ''[[spaghetti western]]''. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{IMDb nome|id=0716302|name=Steve Reeves}} *[http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/IGH/IGH0504/IGH0504o.pdf Entrenamientu de Steve Reeves nel payares de 1964] *[http://www.ibdb.com/person.asp?ID=101641 Base de datos de Broadway Internet] *[http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=9236 Biografía en findagrave.com] *[http://www.archive.org/details/hercules Película de Hercules] *{{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Galería de Steve Reeves |2=http://www.builtreport.com/reeves.html |date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot }} {{NF|1926|2000|Reeves, Steve}} [[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Culturistes]] [[Categoría:Péplum]] f77gji861c7x61839avfuseq3uwpfgb 0 59252 4503220 4494569 2026-07-08T07:32:16Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503220 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Sylvester Stallone}} {{persona}} '''Michael Sylvester Gardenzio Stallone''' {{nym}}, conocíu nel mediu artísticu como '''Sylvester Stallone''', ye un [[actuación|actor]], [[Guión cinematográficu|guionista]], [[productor de cine|productor]] y [[direutor de cine]] d'[[Estaos Xuníos]]. Stallone ye una de les estrelles más trascendentes del [[cine d'aición]] de [[Hollywood]]. Dio vida a dos icónicos personaxes del cine: [[Rocky Balboa]], l'humilde [[boxeador]] de [[Filadelfia]] que venció tolos pronósticos y ante l'adversidá, convirtióse en campeón; y [[John Rambo]], l'acoradáu ex [[Fuercies Especiales del Exércitu de los Estaos Xuníos|boina verde]] veteranu de la [[guerra de Vietnam]], especializáu en guerrilla, sobrevivencia y combate. La cinta ''[[Rocky (película)|Rocky]]'' (1976) valió-y dos nominaciones al [[Premios Óscar|Premiu Óscar]], na categoría d'[[Óscar al meyor actor|Meyor Actor]] y [[Óscar al meyor guión orixinal|Meyor Guión]]. Amás de les sagues de Rocky y Rambo, ente les sos cintes más populares atópense: ''[[The Expendables]]'' (2010-2014), ''[[Asesinos (película)|Asesinos]]'' (1995), ''[[Xuez Dredd (película)|El Xuez]]'' (1995), ''[[L'especialista]]'' (1994), ''[[Demolition Man]]'' (1993), ''[[Cliffhanger (película)|Cliffhanger]]'' (1993), ''[[Lock Up (película)|Lock Up]]'' (1989), ''[[Tango & Cash]]'' (1989), ''[[Over the Top l(película)|Over the Top]]'' (1987) y ''[[Cobra (película)|Cobra]]'' (1988). == Entamos == Sylvester Stallone nació en Nueva York. Fíu de Jaqueline (1921- ), una trapecista y corista, depués peluquera, astróloga, maestra de danza y representante de muyeres profesionales de la llucha llibre, llegando a rexentar un ximnasiu femenín, y Joaquín Stallone Pastorino (1919-2011), un peluqueru. El padre de Stallone yera natural de [[Gioia del Colle]] ([[provincia de Bari]], [[Reinu d'Italia (1861-1946)|Italia]]), la so madre tien ascendencia xudeo-rusa y francesa. Tien un hermanu llamáu [[Frank Stallone]] (n. 1950), músicu y actor ocasional; delles de los sos cantares formaron parte de la banda sonora de les cintes de Sylvester Stallone. La so hermana per parte de madre, Toni Ann D'Alto, nacida en 1964, finó en [[2012]].<ref>[http://es.omg.yahoo.com/blogs/informaci%C3%B3n-confidencial/una-nueva-muerte-en-la familia-sylvester-stallone-061223655.html Nuevu golpe pa Stallone]</ref> La so madre sufrió entueyos mientres el partu, obligando a que los sos obstetras utilizaren dos pares de [[fórceps]]; el mal usu d'éstos provocó que por fuercia cortaren un nerviu de la cabeza del neonato provocándo-y paralís en parte de la so cara. Como resultancia, la parte inferior esquierda de la so cara ta paralizada -incluyendo partes de los llabios, la llingua y el cazu-, un accidente que dio a Stallone una forma de falar na cual abasna les pallabres. Nos años 60, Stallone estudió nel ''American College of Switzerland'', Leysin y finalmente, na Universidá de [[Miami]] mientres tres años. Pero a pesar de que tuvo problemes nel colexu y foi espulsáu de dellos centros, en Filadelfia destacó como prauticante de [[fútbol]]. [[Ficheru:Sylvester Stallone - 1977.jpg|thumb|]] A principios de los años 1970, pa pagase les clases d'arte dramático, tuvo que trabayar como actor nuna película pornográfica llamada ''[[The Party at Kitty and Stud's]]'', Stallone declaró a la revista [[Playboy]] que la necesidá económica obligar a tomar esa decisión, yá que pa esi entós cuntaba namái con [[Dólar de los Estaos Xuníos|$]]20 dólares na so cuenta bancaria.Tuvo una apaición en ''[[Bananas (película)|Bananas]]'', de [[Woody Allen]], faciendo de delincuente nes escenes del Metro, y tamién apaeció nun episodiu de la serie ''[[Kojak (series)|Kojak]]'' protagonizada por [[Telly Savalas]], na cual interpretaba al detective Rick Daley. Audicionó pa los papeles de Carlo Rizzi y Paulie Gatto de la esitosa cinta ''[[The Godfather (película)|The Godfather]]''. Finalmente, empezó cola so carrera d'una manera seria escribiendo guiones. Dempués de validar dellos trabayos d'actor pa completar les sos notes, consiguió'l so títulu de ''Bachiller de Belles Artes'' (BFA) en 1999. ==Carrera nel cine == === ''Rocky'': Saltu a la fama === [[Ficheru:Sylvester Stallone 1978.jpg|thumb|left|Stallone en 1978.]] Stallone nun llogró fama hasta'l so papel protagonista nel ésitu mundial ''[[Rocky (película)|Rocky]]'' de 1976. El 24 de marzu de 1975, vio'l combate ente [[Muhammad Ali]] y [[Chuck Wepner]], engarradiella qu'inspiró la idea fundamental de ''Rocky''. La nueche de la engarradiella, Stallone, inspiráu, foi direutamente a la so casa y en tres díes yá escribiera'l llibretu. Dempués d'eso intentó vender el llibretu col enfotu de interpretar el papel principal, a los productores gustólos el llibretu, pero teníen en mente a una estrella yá consagrada como [[Ryan O'Neal]], [[Burt Reynolds]] o [[Robert Redford]] pal protagonista; inclusive s'ufiertaron grandes sumes de dineru por que Stallone nun protagonizara la película, pero refugó toles ufiertes hasta que l'estudiu dexó qu'él realizara'l protagonista. Dempués del atayante ésitu mundial de la cinta, Stallone viose llanzáu a la fama y consideráu como un protagonista dramáticu. ''Rocky'' ganó'l [[Premiu Óscar|Óscar a la meyor película]] y Stallone consiguiría ser nomáu tamién al [[Premiu Óscar|Óscar al Meyor Actor]] y [[Premiu Óscar|Óscar al Meyor Guión]]. Dende entós nun volvió ser nomáu. La secuela ''[[Rocky II]]'', escrita y empobinada por Stallone, foi estrenada en 1979 y convirtióse nun ésitu atayante recaldando 220 millones de dólares en taquilla y dio pauta a esitoses y millonaries continuaciones de la saga del boxeador d'orixe italianu [[Rocky Balboa]] mientres la década de los 80, convirtiendo al personaxe n'unu de los iconos del cine de [[Hollywood]]. N'avientu de 2010, Stallone foi escoyíu pa entrar al salón de la fama del boxéu por cuenta de que ''Rocky'' considérase como una xoya del boxéu y contribuyó a la mayor dimensión comercial d'esti deporte al traviés del mundu. <ref>http://www.informador.com.mx/deportes/2010/254925/6/mike-tyson-y-jc-chavez-entren-al-salon-de-la fama.htm</ref> La so nominación al salón de la fama tuvo acompañada del ingresu de dos grandes d'esi deporte: [[Mike Tyson]] y el llexendariu [[Xuliu César Chávez]], ex campeones mudiales nos pesos pesáu y llixeru, respeutivamente. === Estrella del cine d'aición === [[Ficheru:John Rambo.jpg|thumb|upright|Stallone en ''[[Rambo III]]'' (1988).]] A lo llargo de la so carrera, Stallone esplotó l'arquetipu varonil de tipu duru y refugó filmes serios y de conteníu dramático protagonizando numberoses películes d'aición con delles incursiones ensin ésitu na comedia. Dempués de los sos intentos nel xéneru dramáticu a finales de la década de [[1970]] en cintes como ''F.I.S.T.'' y ''Paradise Alley'', qu'a pesar de recibir crítiques positives fracasaron en taquilla, foi desfamáu pola crítica en munches otres cintes por cuenta del so notable [[musculatura]] y la falta d'espresiones emocionales nes sos actuaciones, magar ello ye un claru esponente del cine d'entretenimientu de les últimes trés décades. Ente los sos trabayos cinematográficos destaca la so actuación en ''[[First Blood]]'', onde interpretó a un acoradáu veteranu de guerra llamáu John Rambo; ésti vese afrelláu por un abusivu xefe de policía pueblerino forzándolo a desamarrar una fola de vengación. La crítica aclamó la so actuación afirmando que-y diera un aspeutu más humanu que'l que tenía orixinalmente'l personaxe na novela. Mientres la década de los 80 siguiéronlu 039;'[[Rambo: First Blood Part II|Rambo II]]'' y ''[[Rambo III]]'', que fueron enormes ésitos na taquilla a nivel mundial. Amás de les sagues de ''Rocky'' y ''Rambo'', ente les sos películes más taquilleres atópense ''[[Cobra (película)|Cobra]]'' de 1986; ''Yo, el ferre'' de 1987; ''[[Lock Up (película)|Lock Up]]'' de 1989; ''[[Cliffhanger (película)|Cliffhanger]]'' de 1993; ''[[L'especialista]]'' de 1994, co-protagonizada por [[Sharon Stone]] y [[James Woods]]; ''[[Asesinos (película)|Asesinos]]'' de 1995, xunto a [[Antonio Banderas]] y [[Julianne Moore]]; y dos comedies de corte policiacu: ''[[Tango & Cash]]'' de 1989, con [[Kurt Russell]], ''[[Demolition Man]]'' de 1993, co-protagonizada por [[Wesley Snipes]] y [[Sandra Bullock]]. En 1996 goció de ciertu ésitu cola película de catástrofes ''[[Daylight (película)|Daylight]]''. === Travesía del desiertu === [[Ficheru:Sylvester Stallone (1984).jpg|thumb|upright|left|Stallone en 1983.]] En 1997, intentando camudar l'estereotipu de "estrella d'aición", llogró'l protagonista en ''[[Cop Land]]'', xunto a un vastu repartu ente los que s'atopaben [[Robert De Niro]], [[Ray Liotta]] y [[Harvey Keitel]]; engordó aproximao venti kilos pa interpretar a un policía mediocre y pasáu de pesu nel Estáu de [[Nueva Jersey]]. La so actuación foi bien recibida pola crítica y considerada como la meyor interpretación que dio dende ''Rocky'' en 1976. Recibió'l premiu a Meyor Actor nel Festival Internacional de Cine d'[[Estocolmu]]. Estelarizó una serie d'atayantes fracasos na crítica y la taquilla como ''[[Stop! Or My Mom Will Shoot]]'', ''[[Óscar (película)|Óscar]]'', ''[[D-Tox]]'', ''[[Driven (película)|Driven]]'' y ''Avenging Angelo''. En 2005, estrenó'l [[reality show]] ''[[The Contender]]'', producíu y presentáu por él y l'ex-campeón [[Sugar Ray Leonard]], nel cual 16 boxeadores de distintes ciudaes de los Estaos Xuníos son axuntaos nuna casa onde entrenen y cada selmana engarren nuna eliminatoria. El show foi un ésitu atayante n'Estaos Xuníos y el restu del mundu. === Torna === Stallone intentó alicar ésitos del pasáu estrenando les películes ''[[Rocky Balboa (película)|Rocky Balboa]]'' y ''[[Rambo (película)|Rambo]]''. A pesar del abusu exercíu en dambes franquicies y en contra de les predicciones feches polos críticos de cine, les dos cintes tuvieron bona receición per parte de l'audiencia. Pa 2010 empecipia'l proyeutu de ''[[The Expendables]]'', que dirixe, produz y protagoniza. El filme narra la historia d'un grupu de mercenarios qu'alleguen a una misión especial pa derrocar a un violentu dictador nun país de [[Suramérica]]. Los actores que co-protagonicen la cinta son: [[Jason Statham]], [[Jet Li]], [[Dolph Lundgren]], [[Mickey Rourke]], [[Arnold Schwarzenegger]] y [[Bruce Willis]] (Schwarzenegger y Willis nun [[caméu]]), [[Eric Roberts]], [[Stone Cold]] y [[Randy Couture]]. Los actores [[Jean-Claude Van Damme]], [[Kurt Russell]], [[Danny Trejo]] y [[Steven Seagal]] refugaron participar nel filme. Anque'l primeru participó depués na segunda parte como'l principal antagonista. L'estrenu llevar a cabu n'agostu de [[2010]]. Stallone afirmó sufrir una quebra nel pescuezu mientres el rodaxe de ''[[The Expendables]]''.<ref>[http://www.elespectador.com/entretenimiento/agenda/cine/articulo180538-sylvester-stallone-québrose-el pescuezu [[Sylvester Stallone]] quebróse'l pescuezu]</ref> Foi-y otorgáu'l premiu honoríficu ''"Jaeger-LeCoultre, Gloria al Cineasta"'' nel [[Festival Internacional de Cine de Venecia]]. Nel branu de 2012 estrena la taquillera secuela ''[[The Expendables 2]]'', dirixida por [[Simon West]]. Stallone protagonizó les cintes d'aición ''[[Bullet to the Head]]'', dirixida por [[Walter Hill]],<ref>https://www.imdb.com/title/tt1764651/</ref> y ''[[Escape Plan]]'' empobinada por [[Mikael Håfström]] y co-protagonizada por [[Arnold Schwarzenegger]] y [[James Caviezel]].<ref>https://www.imdb.com/title/tt1211956/</ref> Stallone axuntar con Robert De Niro pa protagonizar la comedia ''[[Grudge Match]]''. Empobinada por [[Peter Segal]], ''Grudge Match'' narra la historia de dos boxeadores rivales retiraos que se preparar pa enfretarse una vegada más nel cuadriláteru. En payares de 2012, confirmóse la so participación nel drama ''[[Reach Me]]''. La cinta, dirixida por [[John Herzfeld]], narra la historia de como la vida de delles persones vense xuníes por un llibru d'autu-ayuda escritu por un entrenador de [[fútbol americanu]] retiráu. La cinta ye co-protagonizada por [[Danny Aiello]], [[Ving Rhames]] y el [[rap|raperu]] [[Nelly]], ente otros. El 15 d'agostu de 2014, estrenóse la cinta d'aición ''[[The Expendables 3]]''. En xunu de 2014, la productora alemana Splendid Films confirmó que Stallone empezó a trabayar nel guión d'una quinta entrega de Rambo. Según dicha productora, “con Rambo V, Sylvester Stallone torna na so icónico papel. Esta vegada va contra un [[Cartelu (organización ilícita)|cartelu]] mexicanu. Stallone describe'l nuevu Rambo como la so versión de ''[[No Country for Old Men]]''". Stallone vuelve dar vida a Rocky Balboa na cinta ''[[Creed (película)|Creed]]'' (2015), onde Balboa fungirá como l'entrenador del fíu del so antiguu rival y amigu [[Apollo Creed]]. == Vida personal == [[Ficheru:President Ronald Reagan and Nancy Reagan Posing with Sylvester Stallone and Brigitte Nielsen During a State Dinner for Prime Minister Lee Kuan Yew of Singapore - DPLA - 14cfd517170043627223869499e39789.jpg|thumb|right|Stallone cola so segunda esposa [[Brigitte Nielsen]], [[Ronald Reagan]] y [[Nancy Reagan]] en 1985.]] En 1974 casóse cola actriz [[Sasha Czack]]. Divorciar en 1985, añu nel que se casó cola actriz danesa [[Brigitte Nielsen]]. Stallone y Nielsen dixebrar nel añu 1987 y darréu divorciáronse. La pareya yera presa de los tabloides, en gran parte por cuenta de la mala reputación de Nielsen. Stallone rellacionóse sentimentalmente coles modelos [[Jennifer Flavin]], [[Janice Dickinson]] y [[Andrea Wieser]]. Finalmente casóse con Jennifer Flavin en 1997. Tien cinco fíos: [[Sage Stallone|Sage]] (†) y Seargeoh, del so matrimoniu con Sasha, y Sophia, Sistine y Scarlet, del so matrimoniu con Jennifer. Stallone creció como [[católicu]] pero dexó de dir a la Ilesia en cuanto la so carrera d'actor progresó. Empezó a redescubrir la so fe cuando la so fía Sophia nació enferma del corazón en 1996. === Fallecimientu del so fíu === [[Sage Stallone]] foi atopáu muertu'l vienres 13 de xunetu de 2012 na so residencia de Hollywood, informó'l so abogáu, George Braunstein, al diariu ''The New York Post''. Braunstein dixo que'l fíu del actor, de 36 años, "atopábase bien y trabayando en distintos proyeutos". "Taba entamando casase. Toi afaráu. Yera una persona maraviyosa, un tipu increíble. Ye una traxedia", añadió. Un miembru del cuerpu de policía de [[Los Angeles]] confirmó'l socesu a la publicación. "Nun hai nicios d'agresión o actividá criminal", dixo, según el diariu, el policía, quien allegó a la vivienda pa comprobar si tou taba n'orde una vegada que recibiera llamaes solicitando que s'investigara'l so paradoriu. La web TMZ.com, especializada n'información de famosos, cita fontes ensin identificar pa detallar que la muerte del fíu del actor deber a una [[sobredosis]] de pastillas, anque más tarde l'autopsia reveló que finó por cuenta de un ataque cardiacu por una enfermedá coronaria causada por arterosclerosis. Sage Stallone fixo'l so debú na gran pantalla de la mano del so padre en ''[[Rocky V]]'' (1990), onde dio vida al fíu de [[Rocky Balboa]], llamáu Robert. Dempués, n'interviniendo n'otros títulos como ''[[Daylight]]'' (1996), pasó a llabores de producción y direición. == Otros datos == [[Ficheru:Sylvester Stallone 66ème Festival de Venise (Mostra).jpg|thumb|left|220px|Stallone en 2009]] Stallone refugó numberosos papeles n'importantes producciones. Ente los más destacaos atópense: los papeles d'[[Arnold Schwarzenegger]] en ''[[The Terminator]]'' (1984) y ''[[Batman y Robin]]'' (1997); los de [[Michael Douglas]] en ''[[Romancing the Stone]]'' (1984) y ''[[Basic Instinct]]'' (1992); el papel de [[Keith Carradine]] en ''[[Pretty Baby]]'' (1978); el de [[Dudley Moore]] en ''[[Arthur (película)|Arthur]]'' (1981); los papeles de [[Richard Gere]] en ''[[American Gigolo]]'' (1980), ''[[An officer and a gentleman]]'' (1982), ''[[Cotton Club (película)|Cotton Club]]'' (1984) y ''[[Pretty Woman]]'' (1990); el de [[Christopher Reeve]] en ''[[Superman (película)|Superman]]'' (1978); el papel de [[Jon Voight]] en ''[[Coming Home (película)|Coming Home]]'' (1978); el de [[Nick Nolte]] en ''[[48 Hrs.]]'' (1982); el papel d'[[Eddie Murphy]] en ''[[Beverly Hills Cop]]'' (1984); el de [[Harrison Ford]] en ''[[Witness (película)|Witness]]'' (1985); el papel de [[Bob Hoskins]] en ''[[Who Framed Roger Rabbit]]'' (1988); el de [[William Baldwin]] en ''Fair Game'' (1995); los papeles de [[Bruce Willis]] en ''[[Die Hard]]'' (1988) y ''[[Pulp Fiction]]'' (1994); el de [[Brad Pitt]] en ''[[Se7en]]'' (1995); el papel de [[Robert De Niro]] en ''[[Jackie Brown]]'' (1997); el de [[John Travolta]] en ''[[Face/Off]]'' (1997); el papel de [[Samuel L. Jackson]] en ''[[Rules of Engagement (película)|Rules of Engagement]]'' (2000); el de [[Kurt Russell]] en ''[[Death Proof]]'' (2007) y el papel de [[Mark Ruffalo]] en ''[[Shutter Island (película)|Shutter Island]]'' (2010).<ref>https://www.imdb.com/name/nm0000230/bio</ref><ref>http://www.macleans.ca/xeneral/on-feuding-with-arnold-schwarzenegger-and-whats-wrong-with-todays-action-heroes/</ref> Declaróse fanáticu del cine de [[Bollywood]], del equipu de [[fútbol]] [[Everton FC]], del [[boxéu]] y de la obra d'[[Edgar Allan Poe]]. Stallone practica dende va años la [[pintura al oleu]] y vendió delles de les sos obres. Stallone dedicar mientres un tiempu como promotor de boxéu na década de 1980 y cola so promotora "Tiger Eye Productions" representó a boxeadores campeones del mundu como [[Sean O'Grady]] y [[Aaron Pryor]]. Negó l'usu d'[[esteroides]] p'aumentar la so musculatura, más reconoció'l so usu en repitíes ocasiones de la [[hormona de la crecedera]] humanu pola so reputación de ser antienvejecimiento. En 2007, foi deteníu n'[[Australia]] con 48 frascos de la hormona de crecedera humana sintética [[Jintropin]]. A pesar de que Stallone nun toca la tema, los medios de comunicación punxeron n'evidencia varies [[Ciruxía estética|ciruxíes estétiques]] que se prauticó a lo llargo de los años.<ref>http://abcnews.go.com/Health/ActiveAging/story?id=3176015</ref> Stallone declaró qu'en 1997 mientres una fiesta privada na so casona de [[Miami]], l'actor [[Steven Seagal]], afirmó en delles ocasiones que fácilmente -y "patiscaría'l traseru" al so homólogu y espertu n'artes marciales [[Jean-Claude Van Damme]]. Ésti al escuchalo, enfurecido retar a demostralo nel xardín de la casona, pero entós Seagal escusóse y abandonó la fiesta. Según Stallone, Van Damme enfurecido siguió-y por dellos clubes nocherniegos calteniendo'l desafíu. Stallone declaró: "Van Damme yera demasiáu fuerte. Seagal nun tenía nada que faer con él".<ref>[https://www.europapress.es/00273/20080205175304/jean-claude-van-damme-steven-seagal-engarra-muerte-jardin-stallone.html Jean Claude Van Damme y Steven Seagal: engarradiella a muerte nel xardín de Stallone. europapress.es]<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--></ref> == Filmografía == {{AP|Filmografía de Sylvester Stallone}} {{llista de columnes|2| # ''[[Rambo: Last Blood]]'' (2017) # ''[[Ratchet & Clank (película)|Ratchet & Clank]]'' (2016) # ''[[Creed (película)]]'' (2015) # ''[[Reach Me]]'' (2014) # ''[[The Expendables 3]]'' (2014) # ''[[Grudge Match]]'' (2013) # ''[[Escape Plan]]'' (2013) # ''[[Bullet to the Head]]'' (2013) # ''[[The Expendables 2]]'' (2012) # ''[[Zookeeper]]'' (2011) (voz) # ''[[The Expendables]]'' (2010) # ''[[Kambakkht Ishq]]'' (2009) # ''[[Rambo (película)|John Rambo]]'' (2008) # ''[[Rocky Balboa (película)|Rocky Balboa]]'' (2006) # ''[[Mini espíes 3-D]]'' (2003) # ''[[Shade (película)|Shade]]'' (2003) # ''[[Taxi 3]]'' (2003) # ''[[Avenging Angelo]]'' (2002) # ''[[D-Tox]]'' (2002) # ''[[Driven (película)|Driven]]'' (2001) # ''[[Get Carter]]'' (2000) # ''[[Antz]]'' (1998) (voz) # ''[[Cop Land]]'' (1997) # ''[[The Good Life]]'' (1997) # ''[[Daylight (película)|Daylight]]'' (1996) # ''[[Asesinos (película)|Asesinos]]'' (1995) # ''[[Judge Dredd]]'' (1995) # ''[[L'especialista]]'' (1994) # ''[[Demolition Man]]'' (1993) # ''[[Cliffhanger (película)|Maximo riesgu]]'' (1993) # ''[[Stop! Or My Mom Will Shoot]]'' (1992) # ''[[Óscar (película)|Óscar]]'' (1991) # ''[[Rocky V]]'' (1990) # ''[[Tango & Cash]]'' (1989) # ''[[Lock Up (película)|Lock Up]]'' (1989) # ''[[Rambo III]]'' (1988) # ''[[Over the Top (película)|Over the Top]]'' (1987) # ''[[Cobra (película)|Cobra]]'' (1986) # ''[[Rocky IV]]'' (1985) # ''[[Rambo II]]'' (1985) # ''[[Rhinestone]]'' (1984) # ''[[Staying Alive (La fiebre sigue)]]'' (1983) # ''[[First Blood]]'' (Rambo I) (1982) # ''[[Rocky III]]'' (1982) # ''[[Fuximientu o victoria]]'' (1981) # ''[[Ferres de la nueche]]'' (1981) # ''[[Rambo I]]'' (1981) # ''[[Rocky II]]'' (1979) # "[[Paradise Alley]]" (1978) # ''[[F.I.S.T.]]'' (1978) # ''[[Rocky (película)|Rocky]]'' (1976) # ''[[Death Race 2000]]'' (1975) }} == Premios == [[Ficheru:Stallone-Hollywood-Star.jpg|thumb|right|250px|Estrella de Stallone nel [[Paséu de la Fama de Hollywood]].]] === [[Premios Óscar|Óscar]] === {| {{tablaguapa}} border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" |- bgcolor="#CCCCCC" ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Película''' || '''Resultancia''' |- |1977||[[Óscar al meyor actor|Meyor actor]]||''[[Rocky (película)|Rocky]]''||Nomáu |- |1977||[[Óscar al meyor guión orixinal|Meyor guión orixinal]]||''[[Rocky (película)|Rocky]]''||Nomáu |- |} === [[Premios BAFTA]] === {| {{tablaguapa}} border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" |- bgcolor="#CCCCCC" ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Película''' || '''Resultancia''' |- |1978||[[BAFTA al meyor actor|Meyor actor principal]]||''[[Rocky (película)|Rocky]]''||Nomáu |- |1978||[[BAFTA al meyor guión orixinal|Meyor guión orixinal]]||''[[Rocky (película)|Rocky]]''||Ganador |- |} === [[Premios Globos d'Oru]] === {| {{tablaguapa}} border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" |- bgcolor="#CCCCCC" ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Película''' || '''Resultancia''' |- |1977||[[Globu d'Oru al meyor actor - Drama|Meyor actor principal]]||''[[Rocky (película)|Rocky]]''||Nomáu |- |} === [[Premios People's Choice Awards]] === {| {{tablaguapa}} border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" |- bgcolor="#CCCCCC" ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Resultancia''' |- |1986||[[Favorite Motion Picture Actor]]||Ganador |- |} === [[Premios Saturn]] === {| {{tablaguapa}} border="1" cellpadding="4" cellpadding="0" |- bgcolor"#CCCCCC" ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Resultancia''' |- |1997||''[[Saturn a la vida profesional|Premiu a la vida profesional]]''||Ganador |- |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.alohacriticon.com/elcriticon/article1592.html Sly nel Criticon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150429222212/http://www.alohacriticon.com/elcriticon/article1592.html |date=2015-04-29 }} * [http://www.cinecin.com/amosar_actor.asp?id=Sylvester-Stallone Ficha de Sylvester Stallone] * [http://biografias.estamosrodando.com/sylvester-stallone/ Tamos rodando] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304221529/http://biografias.estamosrodando.com/sylvester-stallone/ |date=2016-03-04 }} * [http://slyitalian.com Italian FanSite Sylvester Stallone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151007075602/http://www.slyitalian.com/ |date=2015-10-07 }} * [http://www.nndb.com/people/761/000023692/ Ficha na NNDB] {{NF|1946||Stallone, Sylvester}} [[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Guionistes de cine d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Direutores de cine d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Actores y actrices de pornografía d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Persones de Nueva York]] 1hk026w029i574j484v7wujl39f4oom 0 59924 4503095 3772883 2026-07-07T16:27:40Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503095 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20200810080808}} {{persona}} '''Shirley Schrift''', conocida como '''Shelley Winters''', {{nym}} foi una [[actriz]] d'[[Estaos Xuníos]] de [[cine]]. Ganó dos [[premios Óscar]] como meyor [[actriz de repartu]], en dambos casos interpretando'l papel de madre en ''[[The Diary of Anne Frank (película)|The Diary of Anne Frank]]'' ([[1959]]) y en ''A Patch of Blue'' ([[1965]]). Participó en películes de xéneros bien desemeyaos; ente elles el ''western'' ''[[Winchester '73]]'' y el clásicu ''[[Lolita (película de 1962)|Lolita]]'' (1962) de [[Stanley Kubrick]]. Unu de los sos papeles más populares foi en [[1977]] na película ''[[Pete's Dragon]]'', na qu'interpretaba a una señora con pinta de [[bruxa]] mala. Amás participó na aclamada película ''[[The Poseidon Adventure (película de 1972)|The Poseidon Adventure]]''. Amás d'en películes, Winters tamién apaeció en televisión, incluyendo dellos años na comedia de situación ''[[Roseanne]]'', y también ye autora de tres llibros autobiográficos. Finó'l [[14 de xineru]] de [[2006]] a los 85 años d'edá d'un fallu cardiacu nel Rehabilitation Center de Beverly Hills.<ref name="obit">{{cita web | url=https://www.nytimes.com/2006/01/15/nyregion/15winters.html|editor=[[The New York Times]]|títulu=Shelley Winters, Tough-Talking Oscar Winner in 'Anne Frank' and 'Patch of Blue', Dies|author=Harmetz, Aljean|autor-link=Aljean Harmetz|fecha=15 de xineru de 2006|fechaaccesu=10 d'agostu de 2020}}</ref> == Filmografía == * ''[[What a Woman!]]'' ([[1943]]) * ''[[The Racket Man]]'' ([[1944]]) * ''[[Sailor's Holiday]]'' ([[1944]]) * ''[[Knickerbocker Holiday]]'' ([[1944]]) * ''[[Cover Girl]]'' ([[1944]]) * ''[[She's a Soldier Too]]'' ([[1944]]) * ''[[Together Again (película)|Together Again]]'' ([[1944]]) * ''[[Tonight and Every Night]]'' ([[1945]]) * ''[[Dancing in Manhattan]]'' ([[1945]]) * ''[[Escape in the Fog]]'' ([[1945]]) * ''[[A Thousand and One Nights]]'' ([[1945]]) * ''[[The Fighting Guardsman]]'' ([[1946]]) * ''[[Two Smart People]]'' ([[1946]]) * ''[[New Orleans (película)|New Orleans]]'' ([[1947]]) * ''[[Living in a Big Way]]'' ([[1947]]) * ''[[The Gangster]]'' ([[1947]]) * ''[[A Double Life]]'' ([[1947]]) * ''[[Killer McCoy]]'' ([[1947]]) * ''[[Red River (película)|Red River]]'' ([[1948]]) * ''[[Larceny]]'' ([[1948]]) * ''[[Cry of the City]]'' ([[1948]]) * ''[[South Sea Sinner]]'' ([[1949]]) * ''[[Take One False Step]]'' ([[1949]]) * ''[[The Great Gatsby (película)|The Great Gatsby]]'' ([[1949]]) * ''[[Johnny Stool Pigeon]]'' ([[1949]]) * ''[[Winchester '73]]'' ([[1950]]) * ''[[Frenchie]]'' ([[1950]]) * ''[[The Raging Tide]]'' ([[1951]]) * ''[[He Ran All the Way]]'' ([[1951]]) * ''[[A Place in the Sun]]'' ([[1951]]) * ''[[Behave Yourself!]]'' ([[1951]]) * ''[[Phone Call from a Stranger]]'' ([[1952]]) * ''[[Meet Danny Wilson]]'' ([[1952]]) * ''[[Untamed Frontier]]'' ([[1952]]) * ''[[My Man and I]]'' ([[1952]]) * ''[[Cash on Delivery]]'' ([[1954]]) * ''[[Tennessee Champ]]'' ([[1954]]) * ''[[Saskatchewan (película)|Saskatchewan]]'' ([[1954]]) * ''[[Playgirl (película)|Playgirl]]'' ([[1954]]) * ''[[Executive Suite]]'' ([[1954]]) * ''[[Mambo (película)|Mambo]]'' ([[1954]]) * ''[[I Am a Camera (película)|I Am a Camera]]'' ([[1955]]) * ''[[The Night of the Hunter]]'' ([[1955]]) * ''[[The Treasure of Pancho Villa]]'' ([[1955]]) * ''[[The Big Knife]]'' ([[1955]]) * ''[[I Died a Thousand Times]]'' ([[1955]]) * ''[[The Diary of Anne Frank (película)|The Diary of Anne Frank]]'' ([[1959]]) * ''[[Odds Against Tomorrow]]'' ([[1959]]) * ''[[Let No Man Write My Epitaph]]'' ([[1960]]) * ''[[The Young Savages]]'' ([[1961]]) * ''[[Lolita (película de 1962)|Lolita]]'' ([[1962]]) * ''[[The Chapman Report]]'' ([[1962]]) * ''[[The Balcony]]'' ([[1963]]) * ''[[Wives and Lovers]]'' ([[1963]]) * ''[[Time of Indifference]]'' ([[1964]]) * ''[[A House Is Not a Home]]'' ([[1964]]) * ''[[The Greatest Story Ever Told]]'' ([[1965]]) * ''[[A Patch of Blue]]'' ([[1965]]) * ''[[The Three Sisters]]'' ([[1966]]) * ''[[Harper]]'' ([[1966]]) * ''[[Alfie (película de 1966)|Alfie]]'' ([[1966]]) * ''[[Enter Laughing]]'' ([[1967]]) * ''[[The Scalphunters]]'' ([[1968]]) * ''[[Wild in the Streets]]'' ([[1968]]) * ''[[Buona Sera, Mrs. Campbell]]'' ([[1968]]) * ''[[Arthur! Arthur!]]'' ([[1969]]) * ''[[The Mad Room]]'' ([[1969]]) * ''[[Bloody Mama]]'' ([[1970]]) * ''[[How Do I Love Thee?]]'' ([[1970]]) * ''[[Flap (película)|Flap]]'' ([[1970]]) * ''[[Whoever Slew Auntie Roo?]]'' ([[1971]]) * ''[[What's the Matter with Helen?]]'' ([[1971]]) * ''[[Something to Hide]]'' ([[1972]]) * ''[[The Poseidon adventure (película de 1972)|The Poseidon Adventure]]'' ([[1972]]) * ''[[Blume in Love]]'' ([[1973]]) * ''[[Cleopatra Jones]]'' ([[1973]]) * ''The Devil's Daughter'' ([[1973]]) * ''[[Poor Pretty Eddy]]'' ([[1975]]) * ''[[Journey Into Fear]]'' ([[1975]]) * ''[[Diamonds (película)|Diamonds]]'' ([[1975]]) * ''[[That Lucky Touch]]'' ([[1975]]) * ''[[La dahlia scarlatta]]'' ([[1976]]) * ''[[Next Stop, Greenwich Village]]'' ([[1976]]) * ''[[The Tenant]]'' ([[1976]]) * ''[[Mimi Bluette... Flower of My Garden]]'' ([[1977]]) * ''[[Un borghese piccolo piccolo (película)|Un borghese piccolo piccolo]]'' ([[1977]])<ref>{{cita web |url=https://www.filmaffinity.com/es/film782238.html | títulu=Un burgués pequeño, muy pequeño | fechaaccesu=17 de febreru de 2013 | apellíu=Filmaffinity | fecha=6 de xineru de 2013 | idioma=castellanu}}</ref> * ''[[Black Journal]]'' ([[1977]]) * ''[[Tentacles]]'' ([[1977]]) * ''[[An Average Little Man]]'' ([[1977]]) * ''[[Pete's dragon]]'' ([[1977]]) * ''[[King of the Gypsies]]'' ([[1978]]) * ''[[The Visitor (película de 1979)|The Visitor]]'' ([[1979]]) * ''[[City on Fire (película de 1979)|City on Fire]]'' ([[1979]]) * ''[[The Magician of Lublin]]'' ([[1979]]) * ''[[S.O.B.]]'' ([[1981]]) * ''[[Looping (película)|Looping]]'' ([[1981]]) * ''[[Fanny Hill (película)|Fanny Hill]]'' ([[1983]]) * ''[[Ellie (película)|Ellie]]'' ([[1984]]) * ''[[Over the Brooklyn Bridge]]'' ([[1984]]) * ''[[Déjà Vu (película de 1985)|Déjà Vu]]'' ([[1985]]) * ''[[Witchfire]]'' ([[1986]]) * ''[[Very Close Quarters]]'' ([[1986]]) * ''[[The Delta Force (película)|The Delta Force]]'' ([[1986]]) * ''[[Marilyn Monroe: Beyond the Legend]]'' ([[1987]]) (documental) * ''[[Purple People Eater]]'' ([[1988]]) * ''[[An Unremarkable Life]]'' ([[1989]]) * ''[[Superstar: The Life and Times of Andy Warhol]]'' ([[1990]]) (documental) * ''[[Touch of a Stranger]]'' ([[1990]]) * ''[[Stepping Out (película)|Stepping Out]]'' ([[1991]]) * ''[[The Pickle]]'' ([[1993]]) * ''[[A Century of Cinema]]'' ([[1994]]) (documental) * ''[[The Silence of the Hams]]'' ([[1994]]) * ''[[Heavy (película)|Heavy]]'' ([[1995]]) * ''[[Backfire!]]'' ([[1995]]) * ''[[Jury Duty]]'' ([[1995]]) * ''[[Mrs. Munck]]'' ([[1995]]) * ''[[Raging Angels]]'' ([[1995]]) * ''[[The Portrait Of a Lady (película)|The Portrait Of a Lady]]'' ([[1996]]) * ''[[Gideon (película)|Gideon]]'' ([[1999]]) * ''[[La Bomba (película)|La Bomba]]'' ([[1999]]) * ''[[A-List]]'' ([[2004]]) (Cameo) == Premios == === [[Premiu Óscar|Óscar]] === {| {{tablaguapa}} |- bgcolor="#CCCCCC" ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Película''' || '''Resultancia''' |- |1972||[[Óscar a la meyor actriz de repartu|Meyor Actriz de Repartu]]||[[The Poseidon Adventure (película de 1972)|The Poseidon Adventure]]|| {{Celda|Candidata}} |- |'''1965'''||'''[[Óscar al meyor actor de repartu|Meyor Actriz de Repartu]]'''||'''[[A Patch of Blue]]'''|| {{Celda|Ganadora}} |- |'''1959'''||'''[[Óscar al meyor actor de repartu|Meyor Actriz de Repartu]]'''||'''[[The Diary of Anne Frank (película)|The Diary of Anne Frank]]'''|| {{Celda|Ganadora}} |- |1951||[[Óscar a la meyor actriz|Meyor Actriz]]||[[A Place in the Sun]]|| {{Celda|Candidata}} |- |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * {{IMDb nome|0001859}} * [http://www.alohacriticon.com/elcriticon/article290.html Shelley Winters n'El Criticón] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130404063627/http://www.alohacriticon.com/elcriticon/article290.html |date=2013-04-04 }} * [https://www.filmaffinity.com/es/search.php?stype=cast&stext=Shelley+Winters Filmografía en Film Affinity] * [http://www.laoffoffcritica.com/otros/ot20060114.php Shelley Winters, un nome pa l'alcordanza] {{NF|1920|2006|Winters, Shelley}} [[Categoría:Persones de Missouri]] [[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Candidates al premiu Óscar a la meyor actriz]] [[Categoría:Ganadores del Globu d'Oru a la meyor actriz de repartu]] [[Categoría:Ganadores del premiu Óscar a la meyor actriz de repartu]] [[Categoría:Ganadores del Premiu Emmy]] [[Categoría:Paséu de la Fama de Hollywood]] d4k0lpiyakuo35m6rx8lk21xlkh4b3v 0 61321 4503206 3619619 2026-07-08T06:17:58Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503206 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Supplementum Plantarum}} {{llibru}} '''Supplementum Plantarum Systematis Vegetabilium Editionis Decimae Tertiae, Generum Plantarum Editiones Sextae, et Specierum Plantarum Editionis Secundae''', comúnmente embrivíu como '''Supplementum Plantarum Systematis Vegetabilium''' o '''Supplementum Plantarum''', y entá más embrivida polos botánicos como '''''Suppl. Pl.''''', ye un llibru editáu en 1782 por [[Carlos Linneo el Mozu]]. Ta escritu dafechu en [[llatín]], foi escritu como un suplementu a ''[[Genera Plantarum]]'' de 1737 ''[[Species Plantarum]]'' de 1753, dambos escritos pol padre del autor, el "padre de la taxonomía moderna", [[Carolus Linnaeus]]. La portada indica que foi espublizáu en 1781, y creyóse mientres enforma tiempu de fuera espublizáu n'ochobre d'esi añu. En 1976, sicasí, Hermann Manitz utilizó una carta escrita por [[Jakob Friedrich Ehrhart]] p'amosar que de fechu fuera espublizáu n'abril de 1782. == Ver tamién == * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Llista de naturalistes y epónimos]] * [[Llista de florilexos y códices botánicos]] * [[Historia de la botánica]] == Referencies == * {{cita publicación | autor = Manitz, Hermann | añu = 1976 | títulu = Friedrich Ehrhart und die Publikation des "Supplementum plantarum" von Linne filius | publicación = Taxon | volume = 25 | númberu = 2/3 | páxines = 305–322 | doi = 10.2307/1219459 | url = http://jstor.org/stable/1219459 | editorial = Taxon, Vol. 25, Non. 2/3}} * [http://www.ipni.org/ipni/idPublicationSearch.do?id=1252-2 ''Suppl. Pl.''] at the [http://www.ipni.org/index.html International Plant Names Index] * [http://test.botanicus.org/title/b12072825 Supplementum Plantarum] At: [http://www.botanicus.org botanicus] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20091211004729/http://www.botanicus.org/ |date=2009-12-11 }} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{traducíu ref|en|Supplementum Plantarum}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Sistemes botánicos]] [[Categoría:Llibros de botánica]] [[Categoría:Carlos Linneo]] [[Categoría:Llibros de 1782]] ne583ymrlxu21smu7hn34f8pial845h 0 66247 4503121 4424407 2026-07-07T21:06:02Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503121 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Sium latifolium}} {{ficha de taxón |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Asterids]] |ordo = [[Apiales]] |familia = [[Apiaceae]] |genus = ''[[Sium]]'' |species = '''''Sium latifolium''''' |binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] }} '''''Sium latifolium''''' ye una [[especie]] de planta [[fanerógama]] perteneciente a la familia [[Apiaceae]]<ref name=grin>[http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?400332 ''Sium latifolium''.] Germplasm Resources Information Network (GRIN).</ref><ref>[http://plants.usda.gov/core/profile?symbol=SILA22 ''Sium latifolium''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925130913/http://plants.usda.gov/core/profile?symbol=SILA22 |date=2015-09-25 }} USDA PLANTS.</ref> [[Ficheru:252 Sium latifolium.jpg|thumb|Ilustración]] ==Distribución y hábitat== Ye orixinaria de gran parte d'[[Europa]], [[Kazakstán]] y [[Siberia]].<ref name=grin/> Esta planta crez en hábitats húmedos como banzaos y veres de los llagos, dacuando na agua. ==Descripción== Ye una yerba perenne con un tarmu buecu, ranuráu qu'algama un tamañu d'hasta 2 metros d'altor. La yerba ye verde y ensin pelo. Les fueyes miden hasta 30 centímetros de llongura con llámines tresmitíes en pecíolos buecos que se xunen a la madre nes sos bases. La inflorescencia ye una umbela de flores blanques.<ref name=forb>Forbes, R. [http://www.habitas.org.uk/priority/species.asp?item=3685 ''Sium latifolium'' – greater water-parsnip.] Northern Ireland Priority Species. National Museums Northern Ireland.</ref> Cuando ye comida poles vaques llecheres, la planta tiende a trescalar la so lleche con un sabor desagradable.<ref name=forb/> Ta considerada una planta [[tóxica]].<ref>{{Cita web |url=http://cbnbp.mnhn.fr/cbnbp/especeAction.do?action=fiche&cdNom=123960 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200215074712/http://cbnbp.mnhn.fr/cbnbp/especeAction.do?action=fiche&cdNom=123960 |fechaarchivu=2020-02-15 }}</ref> == Taxonomía == ''Sium latifolium'' foi descritu por [[Carlos Linneo]] y espublizóse en ''[[Species Plantarum]]'' 1: 251. 1753.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/1703252 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=1 d'agostu de 2015 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Sium''''': nome xenéricu que deriva de la pallabra [[idioma griegu|griega]]: ''sion'' que s'aplicó a una yerba de banzáu de la familia Apiaceae.<ref>[http://www.calflora.net/botanicalnames/pageSI-SY.html En Nomes Botánicos]</ref> '''''latifolium''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa "con fueyes anches"<ref>[http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.110.html N'Epítetos Botánicos]</ref> ;Sinonimia: * ''Cicuta latifolia'' (L.) Crantz * ''Coriandrum latifolium'' (L.) Crantz * ''Drepanophyllum latifolium'' (L.) Koso-Pol. * ''Drepanophyllum palustre'' Hoffm. * ''Pimpinella latifolia'' (L.) Stokes * ''Selinum sium'' E.H.L.Krause * ''Sisarum germanorum'' Schur * ''Sisarum macrophyllum'' Schur<ref>{{cita web |url= http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2473946 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|formatu= |obra= [[The Plant List]] |fechaaccesu=1 d'agostu de 2015}}</ref> == Nome común == {{nome común taxón}} == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] == Referencies == {{llistaref}} ==Enllaces esternos== {{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{commonscat|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Sium|latifolium]] [[Categoría:Flora d'Asia]] [[Categoría:Flora d'Europa]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Plantes descrites en 1753]] [[Categoría:Plantes descrites por Linnaeus]] [[Categoría:TBSpecies]] 5qwledjzyahavxjza1zuibravn4jrhe 0 66261 4503155 4224301 2026-07-07T22:24:33Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503155 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Solanum cardiophyllum}} {{Ficha de taxón | ''Solanum cardiophyllum'' | image = | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Solanales]] | familia = [[Solanaceae]] | subfamilia = [[Solanoideae]] | tribus = [[Solaneae]] | genus = [[Solanum]] | subgenus = '''[[Solanum subg. Potatoe|Potatoe]]''' | sectio = '''[[Solanum sect. Petota|Petota]]''' | subsectio = '''[[Solanum subsect. Potatoe|Potatoe]]''' | species = '''''Solanum cardiophyllum''''' | binomial_authority = [[Lindl.]] [[1848]] | subdivision_ranks = | subdivision = }} '''''Solanum cardiophyllum''''' (''papa de tierra, de monte, güera'') ye una [[especie]] de [[papa montés]] perteneciente a la [[familia (bioloxía)|familia]] de les [[Solanacees]]. Ye orixinaria de [[Méxicu]] y considerar una [[planta]] invasora. == Descripción == Les partes vexetatives de la planta son [[tóxica|tóxiques]] pola presencia de [[glicoalcaloide]]s pero los tubérculos, comestible, dacuando son collechaos, anque la planta nunca se cultiva. <!-- Dellos estudios, sicasí, amuesen un conteníu bien alto de [[solanina]] y [[chaconina]] nos tubérculos.<ref>{{en}} {{cita web|url=http://lib3.dss.go.th/fulltext/Journal/J.agri.food%20chem/1998/non.4p1225-1439/1998v46n4p1355-1358.pdf |títulu=Nutrient Composition and Toxic Factor Content of Four Wild Species of Mexican Potato | autor=Angela Sotelo, Elizabeth Contreras, Hugo Sousa et Vicente Hernandez |fechaaccesu=16 septembre 2010 |ubicación= John Libbey Eurotext}}</ref>--> Ye considerada nos [[Estaos Xuníos]] como una [[planta invasora]] (que ta presente en [[California]]).<ref>{{en}} {{cita web |url=http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SOCA19 |títulu=''Solanum cardiophyllum'' Lindl. Heartleaf horsenettle |fechaaccesu=16 septembre 2010 |allugamientu=USDA Plants Database |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130425072227/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SOCA19 |fechaarchivu=2013-04-25 }}</ref> ;Toxicidá: Toles partes de la planta ''{{PAGENAME}}'' contienen [[glicoalcaloide]]s, que la so ingestión puede suponer un riesgu pa la salú.<ref name=CompendiumEFSA>{{cita publicación |autor= European Food Safety Authority (EFSA) |títulu= Compendium of botanicals reported to contain naturally occuring substances of possible concern for human health when used in food and food supplements |añu= 2012 |publicación= EFSA Journal |volume= 10 |númberu= 5 |páxina=2663 |doi= 10.2903/j.efsa.2012.2663 |url= http://www.efsa.europa.eu/sites/default/files/scientific_output/files/main_documents/2663.pdf}}</ref> == Taxonomía == ''Solanum cardiophyllum'' describióse por [[John Lindley]] y espublizóse en ''[[Journal of the Horticultural Society of London]]'' 3: 70. 1848.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/29606325 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=10 de febreru de 2015 |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Solanum''''': nome xenéricu que remanez del vocablu [[Llatín]] equivalente al [[Idioma griegu|Griegu]] ''στρνχνος'' (strychnos) pa designar el ''[[Solanum nigrum]]'' (la "Yerba moro") —y probablemente otres especies del xéneru, incluyida la berenxena<ref>[https://books.google.fr/books?id=wLIRAAAAIAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Mélongène en Lécluse F., Léxique français-grec avec l'explication latine, à l'usage des classes de..., Paris, 1844]</ref>—, yá emplegáu por [[Pliniu'l Vieyu]] nel so ''[[Historia naturalis]]'' (''21, 177'' y ''27, 132'') y, enantes, por [[Aulus Cornelius Celsus]] en ''[[Cronoloxía de la medicina y de la tecnoloxía médica|De Re Melecina]]'' (''II, 33'').<ref>[http://www.lexilogos.com/latin/gaffiot.php?q=solanum F. Gafiot, Dictionnaire Latin-Français, p. 1452 y 1485, Hachette, Paris, 1934.]</ref> Podría ser rellacionáu col Llatín ''sol. -is'', "el sol", por cuenta de que la planta sería mesma de sitios daqué soleyeros.<ref name = FLIB>[http://www.floraiberica.es/floraiberica/testu/pdfs/11_134_01_Solanum.pdf ''Solanum'' en Flora Ibérica, RJB/CSIC, Madrid]</ref> '''''cardiophyllum''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa "fueyes con forma de corazón".<ref>[http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.67.html N'Epítetos Botánicos]</ref> == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{wikispecies|}} * [http://www.plants.usda.gov/java/profile?symbol=SOCA19] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425072227/http://www.plants.usda.gov/java/profile?symbol=SOCA19 |date=2013-04-25 }} USDA Plants * [[USDA]], ARS, National Genetic Resources Program. GRIN. National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?311306 (11 feb 2008) {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Solanum|cardiop]] [[Categoría:Flora de Méxicu]] [[Categoría:Plantes venenoses]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Plantes descrites en 1848]] [[Categoría:Plantes descrites por Lindley]] [[Categoría:TBSpecies]] 49rtwb9mv3raxcwl50g95sux6m38kvz 0 66266 4503156 4171332 2026-07-07T22:27:22Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503156 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Solanum elaeagnifolium}} {{Ficha de taxón | ''Solanum elaeagnifolium'' | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Solanales]] | familia = [[Solanaceae]] | subfamilia = [[Solanoideae]] | tribus = [[Solaneae]] | genus = '''[[Solanum]]''' | subgenus = '''[[Solanum subg. Leptostemonum|Leptostemonum]]''' | sectio = '''[[Solanum sect. Leprophora|Leprophora]]''' | species = '''''Solanum elaeagnifolium''''' | binomial_authority = [[Cav.]], ''Icon.'', 3: 22–23, pl. 243, 1794 }} [[Ficheru:Solanum elaeagnifolium 3.jpg|thumb|Aspeutu xeneral]] [[Ficheru:S.eleagnifolium espinas1.jpg|thumb|Detalle de los escayos. La formiga a la izquierda de la imaxe aprove una referencia de tamañu. Madrid, Capital, Parque del Planetariu, España.]] [[Ficheru:Kerem MahalDSCN0487.JPG|thumb|Frutos]] [[Ficheru:Androceo y gineceo de Solanum elaeagnifolium.jpg|thumb|Flor]] '''''Solanum elaeagnifolium''''' ye una [[especie]] de la familia de les [[Solanacees]] considerada una [[plantes tóxiques|planta tóxica]] en munchos países del mundu. == Descripción == Ye una [[planta]] [[Planta perenne|perenne]] de 20-50 cm d'altor colos [[tarmu|tarmos]] cimeros y los [[sépalu|sépalos]] cubiertos d'[[escayu|escayos]] curties de cutiu estrellaes. Les [[fueya|fueyes]] y los tarmos inferiores tán recubiertos por una pelusa nidia que-y da un aspeutu plateáu o buxu a tola planta. Les [[fueya|fueyes]] tienen unos 15 cm de llongura por 0,5 a 2,5 cm d'anchu y tienen el cantu onduláu. Les [[flor|flores]] tienen cinco [[sépalu|sépalos]] y cinco[[pétalu|pétalos]] xuníos formando una estrella, que polo xeneral son de color azul lavanda pálidu y, en dellos casos, blancos. Tienen cinco [[estame]]s mariellos más o menos axuntaos en forma de conu. Produz [[Baga|bayes]] marielles, anaranxaes o coloraes brillosa que pasen a marrón cuando s'ensuguen, con [[grana|granes]] discoides, esplanaes, parduces, d'unos 4mm de diámetru.<ref name = FLIB/> == Hábitat y distribución == [[Ruderal]], márxenes de cultivu y caminos, inclusive n'ambiente urbano. Ye orixinaria del Sur y centru del [[Continente Americanu]]. Dudosamente nativa tamién n'[[América del Norte]]. Llargamente partida nel restu del mundu, España incluyida. == Usos utilizaron el so frutos como xabón, pa llavar la ropa, per parte de los nativos de la so rexón d'orixe. Poles sos carauterístiques considérase una planta nociva en diversos países, ye [[venenu|venenos]]a pal ganáu y bien difícil de erradicar, dada la so resistencia a condiciones adverses, y yá que cachos de raigaños de menos de 1 cm pueden refaer la planta. Utilizábase comúnmente nel norte de [[Méxicu]] como cuayo na ellaboración de quesos y entá na actualidá utilízase escasamente en zones rurales, onde se-y conoz como [[trompillo]]. == Taxonomía == ''Solanum elaeagnifolium'' describióse por [[Antonio José de Cavanilles]] y espublizóse en ''[[Icones et Descriptiones Plantarum]]'' 3: 22–23, pl. 243. 1794[1795].<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/29602593 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=11 de febreru de 2015 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Solanum''''': nome xenéricu que remanez del vocablu [[Llatín]] equivalente al [[Idioma griegu|Griegu]] ''στρνχνος'' (strychnos) pa designar el ''[[Solanum nigrum]]'' (la "Yerba moro") —y probablemente otres especies del xéneru, incluyida la berenxena<ref>[https://books.google.fr/books?id=wLIRAAAAIAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Mélongène en Lécluse F., Léxique français-grec avec l'explication latine, à l'usage des classes de..., Paris, 1844]</ref>— , yá emplegáu por [[Pliniu'l Vieyu]] nel so ''[[Historia naturalis]]'' (''21, 177'' y ''27, 132'') y, enantes, por [[Aulus Cornelius Celsus]] en ''[[Cronoloxía de la medicina y de la teunoloxía médica|De Re Melecina]]'' (''II, 33'').<ref>[http://www.lexilogos.com/latin/gaffiot.php?q=solanum F. Gafiot, Dictionnaire Latin-Français, p. 1452 y 1485, Hachette, Paris, 1934.]</ref> Podría ser rellacionáu col Llatín ''sol. -is'', "el sol", por cuenta de que la planta sería mesma de sitios daqué soleyeros.<ref name = FLIB>[http://www.floraiberica.es/floraiberica/testu/pdfs/11_134_01_Solanum.pdf ''Solanum'' en Flora Ibérica, RJB/CSIC, Madrid]</ref> '''''elaeagnifolium''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa "coles fueyes de ''[[Elaeagnus]]''". ;Sinonimia: * ''Solanum dealbatum'' [[Lindl.]], ''Trans. Hortic. Soc.'', 7: 52, 1830 * ''Solanum flavidum'' [[Torr.]], ''Ann. Lyceum Nat. Hist. New York'', 2: 227, 1828 * ''Solanum leprosum'' [[Ortega]], ''Nov. Rar. Pl. Hort. Matrit. Dec.'', 9: 115, 1800 * ''Solanum obtusifolium'' [[Dunal]], ''Solan. Syn.'', 26, 1816 * ''Solanum pyriforme'' var. ''uniflorum'' Dunal, ''in'' DC., ''Prodr.'', 13(1): 369, 1852 * ''Solanum roemerianum'' [[George Heinrich Adolf Scheele|Scheele]], ''Linnaea'', 21: 767, 1848 * ''Solanum saponaceum'' [[Hook.]], ''Bot. Mag.'', 53: tab. 2697, 1826 * ''Solanum texense'' [[Engelm.]] & [[A.Gray]], ''Boston J. Nat. Hist.'', 5: 227, 1845 * ''Solanum uniflorum'' [[Meyen]] ex [[Nees]], ''Nov. Act. Acad. Caes. Leop.'', 19, Suppl. 1: 388, 1843 * ''Solanum elaeagnifolium'' forma ''albiflorum'' [[Cockerell]], ''Bull. Torrey Bot. Club'', 20: 410, 1893 * ''Solanum elaeagnifolium'' var. ''angustifolium'' [[Kuntze]], ''Revis. Xen. Pl.'', 3(2): 225, 1898 * ''Solanum elaeagnifolium'' var. ''argyrocroton'' Griseb., ''Abh. Königl. Gues. Wiss. Göttingen'', 24: 255, 1879 * ''Solanum elaeagnifolium'' forma ''benkei'' [[Standl.]], ''Rhodora'', 34: 176, 1932 * ''Solanum elaeagnifolium'' var. ''grandiflorum'' [[Griseb.]], ''Abh. Königl. Gues. Wiss. Göttingen'', 24: 255, 1879 * ''Solanum elaeagnifolium'' var. ''leprosum'' (Ortega) Dunal, ''in'' DC., ''Prodr.'', 13(1): 291, 1852 * ''Solanum elaeagnifolium'' var. ''obtusifolium'' (Dunal) Dunal, ''in'' DC., ''Prodr.'', 13(1): 291, 1852<ref>Sinónimos ''in'' Solanaceae Source[http://www.nhm.ac.uk/research-curation/research/projects/solanaceaesource/taxonomy/description-detail.jsp?spnumber=2361]</ref> == Nome vernáculos == Solanu de fueya de paraísu,<ref>[http://www.anthos.es/index.php Anthos, sistema d'información sobre les plantes d'España, RJB/CSIC (rique busca)]</ref> trompillo, bona muyer. == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == # AFPD. 2008. African Flowering Plants Database - Base de Donnees des Plantes a Fleurs D'Afrique. # Anonymous. 1986. List-Based Rec., Soil Conserv. Serv., U.S.D.A. Database of the U.S.D.A., Beltsville. # Breedlove, D. E. 1986. Flora de Chiapas. Llistaos Floríst. Méxicu 4: i–v, 1–246. # Cabrera, A. L. 1965. Fl. Prov. Buenos Aires Institutu Nacional de Teunoloxía Agropecuaria, Buenos Aires. # Cabrera, A. L. 1965. Polemoniaceae, Hydrophyllaceae, Solanaceae, Caprifoliaceae. 4(5): 96–100; 190–251; 376–380. In A. L. Cabrera (ed.) Fl. Prov. Buenos Aires. Institutu Nacional de Teunoloxía Agropecuaria, Buenos Aires. # Cabrera, A. L., R. Kiesling, F. O. Zuloaga, L. D. Bravo, H. A. Fabris, C. Ezcurra, A. Pontiroli, N. B. Deginani & R. A. Pérez-Moreau. 1983. Parte VIII—Clethracees a Solanacees. 8: 1–508. In A. L. Cabrera (ed.) Fl. Prov. Jujuy. Institutu Nacional de Teunoloxía Agropecuaria, Buenos Aires. # CONABIO. 2009. Catálogo taxonómico de especies de México. 1. In Capital Nat. Méxicu. CONABIO, Mexico City. # Correll, D. S. & M. C. Johnston. 1970. Man. Vasc. Pl. Texas i–xv, 1–1881. The University of Texas at Dallas, Richardson. # Cronquist, A.J., A. H. Holmgren, N. H. Holmgren, J. L. Reveal & P. K. Holmgren. 1984. Vascular Plants of the Intermountain West, U.S.A. 4: 1–573. In A.J. Cronquist, A. H. Holmgren, N. H. Holmgren, J. L. Reveal & P. K. Holmgren (eds.) Intermount. Fl.. Hafner Pub. Co., New York. == Enllaces esternos == {{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{commonscat|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} * ''Solanum elaeagnifolium'' in Solanaceae Source [http://www.nhm.ac.uk/research-curation/research/projects/solanaceaesource/taxonomy/description-detail.jsp?spnumber=2361] * ''Solanum elaeagnifolium'' in Conabio - Maleces de Méxicu [http://www.conabio.gob.mx/malezasdemexico/solanaceae/solanum-elaeagnifolium/fichas/ficha.htm] * ''Solanum elaeagnifolium'' in GRIN[http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?101507] * ''Solanum elaeagnifolium'' in USDA[http://plants.usda.gov/java/nameSearch?keywordquery=solanum+elaeagnifolium&mode=sciname&submit.x=14&submit.y=6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211130000433/https://plants.usda.gov/java/nameSearch?keywordquery=solanum+elaeagnifolium&mode=sciname&submit.x=14&submit.y=6 |date=2021-11-30 }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Plantes descrites en 1795]] [[Categoría:Solanum|elaea]] [[Categoría:Plantes venenoses]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Plantes descrites por Cavanilles]] [[Categoría:TBSpecies]] 8bjoqulgcx272s4oz9h92499x0b6m50 0 66275 4503157 4224308 2026-07-07T22:32:52Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503157 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Solanum nelsonii}} {{Ficha de taxón | ''Solanum nelsonii'' | image =Starr_050519-1796_Solanum_nelsonii.jpg | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Solanales]] | familia = [[Solanaceae]] | subfamilia = [[Solanoideae]] | tribus = [[Solaneae]] | genus = ''[[Solanum]]'' | subgenus = '''[[Solanum subg. Leptostemonum|Leptostemonum]]''' | sectio = '''[[Solanum sect. Irenosolanum|Irenosolanum]]''' | species = ''S.nelsonii'' | binomial = ''Solanum nelsonii'' | binomial_authority = [[Dunal]] }} '''''Solanum nelsonii''''' ye una [[planta]] [[Planta perenne|perenne]] de la familia [[Solanaceae]] del xéneru [[Solanum]]. La planta ye [[venenu|venenos]]a y nativa de les islles del [[Pacíficu]]. Crez rastreru en suelu arenosu. [[Ficheru:Solanum nelsonii (5187953045).jpg|thumb|Frutu]] [[Ficheru:Solanum nelsonii (5188555844).jpg|thumb|Flor]] [[Ficheru:Starr 040403-0060 Solanum nelsonii.jpg|thumb|Nel so hábitat]] ==Descripción== ''Solanum nelsonii'' suel ser un arbustu rastreru qu'algama un tamañu d'hasta 1 metru d'altor y un diámetru d'hasta 1,5 metros. Los biltos nuevos y les fueyes son bien peludos y ensin escayos. Les fueyes son alternes y de color verde buxu, enteres y ovalaes. Les flores son hermafrodites, de simetría radial, con blancos pétalos son qa lavanda pálidu uz púrpura. Inusual pal xéneru son los estames sigmoides de color púrpura, indicando potencialmente unos distintos polinizadores que les habituales abeyes. Los frutos son bayes, polo xeneral de color negru cuando madures que tán xuntes y contienen un altu númberu de granes. ==Hábitat y distribución== El típicu hábitat alcuéntrase cerca de la mariña del mar hasta una altitú de 150 metros sobre'l nivel del mar, el suelu ye de coral o sable esmagayáu. Anguaño, namái hai diez poblaciones con un total de menos de 300 plantes conocíes. Los principales xacimientos alcuéntrase nes islles de [[Ḥawai]], [[Maui]], [[Molokai]] y [[Niihau]]. Amás de tar ''Solanum nelsonii'' na islla [[Nihoa]]. Nes islles de Oahu , Kauai , Laysan ya islles Midway agora considérase estinguida, dempués de ser movida por especies de plantes introducíes o de desenvolvimientu costeru. == Taxonomía == ''Solanum nelsonii'' describióse por [[Michel Félix Dunal]] y espublizóse en ''[[Prodromus Systematis Naturalis Regni Vegetabilis]]'' 13(1): 123. 1852.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/29602610 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=12 de febreru de 2015 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/tro-29602610 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|formatu= |obra= [[The Plant List]] |fechaaccesu=11 de febreru de 2015}}</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Solanum''''': nome xenéricu que remanez del vocablu [[Llatín]] equivalente al [[Idioma griegu|Griegu]] ''στρνχνος'' (strychnos) pa designar el ''[[Solanum nigrum]]'' (la "Yerba moro") —y probablemente otres especies del xéneru, incluyida la berenxena<ref>[https://books.google.fr/books?id=wLIRAAAAIAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Mélongène en Lécluse F., Léxique français-grec avec l'explication latine, à l'usage des classes de..., Paris, 1844]</ref>— , yá emplegáu por [[Pliniu'l Vieyu]] nel so ''[[Historia naturalis]]'' (''21, 177'' y ''27, 132'') y, enantes, por [[Aulus Cornelius Celsus]] en ''[[Cronoloxía de la medicina y de la tecnoloxía médica|De Re Melecina]]'' (''II, 33'').<ref>[http://www.lexilogos.com/latin/gaffiot.php?q=solanum F. Gafiot, Dictionnaire Latin-Français, p. 1452 y 1485, Hachette, Paris, 1934.]</ref> Podría ser rellacionáu col Llatín ''sol. -is'', "el sol", por cuenta de que la planta sería mesma de sitios daqué soleyeros.<ref name = FLIB>[http://www.floraiberica.es/floraiberica/testu/pdfs/11_134_01_Solanum.pdf ''Solanum'' en Flora Ibérica, RJB/CSIC, Madrid]</ref> '''''nelsonii''''': [[epítetu]] dau n'honor del [[botánicu]] [[David Nelson]]. == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == # Anonymous. 1986. List-Based Rec., Soil Conserv. Serv., U.S.D.A. Database of the U.S.D.A., Beltsville. ==Enllaces esternos== {{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{commonscat|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} *[http://www.hear.org/starr/hiplants/images/600max/html/starr_030523_0022_solanum_nelsonii.htm Plantes de Ḥawai] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060722000501/http://www.hear.org/starr/hiplants/images/600max/html/starr_030523_0022_solanum_nelsonii.htm |date=2006-07-22 }} *[http://plants.usda.gov/classification/output_report.cgi?3%7CS%7CSOLAN%7Cu%7C140%7C+63 Solanum nelsonii] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050414214330/http://plants.usda.gov/classification/output_report.cgi?3%7CS%7CSOLAN%7Cu%7C140%7C+63 |date=2005-04-14 }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Solanum|nelson]] [[Categoría:Plantes venenoses]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:TBSpecies]] 8bsv2be8uzf63wo3tydrjal4bbzebmg 0 66276 4503158 4171335 2026-07-07T22:34:30Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503158 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Solanum nigrescens}} {{ficha de taxón | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Solanales]] | familia = [[Solanaceae]] | subfamilia = [[Solanoideae]] | tribus = [[Solaneae]] |genus = ''[[Solanum]]'' | subgenus = '''[[Solanum subg. Solanum|Solanum]]''' | sectio = '''[[Solanum sect. Solanum|Solanum]]''' |species = '''''Solanum nigrescens''''' |binomial_authority = [[M.Martens]] & [[Galeotti]] }} '''''Solanum nigrescens''''' ye una especie de [[Solanaceae]] nativa del norte de [[Méxicu]] y suroeste de los [[Estaos Xuníos]]. El so hábitat inclúi [[carba]]es y [[monte|montes]]. [[Ficheru:Solanum douglasii 2005-03-15.jpg|thumb|Detalle de les flores]] [[Ficheru:Solanum douglasii1joedecruyenaere.jpg|thumb|Flores]] == Descripción == Ye una yerba perenne o subarbusto con un tamañu d'hasta dos metros d'altor máximu. El tarmu ta recubiertu de pelos blancos curtios. Les fueyes pueden ser d'hasta 9 centímetros de llargu y tienen cantos llisos o dentaos. La inflorescencia ye una [[umbela]] en forma de flores con forma d'estrella con coroles blanques d'hasta un centímetru d'anchu. Tien manches verdes les bases de los lóbulos de la corola. Les anteres son marielles d'unos pocos milímetros de llargor. Les flores pueden ser vistos en flor mientres gran parte del añu.<ref>[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?7625,7682,7687 Jepson Manual Treatment]</ref> El frutu ye una esférica baga d'hasta un centímetru d'anchu. == Propiedaes == Los nativos americanos utilizaron el zusmiu de les bagues con fines melecinales, y el pueblu [[Luiseño]] utilizar como tinte pa [[tatuaxe]]s.<ref>[http://herb.umd.umich.edu/herb/search.pl?searchstring=Solanum+douglasii Ethnobotany]</ref> == Taxonomía == ''Solanum nigrescens'' foi descritu por [[M.Martens]] & [[Galeotti]] y espublizóse en ''[[Bulletin de l'Academie Royale des Sciences et Belles-lettres de Bruxelles]]'' 12(1): 140. 1845.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/29601707 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=20 d'ochobre de 2012 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Solanum''''': nome xenéricu que remanez del vocablu [[Llatín]] equivalente al [[Idioma griegu|Griegu]] ''στρνχνος'' (strychnos) pa designar el ''[[Solanum nigrum]]'' (la "Yerba moro") —y probablemente otres especies del xéneru, incluyida la berenxena<ref>[https://books.google.fr/books?id=wLIRAAAAIAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Mélongène en Lécluse F., Léxique français-grec avec l'explication latine, à l'usage des classes de..., Paris, 1844]</ref>— , yá emplegáu por [[Pliniu'l Vieyu]] nel so ''[[Historia naturalis]]'' (''21, 177'' y ''27, 132'') y, enantes, por [[Aulus Cornelius Celsus]] en ''[[Cronoloxía de la medicina y de la tecnoloxía médica|De Re Melecina]]'' (''II, 33'').<ref>[http://www.lexilogos.com/latin/gaffiot.php?q=solanum F. Gafiot, Dictionnaire Latin-Français, p. 1452 y 1485, Hachette, Paris, 1934.]</ref> Podría ser rellacionáu col Llatín ''sol. -is'', "el sol", por cuenta de que la planta sería mesma de sitios daqué soleyeros.<ref name = FLIB>[http://www.floraiberica.es/floraiberica/testu/pdfs/11_134_01_Solanum.pdf ''Solanum'' en Flora Ibérica, RJB/CSIC, Madrid]</ref> '''''nigrescens''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa "coritu".<ref>[http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.127.html N'Epítetos Botánicos]</ref> ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: * ''Solanum approximatum'' Bitter * ''Solanum arizonicum'' Parish * ''Solanum basilobum'' Bitter * ''Solanum costaricense'' Heiser * ''Solanum crenato-dentatum'' Dunal * ''Solanum crenato-dentatum var. ramossissium'' Dunal * ''Solanum deltaicum'' Cabrera * ''Solanum douglasii'' Dunal * ''Solanum durangoense'' Bitter * ''Solanum gracile'' Dunal * ''Solanum leonii'' Heiser * ''Solanum maioranthum'' L.B. Sm. & Downs * ''Solanum maracayuense'' Bitter * ''Solanum nigrum subsp. chacoense'' Hassl. * ''Solanum nigrum var. pilcomayense'' (Morong) Chodat * ''Solanum nigrum var. rigidum'' Dunal * ''Solanum oligospermum'' Bitter * ''Solanum pilcomayense'' Morong * ''Solanum pilcomayense var. brevipetiolare'' Chodat * ''Solanum pilcomayense var. vicinum'' C.V. Morton * ''Solanum pulchrilobum'' Bitter * ''Solanum pulchrilobum var. paucilobum'' Bitter * ''Solanum rojasii'' Chodat * ''Solanum syringoideum'' Bitter * ''Solanum syringoideum var. pycnostichanthum'' Bitter<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/tro-29601707 ''{{PAGENAME}}'' en Plant List]</ref> == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Historia de la botánica]] * [[Amaranthaceae#Descripción|Carauterístiques de les amarantacees]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == # Brako, L. & J. L. Zarucchi. (eds.) 1993. Catalogue of the Flowering Plants and Gymnosperms of Peru. Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 45: i–xl, 1–1286. # Breedlove, D. E. 1986. Flora de Chiapas. Llistaos Floríst. Méxicu 4: i–v, 1–246. # CONABIO. 2009. Catálogo taxonómico de especies de México. 1. In Capital Nat. Méxicu. CONABIO, Mexico City. # D'Arcy, W. G. 1987. A trip to study the Solanaceae of Madagascar. Solanaceae Newslett. 2(5): 51–57. # Forzza, R. C. 2010. Llista de espécies Flora do Brasil http://floradobrasil.jbrj.gov.br/2010. Jardim Botânico do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro. # Gentry, J. J. L. & P. C. Standley. 1974. Solanaceae. In Gentry, Jr., J. L. & P. C. Standley (eds.), Flora of Guatemala - Part X, Numbers 1 and 2. Fieldiana, Bot. 24(10/1–2): 1–151. # Hokche, O., P. E. Berry & O. Huber. (eds.) 2008. Nuevu Cat. Fl. Vasc. Venezuela 1–860. Fundación Instituto Botánicu de Venezuela, Caracas. # Idárraga-Piedrahita, A., R. D. C. Ortiz, R. Callejas Posada & M. Merello. (eds.) 2011. Fl. Antioquia: Cat. 2: 9–939. Universidá d'Antioquia, Medellín. # Jørgensen, P. M. & C. Ulloa Ulloa. 1994. Seed plants of the high Andes of Ecuador---A checklist. AAU Rep. 34: 1–443. # Jørgensen, P. M. & S. León-Yánez. (eds.) 1999. Cat. Vasc. Pl. Ecuador, Monogr. Syst. Bot. Miss. Bot. Gard. 75: i–viii, 1–1181. Missouri Botanical Garden, St. Louis. # Luteyn, J. L. 1999. Pandoriales, a checklist of plant diversity, geographical distribution, and botanical literature. Mem. New York Bot. Gard. 84: viii–xv, 1–278. # Marticorena, C. & M. Quezada. 1985. Catálogu de la Flora Vascular de Chile. Gayana, Bot. 42: 1–157. == Enllaces esternos == {{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{commonscat|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SODO USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121112094242/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SODO |date=2012-11-12 }} * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Solanum+douglasii Photo gallery] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Plantes descrites en 1845]] [[Categoría:Solanum|nigrescens]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Plantes tintórees]] [[Categoría:Flora d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Plantes descrites por M.Martens]] [[Categoría:Plantes descrites por Galeotti]] [[Categoría:TBSpecies]] m7gqf05uk4phrh4fbu99nu6b1d4anbk 0 66284 4503159 4500494 2026-07-07T22:38:18Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503159 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón | España Caballos | image = Solanum sisymbriifolium-IMG 9355.jpg | regnum = [[Plantae]] | subregnum = [[Planta vascular]] [[Tracheobionta]] | divisio = [[Spermatophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Asteridae]] | ordo = [[Solanales]] | familia = [[Solanaceae]] | subfamilia = [[Solanoideae]] | tribus = [[Solaneae]] | genus = '''''[[Solanum]]''''' | subgenus = '''[[Solanum subg. Leptostemonum|Leptostemonum]]''' | sectio = '''[[Solanum sect. Crinitum|Crinitum]]''' | species = '''''S. sisymbriifolium''''' | binomial = ''Solanum sisymbriifolium'' | binomial_authority = [[Jean-Baptiste Lamarck|Lam.]] [[1794]] }} La '''revientacaballos''' o '''escayu coloráu''' (''Solanum sisymbriifolium'') ye una [[especie (bioloxía)|especie]] [[botánica]] [[yerbácea]] de la Familia de les [[Solanaceae]], [[Endemismu|endémica]] en [[Suramérica]] y presente n'[[Europa]]. [[Archivu:Solanum sisymbrifolium01.jpg|thumb|Ilustración]] [[Archivu:Solanum sisymbriifolium (8690740021).jpg|thumb|Frutos]] [[Archivu:Solanum sisymbrifolium00.jpg|thumb|Ilustración]] ==Descripción== Tien escayos punchantes, pardes clares, anubriendo tarmu, cañes, fueyes verdes, nervaduras. El indumento tien pelos glandulares. [[Flor|Flores]] blanques, androcéu mariellu; [[frutu]] [[baga]] coloráu, redondu, carnosu, comestible al maurecer. Pa medicina usen raigañu y fueyes, con collecha pel branu. La primera llávase y ensúgase al sol y les fueyes, a la solombra, == Usos == Ye útil como [[cultivo trampa]] pa blancu de nemátodos. Ye una agresiva [[maleza]], cuantimás en secuencies agrícoles onde apaez [[maíz]], presentándose ''[[Wedelia glauca]]'', ''[[Stellaria media]]'' y ''Solanum sisymbrifolium'' [http://www.inta.gov.ar/oliveros/info/documento/maleces/Detec.%20de%20especies%20de%20maleces....(Papa%20imp).doc]. Los trés maleces tienen baxa sensibilidá al efeuto del [[yerbicida]] sistémico [[glifosatu]]. == [[Medicina yerbácea]] == Bien conocida poles [[pueblu orixinariu|naciones precolombines]]. Nel [[NEA]] dícen-y 039;''tutiá''', los falantes de [[guaranís]] '''ñuatí pytá''', en llingua araucanu-pampa: '''mamuel mapú lawuén''', en [[toba]]: '''neiák laaité'''. A pesar a los sos [[nome común|nomes más comunes]] agresivos, la '''escayu coloráu'' úsase como tintura o cocimientu solliviando cólicos y afecciones hepátiques, ictericia, cirrosis, piedres na vesícula. En cocimientu, preséu pa malestar gastrointestinal, reuma. Ye antiinflamatoriu, aplicáu en compreses. * Como tereré -el mate frío de los [[guaranís]]- ye escelente [[diuréticu]]. Machucar cinco cuyaraes de raigañu frescu, entemecer con 1 [[llitru|L]] d'agua ferviendo, espérase, bébese fríu. * El cocimientu: ferver dos cuyaraes de raigañu nuna taza d'agua, tres minutos. Repósase diez minutos, y yá puede bebese. * La tintura: 200 [[gramu|g]] de yerba y 1 L d'alcohol nun frascu, tápase, ximiélgase, déxase reposar una selmana, entemeciéndolo una vegada al día. Depués penerar, guardar al escuru. * Compreses: preparar con dos cuyaraes de fueyes fervíes nuna taza d'agua mientres un minutu, repósase, y muéyase un pañu llimpiu, que se va aplicar tibiu.[http://www.cardoncosasnuestras.com.ar/web724/iviernu/cosasnuestras/ao1/numbero4/espinacolorada.html] == Taxonomía == ''Solanum sisymbriifolium'' describióse por [[Jean-Baptiste Lamarck]] y espublizóse en ''[[Tableau Encyclopédique et Methodique ... Botanique]]'' 2: 25. 1794.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/29600144 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=12 de febreru de 2015 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Solanum''''': nome xenéricu que remanez del vocablu [[Llatín]] equivalente al [[Idioma griegu|Griegu]] ''στρνχνος'' (strychnos) pa designar el ''[[Solanum nigrum]]'' (la "Yerba moro") —y probablemente otres especies del xéneru, incluyida la berenxena<ref>[https://books.google.fr/books?id=wLIRAAAAIAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Mélongène en Lécluse F., Léxique français-grec avec l'explication latine, à l'usage des classes de..., Paris, 1844]</ref>— , yá emplegáu por [[Pliniu'l Vieyu]] nel so ''[[Historia naturalis]]'' (''21, 177'' y ''27, 132'') y, enantes, por [[Aulus Cornelius Celsus]] en ''[[Cronoloxía de la medicina y de la tecnoloxía médica|De Re Melecina]]'' (''II, 33'').<ref>[http://www.lexilogos.com/latin/gaffiot.php?q=solanum F. Gafiot, Dictionnaire Latin-Français, p. 1452 y 1485, Hachette, Paris, 1934.]</ref> Podría ser rellacionáu col Llatín ''sol. -is'', "el sol", por cuenta de que la planta sería mesma de sitios daqué soleyeros.<ref name = FLIB>[http://www.floraiberica.es/floraiberica/testu/pdfs/11_134_01_Solanum.pdf ''Solanum'' en Flora Ibérica, RJB/CSIC, Madrid]</ref> '''''sisymbriifolium''''': [[epítetu]] [[llatín]] compuestu que significa "con ls fueyes de ''[[Sisymbrium]]''. ;Sinonimia: * ''Solanum sisymbriifolium f. lilacinum'' Kuntze<ref>{{cita web |url= http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/tro-29600144 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|formatu= |obra= [[The Plant List]] |fechaaccesu=11 de febreru de 2015}}</ref> == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == # CONABIO. 2009. Catálogo taxonómico de especies de México. 1. In Capital Nat. Méxicu. CONABIO, Mexico City. # De la Barra, N. 1997. Reconstr. Evol. Paisaxe Veg. Cochabamba i–v, 1–174. Tesis, Universidá Mayor San Simón, Cochabamba. # Flora of China Editorial Committee. 1994. Flora of China (Verbenaceae through Solanaceae). 17: 1–378. In C. Y. Wu, P. H. Raven & D. Y. Hong (eds.) Fl. China. Science Press & Missouri Botanical Garden Press, Beijing & St. Louis. # Forzza, R. C. 2010. Llista de espécies Flora do Brasil http://floradobrasil.jbrj.gov.br/2010. Jardim Botânico do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro. # Foster, R. C. 1958. A catalogue of the ferns and flowering plants of Bolivia. Contr. Gray Herb. 184: 1–223. View in Biodiversity Heritage Library # Idárraga-Piedrahita, A., R. D. C. Ortiz, R. Callejas Posada & M. Merello. (eds.) 2011. Fl. Antioquia: Cat. 2: 9–939. Universidá d'Antioquia, Medellín. # Jørgensen, P. M., M. H. Nee & S. G. Beck. 2014. Catálogu de les plantes vasculares de Bolivia. 127(1–2): i–viii, 1–1744. In P. M. Jørgensen, M. H. Nee & S. G. Beck (eds.) Cat. Pl. Vasc. Bolivia, Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard.. Missouri Botanical Garden Press, St. Louis. # Moraes R., M. 1990. Llista preliminar d'especies botániques coleccionaes mientres la Espedición Río Madre de Dios (Norte de Bolivia). Mus. Nac. Hist. Nat. (Bolivia) Com. 10: 32–52. # Mostacedo C., B. & Y. Uslar. 1999. Plantes monteses con frutos y granes comestibles del departamentu de Santa Cruz, Bolivia: un inventariu preliminar. Revista Soc. Boliv. Bot. 2(2): 203–226. ==Enllaces esternos== {{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{commonscat|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SOSI USDA Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429161352/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SOSI |date=2013-04-29 }} * [http://www.ibiblio.org/pfaf/cgi-bin/arr_html?Solanum+sisymbriifolium&CAN=LATIND Plants for a Future Database] * [http://www.viarural.com.ar/viarural.com.ar/agricultura/aa-maleces/solanum-sisymbriifolius.htm Más datos de la sp.] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Plantes descrites en 1794]] [[Categoría:Solanum|sisym]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Plantes invasores]] [[Categoría:Plantes descrites por Lamarck]] [[Categoría:Plantes tintórees]] mkvr489184ae3g7sb2ycp0yt9vxpqgl 0 66285 4503160 4171560 2026-07-07T22:40:07Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503160 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Solanum umbelliferum}} {{Ficha de taxón | {{PAGENAME}} | image = Solanum umbelliferum Bluewitch.jpg | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Solanales]] | familia = [[Solanaceae]] | subfamilia = [[Solanoideae]] | tribus = [[Solaneae]] | genus = ''[[Solanum]]'' | subgenus = '''[[Solanum subg. Solanum|Solanum]]''' | sectio = '''[[Solanum sect. Dulcamara|Dulcamara]]''' | species = ''S. umbelliferum'' | binomial = ''Solanum umbelliferum'' | binomial_authority = [[Eschsch.]] }} '''''Solanum umbelliferum''''' ye un [[arbustu]] [[Planta perenne|perenne]] conocíu como '''bruxa azul'''. Ye una [[especie]] del [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] ''[[Solanum]]'', que inclúi a plantes tan conocíes como'l [[tomate]], la [[pataca]] y la [[berenxena]]. [[Ficheru:Solanum umbelliferum1.jpg|thumb|Detalle de les fueyes y flores.]] == Descripción == La ''bruxa azul'' tien les [[fueya|fueyes]] gris-verdoses, cubiertes con pelusa y algama el metru d'altor. Les [[flor|flores]] son de color púrpura brillante o azul col centru mariellu. Les [[flor|flores]] cerrar mientres la nueche. El [[frutu]] ye redondu y al maurecer poner de color púrpura y aseméyase a una pequeña [[berenxena]]. ==Distribución== Alcuéntrase en [[California]] y en [[Arizona]] con zones arbolada de [[carbayu|carbayos]]. Puede crecer en llugares predresos y, como la mayoría de les plantes del xéneru [[Solanum]], ye [[tóxica]] poles sos [[alcaloides]]. == Taxonomía == ''Solanum umbelliferum'' describióse por [[Johann Friedrich von Eschscholtz]] y espublizóse en ''[[Mémoires de l'Académie Imperiale des Sciences de St. Pétersbourg. Avec l'Histoire de l'Académie]]'' 10(2): 283. 1826.<ref name =Tro>[http://www.tropicos.org/Name/2743426 ''{{PAGENAME}}'' en Trópicos]</ref><ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/tro-29602625 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Solanum''''': nome xenéricu que remanez del vocablu [[Llatín]] equivalente al [[Idioma griegu|Griegu]] ''στρνχνος'' (strychnos) pa designar el ''[[Solanum nigrum]]'' (la "Yerba moro") —y probablemente otres especies del xéneru, incluyida la berenxena<ref>[https://books.google.fr/books?id=wLIRAAAAIAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Mélongène en Lécluse F., Léxique français-grec avec l'explication latine, à l'usage des classes de..., Paris, 1844]</ref>— , yá emplegáu por [[Pliniu'l Vieyu]] nel so ''[[Historia naturalis]]'' (''21, 177'' y ''27, 132'') y, enantes, por [[Aulus Cornelius Celsus]] en ''[[Cronoloxía de la medicina y de la tecnoloxía médica|De Re Melecina]]'' (''II, 33'').<ref>[http://www.lexilogos.com/latin/gaffiot.php?q=solanum F. Gafiot, Dictionnaire Latin-Français, p. 1452 y 1485, Hachette, Paris, 1934.]</ref> Podría ser rellacionáu col Llatín ''sol. -is'', "el sol", por cuenta de que la planta sería mesma de sitios daqué soleyeros.<ref name = FLIB>[http://www.floraiberica.es/floraiberica/testu/pdfs/11_134_01_Solanum.pdf ''Solanum'' en Flora Ibérica, RJB/CSIC, Madrid]</ref> '''''umbelliferum''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa "con umbelas".<ref>[http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.182.html N'Epítetos Botánicos]</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == # Anonymous. 1986. List-Based Rec., Soil Conserv. Serv., U.S.D.A. Database of the U.S.D.A., Beltsville. # CONABIO. 2009. Catálogo taxonómico de especies de México. 1. In Capital Nat. Méxicu. CONABIO, Méxicu City. # Hickman, J. C. 1993. Jepson Man.: Higher Pl. Calif. i–xvii, 1–1400. University of California Press, Berkeley. == Enllaces esternos == {{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{commonscat|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} * [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?7625,7682,7699 Jepson Manual Treatment] * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SOUM USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121112094506/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SOUM |date=2012-11-12 }} * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Solanum+umbelliferum Photo gallery] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Plantes descrites en 1826]] [[Categoría:Solanum|umbell]] [[Categoría:Plantes venenoses]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Plantes descrites por Eschscholtz]] [[Categoría:TBSpecies]] sjvak01fxz5gcu09zzc2aiyqk6ziv2f 0 66293 4503162 4159444 2026-07-07T23:14:42Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503162 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Sonchus arvensis}} {{Ficha de taxón | ''Sonchus arvensis'' | image = Illustration Sonchus arvensis0.jpg | image_caption = Ilustración en: Prof. Dr. Otto Wilhelm Thomé Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz 1885, Gera, Alemaña | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Asterales]] | familia = [[Asteraceae]] | subfamilia = [[Cichorioideae]] | tribus = [[Cichorieae]] | subtribus = [[Hyoseridinae]]<ref>[http://wp6-cichorieae.y-taxonomy.eu/portal/?q=cdm_dataportal/taxon/444c6fc7-0c34-430c-a128-3c1379749c0c ''Hyoseridinae'' en Cichorieae Portal]</ref> | genus = [[Sonchus]] | species = S. arvensis | binomial = Sonchus arvensis | binomial_authority = [[L.]] [[1753]] }} '''''Sonchus arvensis''''' ye una [[especie]] de [[planta|plantes]] de [[flor|flores]] perteneciente a la familia [[Asteraceae]]. [[Ficheru:Bombus lapidarius - Sonchus arvensis - Keila.jpg|miniaturadeimagen]] [[Ficheru:Sonchus arvensis flowerhead2.jpg|thumb|Inflorescencia]] [[Ficheru:Sonchus arvensis Peltovalvatti C H8942.jpg|thumb|Inflorescencia - Kerava, Finland]] [[Ficheru:Sonchus arvensis20090912 305.jpg|thumb|]] ==Descripción== Ye una [[planta]] [[perennifolia]] de [[fueya|fueyes]] nidies, irregulares y lobulaes qu'envolubren el [[tarmu]], algama los 150 -200 cm de llargor. Con flores marielles y naturales de les zones templaes del mundu. ==Distribución y hábitat== ''Sonchus arvensis'' introducir nes rexones templaes de tolos continentes. Les plantes prefieren rexones relativamente más fríes, climes húmedos y son más abondosos na parte norte d'[[América del Norte]]. == Taxonomía == ''Sonchus arvensis'' describióse por [[Carlos Linneo]] y espublizóse en ''[[Species Plantarum]]'' 2: 793. 1753.<ref>{{cita web |url= http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/gcc-107264 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|formatu= |obra= [[The Plant List]] |fechaaccesu=18 de febreru de 2015}}</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Sonchus''''': [[latin]]ización del [[idioma griegu|griegu]] ''sonchos'', que ye'l nome d'una planta que se paez a los [[cardu|cardos]].<ref>[http://www.floradecanarias.com/sonchus.html En Flora de Canaries]</ref> '''''arvensis''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa "de campos cultivaos".<ref>[http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.32.html N'Epítetos Botánicos]</ref> ;Variedaes aceptaes: * ''[[Sonchus arvensis subsp. humilis]]'' (N.I.Orlova) Tzvelev * ''[[Sonchus arvensis subsp. uliginosus]]'' (M.Bieb.) Nyman ;Sinonimia: *''Sonchus decorus'' [[Castagne]] *''Sonchus humilis'' [[N.I.Orlova]] *''Sonchus vulgaris subsp. arvensis'' (L.) [[Georges C.Chr. Rouy|Rouy]]<ref name = RJB/> * ''Hieracium arvense'' (L.) Scop. * ''Sonchoseris arvensis'' Fourr. * ''Sonchoseris decora'' Fourr. * ''Sonchus exaltatus'' Wallr. * ''Sonchus glandulosus'' Schur * ''Sonchus hantoniensis'' Sweet * ''Sonchus hispidus'' Gilib. * ''Sonchus laevissimus'' Schur * ''Sonchus nitidus'' Vill. * ''Sonchus pratensis'' Schur * ''Sonchus repens'' Bubani * ''Sonchus vulgaris'' Rouy * ''Sonchus vulgaris subsp. arvensis'' (L.) Rouy * ''Sonchus vulgaris subsp. vulgaris'' == Nome común == {{nome común taxón}} == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] == Referencies == {{llistaref}} ==Bibliografía== # Cronquist, A.J. 1994. Asterales. 5: 1–496. In A.J. Cronquist, A. H. Holmgren, N. H. Holmgren, J. L. Reveal & P. K. Holmgren (eds.) Intermount. Fl.. Hafner Pub. Co., New York. # Davidse, G., M. Sousa-Peña, S. Knapp & F. Chiang Cabrera. 2015. Asteraceae. 5(2): ined. In G. Davidse, M. Sousa Sánchez, S. Knapp & F. Chiang Cabrera (eds.) Fl. Mesoamer.. Universidá Nacional Autónoma de Méxicu, Méxicu. # Fernald, M. 1950. Manual (ed. 8) i–lxiv, 1–1632. American Book Co., New York. # Flora of China Editorial Committee. 1988-2013. Flora of China (Checklist & Addendum). Unpaginated. In C. Y. Wu, P. H. Raven & D. Y. Hong (eds.) Fl. China. Science Press & Missouri Botanical Garden Press, Beijing & St. Louis. # Flora of North America Editorial Committee, e. 2006. Magnoliophyta: Asteridae, part 6: Asteraceae, part 1. Fl. N. Amer. 19: i–xxiv, 1–579. # Gleason, H. A. 1968. The Sympetalous Dicotyledoneae. vol. 3. 596 pp. In H. A. Gleason Ill. Fl. N. U.S.. New York Botanical Garden, New York. # Gleason, H. A. & A.J. Cronquist. 1991. Man. Vasc. Pl. N.E. U.S. (ed. 2) i–910. New York Botanical Garden, Bronx. # Great Plains Flora Association. 1986. Fl. Great Plains i–vii, 1–1392. University Press of Kansas, Lawrence. ==Enllaces esternos== {{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{commonscat|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SOAR2 PLANTS Profile for Sonchus arvensis (field sowthistle) | USDA PLANTS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425171402/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SOAR2 |date=2013-04-25 }} (n'inglés) * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=100&taxon_id=242349589 Sonchus arvensis in Digital Flora of Taiwan] (n'inglés) * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242349589 Sonchus arvensis in Flora of North America] (n'inglés) {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Plantes descrites en 1753]] [[Categoría:Sonchus|arvensis]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Plantes descrites por Linnaeus]] [[Categoría:TBSpecies]] 0wflr0697v5r3fgizku8sjcht0lxcpz 0 66295 4503163 4480247 2026-07-07T23:16:30Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503163 wikitext text/x-wiki {{Correxir}} {{referencies|t=20150622}} {{Ficha de taxón | ''Sorraya'' | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Asterales]] | familia = [[Asteraceae]] | subfamilia = [[Cichorioideae]] | tribus = [[Cichorieae]] | subtribus = [[Hyoseridinae]] | genus = '''[[Sonchus]]''' | species = ''S. oleraceus'' | binomial = ''Sonchus oleraceus'' | binomial_authority = [[L.]], 1753 }} El {{iniTaxon}} ye una [[especie]] de [[fanerógama|planta con flor]] [[yerbácea]] del [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] ''[[Sonchus]]'' na familia [[Asteraceae]], orixinaria d'[[Asia]], [[África]] del norte y [[Europa]]. Ye una planta invasora, y pórtase como [[maleza]]. [[Archivu:Common Sowthistle (Sonchus oleraceus) (7718851354).jpg|thumb|Flor]] [[Archivu:Sonchus oleraceus — Flora Batava — Volume v3.jpg|thumb|Ilustración de ''Flora Batava'']] [[Archivu:Gewone melkdistel bladrozet (Sonchus oleraceus).jpg|thumb|Roseta basal]] [[Archivu:Sonchus oleraceus seeds, Gewone melkdistel zaden.jpg|thumb|Cipselas]] *'''nota''': la redirección dende ''Sonchus tenerrimus'' refierse a la especie illegítima de [[Schur]], 1866, que ye una sinonimia, y non a la de [[Carlos Linneo]], 1753 que, sí, ye una especie válida. == Descripción == Ye de vezu [[añal]] o [[Planta biañal|bienal]], algama 3-8 [[dm]] d'altor, con [[fueya|fueyes]] caulinares, con pequeños escayos nos sos márxenes, de color verde qu'envolubren el [[tarmu]], sele dentaes y con segmentos llaterales. Los [[capítulu (botánica)|capítulos]] [[flor]]ales arrexuntar en [[Corimbu|corimbos]] y son de color mariellu. El [[frutu]] ye un [[aqueniu]] plateáu. == Propiedaes == * Contién [[flavonoides]]. * Utilizáu nel tratamientu de l'[[ascitis]]. * Les fueyes úsense como estimulante del mambís. Utilícense les flores, les fueyes y el zusmiu llechiento. :Refrigerante y purificante del sangre. Dizse que ye útil pa la inflamación del fégadu y posiblemente la hepatitis. Dizse tamién que tien propiedaes similares al taraxaco o diente de lleón (''[[Taraxacum officinale]]''). :Compuestos activos: Detectáronse la presencia de los siguientes compuestos; apigenósido; cinarósido; isocianarósido; crepidiasido A; hiperósido; kenferol; linarósido; traxasterrol; y Vitamina C. Sicasí los sos efeutos terápéuticos tán pocu estudiaos. :Contraindicaciones: El latex de la planta fresca puede causar dermatitis de contautu. Dellos curadores tradicionales de los Andes sur ecuatorianos nun utilicen plantes que contengan latex, por consideralo tóxicu. == Usu gastronómicu== Les fueyes d'esta planta son unu de los ingredientes del [[preboggion]], amiestu de yerbes típica de la cocina de [[Liguria]]. == Taxonomía == ''Sonchus oleraceus'' describióse por [[Carlos Linneo]] y espublizóse en ''[[Species Plantarum]]'', vol. 2, p. 794, 1753[https://biodiversitylibrary.org/page/358815].<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/2711967 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=19 de febreru de 2015 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Sonchus''''': [[latin]]ización del [[idioma griegu|griegu]] ''σόγχος'', que ye'l nome d'una planta que se paez a los [[cardu|cardos]]. '''''oleraceus''''': [[epítetu]] [[idioma llatín|llatín]] que significa ''herbal'', aludiendo al porte d'esta planta. ;[[Citoloxía]]: Númberu de [[cromosoma|cromosomes]] de ''Sonchus oleraceus'' (Fam. Compositae) y taxones infraespecíficos:2n=32.<ref name = RJB/><ref>Proves Númberos cromosomáticos de plantes occidentales, 169-175. Pajarón Sotomayor, S. (1982) Añales Jard. Bot. Madrid 38(2): 519-522</ref> ;Variedá aceptada: * ''Sonchus oleraceus'' f. ''hydrophilus'' (Boulos) J.Kost. ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: * ''Carduus amplexicaulis'' Noronha * ''Sonchus angustissimus'' Hook.f. * ''Sonchus angustissimus'' H.Lindb. * ''Sonchus asper'' P. Gaertn. & al. * ''Sonchus asper'' "Hall ex G.Gaertn., B.Mey. & Scherb." * ''Sonchus australis'' Hort. ex Trev. * ''Sonchus australis'' Trevir. * ''Sonchus ciliatus'' Lam. * ''Sonchus fabrae'' Sennen * ''Sonchus glaber'' Gilib. * ''Sonchus gracilis'' Phil. * ''Sonchus gracilis'' Sennen * ''Sonchus lacerus'' Willd. * ''Sonchus laevis'' Vill. * ''Sonchus laevis'' Garsault * ''Sonchus laevis'' camer. ex Sch.Bip. * ''Sonchus longifolius'' Trevir. * ''Sonchus longifolius'' Trev. * ''Sonchus macrotus'' Fenzl * ''Sonchus pallescens'' Panc. * ''Sonchus pallescens'' Pančić * ''Sonchus parviflorus'' Lej. ex Rchb. * ''Sonchus reversus'' E.Mey. ex DC. * ''Sonchus rivularis'' Phil. * ''Sonchus roseus'' Besser ex Spreng. * ''Sonchus royleanus'' DC. * ''Sonchus runcinatus'' (Fiori) Zenari * ''Sonchus schimperi'' A.Braun & Bouché * ''Sonchus schmidianus'' K.Koch * ''Sonchus spinulifoius'' Sennen * ''Sonchus subbipinnatifidus'' (Guss.) Zenari * ''Sonchus sundaicus'' Blume * ''Sonchus tenerrimus'' Schur ''non'' L. * ''Sonchus umbellifer'' Thunb. * ''Sonchus zacinthoides'' DC.<ref>{{cita web |url= http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/gcc-26069 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|formatu= |obra= [[The Plant List]] |fechaaccesu=18 de febreru de 2015}}</ref><ref name = JBG>{{cita web |url=http://www.ville-ge.ch/musinfo/bd/cjb/africa/details.php?langue=an&id=99907 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=11 de payares de 2010 |formatu= |obra= [[Conservatoriu y Xardín Botánicu de Xinebra]]: Flora africana}}</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * BATTANDIER, J. A. & TRABUT, M. (1888). Flore de l'Algérie. Dicotyledones. [1-184] Monocotyledones par L. Trabut. [p.556] * JAHANDIEZ, Y. & R. MAIRE (1934). Catalogue des Plantes du Maroc. [vol. 3] Minerva, Lechevalier éds., Alger. [p.848] * NÈGRE, R. (1962). Petite flore des régions arides du Maroc occidental. Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS.), Paris, 1961-1962. Vol. 2: [1]-566. [p.360] * QUÉZEL, P. & S. SANTA (1963). NOUVELLE FLORE DE L'ALGÉRIE et des régions désertiques méridionales. vol. [2] CNRS., Paris. [p.1078] * TUTIN, T. G. & al. (ed.) (1976). Flora Europaea. (vol.4) Cambridge University Press, Cambridge. [p.327] * POTTIER-ALAPETITE, G (1981). Flore de la Tunisie [vol. 2]. Publié par les soins d'A. NABLI. Ministère de l'Enseign. Sup. et de la Rech. Scient. et Ministère de l'Agric. Tunis. [p.1118] * OZENDA, P. (1983). Flore du Sahara. (ed. 2). Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS.), Paris, 622p. [p.459] * ALI, S. I., S. M. H. JAFRI & A. EL GADI (ed.) (1989). Flora of Libya. Al Faateh University. Tripoli. [p.398] * Fl. Egypt (Boulos) 3: 309 (2002). * -y Floc'H, Y. & L. Boulos (2008). Flore de Tunisie. Catalogue synonymique commenté. Montpellier. 461pp. [p.108] == Enllaces esternos == {{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{commonscat|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SOOL ''Sonchus oleraceus'' en USDA, NRCS, Plants Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501001621/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SOOL |date=2013-05-01 }} *[http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?34939 Departamentu d'Agricultura de los Estaos Xuníos, ARS, National Genetic Resources Program. GRIN. National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland - (11 feb 2008)] * {{Enllaz rotu|1=Imáxenes y descripción en Herbario de la Unibersidad Pública de Navarra, Flora arvense de Navarra |2=http://www.unavarra.es/servicio/herbario/htm/Sonc_goler.htm |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Flora d'Europa]] [[Categoría:Plantes descrites en 1753]] [[Categoría:Sonchus|oleraceus]] [[Categoría:Plantes invasores]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Flora d'Asia]] [[Categoría:Plantes descrites por Linnaeus]] ph7dsn126a3o0k44dnoxk0g5e40pkgk 0 66299 4503169 4360449 2026-07-08T01:00:34Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503169 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Spergularia rubra}} {{Ficha de taxón | Arenaria colorada | | image = 20170723Spergularia rubra4.jpg | regnum = [[Plantae]] | subregnum = [[Tracheobionta]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Caryophyllidae]] | ordo = [[Caryophyllales]] | familia = [[Caryophyllaceae]] | subfamilia = [[Paronychioideae]] | tribus = [[Polycarpeae]] | genus = ''[[Spergularia]]'' | binomial = '''''Spergularia rubra''''' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|(L.)]] [[Karel Presl|C. Presl]], 1819 }} La '''arenaria colorada''' o '''''Spergularia rubra''''', ye una [[especie]] de planta [[yerbácea]] perteneciente a la familia [[Caryophyllaceae]]. [[Ficheru:349 Spergularia campestris, Spergularia marginata.jpg|thumb|Ilustración]] [[Ficheru:Spergularia-rubra-20090409a.jpg|thumb|porte]] [[Ficheru:Arenaria rubra — Flora Batava — Volume v7.jpg|thumb|Ilustración en ''Flora Batava'']] [[Ficheru:F.cretica-MAD-1.JPG|thumb|Nel so hábitat]] == Hábitat == Crez na cuenca del [[Mediterraneu]], [[Europa]] central y [[América del Norte]], preferentemente cerca de la [[mariña]] y en terrenes arenosos y ensin cultivar. == Carauterístiques == Planta [[yerbácea]] procumbente/decumbante [[caduca]] o [[Planta biañal|bienal]] qu'algama hasta 25 cm d'altor. Tien fueyes axustaes lliniales, planes y pequeñes de 0,5/2,5cm de llargor y d'anchor milimétrico. Les sos [[flor|flores]] son pequeñes y de color blancu o rosáu uniforme que s'arrexunten en [[panícula|panícules]] o visos. Los [[pétalu|pétalos]] son más curtios o subiguales a los [[sépalu|sépalos]] que son glandulosu-pubescentes El [[frutu]] ye una [[cápsula (frutu)|cápsula]] mediu-centimétrica que contién [[grana|granes]] apteras de color marrón escuru, finamente tuberculadas/granulientes y que nun devasen un tamañu mediu-milimétricu. Floria nel [[branu]]. == Propiedaes == * Utilízase como [[diuréticu]].<ref>Font Quer, Pío: Plantes Melecinales-El Dioscórides Anováu; Editorial Labor, Barcelona, 1980. p. 170.</ref> * Depurativu pa casos de [[reumatismu]]. * Encamentáu pa problemes [[aparatu dixestivu|vesicales]], [[cistitis]] y [[disuria]]. == Taxonomía == ''Spergularia rubra'' describióse por [[Carolus Linnaeus|(L.)]] [[Karel Presl|C. Presl]] y espublizóse en ''[[Flora Čechica]]'' 94–95. 1819.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/6300268 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=31 d'ochobre de 2013 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Citoloxía]]: Númberu de [[cromosoma|cromosomes]] de ''Spergula rubra'' (Fam. Caryophyllaceae) y taxones infraespecíficos: 2n=36<ref>Cytotaxomy of spanish plants. III.-Dicotyledons Löve, A. & E. Kjellqvist (1974) Lagascalia 4(1): 3-32</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Spergularia''''':nome xenéricu que remanez del [[Llatín]] ''spargo'' = "dispersión, repartu", aludiendo a la diseminación de les granes.<ref>[http://www.calflora.net/botanicalnames/pageSI-SY.html En Nomes Botánicos]</ref> '''''rubra''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa "de color coloráu"<ref>[http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.159.html N'Epítetos Botánicos]</ref> ;[[Sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: * ''Spergularia pinguis'' Rouy & Foucaud, 1896 * ''Spergularia rubra'' subsp. ''campestris'' [[Georges C.Chr. Rouy|Rouy]] & [[Foucaud]], 1896 * ''Spergularia rubra'' var. ''stipularis'' [[Boiss.]], 1867 * ''Spergularia rubra'' var. ''pinguis'' [[Fenzl]] ''in'' [[Ledeb.]], 1843 * ''Spergularia rubra'' var. ''longipes'' [[Lange]] ''in'' [[Willk.]] & [[Lange]], 1874 * ''Spergularia rubra'' var. ''campestris'' (L.) [[Fenzl]] ''in'' [[Ledeb.]], 1843 * ''Spergularia rubra'' subsp. ''radicans'' ([[J.Presl]] & [[C.Presl]]) [[Nyman]], 1878 * ''Spergularia rubra'' subsp. ''campestris'' (L.) [[Celak.]], 1881 * ''Spergularia radicans'' J.Presl & C.Presl, 1822 * ''Spergularia campestris'' var. ''radicans'' (C.Presl) [[Gürke]] ''in'' [[K.Richt.]], 1899 * ''Spergularia campestris'' var. ''pinguis'' ([[Fenzl]]) [[P.Fourn.]], 1936 * ''Spergularia campestris'' var. ''longipes'' (Lange) P.Fourn., 1936 * ''Spergularia campestris'' var. ''alpina'' (Boiss.) [[Gürke]] ''in'' K.Richt., 1899 * ''Spergularia campestris'' (L.) [[Asch.]], 1859 * ''Spergularia alpina'' (Boiss.) Willk. 1851, * ''Spergula rubra subsp. radicans'' (J.Presl & C.Presl) [[O.Schwarz]], 1949 * ''Spergula rubra subsp. campestris'' (L.) Maire ''in'' [[Jahand.]] & [[René Charles Maire|Maire]], 1932 * ''Spergula canina subsp. sperguloides'' (Lehm.) Ahlfv. ''in'' [[Neuman]], 1901 * ''Lepigonum sperguloides'' [[Fisch.]] & [[C.A.Mey.]], 1835 * ''Lepigonum radicans'' [[Kindb.]], 1856 * ''Arenaria rubra var. campestris'' L., 1753 * ''Arenaria campestris'' (L.) [[All.]], 1785 * ''Tissa rubra'' (L.) [[Britton]], 1889 * ''Stipularia rubra'' (L.) [[Haw.]], 1812 * ''Spergula rubra'' (L.) D.Dietr., 1840 * ''Melargyra rubra'' (L.) [[Raf.]], 1837 * ''Lepigonum rubrum'' (L.) [[Wahlb.]], 1820 * ''Fasciculus ruber'' (L.) [[Dulac]], 1867 * ''Buda rubra'' (L.) [[Dumort.]], 1829 * ''Arenaria rubra'' L., 1753 - [[Basiónimu]] * ''Arenaria membranacea'' [[Gaterau]], 1789 * ''Alsine rubra'' (L.) [[Crantz]], 1766 * ''Alsine alpina'' [[Willk.]], 1847 * ''Spergularia longipes'' * ''Corion radicans'' ''sensu'' [[Merín]] ''p.p.'' * ''Corion longipes'' ''sensu'' [[Merín]]<ref>Sinónimos en Tela Botanica [http://www.tela-botanica.org/eflore/BDNFF/4.02/nn/65656/synonymie]</ref><ref>[http://www.floraiberica.es/floraiberica/testu/pdfs/02_049_10_Spergularia.pdf Flora Ibérica]</ref> == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Historia de la botánica]] * [[Caryophyllaceae#Descripción|Carauterístiques de les cariofilacees]] == Referencies == {{llistaref}} ==Bibliografía== # AFPD. 2008. African Flowering Plants Database - Base de Donnees des Plantes a Fleurs D'Afrique. # Flora of China Editorial Committee. 1988-2013. Flora of China (Checklist & Addendum). Unpaginated. In C. Y. Wu, P. H. Raven & D. Y. Hong (eds.) Fl. China. Science Press & Missouri Botanical Garden Press, Beijing & St. Louis. # Flora of China Editorial Committee. 2001. Flora of China (Caryophyllaceae through Lardizabalaceae). 6: 1–512. In C. Y. Wu, P. H. Raven & D. Y. Hong (eds.) Fl. China. Science Press & Missouri Botanical Garden Press, Beijing & St. Louis. # Flora of North America Editorial Committee, e. 2005. Magnoliophyta: Caryophyllidae, part 2. Fl. N. Amer. 5: i–xxii + 1–656. # Zuloaga, F. O. 1997. Catálogu de les plantes vasculares de l'Arxentina. Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 74(1–2): 1–1331. == Enllaces esternos == {{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{commonscat|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} *[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?2907,3042,3053 Jepson Manual Treatment] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SPRU USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502192545/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SPRU |date=2013-05-02 }} *[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=220012740 Flora of North America] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Spergularia+rubra Photo gallery] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Plantes descrites en 1819]] [[Categoría:Spergularia|rubra]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Plantes descrites por Linnaeus]] [[Categoría:Plantes descrites por C.Presl]] [[Categoría:Flora de la cuenca mediterránea]] [[Categoría:TBSpecies]] euvmftna75u52ct2wyh0zbstidxpi5a 0 66341 4503218 4224768 2026-07-08T07:25:04Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503218 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Swietenia}} {{Ficha de taxón | ''Swietenia'' | status = VU | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Rosidae]] |ordo = [[Sapindales]] |familia = [[Meliaceae]] | genus = Swietenia | genus_authority = [[Jacq.]] [[1760]] | subdivision_ranks = Especies | subdivision = Ver testu. | synonyms = * ''Elutheria'' M. Roem. * ''Mahagoni'' Adans. * ''Roia'' Scop. * ''Suitenia'' Stokes, orth. var.<ref>USDA, ARS, National Genetic Resources Program. Germplasm Resources Information Network - (GRIN) [Base de Datos en Llinia]. National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. URL: http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?11743 (19 June 2014)</ref> }} '''''Swietenia''''' ye un xéneru d'[[árbol|árboles]] na familia de les [[caoba|caobes]] [[Meliaceae]]. Distribuyir polos [[Neotrópicu|Neotrópicos]], sur de [[Florida]], el [[Antilles|Caribe]], [[Méxicu]], [[América Central]] al sur de [[Bolivia]], [[Brasil]] y de [[Paraguái]]. == Descripción == Tien más de cuarenta [[especies]], xeográficamente separaes. Presenten [[árbol|árboles]] de mediana a gran altor 20-45 m, y diámetros de tueru de 2 m. [[Fueya|Fueyes]] 10-30 cm de llargor, pinnaes, 3-6 pares de folíolos, el terminal ausente; cada folíolo 5-15 cm de llargor.; fueyes [[caducifolia|caducifolies]] a semi[[perennifoliu|perennifolias]], cayen de volao mientres apaez la nueva xamasca. [[Flor|Flores]] producíes n'[[inflorescencia|inflorescencies]] sueltes, cada pequeña flor tien 5 [[pétalu|pétalos]] blancos a verde amarellentaos. [[Frutu]] [[cápsula (frutu)|cápsula]] paecíu a una pera con 8-20 cm de llargu, con numberoses [[grana|granes]] alaes de 5-9 cm de llargor. == Delles especies == * ''[[Swietenia humilis]]'' <small>[[Zucc.]]</small> - '''Caoba del Pacíficu'''. Mariñes del Pacíficu de Centroamérica y Méxicu. * ''[[Swietenia macrophylla]]'' <small>[[George King|King]]</small>- '''Caoba d'Hondures''' de fueya grande. Mariñes atlántiques de Centroamérica, Suramérica, a sur de Bolivia. * ''[[Swietenia mahagoni]]'' <small>[[Jacq.]]</small>- '''Caoba d'Indies Occidentales''' o de Cuba. Crez nel Sur de Florida, Cuba, Xamaica y Hispaniola. * ''[[Swietenia multijuga]]'' <small>[[Schiede]]</small> * ''[[Swietenia rubra]]'' <small>[[Robert Wight|Wight]] ex [[Wall.]]</small> * ''[[Swietenia trilocularis]]'' <small>[[Roxb.]] ex [[Buch.-Ham.]]</small> Ente ''humilis, macrophylla, y mahagoni'', hai tracamundios, tán mal definíes biolóxicamente; en parte por cuenta de la hibridación llibre por crecer próximes. == Usos == [[Ficheru:Starr 050516-1369 Swietenia mahogani.jpg|thumb|]] El xéneru ye famosu como suministrador de caoba, primero dende ''Swietenia mahagoni'', especie caribeña, que foi sobre-esplotada y terminóse escontra los años cincuenta. Depués la mayoría de la caoba vien de ''Swietenia macrophylla''. Una madera comparable producir col xéneru venceyáu, africanu ''[[Khaya]]'' <small>[[A.Juss.]] [[1830]]</small>. Se mercadea como '''caoba africana''', y ye la única otra madera llargamente aceptada como caoba. ''[[Swietenia mahagoni]]'' ye bien cultivada como árbol [[ornamental]] nel so área nativa, y nel sur de Florida, y similarmente ''S. macrophylla'' en [[Ḥawai]] y n'otros países. Los frutos de ''Swietenia macrophylla'' llámense "fruta del cielu", por cuenta de qu'atópense bien alto nes cañes. ''Swietenia macrophylla King'' contién, principalmente, [[limonoide]]s y derivaos. Esta planta utilizóse llargamente na medicina popular. Los datos recoyíos na lliteratura indiquen que tien efeutu [[antiinflamatoriu]], [[antimicrobiano]], [[antioxidante]], [[antidiabético]], [[antimutagénico]] y [[Antineoplásico|anticanceríxenu]]. atribuyéronse-y otres propiedaes farmacolóxiques, tales como actividá antiinfecciosa, [[antiviral]], [[Antipalúdico|antimalárica]], [[acaricida]], [[antinociceptivo|antinociceptiva]], [[hipolipemiante]], antidiarreica, inhibidora del [[mambís]] y [[fitorremediación]] de [[metal pesao|metales pesaos]].<ref name=MoghadamtousiGoh>{{cita publicación |apellíu= Moghadamtousi |nome= SZ |apellíu2= Goh |nome2= BH |apellíu3= Chan |nome3= CK |apellíu4= Shabab |nome4= T |apellíu5= Kadir |nome5= HAI |títulu= Biological activities and phytochemicals of Swietenia macrophylla King |añu= 2013 Aug 30 |publicación= Molecules |volume= 18 |númberu= 9 |páxina=10465-83 |doi=10.3390/molecules180910465 |url= http://www.mdpi.com/1420-3049/18/9/10465 |PMID= 23999722}}</ref> === [[CITES]] === Toles especies tán llistaes por [[CITES]]. La madera que pasa por una frontera precisa tener permisos d'esportación. Les organizaciones internacionales de proteición del mediu ambiente como [[Greenpeace]], [[Amigos de la Tierra]], y [[Rainforest Action Network]] clasificaron estes especies como "tráficu illegal de madera", especialmente de Brasil. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Swietenia}} * [http://www.dfsc.dk/pdf/Seedleaflets/Swietenia%20humilis_int.pdf DANIDA factsheet: ''Swietenia humilis'' (pdf file)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050921065817/http://www.dfsc.dk/pdf/Seedleaflets/Swietenia%20humilis_int.pdf |date=2005-09-21 }} * [http://www.dfsc.dk/pdf/Seedleaflets/Swietenia%20macrophylla_int.pdf DANIDA factsheet: ''Swietenia macrophylla'' (pdf)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060705041008/http://www.dfsc.dk/pdf/Seedleaflets/Swietenia%20macrophylla_int.pdf |date=2006-07-05 }} * [http://www.dfsc.dk/pdf/Seedleaflets/Swietenia%20mahagoni_int.pdf DANIDA factsheet: ''Swietenia mahagoni'' (pdf)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050408162218/http://www.dfsc.dk/pdf/Seedleaflets/Swietenia%20mahagoni_int.pdf |date=2005-04-08 }} * [http://www.floridata.com/ref/S/swie_mah.cfm Floridata factsheet: ''Swietenia mahagoni''] * [http://herbaria.plants.ox.ac.uk/adc/downloads/capitulos_especies_y_anexos/swietenia_humilis.pdf Árboles de Centroamérica: Swietenia humilis (pdf castellanu)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090912213024/http://herbaria.plants.ox.ac.uk/adc/downloads/capitulos_especies_y_anexos/swietenia_humilis.pdf |date=2009-09-12 }} * [http://herbaria.plants.ox.ac.uk/adc/downloads/capitulos_especies_y_anexos/swietenia_macrophylla.pdf Árboles de Centroamérica: Swietenia macrophylla (pdf)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090912213026/http://herbaria.plants.ox.ac.uk/adc/downloads/capitulos_especies_y_anexos/swietenia_macrophylla.pdf |date=2009-09-12 }} {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Swietenia| ]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Maderes]] [[Categoría:TBSpecies]] edv0pnvqyo8ely3wapcg6g7xn1ynqcm 0 66346 4503221 4496978 2026-07-08T07:51:56Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503221 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Symplocarpus foetidus}} {{ficha de taxón |image_caption = La col de mofeta a entamos de primavera |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Anxospermes]] |unranked_classis = [[Liliopsida]] |ordo = [[Alismatales]] |familia = [[Araceae]] |subfamilia = [[Orontioideae]] |genus = [[Symplocarpus]] |species = '''''S. foetidus''''' |binomial = ''Symplocarpus foetidus'' |binomial_authority = Salisb. | synonyms = ''Dracontium foetidum'' <small>L.</small><br/> ''Spathyema foetida'' <small>(L.)Raf.</small> |}} La '''col de mofeta oriental''', '''col de los praos''', o '''col de los banzaos''' ''(foetidus Symplocarpus)'', comúnmente conocíu a cencielles como ''col de mofeta'', ye una planta de crecedera baxa, falta de plantes de golor que prefier [[güelgues]] s. Nativa del este d'[[América del Norte]], que va dende [[Escocia]] y el sur de [[Quebec]] al oeste de [[Minnesota]], y al sur de [[Carolina del Norte]] y [[Tennessee]]. Ta protexíu como [[peligru]] en Tennessee.<ref>{{Cita web |url=http://plants.usda.gov/java/nameSearch?keywordquery=Symplocarpus+foetidus&mode=sciname&submit.x=0&submit.y=0 |títulu=USDA PLANTS Database: S. foetidus |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080304032138/http://plants.usda.gov/java/nameSearch?keywordquery=Symplocarpus+foetidus&mode=sciname&submit.x=0&submit.y=0 |fechaarchivu=2008-03-04 }}</ref> [[Ficheru:Symplocarpus foetidus in Mount Mominuka.JPG|Mount Mominuka, Japan|thumb]] == Descripción == La col de mofeta oriental tien [[fueya|fueyes]], que son grandes, 40 a 55 cm (15,75 a 21,5 pulgaes) de llargu y de 30 a 40 cm (12 a 15,75 pulgaes) d'anchu. Les sos [[flor|flores]] apaecen ceo na primavera, cuando namái les flores son visibles percima de la folla. Los tarmos permanecen soterraos debaxo de la superficie del suelu coles fueyes emerxentes más tarde. Les flores producir nun 5 a 10 cm (2-5 pulgaes) de llargu [[espádice]] conteníes dientro d'una [[espata]], de 10-15 cm (4-6 pulgaes) d'altu y motudes de color púrpura. El [[rizoma]] ye de cutiu 30 cm (1 pie) d'espesura. == Ecoloxía == Al romper o por lagrimeo d'una fueya produz un golor acre, pero nun ye perxudicial, ye l'orixe del nome común de la planta. La planta nun ye venenosa al tactu. El mal golor atrai a los sos polinizadores, [[Diptera|mosques]], [[Plecoptera|mosques de les piedres]] y [[abeya|abeyes]]. El golor de les fueyes tamién puede sirvir pa disuadir a los animales grandes de fadiar o estropiar esta planta que crez en suelos pantanosos blandios. La col de mofeta oriental destacar pola so capacidá de xenerar temperatures d'hasta 15-35 °C (59-95 °F) percima de la temperatura del aire por respiración celular col fin de fundir el so camín al traviés de la tierra conxelada,<ref name="thorington">Thorington, Katherine K.: "Pollination and Fruiting Success in the Eastern Skunk Cabbage", The Journal of Biospheric Science , vol 1 non. 1 April 1999, accessed March 4, 2007, <http://www.mtholyoke.edu/courses/mmcmenam/journal.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160224021947/https://www.mtholyoke.edu/courses/mmcmenam/journal.html |date=2016-02-24 }}</ref> asitiándose ente un pequeñu grupu de plantes qu'exhiben la termogénesis. A pesar de que les flores, ente qu'inda hai nieve y xelu nel suelu que ye polinizada con ésitu polos primeros inseutos que tamién surden nesti momentu. Dellos estudios suxeren que más allá de dexar que la planta creza en suelu xeláu, el calor que produz puede ayudar a espublizar el so golor nel aire.<ref name="thorington" /> Inseutos que s'alimenten de [[carnuezu]] que son atraíos pol golor pueden ser afalaos por partida doble pa entrar na espata, yá que ye más caliente que l'aire que lo arrodia, lo qu'afala la [[polinización]].<ref>Marinelli, Janet: "Turning Up the Heat on Your Property", Backyard Habitat - National Wildlife Magacín, vol. 45 non. 1 Dec/Jan 2007, accessed March 3, 2007, <http://www.nwf.org/nationalwildlife/article.cfm?issueID=112&articleID=1418 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070209065221/http://www.nwf.org/nationalwildlife/article.cfm?issueID=112&articleID=1418 |date=2007-02-09 }}</ref> La col de mofeta oriental tien [[raigañu|raice]]s que se contraer dempués de crecer na tierra. Esto emburria'l tarmu de la planta más fondamente na folla, por que la planta n'efeutu crez escontra baxo, non escontra riba. Cada añu, la planta crez más fondamente na tierra, por que les plantes más vieyes son práuticamente imposibles d'atopar. Reproducir por [[grana|granes]] dures del tamañu d'un arbeyu, qu'entren na folla y déxase llevar polos animales o polos hinchentes. == Usos == [[Ficheru:Eastern Skunk Cabbage along brook in sprintime.jpg|thumb|Esta fotografía amuesa la crecedera de principios de primavera de la col fedienta oriental nel mediu del monte, nun valle poco fondu asitiáu a lo llargo d'un regueru que flúi na isla de viñéu de Martha.]] Nel [[sieglu XIX]] na [[Farmacopea]] de los EE.XX. apaez la col fedienta oriental como la "dracontium" de drogues. Utilizar nel tratamientu d'enfermedaes respiratories, trestornos nerviosos, [[reumatismu]], y [[hidropesía]]. N'América del Norte y Europa, la col fedienta dacuando cultívase en xardinos acuáticos.<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200027331 Flora of North America: S. foetidus]</ref> utilízase llargamente como una [[planta melecinal]], el condimento, y [[Amuleto|talismán]] máxicu por delles tribus de [[Pueblos nativos de los Estaos Xuníos|los nativos americanos]].<ref>[http://herb.umd.umich.edu/herb/search.pl?searchstring=Symplocarpus+foetidus Dr. Moerman's Native American Ethnobotanical Database: S. foetidus]</ref> Anque nun ye consideráu que sía comestible cruda, porque los raigaños son tóxiques y les fueyes pueden quemar la boca, les fueyes pueden ensugase y usase en sopes y guisos.<ref>{{Cita web |url=http://www.mdflora.org/plantinfo/plantofthemonth/pim_skunk_cabbage.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080613205756/http://www.mdflora.org/plantinfo/plantofthemonth/pim_skunk_cabbage.html |fechaarchivu=2008-06-13 }}</ref> == Cultura popular == La col de mofeta oriental ta referenciada delles vegaes na obra de [[HP Lovecraft]] "Colour Out of Space". == Ver tamién == *[[Western Skunk Cabbage]]: A related plant (genus Lysichiton) from North America, also known for producing a foul smell, and often confused with Eastern Skunk Cabbage *''[[Lysichiton camtschatcensis]]'': A related plant (genus Lysichiton) from north-east Asia, but not known for producing a foul smell. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{commonscat|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} *[http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?400340 Germplasm Resources Information] *[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200027331 Flora of North America: ''Symplocarpus foetidus''] *[http://www.pfaf.org/database/plants.php?Symplocarpus+foetidus Plants For A Future: ''Symplocarpus foetidus''] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SYFO NRCS: USDA Plants Profile: ''Symplocarpus foetidus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601060903/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SYFO |date=2013-06-01 }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Orontioideae]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Flora de China]] [[Categoría:Flora de Corea]] [[Categoría:Flora de Xapón]] [[Categoría:Flora d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Flora de Canadá]] [[Categoría:TBSpecies]] c58qg9jopr3cj10e9sni7sldk0eyii5 0 66354 4503228 4109251 2026-07-08T09:20:42Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503228 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Tabebuia rosea}} {{Ficha de taxón | Tabebuia rosea | image = Roblemoráu.jpg | image_caption = Carbayos moraos nel parque [[Francisco de Paula Santander|Santander]] ([[Barranquilla]], [[Colombia]]). | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Lamiales]] | familia = [[Bignoniaceae]] | tribus = [[Tecomeae]] | genus = ''[[Tabebuia]]'' | species = '''''Tabebuia rosea''''' | species_authority = ([[Bertol.]]) [[Bertero]] ex [[A.DC.]] | synonyms = }} '''''Tabebuia rosea''''' ye un [[árbol]] nativu de los [[monte|montes]] tropófilos de la [[Zona Intertropical|zona intertropical]] [[América|americana]]. [[Ficheru:Starr 060928-0492 Tabebuia rosea.jpg|thumb|240px|Frutos]] [[Ficheru:Starr 060928-0490 Tabebuia rosea.jpg|thumb|240px|Vista del árbol]] == Ecoloxía == Alcuéntrase xeneralmente nel monte tropical perennifoliu, monte tropical subcaducifolio, y el monte tropical caducifoliu. Distribuyir en [[Méxicu]], [[Centroamérica]], y na [[Suramérica]] tropical: [[Venezuela]], [[Colombia]] y rexones costeres del [[Ecuador]]. Tamién en delles islles del Caribe, como Santu Domingu. N'[[España]] cultivar en Canaries y puntos templaos de la mariña peninsular. ;Distribución en Méxicu En Méxicu alcuéntrase na aguada del Golfu de Méxicu, dende'l sur de Tamaulipas y norte de Puebla y Veracruz, predominando l'estáu de Tabasco hasta'l norte de Chiapas y sur de Quintana Roo; na aguada del Pacíficu estender dende Nayarit hasta Chiapas == Requisitos ambientales == Multiplicar por [[grana|granes]]; crecedera mediana. Esixe climes templaos y bastante mugor nel suelu, y fertilidá. Nun tolera bien el fríu. Si tolera climes como'l de Quito Ecuador, que ye diversu nos sos distintos horarios. Crez dende'l nivel del mar hasta los 1200 [[msnm]]. Afacer a suelos caliares, magrizos y buelguizos. Crez indistintamente en suelos d'orixe caliar, ígneu o aluvial, afacer a suelos probes; tolera l'hinchente estacional Desenvolver en forma óptima con temperatures ente 20 a 27&nbsp;[[graos Celsius|°C]] y zones con precipitaciones ente 1500 y 1500&nbsp;[[milímetros|mm]]. == Descripción == Ye un árbol de 15 a 20 y hasta 30 [[metru|m]] d'altor, con tueru curtiu, corteza abuxada, daqué fisurada. [[Fueya|Fueyes]] palmetaes, compuestes, 5-foliolos elípticos-oblongos, agudos a acuminaos. El foliolu terminal de 8-30 cm de llargor y los llaterales progresivamente menores. Testura subcoriácea. Panícula terminal de flores tubular-infundibuliformes, rosáu lavanda, dacuando blancu, de 5-10 [[centímetru|cm]] de llargor. El [[frutu]] ye una cápsula linear, cilíndrica de 2-4 [[dm]] de llargor, mota persistente. Llega a midir 1 metru de diámetru de normal. [[Ficheru:Semillas de apamate 2.JPG|thumb|240px|Granes de Tabebuia rosea, Caracas, Venezuela.]] [[Ficheru:Apamate (Tabebuia rosea) 001.jpg|thumb|240px|Vista de la planta en flor]] [[Ficheru:Starr 070124-3853 Tabebuia rosea.jpg|thumb|240px|Detalle de la flor]] [[Ficheru:Starr 070124-3851 Tabebuia rosea.jpg|thumb|240px|Detalle de les fueyes]] Les [[grana|granes]] esvalixar col vientu yá que son bien llixeres, alaes, coles ales asimétriques ya irregulares, col fin de poder esvalixase a cierta distancia del árbol orixinal. La verdadera grana ta formada por dos pequeños discos lenticulares soldaos ente sigo, tamién asimétricos pa favorecer la dispersión col vientu, n'ocasiones favorables pueden movese hasta casi un km. == Madera == Tien duramen blancu o gris (pardu rosáu claru), uniforme. Albura similar al color del duramen. El so pesu específicu ye de 0,5–0,6 g/cm³; los vasos son de porosidá difusa; arrexuntaos en grupos radiales curtios (de 2–3 vasos). Dos clases distintes de diámetru de vasos ausentes. Permediu del diámetru tanxencial de los vasos: 85–140 µm. Permediu del númberu de vasos/mm²: 13–22. Permediu de la llongura de los elementos vasculares: 332–386 µm. Plaques de perforación simples. Punteaduras intervasculares alternes, permediu del diámetru (vertical) de les punteaduras intervasculares: 3–6 µm. Punteaduras radiovasculares con aréolas distintes, similares a les punteaduras intervasculares. Engrosamientos n'espiral ausentes. Los radios por mm: 18–19, radios multiseriaos con 2–4 célules d'anchu. Radios compuestos por un solu tipu de célules (homocelulares); célules de los radios homocelulares procumbentes. Tien estructura estratificada, tolos radios estratificaos, parénquima axial estratificáu, elementos de vasos estratificaos, fibres estratificaes. Dispón los estratos regulares (horizontal o rectu), o irregular. Númberu d'estratos por mm axial 3–4. Nun tien canales intercelulares. Cristales bien esporádicamente, reparaos apenes en delles muestres. Ensin sílica. El duramen non fluorescente. Estractu aguacientu fluorescente, o non fluorescente (azul); básicamente mariellu o tonalidaes de mariellu (mariellu claro). == Usos == La madera ye utilizada en decoración d'interiores de muebles finos, pisos, gabinetes, chapes decoratives, construcción de botes, ebanistería, ruedes pa carretes, artesaníes, caxes y embalaxes. Ye utilizada como ornamental, en parques, xardinos y llenderos de propiedaes. Coles mesmes ye utilizada como planta de solombra de cultivos nes zones baxes de la rexón tropical. === Herboristería === El fervinchu de les fueyes utilízase como [[febrífugo]]. La corteza cocida sirve pa la [[diabetes]], [[paludismu]], [[tifoidea]] y [[parásitu|parásitos]]. Ente los diversos fitoquímicos activos del árbol atopa'l [[lapachol]], un productu natural compuestu orgánicu aislláu de dellos otres especies de ''[[Tabebuia]]''.<ref>Record, Samuel J. Lapachol. Tropical Woods (1925), 1 7-9.</ref> Químicamente, ye un deriváu de la [[naftoquinona]], rellacionáu cola [[vitamina K]]. Una vegada estudiáu como un posible tratamientu pa dellos tipos de cáncer, el potencial de lapachol agora considérase baxu, por cuenta de los sos efeutos tóxicos secundarios.<ref>{{cita publicación |author=Felício AC, Chang CV, Brandão MA, Peters VM, Guerra Mde O |títulu=Fetal growth in rats treated with lapachol |journal=Contraception |volume=66 |issue=4 |pages=289–93 |añu=2002 |pmid=12413627 |doi=10.1016/S0010-7824(02)00356-6}}</ref><ref>Oral toxicology studies with lapachol. Morrison, Robert K.; Brown, Donald Emerson; Oleson, Jerome J.; Cooney, David A. [[Toxicology and Applied Pharmacology]] (1970), 17(1), 1-11.</ref><ref>{{cita publicación |author=Guerra Mde O, Mazoni AS, Brandão MA, Peters VM |títulu=Toxicology of Lapachol in rats: embryolethality |journal=Brazilian journal of biology = Revista brasleira de biologia |volume=61 |issue=1 |pages=171–4 |añu=2001 |pmid=11340475 |doi=}}</ref><ref>{{cita publicación |author=de Cássia da Silveira Y Sá R, de Oliveira Guerra M |títulu=Reproductive toxicity of lapachol in adult male Wistar rats submitted to short-term treatment |journal=Phytotherapy research : PTR |volume=21 |issue=7 |pages=658–62 |añu=2007 |pmid=17421057 |doi=10.1002/ptr.2141}}</ref> Lapachol tamién tien efeutos antimalaria y antipanasomal.<ref>Gupta, M. 1995. 270 Plantes Melecinales Iberoamericanes. Santa Fe de Bogata. Conveniu Andres Bello.</ref> == Taxonomía == ''Tabebuia rosea'' describióse por ([[Bertol.]]) [[Bertero]] ex [[A.DC.]] y espublizóse en ''[[Prodromus Systematis Naturalis Regni Vegetabilis]]'' 9: 215. 1845.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/3700648 |títulu= ''{{PAGENAME}}'' |fechaaccesu=1 de febreru de 2014 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Tabebuia''''': nome xenéricu que provién del so nome vernáculu brasilanu ''tabebuia'', o taiaveruia''; '''''rósea''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa (‘color rosado’), poles sos flores. ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: * ''Bignonia fluviatilis'' G.Mey. * ''Couralia rosea'' (Bertol.) Donn.Sm. * ''Sparattosperma roseum'' (Bertol.) Miers * ''Tabebuia mexicana'' (Mart. ex DC.) Hemsl. * ''Tabebuia pentaphylla var. leucoxylon'' Kuntze * ''Tabebuia pentaphylla var. normalis'' Kuntze * ''Tabebuia punctatissima'' (Kraenzl.) Standl. * ''Tecoma mexicana'' Mart. ex DC. * ''Tecoma punctatissima'' Kraenzl. * ''Tecoma rosea'' Bertol. [[basónimu]]<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-318853 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]</ref> == Nomes comunes == * Méxicu: amapa rosa, makulis moráu, makulis rosa. * Venezuela: apamate, guayacán rosáu, lapacho rosáu, orumo. ** [[Árboles emblemáticos de Venezuela|Árbol emblemáticu del estáu Cojedes]] * Colombia: flormoráu, guayacán, ocobo, carbayu moráu, carbayu rosáu, rosa morada. ** árbol insignia de [[Barranquilla]] ** árbol insignia d'[[Ibagué]] * Honduras: macuelizo. * [[El Salvador]]: maquilishuat, matilisguate, palu de rosa. Ye l'árbol nacional por Decretu Llexislativu N.° 44 del 26 de xunu de 1939 xunto al bálsamu. * Costa Rica y Nicaragua: carbayu de sabana. ** árbol departamental de [[Managua]] ** árbol insignia de [[Cantón de Santa Ana (Costa Rica)|Santa Ana]] ([[Costa Rica]]) * República Dominicana: carbayu rosáu. == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] == Referencies == {{llistaref}} ==Bibliografía== # HOYO F., Jesús (1983). ''Guía d'árboles de Venezuela'' (monografía nᵘ&nbsp;32). Caracas: Sociedá de Ciencies Naturales La Salle. # CONABIO. 2009. Catálogo taxonómico de especies de México. 1. In Capital Nat. Méxicu. CONABIO, Mexico City. # Correa A., M.D., C. Galdames & M. Stapf. 2004. Cat. Pl. Vasc. Panamá 1–599. Smithsonian Tropical Research Institute, Panama. # Cowan, C. P. 1983. Flora de Tabasco. Llistaos Floríst. Méxicu 1: 1–123. # Forzza, R. C. 2010. Llista de espécies Flora do Brasil http://floradobrasil.jbrj.gov.br/2010. Jardim Botânico do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro. # Funk, V. A., P. E. Berry, S. Alexander, T. H. Hollowell & C. L. Kelloff. 2007. Checklist of the Plants of the Guiana Shield (Venezuela: Amazonas, Bolivar, Delta Amacuro; Guyana, Surinam, French Guiana). Contr. U.S. Natl. Herb. 55: 1–584. View in Biodiversity Heritage Library # Gentry, A. H. 1977. 178. Bignoniaceae. 7: 1–172. In G. W. Harling & B. B. Sparre (eds.) Fl. Ecuador. University of Göteborg & Swedish Museum of Natural History, Göteborg & Stockholm. == Enllaces esternos == * [http://www.eol.org/pages/596778 ''Tabebuia rosea'' (Bertol.)], n'inglés. * http://delta-intkey.com/wood/es/www/bigtaros.htm * http://www.arbolesornamentales.es/Tabebuiarosea.htm * http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=TARO {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130510153955/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=TARO |date=2013-05-10 }} * http://www.conafor.gob.mx:8080/documentos/docs/13/1008Tabebuia%20rosea.pdf {{commonscat}} {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Maderes]] [[Categoría:Plantes descrites en 1845]] [[Categoría:Tabebuia|rosea]] [[Categoría:Árboles de Méxicu]] [[Categoría:Árboles de Guatemala]] [[Categoría:Árboles d'Hondures]] [[Categoría:Árboles d'El Salvador]] [[Categoría:Flora de Méxicu]] [[Categoría:Flora de Venezuela]] [[Categoría:Flora de Colombia]] [[Categoría:Flora d'El Salvador]] [[Categoría:Flora de Costa Rica]] [[Categoría:Símbolos nacionales d'El Salvador]] [[Categoría:Símbolos de Barranquilla]] [[Categoría:Árboles de Venezuela]] [[Categoría:Plantes descrites por Bertoloni]] [[Categoría:Plantes descrites por Bertero]] [[Categoría:Plantes descrites por A.DC.]] [[Categoría:TBSpecies]] 2drb4any5ak7hzsg3xu7oq4usz8vz99 0 66359 4503231 4224912 2026-07-08T09:47:50Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503231 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Tagetes lucida}} {{ficha de taxón | ''Tagetes llucida'' | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Asterales]] | familia = [[Asteraceae]] | tribus = [[Tageteae]] | genus = [[Tagetes]] | species = '''''T. llucida''''' | binomial = '''''Tagetes llucida''''' | binomial_authority = [[Cav.]] }} '''''Tagetes llucida''''', conocíu como '''pericón''' o '''Santa María''' ye una yerba nativa de [[Méxicu]] y de [[Guatemala]] que pertenez a la familia de les [[asteracees]]. [[Ficheru:Starr 071024-8778 Tagetes lucida.jpg|thumb|Detalle de les flores]] [[Ficheru:Tagète luisante.JPG|thumb|Vista de la planta]] [[Ficheru:Starr 071024-8777 Tagetes lucida.jpg|thumb|Flores]] ==Descripción== Ye del mesmu [[genus|xéneru]] que'l [[huacatay]] y [[cempasúchil]], pero a diferencia d'estos dos ye perenne. Tien [[fueya|fueyes]] pequeñes y verdes, bien arumoses, y [[flor|flores]] marielles pel branu. Alcuéntrase nos llanos, campos y al llau de les carreteres nos montes de pinu-encino templaos de Méxicu y de Guatemala. == Usos == Ye usáu pa preparar un fervinchu o mate que s'usa pa curar el malestar estomacal. Güel bien fuerte a [[Pimpinella anisum]] cuando se preparar en té, pero pa cocinar puede usase como sustitutu pal [[estragón]]. En tiempos prehispanos lleldábase'l té de pericón pa alucinógenico. Planta orixinaria de [[Méxicu]] d'usu frecuente y bien antiguu. Detectóse actividá [[antibiótica]] contra ''[[Salmonella pyogenes]]'' y ''[[Candida albicans]]'', lo que señala que la planta ye efectiva cuando s'utiliza en procesos infeiciosos qu'arreyen a estos organismos.<ref name = Mtm>{{Cita web |url=http://www.medicinatradicionalmexicana.unam.mx/monografia.php?l=3&t=Peric%C3%B3n&id=8002 |títulu=''{{PAGENAME}}'' en Medicina tradicional de Méxicu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130831091739/http://www.medicinatradicionalmexicana.unam.mx/monografia.php?l=3&t=Peric%C3%B3n&id=8002 |fechaarchivu=2013-08-31 }}</ref> Tamién ye llargamente usada na tradición de la tintorería natural, les sos partes aérees dan un formosu color mostaza a los texíos. == Taxonomía == ''Tagetes llucida'' describióse por [[Antonio José de Cavanilles]] y espublizóse en ''[[Icones et Descriptiones Plantarum]]'' 3(2): 33, t. 264. 1794[1795-1796].<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/2726346 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=16 d'ochobre de 2012 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Tagetes''''': nome xenéricu que provién de la [[mitoloxía etrusca]] [[Tages]].<ref>{{cita llibru|last=Everett|first=Thomas H.|títulu=The New York Botanical Garden illustrated encyclopedia of horticulture|url=https://books.google.com/books?id=KeGzp-YXrPYC&pg=PA3290|añu=1982|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-8240-7240-7|page=3290}}</ref> '''''llucida''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa "brillante, clara".<ref>[http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.115.html N'Epítetos Botánicos]</ref> ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: * ''Tagetes anethina'' Sessé & Moc. * ''Tagetes florida'' Sweet * ''Tagetes gilletii'' De Wild. * ''Tagetes llucida'' (Sweet) Voss * ''Tagetes llucida f. florida'' (Sweet) Voss * ''Tagetes llucida subsp. schiedeana'' (Less.) Neher * ''Tagetes pineda'' La Llave * ''Tagetes schiedeana'' Less. * ''Tagetes seleri'' Rydb.<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/search?q=Tagetes+llucida ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]</ref> == Nome común == Anisillo, atagote, cedrón, flor de xuchitl, hierbanís, hierba anís, yerba de nubes, yerba de San Juan, yerba santo, periquillo, rincón, Santa María, Santa María de xardín, tatalencho, yerbanís, yauhtli.<ref name = Mtm/> == Floclore == El 29 de setiembre, día de [[Arcánxel_Miguel | San Miguel]], nel estáu mexicanu de [[Morelos]] ellabórense cruces feches con esta flor, mesmes que son colgaes a les puertes de les cases y automóviles.<ref>{{cita web |url=http://www.mexicodesconocido.com.mx/san-miguelito-y-les sos-cruces-de-pericon-morelos.html |títulu=San Miguelito y les sos cruces de pericón (Morelos) |fechaaccesu=29 de Setiembre de 2015 |apellíu= |nome= |enllaceautor= |formatu= |obra= |editor= |editorial= |ubicación= |idioma= |cita= }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.diariodemorelos.com/article/el-peric%C3%B3n-una-tradici%C3%B3n |títulu=El pericón, una tradición |fechaaccesu=29 de Setiembre de 2015 |apellíu=Lavín León |nome=Teodoro |enllaceautor= |formatu= |obra= |editor= |editorial= |ubicación= |idioma= |cita= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150930150550/http://www.diariodemorelos.com/article/el-peric%C3%B3n-una-tradici%C3%B3n |fechaarchivu=2015-09-30 }}</ref> == Ver tamién == * [[Planta melecinal]] * [[Fitoterapia]] * [[Usos melecinales de los raigaños]] * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] == Referencies == {{llistaref}} ==Bibliografía== # Nelson, C. H. 2008. Cat. Pl. Vasc. Honduras 1–1576. == Enllaces esternos == {{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{commonscat|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Plantes descrites en 1795]] [[Categoría:Tagetes|llucida]] [[Categoría:Plantes descrites por Cavanilles]] [[Categoría:TBSpecies]] pluajhmab1f4dbe0a35jmfqfi5tyvzh 0 68137 4503217 4110947 2026-07-08T07:22:00Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503217 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Swertia perennis}} {{Ficha de taxón | ''Swertia perennis'' | image = Swertia perennis a1.jpg | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Gentianales]] | familia = [[Gentianaceae]] | tribus = [[Gentianeae]] | subtribus = [[Swertiinae]] | genus = [[Swertia]] | species = S. perennis | binomial = Swertia perennis | binomial_authority = [[L.]] 1753 }} '''''Swertia perennis''''' ye una [[especie]] perteneciente a la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Gentianaceae]]. [[Ficheru:Swertia perennis a5.jpg|thumb|Nel so hábitat]] [[Ficheru:Star felwort flower spike.jpg|thumb|Inflorescencia]] ==Calteres== [[Planta perenne]], erecta, ensin ramificar. Fueyes ovales, enteres, con 5-7 nervios paralelos, les inferiores con llongures [[peciolu|peciolos]] y les cimeres sentaes y abrazadoras. [[Flor|Flores]] estrellaes, de 20-30 mm, con [[pétalu|pétalos]] apuntiaos de color violeta o púrpura, mariellu verdoso o blanques con manches o llinies escures; [[mota]] estremáu hasta la base, y, dos [[nectariu|nectarios]] na base; arrexuntaes n'[[inflorescencia|inflorescencies]] terminales ramificaes. Floria nel branu. Especie variable.<ref>{{Cita llibru|apellíos=Maza|nome=M.|coautor=Cartaxena F., Navarro L.M|títulu=Guía de flores del Pirinéu|editorial=Benasque:Barrabés|añu=2008|id=ISBN 978-84-95744-59-3}}</ref> ==Hábitat== Llugares bien húmedos nos montes, azafraes, [[prau|praos]] húmedos, regueros. ==Distribución== N'Europa n'[[Austria]], [[Bulgaria]], [[República Checa]], [[Eslovaquia]], [[Francia]], [[Alemaña]], [[Suiza]], [[España]], [[Italia]], [[Eslovenia]], [[Polonia]], [[Rumanía]] y [[Rusia]].<ref>{{Cita llibru|apellíos=Polunin|nome=O|títulu=Guía fotográfica de las Flores Silvestres de España y de Europa|añu=1989|editorial=Barcelona:Omega|id=ISBN 84-282-0857-3}}</ref> == Taxonomía == ''Swertia perennis'' foi descritu por [[Carlos Linneo]] y espublizóse en ''[[Species Plantarum]]'' 1: 226. 1753.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/13800071 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=29 d'abril de 2014 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Swertia''''': nome xenéricu que foi dau n'honor d'[[Emanuel Sweert]], herbalista [[Alemaña|alemán]], nacíu en 1552.<ref>[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?4374,4404,4412 En Jepson Manual]</ref> '''''perennis''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa "perenne". ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: *''Gentiana paniculata'' [[Lam.]] [1779, Fl. Fr., 2 : 290] [nom. illeg.] *''Gentiana palustris'' [[All.]] [1785, Fl. Pedem., 2 : 101] *''Blepharaden perennis'' (L.) [[Dulac]]<ref name = Tela>{{cita web |url=http://www.tela-botanica.org/eflore/BDNFF/4.02/nn/66585/synonymie |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=7 de xunu de 2010 |formatu= |obra= Tela Botánico}}</ref> * ''Gentiana swertia'' E.H.L.Krause * ''Swertia alpestris'' Baumg. * ''Swertia manshurica'' (Kom.) Kitag. * ''Swertia obtusa'' Ledeb. * ''Swertia punctata'' Baumg.<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2590292 ''{{PAGENAME}}'' en ''[[The Plant List]]'']</ref> == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] == Referencies == {{llistaref}} ==Bibliografía== # Flora of China Editorial Committee. 1995. Flora of China (Gentianaceae through Boraginaceae). 16: 1–479. In C. Y. Wu, P. H. Raven & D. Y. Hong (eds.) Fl. China. Science Press & Missouri Botanical Garden Press, Beijing & St. Louis. ==Enllaces esternos== {{commonscat}} *[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?4374,4404,4412 Jepson Manual Treatment] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SWPE USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121112130056/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SWPE |date=2012-11-12 }} *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi-bin/img_query?where-taxon=Swertia+perennis Photo gallery] {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Flora d'Europa]] [[Categoría:Plantes descrites en 1753]] [[Categoría:Plantes descrites por Linnaeus]] [[Categoría:Swertia|perennis]] [[Categoría:TBSpecies]] dgl0frw8p4pt93db124jo037xj26r7m 0 74112 4503092 4385406 2026-07-07T15:56:48Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503092 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Shang Yang''' ({{zh|t=商鞅|s=商鞅|p=Shāng Yāng|w=Shang Yang}}, 390–338 edC) foi un importante estadista del [[Estáu Qin]] mientres el [[Reinos Combatientes|Periodu de los Reinos Combatientes]] de la historia china. Nacíu '''Wei Yang''' ({{zh|t=衛鞅|s=卫鞅}}) nel [[Estáu Wei]], col sofitu del [[Duque Xiao de Qin]] Yang llevó a cabu numberoses reformes en Qin. Les mesmes atopábense en concordanza cola so filosofía [[Llegalismu (filosofía china)||legista]] tal como-y la presenta na obra ''El Llibru del Lord Shang'' y ayudaron a Qin nel so tresformamientu dende un estáu periféricu hasta convertise nun reinu bien centralizáu y poderosu no militar. Shang modificó l'alministración del estáu por aciu l'énfasis na [[meritocracia]] y el desenvolvimientu del poder de la [[nobleza]]. == Reformes == La mayoría de les reformes de Yang fueron tomaes de polítiques implementaes n'otros sitios, tales como les llevaes a cabu por [[Wu Qi]] nel [[Estáu Chu]]; sicasí, les reformes de Yang fueron más metódiques y estremes qu'aquelles llevaes a cabu n'otros estaos. So la guía de Yang, rápido Qin algamó y pasó les reformes llevaes a cabu n'otros estaos. Entós que el Duque Xiao de Qin, ocupara'l tronu Qin, Yang dexó'l so cargu menor nel [[Estáu Wei]] (nel senu de que la so familia gobernante naciera, onde entá nun ocupara una posición elevada<ref>pg 79 of ''Classical China''</ref>) pa convertise n'asesor principal en Qin a pidíu del Duque Xiao. Los cambeos qu'impunxo ellí nel sistema llegal del estáu (los cualos díxose estableciéronse sobre'l ''Canon de Lleis'' de Li Kui impulsaron a Qin a un periodu de prosperidá. Les sos polítiques sentaron les bases que dexaron a Qin conquistar toa China, unificando'l país per primer vegada y defendiendo l'establecimientu de la [[dinastía Qin]]. [[Han Feizi]] da-y creitu por crear dos teoríes; # ''Ding Fa'' (定法; afaer los estándares) # ''Yi Min'' (一民; tratar a les persones en forma consistente) == Ver tamién == * [[El llibru de Lord Shang]] * [[Filosofía china]] * [[Han Feizi]] * [[Li Kui (legalism)|Li Kui]] * [[Estáu Qin]] * [[Dinastía Qin]] * [[Reinos Combatientes|Periodu de los Reinos Combatientes]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * Li Yu-ning, ''ShangYang's Reforms'' (M.E. Sharpe Inc., 1977). * Zhang, Guohua, {{Enllaz rotu|1="Shang Yang" |2=http://www.wordpedia.com/search/Content.asp?ID=10385 |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}. ''[[Encyclopedia of China]]'' (Law Edition), 1st ed. * Xie, Qingkui, [http://www.wordpedia.com/search/Content.asp?ID=9297 "Shang Yang"]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250709120451/http://www.wordpedia.com/search/Content.asp%3FID=9297 |date=2025-07-09 }}. ''[[Encyclopedia of China]]'' (Political Science Edition), 1st ed. * 国史概要 (第二版) ISBN 7-309-02481-8 * 戰國策 (''[[Record of the Warring States]]''), 秦第一 == Enllaces esternos == * [[Hong Kong University]] Philosophy Department, ''[http://www.hku.hk/philodep/ch/Lord%20Shang.htm Lord Shang]'' * [http://ctext.org/shang-jun-shu ''The Book of Lord Shang''] Chinese-English parallel text, Chinese Text Project * 戰國策 [http://ctext.org/zhan-guo-ce/qin-yi 秦第一] * {{gutenberg author|id=Shang_Yang|name=Shang Yang}} (in Chinese) * [http://www.hku.hk/philodep/ch/Lord%20Shang.htm Lord Shang (died 338 BC)] * [https://web.archive.org/web/20110707173509/http://www.asiamovies-tvshows.com/246/the-qin-empire/ China TV dramatisation of Shang Yang's story] {{Tradubot|Shang Yang}} [[Categoría:Filósofos y filósofes de China]] [[Categoría:Chinos del sieglu IV e.C.]] [[Categoría:Filósofos y filósofes]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía NF]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]] mapwk5d2yv7a6olu048eejno33t7l8j 0 79931 4503103 4043645 2026-07-07T18:42:14Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503103 wikitext text/x-wiki {{ficha de mineral}} La silvanita o '''sylvanita''' ye un mineral de la clase de los minerales sulfuros. Foi afayada en [[1835]] nuna mina de Baia de Arieș (entós llamada ''Aranyosbánya'') del distritu d'Alba, na rexón de [[Transilvania]] ([[Rumanía]], entós [[Hungría]]), siendo nomada asina por esta rexón. Sinónimos pocu usaos son: ''aurotellurita'', ''goldschmidtita'' o ''teluriu mariellu''. [[Ficheru:Sylvanite-Quartz-260038.jpg|300px|miniaturadeimagen|Silvanita]] == Carauterístiques químiques == Ye un teluriuro de [[plata]] y [[oru]]. Amás de los elementos de la so fórmula, suel llevar como impureces: [[antimoniu]], [[Plomu|plomu]], [[cobre]] y [[níquel]]. == Formación y xacimientos == Atópase más comúnmente en vetes hidrotermales de baxa temperatura, anque tamién en depósitos de media y alta temperatura, onde típicamente ye unu de los postreros minerales que se formen. Suel atopase acomuñáu a otros minerales como: oru, calaverita, krennerita, altaíta, hessita, petzita, acantita, [[pirita]], galena, [[Blenda|esfalerita]], [[calcopirita]], cuarzu, calcedonia o [[fluorita]]. == Usos == Pue ser estrayida nes mines como mena minoritaria de plata y oru. == Referencies == {{llistaref}} * [http://www.mindat.org/min-3849.html Silvanita], ''mindat.org''. * [http://webmineral.com/data/Sylvanite.shtml Silvanita], ''webmineral.com''. * [http://rruff.geo.arizona.edu/doclib/hom/sylvanite.pdf Manual de silvanita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415072422/http://rruff.geo.arizona.edu/doclib/hom/sylvanite.pdf |date=2012-04-15 }}, ''Mineral Data Publishing''. {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Minerales]] kh7kn3deflg0qyajzkc709cg6p6vqd2 0 79972 4503093 4043642 2026-07-07T16:11:10Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503093 wikitext text/x-wiki {{ficha de mineral}} [[Ficheru:Shattuckite-k-123a.jpg|300px|miniaturadeimagen|Shattuckita]] La '''shattuckita''' ye un mineral de la clase de los inosilicatos, y dientro d'esta pertenez al llamáu “grupu de los piroxenos”. Foi afayada en [[1915]] na mina de Shattuck en Bisbee, nel estáu d'[[Arizona]] (EE. XX.), siendo nomada asina pol nome de la mina.<ref>Schaller, W.T. (1915), Four new minerals, Journal of the Washington Academy of Sciences: 5: 7.</ref> == Carauterístiques químiques == Ye un [[silicatu]] hidroxilado de [[Cobre|cobre.]] Pue ser confundida cola [[plancheíta]] (Cu8(Si4O11)2(OH)4·H2O). Amás de los elementos de la so fórmula, suel llevar como impureces: [[fierro]], [[manganesu]], [[magnesiu]], [[calciu]] y [[agua]]. == Formación y xacimientos == Ye un raru mineral de formación secundaria na zona d'oxidación de los xacimientos de minerales del cobre, a partir de l'alteración de la [[malaquita]]. Suel atopase acomuñáu a otros minerales como: [[crisocola]], ajoíta, malaquita, cuarzu o hematita. == Referencies == {{Llistaref}} * [http://www.mindat.org/min-3634.html Shattuckita], ''mindat.org''. * [http://webmineral.com/data/Shattuckite.shtml Shattuckita], ''webmineral.com''. * [http://rruff.geo.arizona.edu/doclib/hom/shattuckite.pdf Manual de shattuckita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205143704/http://rruff.geo.arizona.edu/doclib/hom/shattuckite.pdf |date=2012-02-05 }}, ''Mineral Data Publishing''. {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Minerales]] mc3w43011ese2wc3joaoumrl2h8tlog 0 83122 4503084 4388289 2026-07-07T15:00:37Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503084 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón | status = NE | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | classis = [[Insecta]] | ordo = [[Lepidoptera]] | subordo = [[Ditrysia]] | superfamilia = [[Sesioidea]] | familia = [[Sesiidae]] | subfamilia = [[Sesiinae]] | tribus = [[Sesiini]] | genus = ''[[Sesia (xéneru)|Sesia]]'' | species = '''''S. apiformis''''' | binomial = ''Sesia apiformis'' | binomial_authority = (Clerck, 1759) }} '''''Sesia apiformis''''' ye un [[Inseutu|inseutu]] lepidópteru de la familia Sesiidae. (Clerck, 1759).<ref name="forestales"/> Los imagos asonsañen nel so aspeutu a una aviespa.<ref name="PEJ">{{cita llibru |URL=https://books.google.es/books?id=GG-VYlnfgPUC&pg=PA180&lpg=PA180#v=onepage&q&f=false|títulu=Plagas y enfermedades de jardines|autor=Sonia Villalva Quintana|edición=2ª|editorial=Mundi-Prensa Libros|añu=2005|isbn=8484761789}}</ref> Esti lepidópteru furador aliméntase n'estáu de gata fundamentalmente de chopos (''Populus'' sp.) y, en menor midida, de sauces (''[[Salix]]'' sp.) y omeru ''[[Alnus glutinosa]].''<ref name="PEJ">{{cita llibru |URL=https://books.google.es/books?id=GG-VYlnfgPUC&pg=PA180&lpg=PA180#v=onepage&q&f=false|títulu=Plagas y enfermedades de jardines|autor=Sonia Villalva Quintana|edición=2ª|editorial=Mundi-Prensa Libros|añu=2005|isbn=8484761789}}</ref> Ta considerada una plaga pa estos árboles, a los que causa importantes daños na base y nos raigaños qu'afecten a la formación de la planta.<ref name="forestales"/><ref>{{es}} http://www.agrologica.es/informacion-plaga/sesia-sesia-apiformis/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018052252/http://www.agrologica.es/informacion-plaga/sesia-sesia-apiformis/ |date=2016-10-18 }} Información de plagues</ref><ref>{{en}} http://www.lepiforum.de/lepiwiki.pl?Sesia_Apiformis Sesia Apiformis - Lepiforum</ref><ref>{{es}} http://animalandia.educa.madrid.org/ficha.php?id=2596 Sesia apiformes Animalandia-edica-Madrid</ref> == Bioloxía == Pa completar el so ciclu biolóxicu precisen siquier dos años. En remaneciendo de les galeríes del árbol en que se desenvolvieron y dempués d'espurrir les ales, les femes posense nel tueru o nes sos cercaníes y emiten feromones que los machos detecten coles sos antenes y alleguen p'apariase; una vegada fecundada, la fema realiza la puesta d'unos 2000 [[Güevu (bioloxía)|güevos]] qu'almacenaba nel so abdome, cerca de la base del tueru o raigaños gruesos del árbol. Al nacer les canesbes tienen la cabeza de color castañu en forma de corazón y l'abdome blancu, nel so últimu segmentu cunten con un gabitu quitinoso narquiáu palantre; conforme van evolucionando son más anches y de mayor llargor, pudiendo algamar hasta 55 mm, y empiecen a alimentase de la madera. Aproximao a metá del so desenvolvimientu constrúi un brotu de color pardu escuru colos serrinos de la madera nel que se va tresformar en pupa daqué más d'un mes dempués el nuevu imago ruempe'l [[Pupa|brotu]] y sale al esterior. Anque la caparina asemeyase nel so aspeutu a una aviespa, puede estremase d'éstes pol so abdome n'allongamientu col tórax, ensin el característicu estrechamientu de les aviespes. Los machos son de menor tamañu y tienen un menor valumbu que les femes (40 mm, frente a los 45 mm de les femes). Les sos antenes son de color negru, bipectinades y cunten con una guedeya de pelos de color mariellu na base; el cuartu segmentu del abdome difier de los demás y tien un color mariellu con tonos pardu escuru nel casu del machu y negru cobrizu nel casu de les femes.<ref name="forestales">{{cita web |url=http://www.forestales.net/archivos/fichas/plagas/Sesia-apiformis.pdf|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.forestales.net/archivos/fichas/plagas/Sesia-apiformis.pdf|fechaarchivu=20 de payares de 2015|autor=Enrique Martín Vernal|títulu=''Sesia apiformis'' L., oruga perforadora de chopos|obra=Plagas y enfermedades de las masas forestales españolas|editorial=Colegio Oficial de Ingenieros Téunicos Forestales|fechaaccesu=11 de xunetu de 2010}}</ref> == Daños nos árboles == Los daños que producen les gates d'estos lepidópteros furadores afecten principalmente a la formación de los árboles nos que s'agospien y a la so posterior crecedera. Les galeríes qu'escaven ruempen los texíos conductores y afecten a la circulación de la cazumbre, lo que trai de resultes una debilitación del árbol. Los daños nos raigaños y la base del tueru pueden tener de resultes que los pies afeutaos puedan llegar a partise pola aición del viento. <ref name="forestales"/> == Ver tamién == * ''Paranthrene tabaniformis'' - [http://www.redforesta.com/blog/2010/12/15/paranthrene-tabaniformis-taladro-del-chopo-y-del-sauce-ciclo-biologico-danos-y-metodos-de-control/ Redforesta - Red Social de los Profesionales del Medio Natural - Parantherene tabaniformis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170424181445/http://www.redforesta.com/blog/2010/12/15/paranthrene-tabaniformis-taladro-del-chopo-y-del-sauce-ciclo-biologico-danos-y-metodos-de-control/ |date=2017-04-24 }} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Plagues]] [[Categoría:Sesia]] [[Categoría:Arthropoda]] [[Categoría:Artrópodos]] oty0aulubs7lzn1rjzor72gaea3thmd 0 84869 4503126 4379375 2026-07-07T21:28:46Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503126 wikitext text/x-wiki {{ficha de taxón | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | classis = [[Insecta]] | ordo = [[Lepidoptera]] | familia = [[Sphingidae]] | genus = ''[[Smerinthulus]]'' | species = '''''S. perversa''''' | binomial = ''Smerinthulus perversa'' | binomial_authority = ([[Walter Rothschild|Rothschild]], 1895) | synonyms = *''Cypa perversa'' <small>Rothschild, 1895</small> *''Smerinthulus doipuiensis'' <small>Inoue, 1991</small> }} '''''Smerinthulus perversa''''' ye una especie de poliya de la familia [[Sphingidae]]. Sábese que vuela en [[República de China|Taiwán]], [[Nepal]], [[India]] norte oriental, norte de [[Myanmar]], al suroeste y sureste de [[República Popular China]] y [[Tailandia]]. El so valumbu ye de 62 a 90 mm. Ye similar a "''Smerinthulus dohrni'' " pero tien una banda postdiscal corita y aveseda na parte cimera de les ales traseres.  == Sinonimia == * Cypa perversa (Rothschild, 1895)  * Smerinthulus doipuiensis (Inoue, 1991) == Subespecie == * ''Smerinthulus perversa maldadosa'' ([[Nepal]], [[India]] norte oriental, norte de [[Myanmar]], [[República Popular China|China]] sur occidental y [[Tailandia]]).<ref>{{cita web|author=Pittaway AR; Kitching I|url=http://tpittaway.tripod.com/china/s_per.htm|títulu='&#39;Smerinthulus perversa perversa'&#39; at Sphingidae of the Eastern Palaearctic|publisher=Tpittaway.tripod.com|date=|fechaaccesu=2011-11-01}}</ref> * ''Smerinthulus perversa flavomaculatus'' Inoue, 1990 ([[Taiwán]]).<ref>{{cita web|author=Pittaway AR; Kitching I|url=http://tpittaway.tripod.com/china/s_fla.htm|títulu='&#39;Smerinthulus perversa flavomaculatus'&#39; at Sphingidae of the Eastern Palaearctic|publisher=Tpittaway.tripod.com|date=|fechaaccesu=2011-11-01}}</ref> * ''Smerinthulus perversa pallidus'' Mell, 1922 (Sur de China).<ref>{{cita web|author=Pittaway AR; Kitching I|url=http://tpittaway.tripod.com/china/s_pal.htm|títulu='&#39;Smerinthulus perversa pallidus'&#39; at Sphingidae of the Eastern Palaearctic|publisher=Tpittaway.tripod.com|date=|fechaaccesu=2011-11-01|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110717104956/http://tpittaway.tripod.com/china/s_pal.htm|fechaarchivu=2011-07-17}}</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat}} {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Smerinthulus]] [[Categoría:Polinizadores]] 3p39d0e4z5d08qqmzz4pjfbnhnoz307 0 92475 4503185 4445122 2026-07-08T04:18:52Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503185 wikitext text/x-wiki {{otros usos|Suañu|pa=los procesos fantásticos de quien duerme|les representaciones fantástiques de quien duerme|l'actu de dormir|}} {{otrosusos}} {{Ficha xenérica}} [[Ficheru:Antonio de Pereda - El sueño del caballero - Google Art Project.jpg|right|thumb|''[[El suañu del caballeru (Pereda)|El suañu del caballeru]]'' (1655), cuadru del pintor barrocu [[Antonio de Pereda]]]] [[Ficheru:Gustave Courbet 038.jpg|thumb|''Muyer dormiendo'', de [[Gustave Courbet]].]] [[Ficheru:Sleepy men.JPG|thumb|Dos homes adormilitiaos nun espaciu públicu.]] [[Ficheru:Attention dormir.png|miniaturadeimagen|La [[National Sleep Foundation]]<ref>{{Cita web|url=http://www.bbc.com/mundo/noticias/2015/02/150209_salú_hores_de_sueno_dormir_il|títulu=¿Cuántes hores precisamos dormir según la nuesa edá?|editorial=BBC Mundu|fechaaccesu=3 de setiembre de 2016|autor=|enllaceautor=|fecha=|8=}}</ref> considera afechos los siguientes númberos d'hores diaries, conforme a edá, pa dormir: <br> '''Neños pequeños''' (1-2 años): ente 11 y 14 hores.<br> '''Neños n'edá preescolar''' (3-5 años): ente 10 y 13 hores.<br> '''Neños n'edá escolar''' (6-13 años): ente 9 y 11 hores.<br> '''Adolescentes''' (14-17 años): unes 10,08 hores.<br> '''Adultos más mozos''' (18 a 25 años): ente 7 y 9 hores.<br> '''Adultos''' (26-64 años): ente 7 y 9 hores.<br> '''Adultos mayores''' (de 65 años): ente 7 y 8 hores.]] El vocablu '''suañu''' (del [[llatín]] ''somnus'', que se caltién nos cultismos ''somníferu'', ''dormiyosu'' y ''sonámbulu'') designa tantu l'actu de dormir como'l deséu de faelo (tener suañu). [[Metáfora|Metafóricamente]], afírmase qu'una parte del cuerpu ''durmióse-y'' a una persona, cuando se pierde o amenorga pasaxeramente la sensibilidá na mesma ([[parestesia]]). == Etapes del suañu == [[Ficheru:A child sleeping.jpg|thumb|Los neños pequeños tienen de dormir a intervalos delles vegaes nel día.]] Nel adultu, el suañu nocherniegu d'unos ocho hores entamar en 4-5 ciclos d'unos 90-120 minutos, mientres los cualos pásase de la [[estáu de conciencia|vixilia]] a la [[somnolencia]] (estadiu o '''fase I'''), d'ellí al suañu llixeru ('''fase II'''), d'ellí al suañu lentu o fondu ('''fase III''') y finalmente al [[suañu MOR]] ('''fase IV'''). La so distribución estándar nun adultu sanu ye aproximao la siguiente: Fase I, el 5&nbsp;%; Fase II, el 50&nbsp;%; Fase III, el 20&nbsp;% y Fase MOR, el 25&nbsp;%. Los estaos y fases del suañu humanu definir según los patrones carauterísticos que se reparen por aciu l'[[electroencefalografía|electroencefalograma (EEG)]], l'[[electrooculograma]] (EOG, una midida de los movimientos oculares) y l'[[electromiografía|electromiograma]] de superficie (EMG, movimientu de los músculos esqueléticos). El rexistru d'estos parámetros electrofisiológicos pa definir los estaos de suañu y de vixilia denominar [[polisomnografía]]. Estos perfiles describen dos estaos del suañu: * '''Suañu ensin movimientos oculares rabiones''' ([[NMOR|suaño non MOR, o NMOR]]; ''NREM'' n'inglés). Nel que pueden estremase tres fases: ** La '''Fase I''' del NMOR (fase del suañu llixeru) ye la transición dende la vixilia al suañu; reconocer pola desapaición del patrón regular α (''alfa'', d'[[amplitú (física)|amplitú d'onda]] alta y regular, de 8 a 13&nbsp;[[herciu|Hz]]) y la instauración de la onda θ (''theta'', d'un patrón d'amplitú baxa y de [[frecuencia]] mista, predominantemente nel intervalu de 2 a 7&nbsp;[[herciu|Hz]]), con movimientos oculares lentos "en balancín". ** La '''Fase II''' del NMOR definir pola apaición de [[complexu K|complexos K]] y de [[fusu del suaño|fusos de suañu]] superpuestos a una actividá de base similar a la del estáu 1. Los complexos K son descargues lentes, negatives (escontra riba) y d'amplitú elevada que se siguen darréu dempués por una [[deflexión]] positiva (escontra baxo). Los fusos de suañu son descargues d'alta frecuencia de curtia duración que presenten una amplitú carauterística con xubíes y baxaes. Nun hai actividá ocular y l'[[electromiografía|EMG]] da un resultáu similar al estáu 1. ** La '''Fase III''' del NMOR (primeramente estremada en fases III y IV) ye la fase de mayor fondura nel suañu, y caracterízase por ser un suañu d'ente 20% a % d'actividá δ (''delta'', d'amplitú elevada, >&nbsp;75&nbsp;[[voltiu|microV]], y de 0,5 a 2&nbsp;[[herciu|Hz]]). Los fusos del suañu pueden persistir y sigue ensin haber actividá ocular. L'actividá del EMG permanez nun nivel amenorgáu y d'altu voltaxe, qu'entiende siquier el 50% del rexistru. La fase III del NMOR denominar ''suañu d'ondes lentes'' (SOL), ''suañu delta'' o ''suañu fondu''. * '''Suañu de movimientos oculares rabiones''' ([[movimientos oculares rápidos|MOR]]; ''REM'' n'inglés), o '''fase IV''' del suañu, conocíu tamién como ''suañu paradóxicu'', ''suañu desincronizado'' o ''suañu D'', carauterizar por un EEG de baxa amplitú y de frecuencia mista similar al de la fase I del NMOR. Prodúcense biltos d'actividá más lenta (3 a 5&nbsp;[[herciu|Hz]]) con deflexiones negatives superficiales ("[[onda|ondes]] en diente de sierra") que se superponen con frecuencia a esti patrón. El EOG da muestres de movimientos oculares rabiones similares a les que se reparen cuando la persona permanez despierta y colos güeyos abiertos. L'actividá del EMG permanez ausente, un reflexu de l'[[atonía]] muscular completa de la [[paralís del suaño|paralís]] motora descendente carauterística d'esti estáu. Nesta etapa preséntense les ensoñaciones (fase [[suañu|onírica]]). Ye habitual que se presenten de 4 a 6 periodos de suañu MOR mientres la nueche.<ref>Sandoval Kingwergs, G. (2002). ''Factores de riesgu rellacionaos cola velea: Aplicación del Inventariu de Salú, Estilos de Vida y Comportamientu (S.Y.Vi.C.)''. Tesis de llicenciatura. 219 pp. Méxicu: Facultá de Psicoloxía, UNAM.</ref> <gallery> Image:Sleep EEG Stage 1.jpg|Fase 1 Image:Sleep EEG Stage 2.jpg|Fase 2 Image:Sleep EEG Stage 4.jpg|Fase 3 Image:Sleep EEG REM.png|Suaño MOR </gallery> === Necesidaes de suañu y edá === Les necesidaes de suañu varien según la edá. El neñu naciellu duerme casi tol día, con una proporción próxima al 50&nbsp;% del denomináu suañu «activu», que ye l'equivalente del suañu MOR. A lo llargo de la [[lactancia materna|lactancia]] los periodos de vixilia son progresivamente más enllargaos y consolídase el suañu de la nueche; amás, la proporción de suañu MOR baxa al 25-30&nbsp;%, que se va caltener mientres tola vida. De 1-3 años d'edá, el neñu yá solo duerme una o dos siesta. Ente los 4-5 años y l'[[adolescencia]] los neños son hipervigilantes, bien pocos duermen [[pigazu]] pero tienen un suañu nocherniegu de 9 hores bien estructurado en cinco ciclo o más. Nos individuos nuevos remanez en munchos casos la necesidá fisiolóxica d'un pigazu a metá del día. La necesidá de suañu nun adultu puede bazcuyar ente 5 y 9 hores. Coles mesmes, varia notablemente l'horariu de suañu ente [[búho (persona)|noctámbulos]] y [[calandria (persona)|madrugadores]]. En dómines de muncha actividá intelectual o de crecedera o mientres los meses del embaranzu, puede aumentar la necesidá de suañu, ente que l'[[estrés]], l'[[ansiedá]] o'l [[exerciciu físicu]] practicáu pela tarde pueden menguar la cantidá de suañu. Los estudios efeutuaos n'individuos aisllaos d'influencies esteriores amosaron que l'enclín fisiolóxicu xeneral ye a retrasar llixeramente la fase de suañu con respectu al ciclu convencional de 24 hores y a dormir una curtia [[pigazu]] «de mediudía» (Vallina, 2006, 232). Nos vieyos va estazándose el suañu nocherniegu con frecuentes episodios d'espertar y amenórgase enforma'l porcentaxe de suañu en fase IV y non tanto'l de suañu MOR, que se caltién más constante a lo llargo de la vida. Les persones d'edá avanzada tienden a aumentar el tiempu de permanencia na cama. Munches d'elles apigacen fácilmente mientres el día dellos pigazos curtios. El suañu representa una [[función vital]], por ser imprescindible (el ser humanu nun puede vivir ensin dormir), restauradora (el suañu repara'l cuerpu acaldía), complementaria y fundamental p'asegurar la vixilia (dormir pa poder sentise despiertu a otru día), [[fisioloxía|fisiológicamente]] necesariu. Mientres el suañu fondu (Fase III), produzse la restauración física y mientres el suañu MOR la restauración de la función cognitiva (procesu de deprendimientu, memoria y concentración). == Función biolóxica del suañu == [[Ficheru:028Apigazadura.jpg|thumb|''Apigazadura'', de [[Mauricio García Vega]].]] === Eliminación de residuos celulares del celebru === Mientres l'estáu de suañu, el [[sistema glinfático]] (equivalente al [[sistema linfáticu]] del restu del cuerpu), actívase 10 vegaes más en comparanza al estáu de vixilia, dexando que los residuos de les célules cerebrales esaniciar con mayor eficacia. Mientres el suañu produciría una contraición de les célules cerebrales, creándose asina más espaciu ente elles y con ello dexando que'l líquidu cefalorraquídeo circule más fácilmente al traviés del texíu cerebral; llimpiándose asina más llibremente los residuos, tales como la [[Beta-amiloide|proteína beta-amiloide]] responsable de la [[enfermedá d'Alzheimer]].<ref>[http://www.sciencemag.org/content/342/6156/373 L. Xie; H. Kang; Q. Xu; M. J. Chen; Y. Liao; T. Meenakshisundaram; J. O’Donnell; D. J. Christensen; J. J. Iliff; T. Takano; R. Deane; M. Nedergaard; C. Nicholson. «Sleep Drives Metabolite Clearance from the Adult Brain.» ''Science'' (2013). ]</ref> Amás, el cuerpu, mientres el suañu entra n'estáu anabólico, que sirve pa desenvolver numberoses funciones d'arreglu nel nuesu organismu. == Efeutos del suañu == === Afitamientu de la memoria === {{VT|Afitamientu de la memoria}} La hipótesis de que'l suañu participa nel afitamientu de la [[memoria (procesu)|memoria]] recién foi investigada por aciu cuatro paradigmes: # Efeutos de la privación del suañu sobre l'afitamientu d'alcordances; # Efeutos del deprendimientu sobre'l suañu posentrenamiento; # Efeutos de la estimulación mientres el suañu sobre los patrones de suañu y sobre la memoria, # Reexpresión de los patrones de comportamientu específicu neuronal mientres el suañu posentrenamiento. Dalgunos d'estos estudios confirmen la idea de que'l suañu ta fondamente implicáu nes funciones de la memoria n'humanos y animales. Sicasí, los datos disponibles entá son demasiáu escasos y n'ocasiones contradictorios pa confirmar o refugar inequívocamente la hipótesis de que l'afitamientu de memories [[memoria (procesu)#Memoria al llargu plazu|non declarativa y declarativa]], respeutivamente, dependan de los procesos de suañu MOR y NMOR. Per otra parte, nun s'atopó nenguna correllación ente la cantidá de suañu que se rexistra nuna especie y la so capacidá intelectual; si'l suañu sirviera pa consolidar la memoria, un gatu que duerme 16 hores diaries tendría de tener una memoria prodixosa, superior a la d'un ser humanu que namái duerme ocho hores. Tamién, persones que nun presenten suañu MOR, por casu, por mancadures traumátiques nel rombencéfalo o debíu al consumu de fármacos, nun tienen nengún problema en consolidar los sos aprendizaxes.{{ensin referencies}} Otros estudios más recién comparen el procesu d'ordenamientu de la memoria mientres el suañu col procesu de desfragmentación de la memoria de los ordenadores, dambos escorriendo un mesmu oxetivu de caltenimientu y economía de recursos, preparar pa una meyor disponibilidad operativa de la memoria mientres los momentos de mayor utilidá, como'l tar despiertu o n'actividá.{{ensin referencies}} ==== Procesamientu de la memoria ==== Los científicos demostraron de munches maneres que'l suañu ta rellacionáu cola memoria. Nun estudiu realizáu por Turner, Drummond, Salamat y Brown en persones y animales mientres el suañu demostróse que la [[memoria de trabayu]] vese afeutada pola [[privación de suañu|falta de suañu]]. La memoria de trabayu ye importante porque caltién activa la información pal so posterior procesamientu y sofita les funciones cognitives d'altu nivel, como la [[toma de decisiones]], el [[razonamientu]] y la [[memoria episódica]]. L'estudiu dexó a 18 muyeres y 22 homes dormir namái 26 minutos pela nueche mientres un periodu de cuatro díes. De primeres los suxetos fueron puestos a prueba en tests cognitivos (folgaos), depués de nuevu dos vegaes al día mientres los cuatro díes de privación de suañu. Na prueba final, la media de memoria de trabayu del grupu priváu de suañu amenorgárase nun 38 per cientu, en comparanza col [[grupu control|grupu de control]]. Paez que la memoria vese afeutada por distintes etapes del suañu, como'l [[movimientos oculares rápidos|suañu MOR]] y el suañu de baxa onda (SBO). Nun estudiu realizáu por Born, Rasch y Gais, tomáronse dellos grupos de suxetos humanos: el grupu de control y el grupu d'ensayu. Encamentóse una xera mental a medianueche (grupu d'ensayu) y otra xera a la fin de la nueche (grupu de control). En cuanto los suxetos dormíen, los [[hipnograma|hipnogrames]] marcaben un 23 per cientu de SBO, lo que nos fai saber que mientres la medianueche'l tipu de suañu predominante ye'l SBO. El grupu d'ensayu dio un 16 per cientu más que'l grupu de control (en [[memoria declarativa]]), ente que'l grupu de control dio un 25 per cientu más que'l grupu d'ensayu (en memoria de trabayu). Esto indica que la memoria de trabayu (la que más precisamos) ye más alta dempués del periodu de suañu MOR más estensu (escontra'l final de la nueche) y que, sicasí, la memoria declarativa (la que menos precisamos) arriquecer col SBO. Un estudiu realizáu por Datta, un neurocientíficu de la Escuela de Medicina na Universidá de Boston, sofita indireutamente estes resultancies. Los suxetos fueron 22 aguarones machu. Construyóse una caxa onde un aguarón podía movese llibremente d'un llau a otru. El fondu de la caxa taba fechu con una rejilla d'aceru. Poníase un aguarón na caxa y una activaba una potente lluz acompañada d'un soníu. Dempués de cinco segundos, aplicábase una descarga llétrica nel aguarón. Una vegada aplicada la descarga, l'aguarón podía movese al otru llau de la caxa y evitar la descarga. La duración de la descarga nunca yera de más de 5 segundos. Esto repitióse 30 vegaes na metá de los aguarones. A la otra metá, el grupu de control, fixéron-y lo mesmo pero ensin tener en cuenta la so reacción; dempués de les sesiones, poner a los aguarones n'otra caxa y fixéron-yos rexistros poligráficos llexando seis hores. Esti procesu repitir mientres tres díes. Esti estudiu determinó que, dempués de les sesiones (descargues llétriques), los aguarones pasaben un 25,47 per cientu más tiempu en suañu MOR. Estes pruebes sofiten los resultaos del estudiu de Born y el so equipu, qu'indica una correllación ente'l suañu MOR y la conocencia procedimental. Tamién se realizó un estudiu alrodiu de la participación de la [[estimulación transcraneana de corriente continua|estimulación de corriente continua]] na [[corteza prefrontal]] p'aumentar la cantidá d'oscilaciones lentes mientres el SWSfe. La estimulación de corriente continua meyora bien de la retención de pareyes de pallabres a otru día, lo que demuestra que'l SWS tien un papel importante nel afitamientu de les alcordances episódiques.<ref>Marshall ''et al.'', 2006, citáu en {{cita publicación|autor=Walker, M. P. |títulu=The Role of Sleep in Cognition and Emotion|publicación=[[Annals of the New York Academy of Sciences]]|volume= 1156|añu=2009|páxina=174}}</ref> Los diversos estudios suxeren qu'esiste una correllación ente'l suañu y les funciones de la memoria. Los investigadores del suañu de Harvard Saper<ref>{{cita publicación|doi=10.1038/nature04284|títulu=Hypothalamic regulation of sleep and circadian rhythms|añu=2005|apellíu1=Saper|nome1=Clifford B.|apellíu2=Scammell|nome2=Thomas E.|apellíu3=Lu|nome3=Jun|publicación=Nature|volume=437|númberu=7063|páxines=1257-63|pmid=16251950}}</ref> y Stickgold<ref>{{cita publicación|doi=10.1038/nature04286|títulu=Sleep-dependent memory consolidation|añu=2005|apellíu1=Stickgold|nome1=Robert|publicación=Nature|volume=437|númberu=7063|páxines=1272-8|pmid=16251952}}</ref> dixeron qu'una parte esencial de la memoria y del deprendimientu consiste en que les [[dendrita|dendrites]] de les [[neurona|célules nervioses]] unvien información a les célules pa faer nueves conexones neuronales. Pa faer esti procesu, les dendrites nun tienen de recibir nengún tipu d'información esterna y por ello suxerse qu'asocede mientres el suañu. == Árees del encéfalu implicaes nel suañu == * rexón anterior del [[hipotálamu]], área del [[prosencéfalu basal]] (suañu); * rexón posterior del hipotálamu, área del [[mesencéfalu]] ([[estáu de conciencia|vixilia]]). Estos dos árees del [[encéfalu]] que tán arreyaes na regulación del suañu fueron afayaes, a principios del [[sieglu XX]], primero que surdiera la [[neurociencia comportamental moderna]], pol neurólogu vienés [[barón Constantin Von Economo]]. Darréu la implicación d'estos dos árees confirmar por aciu estudios de mancadura n'animales esperimentales ([[Saper]], [[Chou]] y [[Scammell]], 2001). Anque nun s'esclariaron los factores que desencadenen el suañu, delles llinies d'investigación faen pensar que nel encéfalu esisten sustancies que lo inducen. Una d'elles podría ser l'[[adenosina]], que s'atropa mientres los periodos d'usu intensu del [[adenosín trifosfato|ATP]] ([[adenosín trifosfato]]) nel [[sistema nerviosu]], y xúnese a receptores específicos, los A1, y inhibe ciertes [[acetilcolina|neurones colinérgicas]] (lliberadores d'[[acetilcolina]]) del [[sistema d'activación reticular]] que participen nel [[estáu de conciencia|espertar]]. Con éses l'actividá del [[sistema d'activación reticular|sistema reticular]] mientres el suañu ye baxa pol efeutu inhibitorio de la adenosina. La [[cafeína]] (del café) y otres metilxantinas, sustancies conocíes pol so efeutu de caltener la vixilia, xunir colos receptores A1 y bloquiar, colo que torguen que la adenosina afitar a ellos ya induza el suañu.<ref>Tortora, Gerard J. & Reynolds, Sandra. ''Principios d'anatomía y fisioloxía.'' Trad. Rubén I. Sánchez M. [[Oxford University Press]]. Méxicu. 2002. páxs. 510-511.</ref> === Fármacos qu'afecten al suañu === La mayoría de los fármacos qu'inflúin nel suañu pueden clasificase nuna de dos categoríes distintes: * [[Hipnóticu|Hipnóticos]]: aumenten la cantidá de suañu. * [[fármacos antihipnóticos|Antihipnóticos]]: mengüen la cantidá de suañu.{{demostrar}} Hai una tercer categoría que cabría introducir, la de los fármacos qu'inflúin sobre la [[ritmu circadiano|ritmicidad circardiana]], siendo'l principal fármacu la [[melatonina]]. === Enfermedaes del suañu === *[[Apnea del suañu]]. Trestornu en que la persona dexa d'alendar mientres 10s o más, en forma repetitiva, mientres ta dormida, Lo más frecuente ye que se deba a perda del tonu nos músculos de la farinxe, lo cual dexa qu'asoceda'l colapsu de les víes respiratories.<ref name="Principios">Tortora, Gerard J. & Reynolds, Sandra. ''Principios d'anatomía y fisioloxía''. Traducción Rubén I. Sánchez M. Oxford University Press. Méxicu. 2002. páxs. 513.</ref> *[[Velea]]. Dificultá pa conciliar el suañu y quedase dormíu.<ref name="Principios" /> *[[Narcolepsia]]. Estáu en que nun se puede tornar el suañu REM mientres los periodos de vixilia. Arriendes d'ello, sobrevienen mientres el día episodios de suañu involuntarios con duración d'unos 15 minutos cada unu.<ref name="Principios" /> * [[Velea familiar fatal]]. Enfermedá hereditaria bien pocu frecuente. === Aspeutos xenéticos qu'inflúin na duración del suañu === Recién estudios punxeron de manifiestu qu'esisten trés variantes xenétiques rellacionaes cola duración del suañu: * Variante xenética cercana al xen PAX 8, que produz cambeos con un permediu de 2,6 minutos por apanfilo na duración del suañu. Ye la variante más fuertemente acomuñada a la duración del suañu. * Variante agües embaxo del xen VRK2, que produz cambeos con un permediu de 2 minutos por apanfilo na duración del suañu. * Variante agua enriba del xen VRK2, que produz cambeos con un permediu de 1,6 minutos na duración del suañu.<ref name=":0">{{Cita publicación|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=1.%09Jones,+Samuel+Y.,+et+al.+%22Genome-wide+association+analyses+in+128,266+individuals+identifies+new+morningness+and+sleep+duration+loci.%22+PLoS+Genet+12.8+(2016):+y1006125.|títulu=Genome-Wide Association Analyses in 128,266 Individuals Identifies New Morningness and Sleep Duration Loci|apellíu=Jones|nome=Samuel Y.|apellíos2=Tyrrell|nome2=Jessica|fecha=1 d'agostu de 2016|publicación=PLoS genetics|volume=12|númberu=8|páxines=y1006125|fechaaccesu=19 de febreru de 2017|issn=1553-7404|doi=10.1371/journal.pgen.1006125|pmc=|pmid=27494321|apellíos3=Wood|nome3=Andrew R.|apellíos4=Beaumont|nome4=Robin N.|apellíos5=Ruth|nome5=Katherine S.|apellíos6=Tuke|nome6=Marcus A.|apellíos7=Yaghootkar|nome7=Hanieh|apellíos8=Hu|nome8=Youna|apellíos9=Teder-Laving|nome9=Maris}}</ref> === Duración del suañu y enfermedá === Dende va dalgún tiempu, ye conocíu que la duración del suañu ta acomuñada con determinaes enfermedaes metabóliques, tales como obesidá y diabetes tipu 2. Nuevos estudios nesta llinia punxeron de manifiestu qu'esiste una clara correllación xenética ente la curtia duración del suañu y l'índiz de masa corporal (IMC), pero non con diabetes tipu 2; sicasí, esiste una clara correllación xenética ente una duración llarga del suañu, IMC y diabetes tipu 2. Sicasí nun se pudieron establecer fenómenos de causa-efeuto nestos parámetros, por cuenta de los múltiples factores qu'afecten a los mesmos.<ref name=":0" /><ref>{{Cita publicación|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=2.%09CappuccioFP,TaggartFM,KandalaNB,CurrieA,PeileE,StrangesS,etal.(2008)Meta-analysisof+shortsleepdurationandobesityinchildrenandadults.Sleep+31:619%E2%80%93626.PMID:18517032|títulu=Meta-analysis of short sleep duration and obesity in children and adults|apellíos=Cappuccio|nome=Francesco P.|apellíos2=Taggart|nome2=Frances M.|fecha=1 de mayu de 2008|publicación=Sleep|volume=31|númberu=5|páxines=619-626|fechaaccesu=19 de febreru de 2017|issn=0161-8105|doi=|pmc=|pmid=18517032|apellíos3=Kandala|nome3=Ngianga-Bakwin|apellíos4=Currie|nome4=Andrew|apellíos5=Peile|nome5=Ed|apellíos6=Stranges|nome6=Saverio|apellíos7=Miller|nome7=Michelle A.}}</ref><ref>{{Cita publicación|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=3.%09SchmidSM,HallschmidM,SchultesB(2015)Themetabolicburdenofsleeploss.LancetDiabetes+Endocrinol+3:52%E2%80%9362.doi:10.1016/S2213-8587(14)70012-9PMID:24731536|títulu=The metabolic burden of sleep loss|apellíos=Schmid|nome=Sebastian M.|apellíos2=Hallschmid|nome2=Manfred|fecha=1 de xineru de 2015|publicación=The Lancet. Diabetes & Endocrinology|volume=3|númberu=1|páxines=52–62|fechaaccesu=19 de febreru de 2017|issn=2213-8595|doi=10.1016/S2213-8587(14)70012-9|pmid=24731536|apellíos3=Schultes|nome3=Bernd}}</ref> == El suañu nos animales == [[Ficheru:Sueno en animales cuadro.gif|thumb|250px|Cantidá n'hores que duermen distintos mamíferos per día.]] L'actu de suañar foi namái confirmáu nel ''[[Homo sapiens]]''. Dellos animales tamién pasen pola [[movimientos oculares rápidos|fase MOR]] del suañu, pero la so esperiencia suxetiva ye malo de determinar. Paez que los [[Mammalia|mamíferos]] son los animales con mayor probabilidá de suañar por cuenta del so ciclu del suañu similar al humanu. Nel primer llugar de les [[estadística|estadístiques]] en términos de suañu atopa'l [[Felis silvestris catus|gatu]], que pasa un 70&nbsp;% de la so vida dormiendo y, a midida que avieya, la so etapa de vixilia mengua ostensiblemente. Los caballos, los coríos y les oveyes pueden dormir de pies o echaos. Sicasí, nun pueden esperimentar suañu MOR mientres tán de pies. L'animal que más tiempu pasa en fase MOR mientres el suañu ye'l [[Dasypodidae|armadillu]]. Les ballenes y los delfines son distintos al restu de los mamíferos: siempres tienen que tar conscientes, yá que precisen salir a la superficie a alendar, solo una parte del so celebru duerme cada vez.<ref>{{cita publicación| autor= Mukhametova LM | autor2 = Supina AI| autor3 = Polyakovaa IG | títulu= Interhemispheric asymmetry of the electroencephalographic sleep patterns in dolphins | revista= Brain Research | volume= 134 | númberu= 3 | páxines= 581-584 | editorial= | fecha= 14 d'ochobre de 1977 | url = | doi = 10.1016/0006-8993(77)90835-6 | id = PMID 902119 | fechaaccesu= 28 de marzu de 2007}}</ref> Casi tolos mamíferos que fueron estudiaos amuesen ciclos MOR o NMOR, lo que suxer un mecanismu compartíu al traviés d'especies, con un significáu funcional universal.<ref>{{cita publicación| autor= Hobson JA | títulu= Sleep is of the brain, by the brain and for the brain | revista= Nature | volume= 437 | númberu= 7063| páxines=1254-1256| fechaaccesu= 8 de marzu de 2016}}</ref> <gallery mode=packed width=150px> Ficheru:Japanese Macaques sleeping.JPG|Un [[macaca fuscata|macacu xaponés]] dormiendo. Ficheru:KomodoDragon.jpg|Un [[Varanus komodoensis|dragón de Komodo]] dormiendo. Ficheru:Sleeping baby cat.jpg|Los [[felín]]s son propensos a dormir mientres el día. </gallery> == Ver tamién == * [[Suañu]] * [[Fases del suañu]] * [[Inercia del suañu]] * [[Medicina del suañu]] * [[Ritmu circadiano]] * [[Ronquíu]] * [[Trestornu del suañu]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * Bradley, W. G. 2005. páxs. 2021, ''Neuroloxía Clínica: Diagnósticu y Tratamientu''. Madrid: Elsevier España. * López, J. J. ''et al.'' 2002. páxs. 668, ''DSM-IV-TR: Manual diagnósticu y estadísticu de los trestornos mentales''. Barcelona: Masson Eselvier. * Pocock, G. & Richards, C. D. 2005. páxs. 2005, ''Fisioloxía humana: la base de la medicina''. Barcelona: Elsevier España * Vallina Ruiloba, J. 2006. páxs. 232, ''Introducción a la sicopatoloxía y a la psiquiatría''. Barcelona: Elsevier España. == Enllaces esternos == {{commonscat|Sleeping}} {{wikiquote}} {{ORDENAR:Sueno}} {{Tradubot|Sueño}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Suañu| ]] [[Categoría:Sicoloxía cognitiva]] [[es:Sueño]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con plantía Otros usos a páxines que nun esisten]] ratp8vzpeeuff3kirvxu8cqiusz9sup 0 92598 4503189 4486165 2026-07-08T04:40:22Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503189 wikitext text/x-wiki {{Ficha xenérica}} [[Ficheru:Soil profile.jpg|thumb|Esquema del suelu:<br />O - [[Materia orgánico]]<br />A - '''Suelu'''<br />B - [[Sosuelu]]<br />C - [[Material parental]]|200px]] Denominar '''suelu''' a la parte superficial de la corteza terrestre, biolóxicamente activa, que provién de la desintegración o alteración física y química de les roques y de los residuos de les actividaes de [[ser vivu|seres vivos]] que s'asientan sobre ella.<ref>{{Google books|Db2SQbBHVPQC|Mecánica de suelos y cimentaciones 5a Ed Escritu por Carlos Crespo Villalaz|page=18}}</ref> Son munchos los procesos que pueden contribuyir a crear un suelu particular, dalgunos d'estos son: la deposición eólica, [[sedimentación]] en [[cursu d'agua|curso d'agua]], meteorización, y deposición de [[compuestu orgánicu|material orgánico]]. D'una manera simplificada puede dicise que les etapes implicaes na formación del suelu son les siguientes: «Instalación de los seres vivos ([[microorganismu|microorganismos]], [[liques|lique]], [[Bryophyta sensu stricto|mofos]], etc.) sobre esi sustratu inorgánicu». Esta ye la fase más significativa, yá que colos sos procesos vital y metabólicu, siguen la meteorización de los minerales, empecipiada por mecanismos inorgánicos. Amás, los restos [[vexetal|vexetales]] y [[Animalia|animales]] al traviés de la [[fermentadura]] y la podrizu arriquecen esi sustratu. «Amiestu de toos estos elementos ente sigo, y con [[agua]] y [[aire]] intersticiales». Primeramente, dase l'alteración de factores físicos y químicos de les [[roca|roques]], realizada, fundamentalmente, pola aición xeolóxica de l'agua y otros axentes xeolóxicos esternos, y darréu pola influencia de los seres vivos, que ye fundamental nesti procesu de formación. Desenvuélvese asina una estructura en niveles superpuestos, conocida como'l perfil d'un suelu, y una composición químico y biolóxico definida. Les carauterístiques locales de los sistemes implicaos —litoloxía y [[relieve terrestre|relieve]], [[clima]] y [[biota]]— y les sos interacciones dan llugar a los distintos tipos de suelu. Los procesos d'alteración mecánica y meteorización química de les roques, determinen la formación d'un mantu d'alteración o eluvión que, cuando pola aición de los mecanismos de tresporte de fasteres, ye movíu de la so posición d'orixe, denominar coluvión. Sobre los materiales del coluvión, puede desenvolvese lo que comúnmente se conoz como suelu; el suelu ye la resultancia de la dinámica física, química y biolóxica de los materiales alteriaos del coluvión, aniciándose nel so senu una diferenciación vertical en niveles horizontales o horizontes. Nestos procesos, los de calter biolóxicu y bioquímicu lleguen a adquirir una gran importancia, yá sía pola descomposición de los productos vexetales y el so [[metabolismu]], polos [[microorganismu|microorganismos]] y los animales zapadores. El conxuntu de disciplines que s'emponer al estudiu del suelu se engloban nel conxuntu denomináu ''Ciencies del Suelu'', anque ente elles predomina la [[edafoloxía]] ya inclusive s'usa l'axetivu edáfico pa tou lo relativo al suelu. L'estudiu del suelu implica l'analís del so [[mineral]]ogía, el so [[física]], la so [[química]] y la so [[bioloxía]]. == Tipos de suelos == Esisten dos clasificaciones pa los tipos de suelu, una según la so estructura y otra d'alcuerdu a les sos formes físiques. === Por estructura === * [[Arena|Suelos arenosos]]: Nun retienen l'agua, tienen bien poca [[materia orgánico]] y nun son aptos pa l'[[agricultura]]. * [[Suelos caliares]]: Tienen bayura de sales caliares, son de color blancu, secos y grebos, y nun son bonos pa l'agricultura. * [[Humus|Suelos humíferos]] ([[chernozem|tierra negra]]): Tienen abondosa materia orgánico en descomposición, de color escuru, retienen bien l'agua y son escelentes pal cultivu. * [[Suelu magrizu|Suelos magrizos]]: Tán formaos por granos finos de color amarellentáu y retienen l'agua formando charcos. Si entemecer col humus que ye la sustancia compuesta por ciertos productos orgánicos de naturaleza pueden ser bonos pa cultivar. * [[Suelu cascayosu|Suelos cascayosos]]: Formaos por [[roca|roques]] de tolos tamaños, nun retienen l'agua y nun son bonos pal cultivu. * [[Suelu mistu|Suelos mistos]]: Tien carauterístiques entemedies ente los suelos arenosos y los suelos magrizos entemecíos. === Por carauterístiques físiques === * [[Litosol]]es: Considérase un tipu de suelu qu'apaez n'escarpies y afloramientos predresos, la so espesura ye menor a 10&nbsp;cm y sostién una vexetación baxa, conozse tamién como leptosoles que vien del griegu leptos que significa delgáu. * [[Chernozem|Cambisoles]]: Son suelos nuevos con procesu inicial d'acumuladura de magre. Estremar en vértigos, gleycos, eutrícos y crómicos. * [[Luvisol]]es: Presenten un horizonte d'acumuladura de magre con saturación cimera al 50%. * [[Acrisol]]es: Presenten un marcáu horizonte d'acumuladura de magre y so saturación de bases al 50%. * [[Gleysol]]es: Presenten agua en forma permanente o semipermanente con fluctuaciones de nivel freáticu nos primeres 50&nbsp;cm. * [[Fluvisol]]es: Son suelos nuevos formaos por depósitos fluviales, la mayoría son ricos en calciu. * [[Rendzina]]: Presenta un horizonte d'aproximao 50&nbsp;cm de fondura. Ye un suelu ricu en materia orgánico sobre roca caliar. * [[Vertisol]]es: Son suelos magrizos de color negru, presenten procesos de contraición y espansión, alcontrar en superficies de poca rimada y cercanos escurrimientos superficiales. === Clasificación de los suelos === [[Ficheru:Suelo ranker1.jpg|thumb|200px|Estructura d'un suelu ránker. Tomada en [[La Pola de Gordón]]. Llión. [[España]].]] El suelu puede clasificase según la so testura: fina o gruesa, y pola so estructura: [[floculación|floculada]], amestada o esvalixada, lo que define la so porosidá que dexa una mayor o menor circulación de l'agua, y polo tanto la esistencia d'[[especie|especies]] [[vexetal|vexetales]] que precisen [[concentración|concentraciones]] más o menos alzaes d'[[agua]] o de [[gas]]es. El suelu tamién puede clasificase poles sos carauterístiques químiques, pola so poder d'absorción de [[coloide]]s y pol so grau d'acidez ([[pH]]), que dexa la esistencia d'una [[vexetación]] más o menos precisada de ciertos compuestos. Los suelos ensin evolucionar son suelos brutos, bien próximos a la [[roca]] madre y apenes tienen apurra de [[materia orgánico]]. Son resultáu de fenómenos erosivos o de l'acumuladura recién d'apurras aluviales. D'esti tipu son los suelos polares y los [[desiertu|desiertos]], tanto de roca como de sable, según les [[sablera|sableres]]. Los suelos pocu evolucionaos dependen en gran midida de la naturaleza de la roca madre. Esisten tres tipos básicos: '''ránker, rendzina y los suelos d'estepa'''. *Los suelos ránker son más o menos acedos, como los suelos de [[tundra]] y los alpinos. *Los suelos rendzina fórmense sobre una roca madre carbonatada, como la [[caliar]], suelen ser frutu de la [[erosión]] y son suelos [[base (química)|básicos]]. *Los suelos d'[[estepa]] desenvolver en [[Clima continental|climes continentales]] y [[clima mediterraneu|mediterraneu]] subárido. L'apurra de [[materia orgánico]] ye bien alto. Según sía la aridez del [[clima]] pueden ser de colores dende castañales hasta colloraos. Nos suelos evolucionaos atopamos tou tipu de [[humus]], y cierta independencia de la roca madre. Hai una gran variedá y ente ellos inclúyense los suelos de los [[monte templáu|montes templaos]], los de rexones con gran bayura de [[precipitación (meteoroloxía)|precipitaciones]], los de [[clima templáu|climes templaos]] y el suelu coloráu mediterraneu. Polo xeneral, si'l clima ye aparente y el llugar accesible, la mayoría d'estos suelos tán güei ocupaos por [[esplotación agraria|esplotaciones agrícoles]]. == El suelu como sistema ecolóxicu == Constitúi un conxuntu complexu d'elementos físicos, químicos y biolóxicos que compón el sustratu natural nel cual desenvuélvese la vida na superficie de los [[continente]]s. El suelu ye'l [[hábitat]] d'una [[biota]] específica de [[microorganismu|microorganismos]] y pequeños animales que constitúin l'[[edafón]]. El suelu ye propiu de les tierres remanecíes, nun esistiendo malapenes contrapartida equivalente nos [[Ecosistema acuáticu|ecosistemes acuáticos]]. Ye importante sorrayar que'l suelu asina entendíu nun s'estiende sobre tolos terrenes, sinón qu'en munchos espacios lo que se tría ye roca fresca, o una roca alteriada namái por meteorización, un [[regolito]], que nun merez el nome de suelu. Dende'l puntu de vista biolóxicu, les carauterístiques del suelu más importantes son el so [[permeabilidá]], rellacionada cola [[Porosidá del suelo|porosidá]], la so [[Estructura del suelo|estructura]] y la so composición química. Los suelos retienen les sustancies minerales que les [[Plantae|plantes]] precisen pa la so [[nutrición|nutrición vexetal]] y que se lliberar pola degradación de los restos orgánicos. Un bon suelu ye condición primer pa la productividá agrícola. Nel mediu natural los suelos más complexos y potentes (gruesos) acompañen a los ecosistemes de mayor [[biomasa]] y diversidá, de los que son al empar productu y condición. Nesti sentíu, dende'l puntu de vista de la organización xerárquica de los [[ecosistema|ecosistemes]], el suelu ye un ecosistema en sí y un subsistema del sistema ecolóxicu del que forma parte. == Fertilidá del suelu == La concepción del términu fertilidá foi modificar col tiempu y na actualidá más s'avera al conceutu de productividá qu'a otra cosa. Esto ye, lo qu'ufierta potencialidá nutricional a un suelu nun ye namái'l so conteníu de nutrientes, sinón toos aquellos factores tanto químicos como físicos y biolóxicos qu'inflúin sobre la disponibilidad y accesibilidá de los nutrientes pola planta. Con relativa frecuencia escaezse que'l secretu pa llograr la espresión concreta de tola potencialidá d'un suelu anicia en contribuyir a l'aición articulada de cada unu de les sos fracciones particulares. Esto ye, hai que conocer cada unu d'esos componentes del suelu y sobremanera, la forma en que tán interactuando col restu pa poder, por aciu manexu, llograr la so meyor espresión. Los altos rendimientos nos cultivos son la resultancia de múltiples factores que s'empecipien con un bon diagnósticu de la fertilidá del suelu y de la calidá de l'agua de riego. Ye importante utilizar un fayadizu sistema de muestreo, un bon procedimientu d'analís y un razonable control calidable analítica nel llaboratoriu. El siguiente pasu ye llevar a cabu una bona interpretación de los resultaos de los analises y darréu xenerar un fayadizu encamientu de la fertilización, a partir d'una meta determinada de rendimientu. Los otros factores arreyen un conveniente manexu de la llabranza yá sía convencional o de caltenimientu, una fayadiza decisión tocantes a xenotipos y feches de llantadera a utilizar, un fayadizu arreglu de les plantes nel terrén pa captar la mayor cantidá de radiación, una correuta decisión de formes y dómines de fertilización, un fayadizu manexu de la sanidá del cultivu, un bon suministru d'agua y una fayadiza aireación del suelu (Castellanos, 1858). == Suelu orgánicu == [[Ficheru:Lichen.jpg|thumb|250px|left|Liquenes sobre una roca. Tienen gran importancia na formación del suelu.]] L'estudiu de la dinámica del suelu amuesa que sigue un procesu evolutivu al que son aplicables por completu los conceutos de la [[socesión ecolóxica]]. La formación d'un suelu fondu y complexu rique, en condiciones naturales, llargos periodos de tiempu y el mínimu de perturbaciones. Onde les circunstancies ambientales son más favorables, el desenvolvimientu d'un suelu a partir d'un sustratu xeolóxicu brutu rique cientos d'años, que pueden ser millares en climes, topografíes y litoloxíes menos favorables. Los procesos que formen el suelu arrinquen cola [[meteorización]] física y química de la roca bruta. Sigue col primer establecimientu d'una biota, na que frecuentemente ocupen un llugar prominente los [[liques|lique]], y el desenvolvimientu d'una primer vexetación. L'apurra de materia orgánico pon en marcha la constitución del edafon. Ésti ta formáu por una comunidá de descomponedores, bacteries y fungos sobremanera y [[detritívoros]], como los [[Collembola|colémbolos]] o los [[Diplopoda|diplópodos]], ya inclúi tamién a los raigaños de les plantes, coles sos [[micorriza|micorrices]]. El sistema asina formáu recicla los [[nutrientes]] que circulen pola [[cadena trófica]]. Los suelos evolucionaos, fondos, húmedos y permeables suelen cuntar coles [[Lumbricidae|merucos de tierra]], [[Annelida|anélidos]] oligoguetos comedores de suelu, nel so [[edafón]], lo que de la mesma favorez un meyor amiestu de les fracciones orgánico y mineral y la fertilidá del suelu. == Formación del suelu == {{AP|Pedogénesis}} [[Ficheru:Formación del suelo.png|thumb|400px|Exemplu de distintes etapes que puede tener el desenvolvimientu del suelu.]] La causa principal de la formación de los suelos ye la [[meteorización]], que consiste na alteración qu'esperimenten les roques en contautu cola agua, l'aire y los seres vivos. Pueden estremase: * '''[[Meteorización física]]''' o '''meteorización mecánica''' ye aquella que se produz cuando, al baxar les temperatures, l'agua que s'atopa nos resquiebros de les roques conxélase. Asina aumenta'l so volume y provoca quebrar de les roques. * '''[[Meteorización química]]''' ye aquella que se produz cuando los materiales predresos [[reacción química|reaccionen]] cola agua o coles sustancies disueltes nella. L'actividá biolóxica puede contribuyir tanto a la meteorización física como a la química. El suelu puede formase y evolucionar a partir de la mayor parte de los materiales predresos, siempres que permanezan nuna determinada posición el tiempu abondu pa dexar les anteriores etapes. Pueden estremase: * Suelos autóctonos, formaos a partir de l'alteración de la roca que tienen debaxo. * Suelos alóctonos, formaos con materiales provenientes de llugares separaos. Son principalmente suelos de fondos de valle que la so matriz mineral vien de la erosión de les fasteres. La formación del suelu ye un procesu nel que les roques estremar en partícules menores entemeciéndose con materia orgánico en descomposición. El llechu predresu empieza a desfacer polos ciclos de xelu-destemple, pola agua y por otres fuercies de la redolada: # El llechu de roca madre descomponse cada vez en partícules menores. # Los organismos de la zona contribúin a la formación del suelu desintegrándolo cuando viven nél y añadiendo materia orgánico tres la so muerte. Al desenvolvese'l suelu, fórmense capes llamaes horizontes. # L'horizonte A, más próximu a la superficie, suel ser más ricu en materia orgánico, ente que l'horizonte C contién más minerales y sigue paeciéndose a la roca madre. Col tiempu, el suelu puede llegar a sofitar una cobertoria gruesa de vexetación reciclando los sos recursos de forma efectiva # Cuando'l suelu ye maduru suel contener un horizonte B, onde s'almacenen los minerales [[lixiviación|lixiviados]]. == Destrucción de los suelos == [[Ficheru:Erosión.JPG|thumb|200px|Erosión eólica y sobrepastoreo nos pandoriales arenosos del [[volcán Chimborazo]], [[Ecuador]].]] La principal causa de la destrucción de suelos ye la [[erosión]], que consiste na gastadura y fragmentación de los materiales de la superficie terrestre por aición de l'agua, el vientu, etc. Los fragmentos que s'esprenden reciben el nome de detritos. Los suelos pueden destruyise poles [[agua|agües]]. Estes van llavando'l suelu (lixiviado), quitar tolos nutrientes que precisa pa poder ser [[Fertilidá|fértil]], los árboles nun pueden entós crecer y produzse una [[deforestación]] que trai de resultes la [[desertificación]]. === Baltar de montes y la erosión === Les cifres indiquen que la destrucción de montes llega nel nuesu país{{cuál}} a niveles apolmonantes. Hai 10 años falar de 400&nbsp;000 hectárees añales. Güei, los más optimistes asitiar en 600&nbsp;000 hectárees en cuantes qu'otros consideren que se tán estrozando 800&nbsp;000.{{ensin referencies}} Datos bien serios{{ensin referencies}} afirmen que nel términu de dolce o trece años escosaríense los nuesos árboles{{ónde}} y va ser necesariu importar tola madera de consumu. Coles selves y los montes, escastaríase tamién una inmensa variedá d'especies animales y vexetales, que constitúin parte fundamental d'el nuesu{{cuál}} patrimoniu natural y del mundu. Y con la destrucción de la vexetación, van escosase tamién les agües y los suelos. Na actualidá cada añu soterramos no fondero mar cerca de 500 millones de [[tonelada|tonelaes]] de tierra fértil abasnaes polos [[riega (hidrografía)|riegues]] que, ensin torgues, desmoronan les fasteres desprovistes de la proteición de la vexetación.{{ensin referencies}} Y los ríos, destruyíu l'equilibriu de les sos cuenques, y deterioraos los sos cursos pol escesu de sedimentación, nun tienen yá capacidá de navegación nin de contención d'agües. Arriendes d'ello, cada añu aumenten los miles d'[[hectárea|hectárees]] anubiertes con perdes incalculables, tantu en vides humanes como en recursos materiales.{{ensin referencies}} == Caltenimientu == [[Ficheru:A crop of wheat - geograph.org.uk - 1390646.jpg|thumb|200px|Suelu fértil, bien calteníu en [[Stowbridge]], [[Norfolk]], [[Inglaterra]].]] El caltenimientu de los suelos va llograr cola [[educación]] de les persones. Tenemos De tener en cuenta qu'un suelu formar mientres un ralu de miles y miles d'años, gracies a l'aición de factores como'l [[vientu]], la temperatura y l'agua. Estos, amodo van espeñicando les roques, hasta amenorgales a pequeñes partícules, que al xunise colos restos de plantes y animales conformen el suelu. Una vegada formáu, el suelu ye protexíu y calteníu pola vexetación que crez sobre la so superficie. Cuando l'home corta los árboles y dexa espuestes les partícules del suelu a l'aición del sol, el vientu y l'agua, produzse la tarrecida erosión. La capa vexetal ye abasnada escontra'l fondu de los [[océanu|océanos]], y aquellos terrenes fértiles queden tresformaos en desiertos. Dichu empobrecimiento del suelu tamién ye causáu por desyerbar con [[azada|azadón]], poles quemes, pol usu esaxeráu de [[yerbicida|yerbicides]] y [[fertilizante]]s, ente otros. Pa detener la destrucción d'esti recursu, faise urxente empecipiar el plantíu d'árboles y la defensa de los montes nativos. El llabrador tien d'adquirir la sana costume de [[rotación de cultivos|rotar los cultivos]], de trazar los riegos en sentíu distintu a la rimada del terrén, de llantar barreres vives pa evitar el rodamientu de les partícules. De toos ye'l compromisu de protexer les fontes d'agua, como ríos y quebraes, calteniendo tola vexetación de la cuenca. == Composición == Los componentes del suelu pueden estremase en sólidos, líquidos y gaseosos. === Sólidos === Esti conxuntu de componentes representa lo que podría denominase la cadarma mineral del suelu. Y ente estos, componentes sólidos, del suelu destaquen: * [[Silicatu|Silicatos]], tanto residuales o non dafechu meteorizados, ([[mica|miques]], [[feldespatu|feldespatos]], y fundamentalmente [[cuarzu]]). ** Como productos non dafechu formaos, sobromanera los minerales de magre, ([[caolinita]], [[illita]], etc.). * [[Óxidu|Óxidos]] y [[hidróxidu|hidróxidos]] de [[Fierro|Fe]] ([[hematita|hematites]], [[limonita]], [[goethita]]) y d'[[Aluminiu|Al]] ([[gibbsita]], [[boehmita]]), lliberaos pol mesmu procedimientu que les [[magre]]s. * [[Fienda|Clastos]] y granos poliminerales como materiales residuales de l'alteración mecánica y química incompleta de la roca orixinaria. * Otros diversos compuestos minerales que la so guarda o ausencia y bayura condicionen el tipu de suelu y la so evolución. ** Carbonatos (''[[calcita]], [[dolomita]]''). ** Sulfatos (''[[yelsu (mineral)|aljez]]''). ** Cloruros y nitratos. * Sólidos de naturaleza orgánica o complexos órganu-minerales, la materia orgánico muerta esistente sobre la superficie, el [[humus]] o mantillo: ** Humus nuevu o brutu formáu por restos estremables de fueyes, cañes y restos d'animales. ** Humus ellaboráu formáu por sustancies orgániques resultantes de la total descomposición del humus brutu, d'un color negru, con amiestu de derivaos nitrogenados ([[amoniacu]], nitratos), [[hidrocarburu|hidrocarburos]], [[celulosa]], etc. Según el tipu de reacción [[ácidu]]-[[base (química)|base]] que predomine nel suelu, ésti pue ser acedu, neutru o alcalín, lo que vien determináu tamién pola roca madre y condiciona estrechamente les especies vexetales que pueden vivir sobre'l mesmu. === Líquidos === Esta fracción ta formada por una disolución por causa de los sales y los iones más comunes como '''Na⁺, K⁺, Ca²⁺, Cl^-, NON₃^-''',… según por una amplia serie de sustancies orgániques. La importancia d'esta fase líquida nel suelu finca en qu'ésti ye'l vehículu de les sustancies químiques nel senu del sistema. L'[[Mugor del suelu|agua nel suelu]] pue tar rellacionada en trés formes distintes cola cadarma sólida: [[Ficheru:States of water in soil.svg|miniaturadeimagen|250x250px|Tipos de líquidu nel suelu.]] * La primera, ta constituyida por una partícula bien delgada, na que la fuercia dominante que xune l'agua a la partícula sólida ye de calter molecular, y tan sólida qu'esta agua solamente puede esaniciase del suelu en fornos d'alta temperatura. Esta parte de l'agua nun ye aprovechable pol sistema radicular de les plantes. * La segunda ye retenida ente les partícules poles fuercies capilares, que, en función de la [[Testura del suelo|testura]] pueden ser mayores que la fuercia de la gravedá. Esta porción de l'agua non [[Percolación|percola]], pero puede ser utilizada poles plantes. * Finalmente, l'agua qu'entepasa a l'agua capilar, que n'ocasiones puede enllenar tolos espacios intersticiales nes capes cimeres del suelu, col tiempu percola y va alimentar los [[agua soterraño|acuíferos]] más fondos. Cuando tolos espacios intersticiales tán llenos d'agua, el suelu dizse enchíu. === Gases === La fracción de gases ta constituyida fundamentalmente polos [[gas]]es atmosféricos y tien gran variabilidá na so composición, pol consumu d'[[osíxenu|O₂]], y la producción de CO₂ [[dióxidu de carbonu]]. El primeru siempres menos abondosu que nel aire llibre y el segundu más, de resultes del [[respiración celular|metabolismu respiratoriu]] de los seres vivos del suelu, incluyíes los raigaños y los fungos. Otros gases comunes en suelos con mal drenaxe son el [[metanu]] (CH₄ ) y l'[[óxidu de nitróxenu (I)|óxidu nitroso]] (N₂O). == Estructura del suelu == {{AP|Estructura del suelu}} [[Ficheru:Estructura-suelo.jpg|thumb|300px|Horizontes del suelu.]] Entiéndese la estructura d'un suelu como la distribución o distintes proporciones que presenten los distintos tamaños de les partícules sólides que la conformen, y son: * Materiales finos, ([[magre]]s y llimos), de gran bayura con rellación a la so [[volume]], lo que los confier una serie de propiedaes específiques, como: ** Cohesión. ** Adherencia. ** Absorción d'agua. ** Retención d'agua. * Materiales medios, formaos por tamaños [[arena]]. * Materiales gruesos, ente los que s'atopen fragmentos de la roca madre, entá ensin degradar, de tamañu variable. Los componentes sólidos, nun queden sueltos y esvalixaos, sinón más o menos apiguraos pol [[humus]] y los complexos órganu-minerales, creando unes divisiones horizontales denominaes ''horizontes'' del suelu. La evolución natural del suelu produz una estructura vertical “estratificada” (non nel sentíu que'l términu tien en Xeoloxía) a la que se conoz como perfil. Les capes que se reparen llámense horizontes y la so diferenciación débese tanto a la so dinámica interna como al tresporte vertical. El tresporte vertical tien dos dimensiones con distinta influencia según los suelos. La lixiviación, o llavadura, producir l'agua que se infiltra y enfusa verticalmente dende la superficie, abasnando sustancies que se depositen sobremanera por [[adsorción]]. La otra dimensión ye l'ascensu vertical, por [[capilaridad]], importante sobremanera nos climes onde alternen estaciones húmedes con estaciones seques. Llámase roca madre a la qu'apurre la so matriz mineral al suelu. Estrémense suelos autóctonos, que s'asientan sobre la so roca madre, lo que representa la situación más común, y suelos alóctonos, formaos con una matriz mineral apurrida dende otru llugar polos procesos xeolóxicos de tresporte. === Horizontes === Llámense horizontes del suelu a una serie de niveles horizontales que se desenvuelven nel interior del mesmu y que presenten distintos calteres de composición, [[Testura del suelo|testura]], adherencia, etc. El ''perfil del suelu'' ye la organización vertical de toos estos horizontes. Clásicamente, estremar nos suelos completos o evolucionaos tres horizontes fundamentales que dende la superficie escontra baxo son: * '''Horizonte O''', "Capa superficial del horizonte A" * '''Horizonte A''' o '''zona de llavadura vertical''': Ye'l más superficial y nél enraíza la vexetación yerbácea. El so color ye xeneralmente escuru pola bayura de materia orgánico descompuesta o humus ellaboráu, determinando'l pasu de l'agua abasnar escontra baxo, de fragmentos de tamañu finu y de compuestos solubles. * '''Horizonte B''' o '''zona de precipitáu''': Escarez práuticamente d'humus, polo que'l so color ye más claru (pardu o colloráu), nél deposítense los materiales arrastraos dende enriba, principalmente, materiales magrizos, [[óxidu|óxidos]] y [[hidróxidu|hidróxidos]] metálicos, etc., asitiándose nesti nivel los encostramientos [[caliar|caliares]] grebos y les coraces lateríticas [[zona intertropical|tropicales]]. * '''Horizonte C''' o '''sosuelu''': Ta constituyíu pela parte más alta del material predreso ''in situ'', sobre'l que se sofita'l suelu, más o menos estazáu pola alteración mecánica y la química (l'alteración química ye casi inesistente yá que nes primeres etapes de formación d'un suelu nun suel esistir colonización orgánica), pero nél entá puede reconocese les carauterístiques orixinales del mesmu. * '''Horizonte D''' o '''horizonte R''' ('''[[Base predresa|roca madre o material predreso]]'''): ye'l material predreso subxacente que nun sufrió nenguna alteración química o física significativa. Dalgunos estremen ente D, cuando'l suelu ye autóctonu y l'horizonte representa a la roca madre, y R, cuando'l suelu ye alóctono y la roca representa namái una base física ensin una rellación especial cola composición mineral del suelu que tien enriba. Los calteres, testura y estructura de los horizontes pueden variar llargamente, pudiendo llegar d'un horizonte A de centímetros a metros. Otra esplicación más curtia ye la siguiente La fondura del suelu depende de factores como l'enclín, que dexa l'arrastre de la tierra peles agües, y la naturaleza del llechu predresu. La piedra [[caliar]], por casu, se erosiona más que l'[[arenisca]], polo que produz más productos de descomposición. Pero'l factor más importante ye'l clima y l'efectu erosivu de los axentes atmosféricos. == Clasificación de los suelos == {{AP|Clasificación de suelos}} Pa denominar los distintos tipos de suelu que podemos atopar nel mundu, desenvolviéronse diversos tipos de clasificaciones que, por aciu distintos criterios, establecen distintes tipoloxíes de suelu. D'ente estes clasificaciones, les más utilizaes son: * '''Clasificación climática o zonal''', que s'afaen o non, a les carauterístiques de la zona bioclimática onde se desenvolviera un tipu concretu de suelu, teniendo asina en cuenta diversos factores como son los climáticos y los biolóxicos, sobremanera los referentes a la vexetación. Esta clasificación foi la tradicionalmente usada pola llamada Escuela Rusa. * '''Clasificación xenética''', na que se tien en cuenta la forma y condiciones nes que se desenvolvió la xénesis d'un suelu, teniendo en cuenta por tanto, munches más variables y criterios pa la clasificación. * '''Clasificación analítica''' (conocida como ''soil taxonomy''), na que se definen unos horizontes de diagnósticu y una serie de calteres de referencia de los mesmos. Ye la establecida pola Escuela Americana. Güei día, les clasificaciones más utilizaes básense fundamentalmente nel perfil del suelu, condicionáu pol clima. Atender a una doble división: ''zona climática'' y, dientro de cada zona, '' el grau d'evolución''. Dientro d'ésta, pueden referise trés principales modelos edáficos que responderíen a les siguientes denominaciones: * [[Podzol]]: ye un suelu típicu de climes húmedos y fríos. * [[Chernozem]]: ye un suelu carauterísticu de les rexones de climes húmedos con branos templaos. * [[Laterita|Latosol o suelu laterítico]]: ye frecuente en rexones tropicales de climes templaos y húmedos, como Venezuela y n'Arxentina (Nordeste, Provincia de Misiones, frontera con Brasil). === Testura del suelu === {{AP|Testura del suelu|Granulometría}} La testura del suelu ta determinada pola proporción de los tamaños de les partícules que la conformen. Pa los suelos nos que toles partícules tienen una [[clasificación granulométrica|granulometría]] similar, internacionalmente úsense delles clasificaciones, estremándose unes d'otres principalmente nes llendes ente les distintes clases. Nun orde creciente de granulometría pueden clasificase los tipos de suelos en [[magre]], [[llimu]], [[arena]], [[grava]], [[cantu rodáu|quixarros]], [[folla]] o [[Bloque (roca)|bloques]]. En función de cómo s'atopen entemecíos los materiales de granulometrías distintos, amás del so grau de [[compactación]], el suelu va presentar carauterístiques distintes como la so [[permeabilidá]] o la so capacidá de retención d'agua y la so capacidá d'usar refugayes como abonu pa la crecedera de les plantes. == Importancia del suelu == El suelu tien gran importancia porque intervién nel ciclu de l'agua y los ciclos de los elementos y nél tienen llugar gran parte de los tresformamientos de la enerxía y de la materia de tolos ecosistemes. Amás, como la so rexeneración ye bien lenta, el suelu tien de considerase como un [[recursu non anovable]] y cada vez más escasu, por cuenta de que ta sometíu a constantes procesos de degradación y destrucción d'orixe natural o antropolóxicu. == Añu Internacional de los Suelos == La 68ª sesión de l'Asamblea Xeneral de la ONX declaró 2015 Añu Internacional de los Suelos (A/RES/68/232). L'[[Añu Internacional de los Suelos|Añu Internacional de los Suelos 2015]] tien como oxetivu aumentar la concienciación y la comprensión de la importancia del suelu pa la seguridá alimentaria y les funciones ecosistémicas esenciales. La [[Organización pa l'Alimentación y l'Agricultura|Organización de la Naciones Xuníes pa l'Alimentación y l'Agricultura (FAO)]] ye la encargada d'implementar l'Añu Internacional de los Suelos 2015 (AIS) nel marcu de l'Alianza Mundial pel Suelu y en collaboración colos gobiernos y la secretaría de la Convención de les Naciones Xuníes de Llucha contra la Desertificación (CNULD). == Ver tamién == * [[Ciencia del suelu]] * [[Edafoloxía]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == '''(n'inglés)''' * {{cita llibru | apellíos = Buol | nome = S. W. | enllaceautor = | coautores = Hole, F. D. and McCracken, R. J. | títulu = Soil Genesis and Classification | edición = First | fecha = 1973 | editorial = Iowa State University Press | allugamientu = Ames, IA | isbn = 978-0-8138-1460-5}}. * Buol, Stanley W., F. D. Hole y. W. McCracken. 1997. Soil Genesis and Classification, 4th ed. Iowa State Univ. Press, Ames ISBN 0-8138-2873-2 * Comisión Europea, DG ENV ; ''Rapport final ; Soil biodiversity: functions, threats and tools for policy makers]'', Febreru de 2010 ([https://web.archive.org/web/20140429144242/http://ec.europa.eu/environment/soil/pdf/biodiversity_report.pdf Téléchargement, PDF, 250 pages, en anglais, environ 6,4Mb]). * Conway Gordon, ''The doubly green revolution'', Penguin books, Harmondsworth 1997 * Dale Tom, ''Carter Vernon G., Topsoil and civilisation'', University of Oklahoma, Oklahoma City 1974 * Eckholm Erick P., ''Losing Ground'', Norton & C., New York 1976 * FAO-UNESCO (Ed.) (1974–1981). ''Soil Map of the World''. 18 Karten 1:5 Mio. UNESCO, Paris. * FAO (Ed.) (1994). Soil map of the world – revised legend with corrections. ISRIC Technical Paper, Wageningen. ISBN 90-6672-057-3 * [http://www.fao.org/ag/agl/agll/wrb/doc/wrb2007_corr.pdf FAO World Reference Base for Soil Ressources, Versão corrigida 2007] * Henin Stephane, Monnier Geneviève, Gras Raymond, ''-y profil cultural: l'etat phisique du sol et ses consequences agronomiques'', Masson, Paris 1969 * Hole Francis D., J. B. Campbell. 1985. ''Soil landscape analysis''. Totowa Rowman & Allanheld, 214 p. ISBN 0-86598-140-X * Jenny, Hans (1994) ''[http://www.soilandhealth.org/01aglibrary/010159.Jenny.pdf Factors of Soil Formation.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130225050838/http://soilandhealth.org/01aglibrary/010159.Jenny.pdf |date=2013-02-25 }} A System of Quantitative Pedology''. New York: Dover Press. (Reprint, with Foreword by R. Amundson, of the 1941 McGraw-Hill publication). pdf file format. Accesado el 06/09/2012 * Lennard Reginald, «The alleged exhaustion of the soil in medieval England.» ''in Economic Journal'', XXXII, 1922 * Pereira H. Charles, ''Land Use and Water Resources in Temperate and Tropical Climates'', [[Cambridge University Press]], Cambridge 1973 * Pluijm, Ben van der, ''et al.'' Fall, 2005. [https://web.archive.org/web/20060415080651/http://www.globalchange.umich.edu/globalchange1/current/lectures/soils/soils.html ''Soils, Weathering, and Nutrients'']. Global Change 1 Lectures. University of Michigan. Consultáu'l 06/09/2012. * Russell Y. W., ''Soil conditions and plant growth'', Longman, London 1973 * Schaetzel, R & Anderson S. Sois: ''Genesis and Geomorphology''. Cambridge: Ed. Cambridge, 2005 * Soil Survey Division Staff. (1999) ''Soil survey manual''. Soil Conservation Service. [[Departamentu d'Agricultura de los Estaos Xuníos|U.S. Department of Agriculture]] Handbook 18. * Soil Survey Staff. (1975) ''Soil Taxonomy: A basic system of soil classification for making and interpreting soil surveys''. USDA-SCS Agric. Handb. 436. United States Government Printing Office, Washington, DC. * Unión Europea, [https://infoeuropa.eurocid.pt/registo/000047279/ Soil: the hidden part of the climate cycle], 2011. * Usher Abbott P., ''Soil fertility, soil exhaustion and their historical significance'', in ''The Quarterly Journal of Economics'', XXXVII, Cambridge, Mass. may 1923 '''(en francés)''' * {{lang|fr|Comisión europa ; «''Du sol au paysage : un patrimoine fondamental de l'Union européenne'' ». Juillet 1999([http://ec.europa.eu/agriculture/envir/report/fr/sol_fr/report.htm téléchargement]).}} * {{lang|fr|«''Atles de la biodiversité des sols''}} (en anglais) [http://bookshop.europa.eu/is-bin/INTERSHOP.enfinity/WFS/EU-Bookshop-Site/en_GB/-/EUR/ViewPDFFile-OpenPDFFile;pgid=y8dIS7GUWMdSR0EAlMEUUsWb0000erWQrvOn;sid=dB8MCyJHaz0MC27z-f2SrEBi1txwW4CECE8=?FileName=LBNA24375ENC_002.pdf&SKU=LBNA24375ENC_PDF {{lang|fr|(téléchargement)}}] * {{lang|fr|Lenglen Maurice, ''L'evolution de la pratique et de la théorie de l'emploie des engrais à travers les âges'' ''in Chimie et industrie'', 13 artt., Paris, août 1931 - avril 1934}} '''(n'italianu)''' {{lang|it| * Saltini Antonio, ''Due scienziati romantici fondano e scienze del suolo. I -In troika nella steppa alla scoperta del processo della pedogenesi, ''in ''Rivista di storia dell'agricoltura'', XXXVI, n. 2, dic., Firenze 1996 * idem, ''Ibidem''. II- ''In ogni grammo di terra milioni di microbi trasformano elementi minerali y materia organica'', in ''Rivista di storia dell'agricoltura'', XXXVII, n. 1, giu. 1997 * Saltini Antonio, Farini Anna, ''Bilancio di lungo periodu della sostanza organica in terreni basso-padani di bonifica'', in ''Rivista di agronomia'', VII, n° 2-3, giu-sett. 1973, pp.&nbsp;53–62 }} '''(en portugués)''' {{lang|pt| * [https://web.archive.org/web/http://www.cnps.embrapa.br/sibcs/ SiBCS EMBRAPA] * [https://web.archive.org/web/http://www.cnps.embrapa.br/sibcs/download/arreya10.pdf Jacomine, Paulo K. T. A nova versão do Sistema Brasileiro de clasificacão de solos (SiBCS)] * Lepsch, F. Igo. Formação e Conservação dos solos. São Paulo: Oficina de testos, 2002. }} == Enllaces esternos == * [http://www.fao.org/globalsoilpartnership/es/ Alianza Mundial pel Suelu.] * [http://www.fao.org/soils-portal/es/ Portal de Suelos de la FAO.] * [http://www.fao.org/soils-2015/es/ Sitiu web del Añu Internacional de los Suelos 2015.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151218041219/http://www.fao.org/soils-2015/es/ |date=2015-12-18 }} * {{commonscat|Soils}} * {{Enllaz rotu|1=Recuperación de suelos aballaos n'agricultura intensiva. |2=http://www.infoagro.com/abonos/aballa_suelos.htm |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://agrarias.tripod.com/suelos.htm Clasificación de suelos.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170928070454/http://agrarias.tripod.com/suelos.htm |date=2017-09-28 }} {{Tradubot|Suelo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Edafoloxía]] [[Categoría:Términos de xeografía]] [[Categoría:Pedoloxía]] a5ue1xg0fgof6wwmnj1vipqkjv61ogb 0 95790 4503078 4497886 2026-07-07T13:39:40Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503078 wikitext text/x-wiki {{estremar|[[Independencia de Panamá]]}} {{Noneutral}} {{referencies adicionales|t=20161006001343}} {{Ficha d'eventu |nome = Separación de Panamá de Colombia |imagen = |pie_de_imaxe = Acta de Separación de Panamá de Colombia |suceso = Separación de Panamá de la República de Colombia |llugar = [[Panamá]] |fecha = [[3 de payares]] de [[1903]] |participantes = Conseyu Municipal de la Ciudá de Panamá |sitio_web = }} La '''separación de Panamá de Colombia'''<ref>[https://web.archive.org/web/20121227120520/http://www.critica.com.pa/archivo/historia/1903.html La Separación de Panamá de Colombia (1903)]. Dra. Patricia Pizzurno, Dr. Celestino Andrés Araúz]</ref> foi un fechu asocedíu'l [[3 de payares]] de [[1903]], dempués de la [[Guerra de los Mil Díes]], y que desencadenó la proclamación de la ''[[República de Panamá]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/http://bdigital.binal.ac.pa/bdp/tomos/XXVIII/Tomu_XXVIII_P3.pdf Coleición Biblioteca de la Nacionalidá - Tomo XXVIII: La independencia del Ismu de Panamá]. [[Ramón M. Valdés]]. Páxines 246-254.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/http://bdigital.binal.ac.pa/bdp/tomos/XIV/Tomu_XIV_P2.pdf Coleición Biblioteca de la Nacionalidá - Tomo XIV: Compendiu d'historia de Panamá]. [[Juan B. Sosa]] y Enrique J. Arce. Páxines 297-304 y 308-309</ref><ref>[https://web.archive.org/web/http://bdigital.binal.ac.pa/bdp/tomos/I/Tomu_I_P1.pdf Coleición Biblioteca de la Nacionalidá - Tomo I: Apuntamientos históricos (1801-1840)]. [[Mariano Arosemena]]. Páxines 167-188 y 227-235</ref><ref>[https://web.archive.org/web/http://www.contraloria.gob.pa/dec/Publicaciones/17-02/datu_xeneral.pdf DATOS XENERALES Y HISTÓRICOS DE LA REPÚBLICA DE PANAMÁ]. Contraloría Xeneral de la República de Panamá. Páxina 7.</ref><ref>[http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/setiembre2003/inedito.htm Separación de Panamá: la hestoria desconocida]</ref><ref name="peracabo">[http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/xunu2004/panama%20peracabo.htm Panamá: l'últimu añu]</ref> L'[[Panamá|ismu de Panamá]] foi parte integral de toles formes d'organización política y territorial que tuvo la República de [[Colombia]] dende [[1831]] hasta [[1903]], con alredor de diecisiete intentos de secesión y cuatro separaciones peracabaes mientres el sieglu XIX.<ref>[http://www.alonso-roy.com/yera/yera-38.html Roy, Alonso, Las Cinco Separaciones Panameñas de Colombia], , Consultáu'l 09/11/2015</ref><ref>http://alorpe180.tripod.com/id2.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170605055227/http://alorpe180.tripod.com/id2.html |date=2017-06-05 }} Perea Ortega, Alfonso, Separación de Panamá,] consultáu 11/09/2015</ref> Pa la historiografía panamiega, la proclamación de la República de Panamá foi la resultancia d'un procesu nacionalista y autonomista que se vieno construyendo dende finales del sieglu XVIII, y que concluyó cola separación de Panamá de Colombia.<ref name="Galindo">[http://istmo.denison.edu/n07/articulos/separacion.html#end4 Galindo H., Mario J., La nuesa separación de Colombia: Los dos lleendes y la disyuntiva. Revista Ismu - 2003 (En Llinia)]</ref><ref name="solerliberal">{{cita llibru |apellíu=Soler |nome=Ricaurte |títulu=Formes Ideolóxiques de la Nación Panamiega|otros=Segunda Edición |añu=1962 |editor=Revista Xera |páxina=408}}</ref><ref name="solerliberal2">[http://es.slideshare.net/Brirosa/ricaurte-soler-y-la-separacin-de-panam-de-colombia Resume del Ensayu: "Realidá o Artificialidá Histórica de la Nación Panamiega" de Ricaurte Soler, Editorial EDUCA, Costa Rica, 1973.] Consultáu'l 11/10/2015</ref> Sicasí pa la historiografía colombiana, la secesión de Panamá, constitúi un atentáu contra la integridá políticu-territorial de Colombia, que foi escurríu polos [[Estaos Xuníos]] n'asociación cola oligarquía istmeña de la dómina.<ref>[http://www.banrepcultural.org/sites/default/files/85043/brblaa670718.pdf Galvis, Rafael, Los Estaos Xuníos y el so robu de Panamá : Tratáu de 1846, antecedentes y consecuentes, Editorial: Bogotá : [s. n. <nowiki>]</nowiki>, 1920. ]</ref><ref name="sefuepanama">[http://www.elespectador.com/opinion/foise-panama Kalmanovitz, Salomón, Por qué foi Panamá, L'Espectador 19 de marzu de 2012.]</ref><ref>[http://tribunaroja.moir.org.co/Pa-una hestoria-de-la-infamia-A.html Ocampo, José, Pa una hestoria de la infamia: A LOS CIEN AÑOS DEL ROBU DE PANAMÁ, Tribuna Colorada Nᵘ 94, 3 d'avientu de 2003.]</ref> == Antecedentes == Declarada la independencia d'[[España]], el 28 de payares de 1821, los gobernantes de Panamá tomaron la decisión de xunise voluntariamente a la [[Gran Colombia]], Estáu estinguíu conformáu na mayor parte del so territoriu poles actuales Colombia, Ecuador, Venezuela y Panamá. Col entendimientu que se caltendría autonomía de xestión económica y alministrativa.<ref>{{Cita web |url=http://bdigital.binal.ac.pa/bdp/tomoIP2.pdf |títulu=Arosemena, Xusto, L'Estáu Federal de Panamá, 1855, Edición Canal de Panamá 199. Páx.279-280 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140503230939/http://bdigital.binal.ac.pa/bdp/tomoIP2.pdf |fechaarchivu=2014-05-03 }}</ref> En 1826, añu en que se celebró'l [[Congresu de Panamá|Congresu Anfictiónico]] na [[Ciudá de Panamá capital istmeña]], Panamá refugó la constitución bolivariana, pero esto nun foi torga por qu'en esi añu produxera la primer tentativa de separación de la Gran Colombia. Por causa de que el congresu colombianu faía casu omiso de les solicitúes de franquicies comerciales pal ismu, qu'atayaba les aspiraciones panamiegues, surdió un movimientu separatista pa convertir a Panamá nun país hanseáticu so la proteición de [[Gran Bretaña]] y los [[Estaos Xuníos]]. El movimientu foi, sicasí, reprimíu polos militares colombianos destacaos nel ismu.<ref>Quintero, César. Evolución Constitucional de Panamá. editorial portobelo, 1999. Panamá</ref> Separaos de la Gran Colombia, de los departamentos que conformaben les rexones del norte y sur surdieron dos nuevos [[país]]es denominaos [[Estáu de Venezuela]] y [[Estáu del Ecuador]]. Les provincies que xeográficamente ocupaben la parte central de la desintegrada Gran Colombia, que nesi entós entendía los antiguos departamentos de [[Departamentu de Boyacá (Gran Colombia)|Boyacá]], [[Departamentu del Cauca (Gran Colombia)|Cauca]], [[Departamentu de Cundinamarca (Gran Colombia)|Cundinamarca]], [[Departamentu del Madalena (Gran Colombia)|Madalena]] y [[Departamentu del Ismu|Ismu]] (Panamá) decidieron formar un nuevu [[Estáu]]. Por aciu el [[Conveniu de Apulo]] (lleváu a cabu'l 28 d'abril de 1831), el xeneral [[Rafael Urdaneta]], postreru presidente de la [[Gran Colombia]], apurrió'l mandu a [[Domingo Caicedo]] (3 de mayu de 1831). El nome provisional adoptáu pola república granadina a partir d'esi momentu, foi proclamáu como Estáu de Nueva Granada.<ref>{{Cita web |url=http://bib.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/12048530802316064198846/index.htm |títulu=Ley fundamental de la Nueva Granada de 1831 |fechaaccesu=20 de xunetu de 2011 |editorial=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://bib.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/68051622439248617422202/index.htm |títulu=Constitución Política del Estáu de Nueva Granada de 1832 |fechaaccesu=20 de xunetu de 2011 |editorial=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes}}</ref> En delles ocasiones, militares nel territoriu istmeño, conocíu como [[departamentu del Ismu]] sol centralismu o [[estáu Soberanu de Panamá]] sol federalismu, intentaren dixebrase, independizase del gobiernu colombianu o autogobernarse [[de facto]], siendo les más importantes en 1830, 1831 y 1832; entrín y non darréu hubo revolver populares en Colombia (de fechu seis guerres civiles en 82 años). En 1840 y per un añu establecióse'l [[Estáu Llibre del Ismu Estáu del Ismu]],<ref>{{Cita web |url=https://docs.google.com/gview?a=v&q=cache:nCcDkpU57b8J:www.usma.ac.pa/web/DI/Profesores/JorgeKam/SIEGLU%2520XIX/EL%252018%2520DE%2520PAYARES%2520DE%25201840.pdf+panama+independencia+1840&hl=es&gl=co |títulu=NOTES SOBRE EL 18 DE PAYARES DE 1840 |autor=Jorge Kam Ríos |fechaaccesu=9 de setiembre de 2009}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.laguia2000.com/panama/independencia-de-panama |títulu=Independencia de Panamá |fechaaccesu=9 de setiembre de 2009 |editorial=laguia2000.com}}</ref> faciendo una clara constancia de que se reincorporaría a la Nueva Granada si esta adoptaba'l réxime federal;<ref>{{Cita web |url=http://www.alonsoroy.com/yera/yera38.html |títulu=LAS CINCO SEPARACIONES PANAMEÑAS DE COLOMBIA |fechaaccesu=9 de setiembre de 2009 |editorial=alonsoroy.com}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/historia/canal/can2.htm |títulu=NAVÍOS DE GUERRA FRENTE A CARTAXENA |fechaaccesu=9 de setiembre de 2009 |editorial=[[Biblioteca Luis Ángel Arango]]}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://bibliotecavirtual.clacso.org.ar/ar/llibros/panama/cela/xeres/tar122/06beluche.pdf |títulu=La separación de Panamá de Colombia. Mitos y falsedad |autor=Beluche, Olmedo |fechaaccesu=9 de setiembre de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070710003011/http://bibliotecavirtual.clacso.org.ar/ar/llibros/panama/cela/xeres/tar122/06beluche.pdf |fechaarchivu=2007-07-10 }}</ref> y mientres parte de la [[Guerra de los Mil Díes]] ([[1899]]-[[1902]]), conflictu civil qu'afaró a Colombia, nación a la qu'entós pertenecía Panamá, anque n'estáu de rebelión, pos munchos de los sos líderes lluchaben en contra del [[Partíu Conservador Colombianu|gobiernu conservador]] y a favor del [[Partíu Lliberal Colombianu]].<ref>{{Cita web |url=http://www.pa/secciones/patria/belisarioporras.htm |títulu=Historia Patria |fechaaccesu=9 de setiembre de 2009 |editorial=República de Panamá|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.pa/secciones/patria/belisarioporras.htm|fechaarchivu=28 de payares de 2015}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/biografias/herrbenj.htm |títulu=Benjamín Herrera |fechaaccesu=9 de setiembre de 2009 |editorial=Biblioteca Luis Ángel Arango}}</ref> Ente 1846 y 1848, los gobiernos de la Nueva Granada y los Estaos Xuníos roblaren el [[tratáu Mallarino-Bidlack]], col que los Estaos Xuníos garantizaben la soberanía de la Nueva Granada sobre l'ismu. Darréu en 1850 y 1868 tamién se desvenceyó l'ismu de Colombia, pero una efectiva aición colombiana con sofitu armáu d'Estaos Xuníos, restituyía'l territoriu al país, invocando'l Tratáu Mallarino-Bidlack.{{demostrar}} El 21 de payares de 1902 na badea de Panamá, lliberales y conservadores ratificaron el fin del conflictu a bordu del acorazáu Wisconsin de l'Armada d'Estaos Xuníos, onde se redactó y finalmente foi robláu'l tratáu del mesmu nome que punxo fin a la guerra. La Guerra de los Mil Díes dexó afaráu al departamentu de Panamá, onde, ente ochobre de 1899 y mayu de 1902 hubo más de sesenta combates.<ref name="peracabo"/> El xeneral [[Victoriano Lorenzo]], indíxena panamiegu y guerrilleru lliberal, negar a aceptar los sos términos, polo que foi fusiláu'l [[15 de mayu]] de [[1903]]. El [[25 de xunetu]] del mesmu añu, la imprenta que publicaba'l periódicu «''El Llapiceru»'' foi asaltada por orde del comandante militar de Panamá, el xeneral José Vásquez Cobo, hermanu del Ministru de Guerra colombianu, de resultes de la narración detallada del fusilamiento y les sos protestes. Esti sucesu contribuyó a aumentar la rocea de los lliberales panamiegos escontra'l réxime conservador colombianu y a que se xunieren a la causa separatista. En mayu de 1901, los Estaos Xuníos ya Inglaterra roblaron el tratáu Hai-Pauncefote col que se desconoció la soberanía colombiana nel ismu, al cual dióse-y l'estatus de “zona d'importancia internacional”. El presidente Marroquín intentó negociaciones pa salvar la soberanía colombiana sobre ismu, y unvió a Washington a Carlos Martínez Silva, quien pocu dempués arrenunció por causa de la gravedá de la situación. Marroquín punxo entós al mandu de les negociaciones a [[José Vicente Concha]], quien s'enfrentó a un contrariu congresu d'Estaos Xuníos. Nesi añu, el senáu de los Estaos Xuníos aprobó'l bill Spooner, col cual definióse que la ruta de la canal sería la de Panamá (y non la de Nicaragua o Méxicu), autorizar al presidente Roosevelt a indemnizar por 40 millones de dólares a la compañía francesa dueña de los derechos, y a llograr perpetuidad una faxa de tierra de 8 km d'anchu a cada llau de la canal. Concha refugó la propuesta dexando en claro que la soberanía de Colombia nel ismu nun taba en discutiniu, y solicitó l'aumentu de la suma ufiertada a Colombia pa vencer a Estaos Xuníos la concesión de la canal una vegada la compañía francesa vendiera de los sos derechos. Concha terminó arrenunciando por causa de la intención de Marroquín d'aceptar les condiciones de los Estaos Xuníos, polo que'l presidente reemplazar por Tomás Herrán, quien aprovechó la ratificación d'Alemaña de construyir la canal pa roblar el [[tratáu Herrán–Hay]] (22 de xineru de 1903), col qu'Estaos Xuníos concedió a Colombia lo que solicitara Concha al congresu d'Estaos Xuníos.<ref name="peracabo"/> El tratáu Herrán–Hay foi atacáu nel Senáu pol ex-presidente [[Miguel Antonio Caro]], principal opositor de Marroquín. Caro convenció al congresu de que'l Herrán-Hay yera lesivu pa los intereses y la soberanía de Colombia, que votó mayoritariamente en contra del tratáu'l 18 d'agostu, lo qu'anició un escándalu mundial. Los banqueros d'Estaos Xuníos, lideraos pol magnate J. Pierpont Morgan, decidir a sofitar la independencia de Panamá y el 27 d'ochobre produció una invasión armada por [[Penonomé]]. Los direutores de la compañía del ferrocarril de Panamá mercaron a dellos líderes panamiegos y al xeneral Esteban Huertas, xefe de la Guardia colombiana. En xunetu de 1903, un hermanu d'Alfredo Vásquez Cobo, Ministru de Guerra de Colombia, el xefe militar de Panamá, José Vásquez Cobo, dio un golpe nel Ismu y depunxo al gobernador, Facundo Mutis Durán. Marroquín, en cuenta de sancionar al golpista, nomó gobernador al más reconocíu de los separatistes panamiegos, José Domingo de Obaldía. El gobiernu de Marroquín fixo casu omiso de los rumores de separación a tal puntu que'l 3 de payares de 1903, Pablo Arosemena espachó a Marroquín una telegrama dende Ciudá de Panamá dando un parte de normalidá nel ismu. Na mañana del mesmu día, un movimientu de dirixentes panamiegos sofitaos per parte de la población proclamó la independencia y constituyó la República de Panamá, que foi reconocida polos Estaos Xuníos a otru día y cola qu'establecieron rellaciones el 6 de payares, día en que llegó a Bogotá la noticia de la separación.<ref name="peracabo"/> == La separación == [[José Domingo de Obaldía]] sería nomáu gobernador de Panamá, esti cargu yá lu había desempeñáu con anterioridá; pero él sentíase inclináu escontra la idea de la separación.{{demostrar}} [[José Agustín Arango]], políticu istmeño, empezó a trabayar de callao na preparación del movimientu separatista. Una xunta revolucionaria clandestina formóse en redol so pa planiar una revolución destinada a consolidar la separación del Ismu de la soberanía colombiana, p'axustar direutamente con Estaos Xuníos la construcción de la canal. La rede conspirativa taba conformada aparte del propiu Arango, por [[Manuel Amador Guerrero]], médicu; [[Nicanor de Obarrio]], militar y xeneral del exércitu colombianu y por otros como [[Ricardo Arias (revolucionariu)|Ricardo Arias]], [[Federico Boyd]], [[Carlos Constantino Arosemena]], [[Tomás Arias (Panamá)|Tomás Arias]], [[Isabelina Rojas]] y [[Manuel Espinosa Batista]]. Pero la parte operativa, la de mayor riesgu, tocólu a Amador Guerrero, quien viaxó a Estaos Xuníos en busca de sofitu pal plan, una y bones les fuercies norteamericanes ayudaren nel pasáu al exércitu colombianu.{{demostrar}} Tamién llogró en Panamá'l sofitu d'importantes xefes lliberales y el sofitu del comandante militar [[Esteban Huertas]]. Con toos estos sofitos, alcordóse la puesta en marcha del plan separatista pa un día ensin definir del mes de payares de 1903. Sicasí, un rumor xeneráu en Colombia tuvo a puntu de dar al traste col plan. Informes recibíos daben cuenta d'una supuesta invasión [[Nicaragua|nicaraguana]] al Ismu pola rexón de Calovébora, sobre la mariña norte panamiega. Esti informe, y los rumores insistentes sobre daqué que s'entamaba en Panamá, fixeron que Colombia movilizara al Batallón Tiradores dende [[Barranquilla]]. El comandante d'esi batallón traía secretamente instrucciones pa reemplazar a José Domingo De Obaldía y al xeneral Esteban Huertas, en quien yá non se confiaba en Bogotá. El Batallón Tiradores, al mandu del xeneral Juan B. Tovar y Ramón G. Amaya, llegó a la ciudá de [[Colón (ciudá)|Colón]] na mañana del 3 de payares de 1903. Nun tuvo problemes pa desembarcar, pero'l so tresporte escontra la ciudá de [[Panamá (ciudá)|Panamá]] sufrió munchos contratiempos pola complicidá de les autoridaes del [[Ferrocarril Transístmico]] colos conxuraos, ente elles el superintendente norteamericanu J.R. Shaler. Dempués de munches escuses, l'Estáu Mayor pudo movese escontra la capital. En Colón quedó la tropa sol mandu del coronel Eliseo Torres. Una vegada llegaos a ciudá de Panamá, Juan B. Tovar y los sos otros oficiales fueron arrestaos por instrucciones del xeneral Esteban Huertas, quien taba al mandu del Batallón Colombia, que la so xefatura pretendía reemplazar al recién llegáu xeneral. Al enterase de la inminente aición revolucionaria, el comandante John Hubbard del buque norteamericanu «Nashville», entós nes agües del puertu y quien retrasara primeramente'l desembarcu de les tropes colombianes en Colón, dio en torgar el so tresporte y cualesquier desembarcu posterior, argumentando que tenía de respetase la "neutralidá" del ferrocarríl, un argumentu que les autoridaes norteamericanes emplegaren n'anteriores ocasiones en sentíu contrariu.{{ensin referencies}} Prindáu'l contingente militar colombianu y conxelada la movilización de les tropes en Colón, entaináronse les aiciones pa declarar la separación del Ismu. La Xunta Revolucionaria procedió entós a declarar esa mesma tarde, la separación del Ismu. Dellos panamiegos asaltaron les armeríes y tomaron les armes, pero nun foi necesariu usales. Por representar a l'autoridá colombiana foi puestu so custodia el gobernador José Domingo de Obaldía. Una escuadrilla naval fondiada na badea de Panamá foi obligada a rindise ensin oponer resistencia. El Conseyu Municipal axuntar so la Presidencia de [[Demetrio H. Brid]] (autoridá máxima nel territoriu panamiegu ante'l surdimientu d'un [[gobiernu de facto]]), y proclamó nuna acta de voluntá del pueblu de ser llibre y d'establecer un Gobiernu propiu, independiente, y soberanu sol nome de República de Panamá. Demetrio H. Brid convirtióse entós nel Primer Presidente ''de facto'' de l'acabante formar República de Panamá, nomando'l 4 de payares de 1903 a la Xunta de Gobiernu Provisional que s'encargaría de l'alministración del Estáu hasta que la Convención Nacional Constituyente en febreru de 1904 designara a Manuel Amador Guerrero como'l primer Presidente Constitucional de la República de Panamá. == Consecuencies == El [[13 de payares]] de [[1903]] Estaos Xuníos reconoz formalmente a la República de Panamá (dempués de reconocela extraoficialmente del 6 al 7 de payares), [[Francia]] facer a otru día y antes de rematar payares, otros quince países d'[[América]], [[Europa]] y [[Asia]] facer tamién. Pal [[18 de payares]] d'esi mesmu añu, el secretariu d'Estáu norteamericanu, [[John Milton Hai]], firma n'unión de [[Phillipe Bunau-Baniella]] un [[Tratáu Hai-Bunau Baniella|tratáu]] pa la construcción de la [[Canal de Panamá]], anque foi bien revesosu pola celeridad con que foi aprobáu y porque Bunau-Baniella propunxérase a sigo mesmu como representante del gobiernu panamiegu. El tratáu foi ratificáu dempués pola Xunta Provisional de Gobiernu de Panamá y pol Senáu d'Estaos Xuníos. En Colombia, la noticia de la separación de Panamá nun foi conocida hasta'l 6 de payares en Bogotá. La razón dada pa esplicar l'atrasu foi que'l [[cable submarín]] que faía posible les comunicaciones ente les dos rexones estropiárase nesos díes. Foi l'embaxador de Colombia n'[[Ecuador]], quien fixo llegar la noticia al gobiernu colombianu, que despintó la noticia per dellos díes, pa prevenir los posibles disturbios qu'asocederíen en Bogotá. Hubo entós dos clases de respuesta: unviar a Panamá una misión diplomática pa pescudar si los panamiegos taríen dispuestos a echar marcha tras. Tamién s'ufiertaba a reconsiderar el [[tratáu Herrán-Hay]], refugáu pol Senáu colombianu, y inclusive hasta se prometía convertir a la [[Panamá (ciudá)|ciudá de Panamá]] na capital de Colombia.<ref>http://www.poligran.edu.co/eContent/NewsDetail.asp?ID=11646&IDCompany=2</ref> La misión axuntóse a bordu del navío d'Estaos Xuníos USS Mayflower. La delegación panamiega que taba formada por [[Constantino Arosemena]], [[Tomás Arias (Panamá)|Tomás Arias]] y [[Eusebio A. Morales]], refugó toles propuestes. Colombia unvia entós otra delegación del más altu nivel, na cual sobresalíen el xeneral [[Rafael Reyes Prieto|Rafael Reyes]], [[Pedro Nel Ospina]], [[Jorge Holguín]] y [[Lucas Caballero]]. Panamá tuvo representáu de nuevu por Constantino Arosemena y Tomás Arias, agora acompañaos por [[Carlos A. Mendoza]], [[Nicanor de Obarrio]] y [[Antonio Zubieta]]. Les xuntes desenvolver nel barcu ''Canadá'', de [[Canadá|dichu país]]. Nun hubo alcuerdu ente los representantes y Rafael Reyes tornó a los Estaos Xuníos. == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * [https://web.archive.org/web/20090303131818/http://www.pa/secciones/patria/3_nov.htm Hestoria Patria] nel sitiu oficial de la [[República de Panamá]]. * [http://www.demetriohbrid.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181009043211/http://www.demetriohbrid.com/ |date=2018-10-09 }} Demetrio H. Brid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181009043211/http://www.demetriohbrid.com/ |date=2018-10-09 }} Presidente ''de facto'' de la República - [[1903]] * Mellander, Gustavo A.; Nelly Maldonado Mellander (1999). ''Charles Edward Magoon: The Panama Years.'' Río Piedras, Puertu Ricu: Editorial Plaza Mayor. ISBN 1-56328-155-4. OCLC 42970390. * Mellander, Gustavo A. (1971). ''The United States in Panamanian Politics: The Intriguing Formative Years.'' Danville, Ill.: Interstate Publishers. OCLC 138568 == Enllaces esternos == * Ver copia de la '''[https://es.wikisource.org/wiki/Acta_de_separaci%C3%B3n_de_Panam%C3%A1_de_Colombia Acta de separación de Panamá de Colombia (1903)]'''. {{Tradubot|Separación de Panamá de Colombia}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Declaraciones d'independencia]] [[Categoría:Independencia de Panamá]] [[Categoría:Historia de Colombia]] [[Categoría:Movimientos secesionistes n'América del Sur]] 4l6qpo4hs63g1ljkv6l3d6w2xb9e9bo 0 97606 4503215 4474379 2026-07-08T07:10:26Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503215 wikitext text/x-wiki {{Llocalidá}} '''Suzhou''' ({{Zh-stpa|s=苏州|t=蘇州|p=Sūzhōo|a=Soochow}}) ye una ciudá [[República Popular China|china]] asitiada na parte baxa del ríu [[Yangtsé]], a veres del [[llagu Tai]], na provincia de [[Jiangsu]]. Según la Oficina d'Estadístiques de la Provincia de Jiangsu, la población yera de casi 10 millones d'habitantes en 2010. Ocupa un área de 8848 km². Esiste un proverbiu chinu que diz: "Nel cielu ta'l paraísu y na tierra tán Suzhou y [[Hangzhou]]". Nel añu 2014 la ciudá de Suzhou foi reconocida col premiu [[Lee Kuan Yew World City Prize]], consideráu'l ''Nobel'' del [[urbanismu]].<ref>{{cita web | url= http://www.leekuanyewworldcityprize.com.sg/laureate_suzhou.htm | títulu= 2014 PRIZE LAUREATE: CITY OF SUZHOU, JIANGSU PROVINCE | fechaaccesu= 26 de xunetu de 2014 | urlarchivu= https://web.archive.org/web/20170925173232/http://www.leekuanyewworldcityprize.com.sg/laureate_suzhou.htm | fechaarchivu= 2017-09-25 }}</ref> == Alministración == La ciudá prefeutura de Suzhóu estremar en 7 distritos y 5 ciudaes municipales. * Distritu Canglang (沧浪区) * Distritu Jinchang (金阊区) * Distritu Pingjiang (平江区) * Distritu Gongye yuán (工业园区) * Distritu Gaoxin (高新区) * Distritu Xiangcheng (相城区) * Distritu Wuzhong (吴中区) * Ciudá [[Changshu]] (常熟市) * Ciudá [[Taicang]] (太仓市) * Ciudá [[Kunshan]] (昆山市) * Ciudá Wujiang (吴江市) * Ciudá [[Zhangjiagang]] (张家港市) == Toponimia == El nome "Suzhóu" (pronunciáu: {{AFI2|Su-Zhóu||Su1zhou1.ogg}} foi oficialmente escritu per primer vegada nel 589 mientres la dinastía Sui. El calter Su (苏) ye una contraición referida a un monte cercanu, el Gusu (姑苏山),y este pola planta [[Pería (xéneru)|La pería]]. El calter zhou (州) que significa prefeutura utilizóse pa dar énfasis, como nel casu de Guangzhou y Hangzhou. == Historia == Suzhou, trubiecu de la cultura [[Wu(rexón)|Wu]], ye una de les ciudaes más antigües de les que s'atopen na cuenca del [[Yangzi]]. Hai 2500 años, les tribus locales, que s'autodenominaben ''Gou Wu'', vivíen nel área que terminaría convirtiéndose en Suzhou. Nel 514 e.C., mientres el periodu de [[Primaveres y Serondes]], el rei [[Helu]] de Wu estableció la ''Gran ciudá de Helu'', antiguu nome de Suzhou, como la so capital. Nel 473 e.C., Wu foi vencíu por [[Estáu Yue|Yue]], otru reinu del este. La edá dorada de Suzhou tocaba al so fin. En tiempos de la [[dinastía Qin]], la ciudá foi conocida como ''condáu de Wu''. Mientres la [[dinastía Sui]] la ciudá foi renomada como Suzhou ([[589]]). Al terminase la construcción del [[Gran Canal de China|Gran Canal]], Suzhou convertir na ciudá meyor estratéxicamente asitiada dientro de les rutes comerciales. Mientres l'intre de la historia de China, la ciudá foi una metrópolis industrial y comercial de gran importancia na zona sureste de la mariña China. Mientres la [[dinastía Tang]] ([[825]]), el poeta [[Bai Juyi]] construyó la Canal Shantang pa coneutar la ciudá con Huqiu. Nel [[1035]] construyóse'l templu de [[Confucio]]. En febreru de [[1130]] la ciudá foi escalada por tropes de l'armada Jin. El saquéu foi siguíu de la invasión [[Mongolia|mongol]] ([[1275]]) y de la destrucción de la ciudá real (nel centru de la ciudá cercada) nos entamos de la [[dinastía Ming]], dómina en qu'esta ciudá foi más conocida como '''Wuxian'''. La mayoría de los xardinos privaos de la ciudá construyir mientres la dinastía Ming y la [[dinastía Qing]]. Sicasí, la ciudá sufrió otru desastre en [[1860]] cuando la [[rebelión Taiping]] avanzó escontra la ciudá siguida de la invasión xaponesa en [[1938]]. A la fin de la guerra la mayoría de los xardinos taben destruyíos. A principios de los años 50, empecipióse la restauración de diversos xardinos. Por eso, l'estilu de la mayoría pertenez a la dinastía Qing anque orixinariamente construyir mientres la dómina de los Ming. == Clima == Suzhou tien cuatro estaciones bien estremaes influyíes pol monzón subtropical, con branos calientes y húmedos ya iviernos fríos y borrinosos con nevaes ocasionales. Vientos del noroeste soplen dende Siberia mientres l'iviernu pueden causar que les temperatures cayan per debaxo de cero mientres la nueche, ente que los vientos del sur o suroeste mientres el branu pueden emburriar a temperatures cimeres a 35ºC. La temperatura más alto rexistrada foi de 40,1ºC el 31 de xunetu de 2013 y la más baxa de -9,8ºC el 16 de xineru de 1958. {{clima |metric first= Y |single line= Y |ubicación=Suzhou (2010) |Xin mean C = 4.8 |Feb mean C = 7.0 |Mar mean C = 9.1 |Abr mean C = 13.1 |May mean C = 20.9 |Xun mean C = 24.3 |Xnt mean C = 28.7 |Ago mean C = 30.9 |Set mean C = 26.0 |Och mean C = 18.6 |Pay mean C = 13.3 |Avi mean C = 7.5 | precipitation colour = green | Xin precipitation mm = 40.5 | Feb precipitation mm = 75.2 | Mar precipitation mm = 193.1 | Abr precipitation mm = 82.9 | May precipitation mm = 67.4 | Xun precipitation mm = 59.3 | Xnt precipitation mm = 190.7 | Ago precipitation mm = 53.7 | Set precipitation mm = 67.2 | Och precipitation mm = 56.1 | Pay precipitation mm = 2.9 | Avi precipitation mm = 42.9 |Xin sun= 121.2 |Feb sun= 95.6 |Mar sun= 124.2 |Abr sun= 125.1 |May sun= 151.1 |Xun sun= 106.7 |Xnt sun= 160.5 |Ago sun= 266.6 |Set sun= 169.1 |Och sun= 143.0 |Pay sun= 161.6 |Avi sun= 171.2 |Xin humidity= 67 |Feb humidity= 75 |Mar humidity= 70 |Abr humidity= 69 |May humidity= 69 |Xun humidity= 75 |Xnt humidity= 77 |Ago humidity= 68 |Set humidity= 74 |Och humidity= 69 |Pay humidity= 65 |Avi humidity= 68 |source = Suzhou Bureau of Statistics {{cita web|url=http://www.sztjj.gov.cn/tjnj/2011/njll.htm|títulu=苏州市区分月气象情况（2010年）|editorial=Suzhou Bureau of Statistics|idioma=Chinu simplificáu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304031434/http://www.sztjj.gov.cn/tjnj/2011/njll.htm|fechaarchivu=2016-03-04}} |accessdate1=2012-07-14 }} == Tresporte == La ciudá coneutar ente sigo y coles sos vecines per mediu de tolos medios de tresporte: '''Aire''': a 22 quilómetros al noroeste del centru de la ciudá atopa l'aeropuertu internacional Sunan Shuofang (苏南硕放国际机场) que comparte cola vecina [[Wuxi]], foi construyíu en 1955 pa usu militar y en 2004 foi acondicionáu al públicu. Conocióse-y de primeres como Wuxi Shuofang (无锡硕放机场), dende payares de 2010 tomó l'actual. En 2010 movió a 2'5 millones de pasaxeros, siendo'l 39º más ocupáu en toa China. '''Agua''': el Puertu de Suzhou ye un importante centru de tresporte. Consisten en tres instalaciones Zhangjiagang, Changshu y Taicang nel cursu baxu del ríu Yangtze. El movimientu total de carga en 2012 foi de 428 millones de tonelaes. Ye'l puertu más activu del interior del Yangtse nel mundu por tonelaxe añal de carga y volume de contenedores. La mayor parte del comerciu del puertu ta nel carbón, mena, aceru y materiales de construcción como'l cementu. '''Tierra (tren)''': Suzhou atopar nel corredor de Shanghai-Nanjing, que lleva tres ferrocarriles paraleles. La estación de tren de Suzhou, cerca del centru de la ciudá, ye una de les estaciones más allegaes de pasaxeros en China. Amás la llinia d'alta velocidá Beixín-Shanghai tien una estación nesta ciudá. Les ciudaes satélite de la prefeutura entá nun cunten con esi sistema, pero hai proyeutos de construcción '''(autopistes)''': L'autopista Nanjing-Shanghai coneutar con Suzhou, de forma alterna, esiste l'autopista riberana Yangtze y l'autopista Suzhou-Jiaxing-Hangzhou. En 2005, la nueva circunvalación esterior Suzhou terminóse, que xune les ciudaes perifériques. L'autopista nacional china 312 pasa al traviés de Suzhou. '''(metro)''': La primer llinia del [[Metro de Suzhou]] entró en funcionamientu n'abril de 2012 y la segunda llinia entra a serviciu n'avientu de 2013 y espérase que pa 2020 completárase'l proyeutu con un total de 5 llinies. '''(serviciu públicu)''': Bus: Suzhou tien un bon sistema de tresporte públicu coles rutes de los autobuses que s'executen en toles partes de la ciudá. Les tarifes son baxes, polo xeneral 1 Yuan por un autobús ensin aire acondicionáu, 2 Yuanes con aire acondicionáu. Taxi:Los taxis tán disponibles na ciudá y son una manera fácil de consiguir. El preciu de salida ye de 10 yuanes por 3 quilómetros y 1,8 yuanes mas por cada 3 km.a Cabina: vehículos propulsados pol home ideal pa turismu. El preciu de salida ye de 2 yuanes. Bicicleta:La bicicleta ye un mediu de tresporte popular na ciudá. Una bicicleta cuesta 2 yuanes cuatro hores y 5 tol día. P'arrendar una bicicleta precisa un depósitu y amosar la tarxeta d'identidá. == Puntos d'interés == * '''La llomba del tigre''' (Huqiu Shan): Créese que nesta llomba ta soterráu'l rei He Lu, fundador de la ciudá. Cunta la lleenda que, pocu dempués de que se soterrara al monarca, ver a un tigre blancu na llomba. Los habitantes de la ciudá creyeron que'l tigre viniera pa protexer la tumba d'He Lu. Nel visu de la llomba construyóse, nel [[sieglu X]], una [[pagoda]] de siete pisos. El so altor ye de 47 metros y ta inclinada. Intentóse correxir esti enclín pero lo único que se consiguió ye detener el procesu. * '''Pagoda del Templu Norte''' (Beisi Ta): Foi construyida mientres la [[dinastía Song]] y sufrió diverses quemes a lo llargo de la historia. Los sos nueve pisos miden 76 metros d'altor. == Xardinos == {{Ficha de Patrimoniu de la Humanidá | Nome = Xardinos clásicos de Suzhou | Imaxe = Postcard-like view in the gardens of the Hu Qiu Shan (Suzhou, China).jpg | Tamañu = 250 | Pie = Entrada nel xardín de la '''Llomba del Tigre'''. | País = {{CHN}} | Tipu = Cultural | Criterios = i, ii, iii, iv, v | ID = 813bis | Rexón = [[Asia]] y [[Oceanía]] | Añu = 1997 | Estensión = 2000 | Estensiones = | peligru = | Coordenaes = non }} [[Ficheru:Humble Administrator's Garden1.jpg|thumb|200px|Xardín del alministrador humilde.]] Suzhou ye la ciudá de China que más xardinos caltién. La mayoría d'estos xardinos pertenecíen a cases particulares. L'arquiteutura clásica de los xardinos chinos inclúi siempres cuatro elementos: roques, agua, pabellones y plantes. Dalgunos de los principales xardinos de la ciudá son: * '''Xardín del alministrador humilde''' (Zhuoizheng Yuan): Ocupa casi 5 hectárees lo que-y convierte n'unu de los más grandes. Pertenecía a un altu funcionariu que lo construyó mientres la [[dinastía Ming]] * '''Xardín del pescador''' (Wangshi Yuan): Ye'l más pequeñu yá que ocupa tan solo media hectárea. Foi construyíu mientres la [[dinastía Song]] y restauráu nel [[sieglu XVIII]]. * '''Pabellón de les foles azules''' (Canglang Ting): Ta arrodiáu per un foso con agua que fai de muriu del xardín. Construyíu mientres la [[dinastía Song]], nel so interior atopa'l Templu de los Quinientos Sabios nel que tán esculpíes 594 imáxenes que representen la hestoria de Suzhou. Los '''[[Xardinos de Suzhou|Xardinos clásicos de Suzhou]]''' tán consideraos como [[Patrimoniu de la Humanidá]] pola [[Unesco]] dende l'añu [[1997]] y foi ampliáu nel [[2000]]. == Ciudaes hermanes == Suzhou (incluyíos los 7 distritos y 5 ciudaes con nivel de condaos so la xurisdicción de Suzhou) tien más de 50 ciudaes hermanes, [[ciudaes ximielgues]] y provincies. Esta ye una posición ensin precendentes pa una ciudá china, incluyendo [[Beixín]] y [[Shanghai]] les cualos tienen 46 y 35 respeutivamente. {{Llista de columnes|3| * [[León (Guanajuato)]], [[Méxicu]] * [[Iztacalco]] (Distritu Federal), [[Méxicu]] * [[Venecia]], Italia * Victoria, Columbia Británica, Canadá * [[Ikeda (Osaka)|Ikeda]], [[Prefeutura d'Osaka|Osaka]], [[Xapón]] * Kanazawa, Ishikawa, Xapón * Portland, Oregon, Estaos Xuníos * Tulcea County, Romania Jeonju, Corea del Sur * Kameoka, Kyoto, Xapón * Riga, Letonia * Ismaïlia, Exiptu * Grenoble, Francia * Nijmegen, Países Baxos * Esbjerg, Dinamarca * Konstanz, Alemaña * Taupo, Nueva Zelanda * Nabari, Mie, Xapón * Porto Alegre, Brasil * Jacksonville, Florida, Estaos Xuníos * Riihimäki, Finlandia * Taebaek, Corea del Sur * Nowy Sącz, Polonia * Kiev, Ucrania * Zaporizhia, Ucrania * Logan, Queensland, Australia * Antananarivo, Madagascar * Santiago del Estero Provincia, Arxentina * Viña del Mar, Chile * Yeongju, Corea del Sur * Daisen, Tottori, Xapón * Riesa, Alemaña * Rotorua, Nueva Zelanda * Santa Luċija, Malta * Hirokawa, Fukuoka, Xapón * Portland, Victoria, Australia * Eiheiji, Fukui, Xapón * Marugame, Kagawa, Xapón * Ayabe, Kyoto, Xapón * Sendai, Kagoshima, Xapón * Townsville, Queensland, Australia * [[Whittier (California)|Whittier]], [[California]], [[Estaos Xuníos]] * Brest, Francia * [[South El Monte]], [[California]], Estaos Xuníos * Grootfontein, Namibia * Tahara, Aichi, Xapón * Tottori, Tottori, Xapón * Rosolina Italia * Uchinada, Ishikawa, Xapón * Bourgoin-Jallieu, Francia * [[Chiba (Chiba)|Chiba]], [[Prefeutura de Chiba|Chiba]], [[Xapón]] * [[Hwaseong]], [[Gyeonggi]], [[Corea del Sur]] * [[Nago(Okinawa)|Nago]], [[Prefeutura d'Okinawa|Okinawa]], [[Xapón]] }} == Persones notables == * Políticos: :* [[Fan Zhongyan]] :* [[Yen Chia-Kan]] * Poetes: :* [[Fan Chengda]] * Escritores: :* [[Feng Menglong]] * Pintores: :* [[Shen Zhou]] :* [[Tang Yin]] :* [[Wen Zhengming]] :* [[Wen Zhenheng]] * Físicos: :* [[Chian-Shiung Wu]] * Otros: :* [[Gu Yanwu]] :* [[Zhang Taiyan]] {{socesión | predecesor = {{bandera|FRA}} [[París]] | títulu =[[Ficheru:World Heritage Logo global.svg|60px]]<br />Sede de les Sesiones del Comité del [[Patrimoniu de la Humanidá]] | periodu = [[2004]] | socesor ={{bandera|RSA}} [[Durban]] }} == Ver tamién == * [[Patrimoniu de la Humanidá en China]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons|Suzhou|Suzhou}} * [https://web.archive.org/web/20100103072207/http://tastejiangsu.com/ El sitiu oficial del turismu en Jiangsu ] (Disponible n'español) * [http://www.wdl.org/es/item/11384/ Anexu del diccionariu xeográficu llocal de la prefeutura de Wu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170717170541/https://www.wdl.org/es/item/11384/ |date=2017-07-17 }} {{Tradubot|Suzhou}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Suzhou|*]] [[Categoría:Ciudaes-prefeutura de la provincia de Jiangsu]] 2mmlsu3137xo56zvml7hvnjb00k5ct4 0 98022 4503172 4363126 2026-07-08T01:42:14Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503172 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Square Enix}} {{organización}} {{nihongo|'''Square Enix Holdings Co., Ltd.'''|株式会社スクウェア・エニックス・ホールディングス|Kabushiki-gaisha Sukuea Enikkusu Hōrudingusu}} ye una compañía [[Desarrollador de videoxuegos|desarrolladora de videoxuegos]] xaponesa y [[Distribuidora de videoxuegos|distribuidora]],<ref name="animenewsnetworkinterview">{{cita web | url = http://www.animenewsnetwork.com/interview/2008-08-03/square-enix-national-manager-of-merchandise-kanji-tashiro | títulu = Interview: Square Enix's National Manager of Merchandise, Kanji Tashiro | editorial = Anime News Network |fechaaccesu=7 de xunetu de 2012 |idioma=inglés}}</ref> más conocida poles sos franquicies de [[Videoxuegu de rol|videoxuegos de rol]] como la saga ''[[Final Fantasy]]'', ''[[Dragon Quest]]'', y la saga d'[[Videoxuegu de rol d'aición|aición RPG]] ''[[Kingdom Hearts (serie)|Kingdom Hearts]]''. Les sos oficines centrales atópase en Shinjuku Bunka Quint Building en Yoyogi, [[Shibuya, Tokyo|Shibuya]], [[Tokiu]].<ref>"[http://www.square-enix.com/eng/company/outline.html Corporate Profile]." Square Enix Corporation. Retrieved on January 30, 2011. "Headquarters Shinjuku Bunka Quint Bldg. 3-22-7 Yoyogi, Shibuya-ku,Tokyo 151-8544, Japan."</ref><ref>"[http://www.square-enix.com/eng/company/access.html Map]." Square Enix Corporation. Retrieved on January 30, 2011. "Location Shinjuku Bunka Quint Bldg. 3-22-7 Yoyogi, Shibuya-ku, Tokyo 151-8544, Japan."</ref> La revista [[Famitsū]] de la distribuidora [[Enterbrain]] premiar como'l "Meyor Desarrollador de Videoxuegos", condecoración dada con al respective de los títulos llanzaos ente'l [[1 de xineru]] y el [[31 d'avientu]] de [[2015]].<ref>[http://www.animenewsnetwork.com/news/2016-05-10/famitsu-awards-honor-splatoon-hideo-kojima-more/.101976 Famitsu Awards Honor Splatoon, Hideo Kojima, More] en [[Anime News Network]] {{n'idioma inglés}}.</ref> == Historia == El so orixe ye la resultancia de la fusión de les compañíes [[Squaresoft]] y [[Enix]], llevada a cabu'l [[1 d'abril]] de [[2003]]. En febreru de [[2004]] apaeció n'[[España]] el primer ''Final Fantasy'' dempués de dicha fusión (el xuegu yá fuera creáu por SquareSoft), ''[[Final Fantasy X-2]]''. Square Enix subdivídese regionalmente en ''Square Enix Japan'', ''Square Enix U.S.A., Inc.'' (pa tol norte d'[[América]]) y ''Square Enix Europe Ltd.'' (para [[Europa]] y otres árees col estándar de televisión [[PAL]]). Apocayá en 2006 Square Enix abrió una nueva franquicia en China, ''Square Enix China'', col propósitu d'espandise nel mercáu asiáticu (http://www.square-enix.net.cn {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190710142021/http://www.square-enix.net.cn/ |date=2019-07-10 }}). La franquicia del xuegu [[Final Fantasy]] ye considerada la más popular en [[Xapón]] y la franquicia más vendida de Square Enix, según encuestes oficiales. La franquicia de xuegos [[Dragon Quest]] ye tamién unu de les pilastres básiques. Amás de la preparación de la docena entrega de la serie pa 2006. Tamién s'atopa disponible un xuegu pa iPod creáu por Square Enix nel 2008 llamáu "Song Summoner: The Unsung Heroes", puede consiguise via iTunes y al igual que'l desenvolvimientu de la mayoría de los sos xuegos ye un videoxuegu de rol, ta afechu específicamente a la rueda clic, básase práuticamente nun "[[Final Fantasy Tactics]]" pa iPod, la historia ta basada nuna ciudá futurista onde'l personaxe principal ye Ziggy que busca al so hermanu Zero, la música cargada nel iPod ye importante yá que per cada cantar pueden crease "Tune Troopers" especiales, que son personaxes con fuercia distinto, que dependiendo del tipu de cantar van sirvir pa ganar a los enemigos a lo llargo del xuegu, lo interesante ye que por cada vez que se reproduza un cantar escoyíu nel xuegu, mientres nun se ta xugando, va sirvir p'atropar puntos y utilizalos como extras y tomar ventaya en delles misiones. La compañía xaponesa llanzó una ufierta pa mercar [[Eidos Interactive]], creadora de xuegos como [[Tomb Raider (serie)|Tomb Raider]] o [[Just Cause]], a la fin [[Eidos Interactive]] aceptó. == Software == === Videoxuegos destacaos === Esto ye namái un pequeñu llistáu de los xuegos más famosos desenvueltos por Square Enix a lo llargo de la so historia. Nun intenta ser estensivu, sinón señalar xuegos importantes na historia del videoxuegu o de la compañía. * [[Life is Strange]] * [[Saga Final Fantasy]] * [[Hitman: Absolution]] * [[Sleeping Dogs]] * [[Dragon Quest]] (tamién conocíu como Dragon Warrior) * Saga [[Kingdom Hearts (serie)|Kingdom Hearts]] * [[The World Ends with You]] * [[Super Mario RPG: Legend of the Seven Stars]] * Saga [[Just Cause]] * Saga [[Tomb Raider]] * [[Saga]] * [[Einhänder]] * [[Mini Ninjas]] * [[Seiken Densetsu]] * [[Chrono Trigger]] * [[Chrono Cross]] * [[Terranigma]] * [[Front Mission]] * [[Soul Blazer]] * [[Bushido Blade]] * [[Parasite Eve]] * [[ActRaiser]] * [[Drakengard]] * [[Xenogears]] * [[Vagrant Story]] * [[Brave Fencer Musashi]] * [[The Last Remnant]] * [[Nier: Gelstalt]] / [[Nier: Replicant]] * [[Murdered: Soul Suspect]] * [[Nier: Automata]] == Franquicies == * [[Dragon Quest]] - D'[[Enix]] - Nació na [[NES]] en 1986 * [[Final Fantasy]] - De [[Square]] - Nació na [[NES]] en 1987 * [[Itadaki Street]] - Solo en Xapón - D'[[Enix]] - Nació na [[Famicom]] en 1988 * [[Saga]] - De [[Square]] - Nació na [[Gameboy]] en 1989 * [[Seiken Densetsu]] - Esquita fora de Xapón- De [[Square]] - Nació na [[Gameboy]] en 1991 * [[Chrono Trigger|Chrono]] - De [[Square]] - Nació na [[SNES]] en 1995 * [[Front Mission]] - De [[Square]] - Nació na [[SNES]] en 1995 * [[Star Ocean]] - De [[Tri-Ace]] (nun pertenez a Square Enix) - Nació na [[SNES]] en 1996 * [[Parasite Eve (videoxuegu)|Parasite Eve]] - De [[Squaresoft|Square]] - Nació na [[PlayStation]] en 1998 * [[Valkyrie Profile]] - De [[Tri-Ace]] (nun pertenez a Square Enix) - Nació na [[PlayStation]] en 1999 * [[Kingdom Hearts (videoxuegu)|Kingdom Hearts]] - De [[Square]] y [[The Walt Disney Company|Disney]] - Nació na [[PlayStation 2]] en 2002 * [[Chaos Rings]] - De Square Enix - Nació en [[IOS]] en 2010 * [[Bravely Default]] - De Square Enix - Nació en [[Nintendo 3DS]] en 2012 == Llistáu de Videoxuegos == === 2004 === * [[Kingdom Hearts: Chain of Memories]] [[Game Boy Advance]] * [[Final Fantasy I & II: Dawn of Souls]] [[Game Boy Advance]] * [[Star Ocean Till the End of Time]] [[PlayStation 2]] * [[Final Fantasy XI]] (Xuegu Online) [[ordenador personal|PC]] * [[Drakengard]] [[PlayStation 2]] * [[Sword of Esquita]] [[Game Boy Advance]] * [[Final Fantasy: Crystal Chronicles]] [[Nintendo Game Cube]] * [[Final Fantasy X-2]] [[PlayStation 2]] === 2005 === * [[Kingdom Hearts 2]] [[PlayStation 2]] * [[Musashi: Samurai Legend|Musashi]] [[PlayStation 2]] * [[Final Fantasy IV]] [[Gameboy Advance]] * [[Dragon Quest VIII]] [[PlayStation 2]] * [[Romancing Saga]] [[PlayStation 2]] * [[Radiata Stories]] [[PlayStation 2]] * [[Fullmetal Alchemist 2: Curse of the Crimson Mestranzu]] [[PlayStation 2]] * [[Fullmetal Alchemist & The Broken Angel]] [[PlayStation 2]] === 2006 === * [[Dirge of Cerberus: Final Fantasy VII]] [[PlayStation 2]] * [[Final Fantasy XII]] [[PlayStation 2]] * [[Dragon Quest Heroes: Rocket Slime]] [[Nintendo DS]] * [[Valkyrie Profile: Lenneth]] [[PlayStation Portable|PSP]] * [[Grandia III]] [[PlayStation 2]] * [[Valkyrie Profile 2: Silmeria]] [[PlayStation 2]] * [[Children of Esquita]] [[Nintendo DS]] * [[Final Fantasy V]] [[Gameboy Advance]] * [[Final Fantasy III]] [[Nintendo DS]] * [[Final Fantasy XI]] [[Xbox 360]] * [[Final Fantasy XI Treasures of Aht Urhgan]] [[PlayStation 2]], [[ordenador personal|PC]] === 2007 === * [[Final Fantasy Fables: Chocobo Tales]] [[Nintendo DS]] * [[Kingdom Hearts 2 Final Mix+]] [[PlayStation 2]] * [[Dawn of esquita]] [[PlayStation 2]] === 2008 === * [[The World Ends with You]] [[Nintendo DS]] * [[Dragon Quest: Monster Joker]] [[Nintendo DS]] * [[Final Fantasy VII: Crisis Core]] [[PlayStation Portable|PSP]] * [[Song Summoner: The Unsung Heroes]] [[iPod]] * [[Kingdom Hearts Re: Chain of Memories]] [[PlayStation 2]] * [[Dissidia: Final Fantasy]] [[PlayStation Portable|PSP]] * [[Minininjas]] === 2009 === * [[The last Remnant]] [[PC y Xbox 360]] * [[Kingdom Hearts: 358/2 Days]] [[Nintendo DS]] * [[Final Fantasy]] [[iOS (sistema operativu)|iPod Touch]] * [[Song Summoner: The Unsung Heroes Encore]] [[iOS (sistema operativu)|iPod Touch]] * [[Hills and Rivers Remain]] [[iOS (sistema operativu)|iPod Touch]] === 2010 === * [[Kingdom Hearts: Birth By Sleep]] [[PlayStation Portable|PSP]] * [[The 3rd Birthday]] [[PlayStation Portable|PSP]] * [[Chaos Ring]] [[iOS (sistema operativu)|iPod Touch]] * [[Final Fantasy XIII]] [[PlayStation 3]], [[Xbox 360]] * [[Nier]] [[PlayStation 3]], [[Xbox 360]] * [[Final Fantasy II]] [[iOS (sistema operativu)|iPod Touch]] * [[Secret of Mana]] [[iO+S|iPod Touch]] * [[Final Fantasy XIV]] [[PlayStation 3]], [[Ordenador personal|PC]] * [[Dragon Quest IX]] [[Nintendo DS]] * [[Kane & Lynch 2: Dog Days]] [[PlayStation 3]], [[Xbox 360]], [[Ordenador personal|PC]] === 2011 === * [[Final Fantasy III]] [[iOS (sistema operativu)|iPod Touch]] * [[Chaos Ring Omega]] [[iOS (sistema operativu)|iPod Touch]] * [[Kingdom Hearts: Re:Coded]] [[Nintendo DS]] * [[Deus Ex: Human Revolution]] [[PlayStation 3]], [[Xbox 360]], [[Ordenador personal|PC]] === 2012 === * [[Kingdom Moon]] [[PlayStation 3]] [[PlayStation Portable|PSP]] [[Xbox 360]] [[Wii]] [[Nintendo 3DS]] * [[Final Fantasy XIII-2]] [[Xbox 360]] [[PlayStation 3]] * [[Chaos Ring II]] [[iOS (sistema operativu)|iPod Touch]] * [[Kingdom Hearts 3D: Dream Drop Distance]] [[Nintendo 3DS]] * [[Tomb Raider]] (serie)|[[Tomb Raider]] [[Xbox 360]] [[PlayStation 3]] [[Ordenador personal|PC]] * [[Hitman: Absolution]] [[Xbox 360]] [[PlayStation 3]] [[Ordenador personal|PC]] * [[Final Fantasy Dimensions]] [[iOS (sistema operativu)|iPod Touch]] * [[Dragon Quest X]] [[Wii]] [[WiiU]] * [[Sleeping Dogs]] [[Ordenador personal|PC]] [[Xbox 360]] [[PlayStation 3]] * [[Final Fantasy Airborne Brigade]] [[iOS (sistema operativu)|iPod Touch]] * [[Final Fantasy IV]] [[iOS (sistema operativu)|iPod Touch]] * [[Bravely Default: For the Sequel]] [[Nintendo 3DS]] === 2013 === * [[Tomb Raider (2013)]] para [[Ordenador personal|PC]] [[Xbox 360]] [[PlayStation 3]] * [[Final Fantasy All The Bravest]] para [[iOS (sistema operativu)|iPod Touch]] * [[Final Fantasy V]] para [[iOS (sistema operativu)|iPod Touch]] * [[Final Fantasy Tactics S]] para [[iOS (sistema operativu)|iPod Touch]] * [[Kingdom Hearts HD 1.5 ReMIX]] para [[PlayStation 3]] * [[Gameglobe]] (Online) para [[Ordenador personal|PC]] === 2014 === * [[Murdered: Soul Suspect]] para [[Ordenador personal|PC]], [[Xbox 360]], [[PlayStation 3]], [[Xbox One]] y [[PlayStation 4]] * [[Kingdom Hearts HD 2.5 ReMIX]] para [[PlayStation 3]] === 2015 === * [[Life Is Strange]] para [[Ordenador personal|PC]], [[Xbox 360]], [[Xbox One]], [[PlayStation 3]] y [[PlayStation 4]] * [[Nosgoth]] para [[Ordenador personal|PC]] * [[Rise of the Tomb Raider]] para [[Xbox One]] [[Xbox 360]] === 2016 === * [[Rise of the Tomb Raider]] para [[Ordenador personal|PC]] * [[Deus Ex: Mankind Divided]] para [[Ordenador personal|PC]], [[Xbox One]] y [[PlayStation 4|PS4]] * [[Hitman]] para [[Ordenador personal|PC]], [[Xbox One]] y [[PlayStation 4|PS4]] * [[Final Fantasy XV]] para [[Xbox One]] y [[PlayStation 4|PS4]] === 2017 === * [[Nier: Automata]] para [[PS4]] y [[Ordenador personal|PC]] * [[Kingdom Hearts HD 2.8 Final Chapter Prologue]] para [[PS4]] * [[Kingdom Hearts HD 1.5 + 2.5 ReMIX]] para [[PS4]] == Manga == No que respecta al [[manga]], Square Enix tien les sos publicaciones, toes col sellu editorial d'[[Enix]]. Anguaño, la so revista de manga más conocida ye la [[Shōnen Gangan]] que publica, como'l so nome indicar, [[manga]] [[shōnen]]; pero tamién tien les sos publicaciones [[shōjo]]. Hai de solliñar que Enix publica [[manga|mangues]] d'aventura, qu'inclúin hestories rebosantes de personaxes con maxa y poderes, tierres alloñaes, lleendes, mitos, creencies, ayalgues, y siempres daqué de romance. La mayoría de los [[manga|mangues]] publicaos por [[Enix]] tán basaos en videoxuegos, obviamente, publicaos por [[Square Soft]]. [[Enix]] carauterizar por publicar títulos de [[manga]] tales como [[Fullmetal Alchemist]], [[Akame ga Kill!]], [[Soul Eater]], [[Kingdom Hearts (serie)|Kingdom Hearts]], [[Tales of Eternia]], [[Legend of Mana]], [[Pandora Hearts]], [[Kuroshitsuji]], [[Umineko non naku koro nin]] y [[Higurashi non naku koro nin]]. * Revistes ** [[Shōnen Gangan]] ** [[Monthly GFantasy|Gangan Fantasy]] (llamada GFantasy) ** [[Gangan Wing]] ** [[Young Gangan]] ** [[Gangan Powered]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.square-enix.com/ Square Enix páxina global] * [https://web.archive.org/web/20120207221933/http://www.square-enix.com/jp/company/y/history/ Historia de Square y Enix (páxina oficial)] * [http://www.playonline.com/ PlayOnline] Portal de Square Enix pa xuegos online como ''[[Final Fantasy XI]]'' & ''[[Front Mission Online]]'' * {{Enllaz rotu|1=Detalles financieros de l'alquisición de Taito por Square Enix |2=http://www.square-enix.com/jp/dir/y/explanatory/download/20051227en.pdf |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.youtube.com/user/squareenix Canal oficial de Square Enix en YouTube ] * [http://www.mobygames.com/company/square-enix-co-ltd Square Enix] perfil en [[MobyGames]] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Editoriales de Xapón]] [[Categoría:Desarrolladores de videoxuegos]] oexoz4248vtktcy420igf6i9nk0jryq 0 98049 4503202 4496956 2026-07-08T05:53:26Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503202 wikitext text/x-wiki {{atayos|SMW}} {{videoxuegu}} {{nihongo|'''''Super Mario World'''''|スーパーマリオワールド|Sūpā Mario Wāaxatáu|embrivíu comúnmente como '''''SMW'''''}} —conocíu primeramente en Xapón como ''Super Mario World: Super Mario Bros. 4''—,<ref>Según la parte frontera de la caxa xaponesa.</ref> ye un [[videoxuegu de plataformes]] desenvueltu y publicáu por [[Nintendo]] pa un paquete nel cual incluyíense esti xuegu y la consola [[Super Nintendo Entertainment System]], yá que se vendíen en xunto mientres el llanzamientu d'ésta en [[Xapón]], [[América del Norte|Norteamérica]] en 1990 y [[Europa]] en 1991; amás foi la séptima entrega dientro de la serie de ''[[Super Mario (serie)|Super Mario]]''. El desenvolvimientu del xuegu tuvo a cargu del grupu d'[[Nintendo Entertainment Analysis and Development|Analís y Desenvolvimientu d'Entretenimientu de Nintendo]], lideráu por [[Shigeru Miyamoto]], quien dirixó'l xuegu xunto con [[Takashi Tezuka]].<ref name="producers"/> La trama centrar na busca que [[Mario (personaxe de Nintendo)|Mario]] y [[Luigi]] tienen d'entamar pa salvar a la «Dinosaur Land» y rescatar a la [[Princesa Peach|Princesa Toadstool]] de les garres de [[Bowser]], l'[[Antagonista (lliteratura)|antagonista]] principal de la serie. Dambos hermanos tienen de viaxar per siete mundos pa restaurar l'orde en «Dinosaur Land».<ref name="story"/> Pal xuegu, basar nel ''gameplay'' d'anteriores entregues de la saga, y amás fueron introducíos nuevos poderes qu'aumenten les habilidaes de los personaxes, xunto con otros aspeutos que sirvieron como base pa dellos títulos posteriores de la serie. El pequeñu [[dinosauriu]] verde, Yoshi, ye introducíu per primer vegada en tola historia de la serie; de la mesma ésti déxa-y a Mario montar sobre él, y con ello avanzar más rápidu al traviés de «Dinosaur Land».<ref name="ign-history"/> Miyamoto comentó que dende la producción de ''[[Super Mario Bros.]]'', deseyaba incluyir un dinosauriu por que fuera el compañeru de Mario mientres la so aventura.<ref name="miyamotoshrine-interview"/> Nésta entrega, fueron incluyíos nuevos ''power-ups'' que-y dexen al xugador percibir nueves opciones de ''gameplay''; d'ente los nuevos ''ítems'' que figuren nésta entrega, destaca capar Feather», que déxa-y al protagonista adquirir una capa cola cual puede volar por un ciertu tiempu nel aire, daqué paecíu a lo yá visto en ''[[Super Mario Bros. 3#Oxetos|Super Mario Bros. 3]]''.<ref name="ign-history"/> El xuegu foi un ésitu crítico y comercial, con una venta de más de 20 millones de copies en tol mundu.<ref name="nintendohistory1"/> Foi rellanzáu tres veces; la primera como parte d'un combu pa ''[[Super Mario All-Stars]]'' pa la SNES en [[1994]]. De segundes, foi puestu a la venta pa la consola portátil [[GameBoy Advance]], con un ''[[gameplay]]'' modificáu, siendo la segunda parte de la serie ''Super Mario Advance'', na cual adquirió'l nome de ''Super Mario Advance 2: Super Mario World''. El so tercer rellanzamientu foi pa la [[Consola Virtual]] de la consola [[Wii]], n'[[Estaos Xuníos]] y [[Canadá]] mientres l'añu de 2007; hubo pocos cambeos al respective de la versión orixinal pa SNES. El so llanzamientu orixinal en Xapón foi'l 21 de payares de 1990, n'Estaos Xuníos el 13 d'agostu de 1990 y n'Europa el 4 de xunu de 1991. == Argumentu == Dempués de salvar el [[Mushroom Kingdom]], los hermanos Mario y Luigi alcuerden dise de vacaciones a un llugar llamáu «Dinosaur Land», onde habiten diversos tipos de [[dinosaurios]]. Mientres folgaben na sablera, la Princesa Toadstool sume. Cuando Mario y Luigi espierten, ellos intenten atopala, y dempués d'hores de busca, atopar con un [[güevu (bioloxía)|güevu]] xigante que xacía nun monte. De sópitu, ésti eclosiona y de él sale un nuevu dinosauriu llamáu Yoshi, quien-yos diz que los sos amigos dinosaurios tamién fueron zarraos dientro de güevos por unes tortúes malines». Mario y Luigi llueu se dan cuenta de que'l responsable d'estos actos tien de ser el {{nihongo|«Malváu Rei Koopa» Bowser|クッパ大王|Kuppa Daiō}}, xunto colos sos fíos, los {{nihongo|«[[Koopalings]]»|コクッパ|Ko Kuppa}}. [[Ficheru:CERO A.svg|thumb|left|200px|Super Nintendo Entertainment System col cartuchu de ''Super Mario World'' inxertáu.]] Mario, Luigi y Yoshi disponer a salvar a la Princesa Toadstool y a los amigos dinosaurios de Yoshi, esplorando la «Dinosaur Land» pa ganar al Rei Koopa y a los Koopalings. P'ayudar a los protagonistes, el pequeñu dinosauriu verde regála-yos una [[capa]] a midida que empiecen la so travesía. Dambos personaxes siguen siguiendo'l rastru de Bowser, ganando a los fíos del malváu rei mientres el procesu, y rescatando de camín, a tolos amigos de Yoshi. Ellos finalmente lleguen al castiellu de Bowser, onde ellos lo confrontan nuna batalla final. Consecuentemente, los hermanos ganen al Rei Koopa y salven a la Princesa, restaurando asina de nuevu la paz en «Dinosaur Land».<ref name="story">{{cita llibru |títulu=Manual d'instrucciones de Super Mario World |url= |fechaaccesu=30 d'ochobre de 2010 |idioma=xaponés |editor= Nintendo |editorial=Nintendo Research & Development 1}}</ref> == Estilu de xuegu == ''Super Mario World'' ye un xuegu de plataformes en [[bidimensional|dos dimensiones]] nel que'l xugador controla al protagonista en pantalla —yá sía Mario o Luigi— dende una perspeutiva en [[tercer persona (videoxuegos)|tercer persona]]. El xuegu comparte un ''gameplay'' similar a la mecánica utilizada n'anteriores xuegos de la serie —como ''Super Mario Bros.'', ''[[Super Mario Bros.: The Lost Levels]]'', y ''[[Super Mario Bros. 3]]''— pero amás introduz dellos elementos nuevos.<ref name="ign-history"/> Amás de les habilidaes como correr y saltar atopaes en títulos anteriores, el xugador tien la posibilidá de llexar cola ayuda de ciertos oxetos especiales y executar nuevos estilos de saltos, tales como'l ''Spin Jump''.<ref name="ign-history"/> El xugador puede movese al traviés de los mundos por aciu dos pantalles de xuegu; per mediu d'un mapa xeneral y un campu d'aición onde puede aportase a los niveles. El mapa xeneral amuesa una representación aérea del mundu actual onde s'atopa'l personaxe, y ésti tien distintos senderos principales, que encrúciense dende l'entamu del mundu hasta un castiellu. Les rutes coneutar a paneles que representen los niveles, fortaleces, y otros íconos del mapa principal, dexando amás a los xugadores tomar rutes alternes pa llegar a la fin del mundu. Cuando se mueve al personaxe al traviés del mapa xeneral sobre los paneles de los niveles o sobre les fortaleces, estos dexen l'accesu al nivel en cuestión.<ref name="ign-history"/> [[Ficheru:ESRB Everyone.svg|thumb|200px|En ''Super Mario World'', amás de los poderes típicos de la serie como'l «Super Mushroom», tamién fueron amestaos nuevos ''power-ups'', nesti casu, capar Feather», que puede ser activada una que vegada que Yoshi regála-y un ''ítem'' en forma de pluma a Mario, cola cual puede volar por un ciertu tiempu nel aire.<ref name="ign-history"/>]] La mayoría del ''gameplay'' trescurre nestos niveles, que contienen diverses torgues y enemigos, coles mires de que'l xugador traviese dichos niveles corriendo, saltando, tornando o ganando a los enemigos. Al completar caúna de les etapes, el personaxe puede terminar los niveles del mapa xeneral y con ello terminar exitosamente cada mundu.<ref name="miyamotoshrine-interview"/> Cada mundu cunta con una fase final, na que'l xugador tendrá d'enfrentase a un [[Xefe (videoxuegos)|xefe]] al cual ganar; nos primeros seis mundos hai fortaleces que tán controlaes per caúnu de los «Koopalings», ente que nel séptimu mundu'l xugador va tener qu'enfrentase a Bowser dientro del so castiellu. Amás de los oxetos utilizaos n'entregues anteriores como'l «Super Mushroom» y la «Fire Flower», nuevos ''power-ups'' son introducíos pa brinda-y al xugador nueves opciones de xuegu. El traxe nuevu introducíu ye capar Feather», que otorgar a Mario una especie de capa que-y dexa volar por un curtiu periodu de tiempu.<ref name="ign-history"/> ''Super Mario World'' inclúi una opción multixugador que dexa a dos xugadores acabar el xuegu de forma cooperativa, xugando por veces mientres la navegación del mapa xeneral y p'aportar a los niveles d'etapa; el xugador principal controla a Mario, ente que'l segundu controla a Luigi. El xuegu introduz per primer vegada a Yoshi, el compañeru dinosauriu que dexa a Mario montalo y que ye capaz de comese a la mayoría de los enemigos.<ref name="allgame"/> == Desenvolvimientu == {| {{tablaguapa}} style="float: right; margin-left: 25px; font-size: 95%;" !width="125px"| Direutor |width="140px"| &nbsp;Takashi Tezuka |- ! Programadores | &nbsp;Shigehiro Kasamatsu<br />&nbsp;Tatsunori Takakura |- ! Direutor d'área | &nbsp;Katsuya Eguchi |- ! Programador principal | &nbsp;Toshihiko Nakago |- ! Gráficos | &nbsp;Shigefumi Hino |- ! Música | &nbsp;Kōji Kondō |- ! Productores | &nbsp;Shigeru Miyamoto<br />&nbsp;Hiroshi Yamaushi (executivu) |- ! Mapa xeneral | &nbsp;Tatsuo Nishiyama |- ! Direutor de programación | &nbsp;Toshihiko Nakago |- ! Direutor de sistemes | &nbsp;Toshio Iwawaki |- ! Programador d'oxetos | &nbsp;Kazuaki Morita |- | style="text-align: center; padding: 0;font-size: 80%;"| ''Referencia'' | style="text-align: center; padding: 0;"|<ref name="producers">{{cita web |url=http://www.gamefaqs.com/snes/519824-super-mario-world/data |títulu=Super Mario World Release Information for Super Nintendo Entertainment System |fechaaccesu=30 d'ochobre de 2010 |editorial=GameFAQs.com |idioma=inglés}}</ref> |} El xuegu foi dirixíu al igual qu'en previos videoxuegos de la franquicia, por Takashi Tezuka y producíu por Shigeru Miyamoto, que foi'l creador de la serie ''[[The Legend of Zelda]]'' y de ''[[Mario (serie)|Mario]]'', xunto a [[Shigefumi Hino]] como diseñador gráficu. El xuegu foi desenvueltu pol equipu del Nintendo Entertainment Analysis and Development, encabezáu por Miyamoto. Tomó trés años desenvolver el xuegu con un equipu de 16 persones.<ref name="producers"/><ref name="miyamotoshrine-interview">{{cita web |url=http://www.miyamotoshrine.com/theman/interviews/0561.shtml |títulu=Mario Mania Players Guide Interview |fecha=Mayu de 1990 |fechaaccesu=30 d'ochobre de 2010 |apellíu=Robinson |nome=Albert |obra=Miyamoto's Shrine |editor= |editorial=Kikizo |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100325064809/http://www.miyamotoshrine.com/theman/interviews/0561.shtml |fechaarchivu=25 de marzu de 2010 }}</ref> Sicasí, Miyamoto declaró que sentía que'l xuegu taba incompletu y el so desenvolvimientu foi daqué azotáu, espresando la so esperanza de que col tiempu los xuegos pal sistema dexaren una mayor emoción y historia.<ref name="ign-history">{{cita web |url=http://retro.ign.com/articles/833/833615p2.html |títulu=IGN Presents The History of Super Mario Bros. |fechaaccesu=30 d'ochobre de 2010 |apellíu=McLaughlin |nome=Rus |editorial=IGN.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120217164813/http://retro.ign.com/articles/833/833615p2.html |fechaarchivu=2012-02-17 }}</ref> [[Ficheru:Newpegi 3.svg|thumb|left|200px|Shigeru Miyamoto, el productor de ''Super Mario World'', collaboró de forma importante nel desenvolvimientu de cada xuegu de la saga ''Super Mario Bros.'']] Miyamoto declaró que siempres quixo incluyir a un dinosauriu como compañeru de Mario dende ''Super Mario Bros.''; sicasí, los inxenieros de Nintendo nun podíen afaelo al xuegu por cuenta de les llimitaciones gráfiques de la Nintendo Entertainment System. Dixo que «finalmente pudimos consiguir que Yoshi tuviera nos tableros de dibuxu cola SNES».<ref name="ign-history"/><ref name="miyamotoshrine-interview"/> Yoshi foi integráu al xuegu d'un solu tamañu y de cuatro colores distintos, con diverses habilidaes y con un mambís descomanáu.<ref name="ign-history"/> Pa esi entós, Nintendo llegó tarde al [[Videoconsoles de cuarta xeneración|mercáu de los 16 bits]], que foi adulces suplantáu pola consola de [[Sega]], [[Mega Drive]].<ref name="gameover">{{cita llibru |apellíu=Sheff |nome=David |enllaceautor= |títulu=Game Over&#39; |fechaaccesu=30 d'ochobre de 2010 |idioma=inglés |edición=1° |añu=1993 |editorial=Random House}}</ref> Un nuevu xuegu, ''[[Sonic the Hedgehog (Mega Drive)|Sonic the Hedgehog]]'', ayudó a que la consola creara numberoses ventes, y qu'aumentara la popularidá de Sega.<ref name="ign-history"/><ref name="gameover"/> ''Super Mario World'' llegó en 1991 xunto cola Super Nintendo Entertainment System a América.<ref name="ign-history"/> == Rellanzamientos == Tres l'ésitu de ''Super Mario World'', el xuegu foi incluyíu nuna versión especial de ''Super Mario All-Stars'' tituláu «''Super Mario All-Stars + Super Mario World''», que foi llanzáu en 1994 n'Estaos Xuníos y n'Europa como un xuegu incluyíu pal set del SNES, «''Super Mario Set''».<ref>{{cita web |url=http://www.gamefaqs.com/console/snes/data/920979.html |títulu=Super Mario All-Stars'' & ''Super Mario World' Release Information for SNES |fechaaccesu=30 d'ochobre de 2010 |obra=GameFAQs |editorial=GameSpot |idioma=inglés}}</ref> En [[2001]], l'equipu de [[Nintendo Research & Development 2|Nintendo R&D2]] creó una versión de ''Super Mario World'' para [[Game Boy Advance]] llamada ''Super Mario World: Super Mario Advance 2''.<ref name=gameign>{{cita web |url=http://gameboy.ign.com/articles/324/324423p1.html |títulu=Super Mario Advance 2: Super Mario World |fechaaccesu=30 d'ochobre de 2010 |apellíu=Harris |nome=Craig |editorial=IGN.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080926181350/http://gameboy.ign.com/articles/324/324423p1.html |fechaarchivu=2008-09-26 }}</ref> Dellos niveles fueron ínfimamente modificaos, pero'l cambéu más notable foi que'l xuegu solu yera pa un xugador, en cuenta de dos. Luigi siguía siendo controlable; pero esta vegada como un personaxe alternativu; podía saltar más altu que Mario, pero corría llixeramente más lentu qu'ésti, amás a Mario y a Luigi punxéron-yos voces. Los sos ''[[sprites]]'' fueron camudaos de nuevu y les sos apariencies paecíense más a les del xuegu orixinal pa ''Super Mario Advance'', que taba basáu orixinalmente en ''[[Super Mario Bros. 2]]''.<ref name="multiple">{{cita web |url=http://uk.gamespot.com/gba/adventure/supermarioworldsuperma2/review.html?om_act=convert&om_clk=gssummary&tag=summary |títulu=Super Mario Advance 2 Review |fechaaccesu=30 d'ochobre de 2010 |apellíu=Gerstmann |nome=Jeff |editorial=GameSpot.com (UK) |idioma=inglés}}</ref>''Super Mario World'' foi unu de los primeros xuegos anunciaos pa la Consola Virtual de la Wii. Foi rellanzáu en Xapón el 2 d'avientu de 2006; n'Estaos Xuníos el 5 de febreru de 2007 y cuatro díes dempués en territoriu européu.<ref>{{cita publicación |títulu=Virtual Console |añu=Marzu de 2007 |publicación=Nintendo Power |volume=213 |númberu=40}}</ref> Una pequeña ''[[Demo (videoxuegos)|demo]]'' a contrarreló ta disponible na seición Clásicos» del xuegu llanzáu en 2008 pa la consola Wii, ''[[Super Smash Bros. Brawl]]''. == Música == [[Kōji Kondō]] compunxo toles pistes usaes en ''Super Mario World'', usando namái un [[tecláu electrónicu]]. La mayoría de los cantares usaos nel xuegu —con esceición de les reproducíes na pantalla de títulu, los creitos, el mapa xeneral, y la engarradiella contra Bowser—, son variaciones d'una mesma melodía. La música ye reproducida de normal en nivelar estándar del mapa xeneral. Esta mesma se desacelera y amiéstase un ecu pa los niveles en covarones; amás ye lenta y melódica pa los niveles acuáticos (en ³/₄ o [[valse|tiempu de valse]]), y ye reproducida rápido cuando los niveles desenvolver nun mediu aereu. Cuando se monta a Yoshi dientro de cualquier nivel, a la melodía amiéstase-y un par de [[bongó]]s.<ref name="supermarioworld">{{cita videoxuegu |títulu=Super Mario World |desarrollador=Nintendo Entertainment Analysis & Development |publicador=Nintendo |fecha=21 de payares de 1991 |plataforma=Super Nintendo Entertainment System |versión=1 |idioma=xaponés}}</ref> Les temes de los castiellos y de la «Ghost House» tienen retazos de la música básica de ''Super Mario World'', pero reproducíes nuna lentitú menor pa remembrar mayor ansiedá. En «Special World» suena una nueva versión con tambores metálicos de la tema principal de ''Super Mario Bros.''<ref name="supermarioworld"/> == Receición == {{Crítica de videoxuegu | GR = SNES: 94.44% (9&nbsp;reseñes)<ref name="Rankings">{{cita web |url=http://www.gamerankings.com/snes/519824-super-mario-world/index.html |títulu=Super Mario World for SNES |fechaaccesu=14 d'ochobre de 2015 |editorial=GameRankings.com |idioma=inglés}}</ref> | Allgame = SNES: {{Rating|5|5}}<ref name="allgame">{{cita web |url=http://www.allgame.com/game.php?id=2630&tab=review |títulu=Super Mario World |fechaaccesu=29 d'ochobre de 2010 |fechaarchivu=16 de febreru de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100216083507/http://allgame.com/game.php?id=2630&tab=review |apellíu=Miller |nome=Skyler |editorial=AllGame.com |ubicación= |idioma=inglés }}</ref> | Fam = GBA 34/40<ref>{{cita publicación|títulu=ゲームボーイアドバンス - スーパーマリオアドバンス2&#39; |editorial=Weekly Famitsu |númberu= 915 |páxina=116 |fecha=30 de xunu de 2006}}</ref> | HC = SNES: 97/100<ref name="HobbyConsolas">{{cita publicación|títulu=Super Mario World|issn=6239-0104|númberu=10|fecha=xunetu de 1992|editorial=Hobby Consolas}}</ref> | IGN = GBA 9.3 sobre 10<ref name= gameign/><br />VC 8.5 sobre 10<ref name=vc>{{cita web |url=http://wii.ign.com/articles/761/761605p1.html |títulu=Super Mario World VC Review |fechaaccesu=29 d'ochobre de 2010 |apellíu=Thomas |nome=Lucas |editorial=IGN.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100420072200/http://wii.ign.com/articles/761/761605p1.html |fechaarchivu=2010-04-20 }}</ref> }} Super Mario World tuvo bones crítiques dempués del so llanzamientu, amás siguió recibiendo bones crítiques col pasu de los años. Nel sitiu de compilación de reseñes [[GameRankings]], el xuegu recibió puntuaciones bien positives, con una puntuación permediu del 97%.<ref name="Rankings"/><ref>{{cita web |url=http://www.gamerankings.com/browse.html |títulu=All-Time Best |fechaaccesu=30 d'ochobre de 2010 |editorial=GameRankings.com |idioma=inglés}}</ref> [[Allgame]] dio-y al xuegu cinco estrelles de cinco, emponderando los gráficos, el soníu, y el so [[rejugabilidad]].<ref name="allgame"/> Foi clasificáu como l'octavu meyor xuegu pa cualquier consola de Nintendo na llista del «Top 200 Games» de ''[[Nintendo Power]]''.<ref>{{cita publicación |títulu=NP Top 200 |añu=Febreru de 2006 |publicación=Nintendo Power |volume=200 |númberu=páxs. 58-66}}</ref> La ''[[Official Nintendo Magazine]]'' clasificó al xuegu dientro de la séptima posición de la so llista de los «100 meyores xuegos de Nintendo de tolos tiempos».<ref name="100-ONM">{{cita web |url=http://www.officialnintendomagazine.co.uk/article.php?id=7327 |títulu=100 Best Nintendo Games - Part Six |fechaaccesu=30 d'ochobre de 2010 |apellíu=East |nome=Tom |obra=Official Nintendo Magazine |editorial=Future pcl |idioma=inglés}}</ref> Los llectores de ''[[Famitsu]]'' clasificar nel 61.° puestu na llista de los «100 meyores videoxuegos».<ref>{{cita web |url=http://www.edge-online.com/features/japan-votes-all-time-top-100?page=0%2C1 |títulu=Japan Votes on All Time Top 100 Video Games |fechaaccesu=30 d'ochobre de 2010 |editorial=''Edge'' |idioma=inglés}}</ref> Nuna encuesta realizada pola revista británica especializada en cine ''[[Empire (revista)|Empire]]'', el xuegu foi votáu como'l «meyor videoxuegu de tola historia».<ref>{{cita web |url=http://www.empireonline.com/100greatestgames/default.asp?p=1 |títulu=The 100 Greatest Games Of All Time |fechaaccesu=30 d'ochobre de 2010 |obra=Empire |editor= |editorial=Bauer Consumer Media |idioma=inglés}}</ref> El xuegu foi clasificáu como'l cuartu meyor títulu na serie de xuegos de ''Mario'' según ScrewAttack.<ref>{{cita web |url=http://www.gametrailers.com/player/22754.html |títulu=ScrewAttack - Top Ten Mario Games |fechaaccesu=30 d'ochobre de 2010 |apellíu= |nome= |editorial=ScrewAttack.com |idioma=inglés}}</ref> Nel analís de la versión pa la Consola Virtual, [[IGN (sitiu web)|IGN]] dixo que «l'aplicación tendría de ser descargada por aquellos que nun tuvieron la versión pa Game Boy» y dio-y un 8,5 sobre 10.<ref name=vc/> Super Mario World vendió cerca de 20 millones de copies en tol mundu, faciéndolo unu de los videoxuegos con meyores ventes de tolos tiempos.<ref name="nintendohistory1"> {{cita web |url=http://www.edge-online.com/magazine/the-nintendo-years?page=0,1 |títulu=The Nintendo Years: 1990 |fechaaccesu=30 d'ochobre de 2010 |apellíu= |nome= |editorial=Next Generation Magazine |idioma=inglés}}</ref> Siendo un xuegu incluyíu» pa la Super Nintendo Entertainment System,<ref group=n.>Un xuegu incluyíu» (del términu n'inglés ''pack-in game'') ye tou xuegu virtual que vien incluyíu cola alquisición d'una [[videoconsola]].</ref> Super Mario World ayudó a popularizar la consola,<ref name="allgame"/> de la cual vendiéronse 49.1 millones d'unidaes a nivel mundial, incluyendo 23.35 millones nel [[América|continente americanu]], y 17.17 millones adicionales en Xapón.<ref>{{cita web |url=http://www.nintendo.co.jp/dir/library/historical_data/pdf/consolidated_sales_y0912.pdf |títulu=Consolidated Sales Transition by Region |fechaaccesu=30 d'ochobre de 2010 |formatu=PDF |editorial=Nintendo |idioma=inglés |urlarchivu=https://www.webcitation.org/5nXieXX2B?url=http://www.nintendo.co.jp/dir/library/historical_data/pdf/consolidated_sales_y0912.pdf |fechaarchivu=14 de febreru de 2010 }}</ref> Nuna encuesta realizada en 2008, Yoshi foi votáu como'l tercer personaxe favoritu de videoxuegos en Xapón, namái detrás de [[Cloud Strife]] y Mario, que quedaron nel segundu y primer puestu, respeutivamente.<ref>{{cita web |url=http://kotaku.com/5035884/and-japans-favorite-video-game-characters-are |títulu=And Japan's Video Game Favorite Characters Are...? |fechaaccesu=30 d'ochobre de 2010 |apellíu=Ashcraft |nome=Brian |editorial=Kotaku.com |idioma=inglés}}</ref> == Legáu == Pocu más d'un mes dempués del llanzamientu del xuegu n'América, [[DiC Entertainment]] produció una serie animada basada nel xuegu, a pesar de que dellos elementos del xuegu fueren camudaos o renomaos. DiC Entertainment llanzó dempués ''Super Mario All Stars,'' que foi una compilación de los dibuxos animaos previos basaos en Super Mario. Un ''[[Serie derivada|spin-off]]'' de ''Super Mario World'' foi entamáu pa la consola de Philips, el [[CD-i]], conocíu como ''Super Mario's Wacky Worlds'', producíu pola compañía [[NovaLogic]], pero foi atayáu mientres el so desenvolvimientu.<ref>{{cita web |url=http://cheats.ign.com/objects/142/14217666.html |títulu=Super Mario's Wacky Worlds |fechaaccesu=30 d'ochobre de 2010 |editorial=IGN.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120305014725/http://cheats.ign.com/objects/142/14217666.html |fechaarchivu=2012-03-05 }}</ref> El xuegu dexó la esistencia d'una [[precuela]] llamada ''[[Super Mario World 2: Yoshi's Island]]''. El personaxe de Yoshi volvió en bastantes xuegos de Mario; el cual puede ser montáu dientro de los xuegos ''[[Super Mario Sunshine]]'',<ref name=yoshi>{{cita llibru|añu=2002 |títulu=Manual d'instrucciones de Super Mario Sunshine |editorial=Nintendo |páxines=25–26}}</ref> ''[[New Super Mario Bros. Wii]]'',<ref>{{cita web |url=http://www.eurogamer.net/articles/e3-new-super-mario-bros-wii-hands-on |títulu=E3: New Super Mario Bros. Wii |fechaaccesu=30 d'ochobre de 2010 |apellíu= Welsh|nome=Oli |editorial=Eurogamer.com |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.1up.com/do/previewPage?cId=3174621 |títulu=New Super Mario Bros (Wii) |fechaaccesu=30 d'ochobre de 2010 |apellíu=Parish |nome=Jeremy |editorial=1UP.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111129000647/http://www.1up.com/previews/super-mario-bros-wii |fechaarchivu=2011-11-29 }}</ref> y en ''[[Super Mario Galaxy 2]]'';<ref name="fruit">{{cita web |url=http://www.officialnintendomagazine.co.uk/article.php?id=15462 |títulu=Mario Galaxy 2: New Trailer and Screenshots |fechaaccesu=30 d'ochobre de 2010 |apellíu=East |nome=Thomas |editorial=''Official Nintendo Magazine'' |idioma=inglés}}</ref> amás, fai un pequeñu [[cameo]] en ''[[Super Mario 64]]'', siendo tamién un personaxe importante nel so ''[[remake]]'', ''[[Super Mario 64 DS]]''. En 2011, IGN asitió a ''Super Mario World'' como'l 5.° meyor títulu de la SNES, nun llistáu tituláu como «Los 100 meyores xuegos de SNES».<ref>{{cita web |url=http://www.ign.com/top/snes-games/5 |títulu=Super Mario World |fechaaccesu=27 d'agostu de 2011 |apellíu=Richard |nome=George |editorial=IGN.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161201212335/http://www.ign.com/top/snes-games/5 |fechaarchivu=2016-12-01 }}</ref> == Niveles secretos y ''power-ups'' falsos == En dellos videos que circulen pola rede y volviéronse abondo virales asegúrase qu'esisten niveles secretos en dichu xuegu, lo cual ye dafechu falsu. Son invenciones de dellos aficionaos que crearon videos que rellacionen el xuegu con niveles imposibles pero hasta la fecha nengún desarrollador o creador del xuegu faló al respeutu sobre estos niveles, lo cual da a entender qu'estos niveles son dafechu inesistentes. Un exemplu d'ello ye'l supuestu potenciador Laser Suit, que atopábase ocultu na pequeña islla que vemos detrás del área secreta de la primera Ghost House antes de llegar al Castillo nᵘ 2. La canal de YouTube Peasoroms (comunidá de ''fans'' de la SNES d'orixe español) confirmó que dichu Laser Suit foi un cambéu fechu col programa Llunar Magic, lo que da testimoniu de la so falsedá. Dichu potenciador consiste nun cascu qu'aprove al héroe d'un traxe futurista con una capa y un rifle láser. Pa llegar a dicha zona, supuestamente había que travesar el segundu par de bloques nel área secreta detrás de casar pantasma como si estos fueren una tubería, y el xugador yá s'atoparía na pequeña islla con dichu poder al so algame. == Intereses == * Ye la primer apaición de Yoshi. * diba incluyise a Mario Mapache, pero la idea refugóse a favor de la Capa esclusiva d'esti xuegu. * Tien un ensin númberu de hacks, que pueden atopase nel sitiu SMW Central. * Hubo un cartuchu pirata del xuegu que se distribuyó pa la NES. A diferencia de la mayoría de los portaos pirates, este tenía una calidá mayor, cola mayoría de les funciones del xuegu orixinal. == Ver tamién == {{columnes}} * [[Shigeru Miyamoto]] * [[Super Mario World 2: Yoshi's Island]] * [[Super Mario 64]] * [[Super Mario 64 DS]] * [[Super Mario Bros.]] * [[Super Mario Bros. 3]] * [[Super Mario Bros.: The Lost Levels]] {{nueva columna}} * [[Super Mario Sunshine]] * [[Super Mario Galaxy 2]] * [[New Super Mario Bros. Wii]] * [[Yoshi's Story]] * [[Yoshi Touch & Go]] * [[Yoshi's Universal Gravitation]] * [[Yoshi's Island DS]] * [[Yoshi's Cookie]] {{final columnes}} == Notes == {{llistaref|group=n.}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * [http://www.nintendo.co.jp/n02/shvc/mw/index.html Sitiu web oficial de ''Super Mario World'' en Xapón.] * [http://www.gameboy.com/smw Sitiu web oficial de ''Super Mario Andvance 2.''] * [https://www.youtube.com/watch?v=xTcsdkjswgw Videu de Peasoroms sobre'l ''Laser Suit.''] {{Traducíu ref|en|Super Mario World|Inglés|oldid=391564912|trad=total}} {{Tradubot|Super Mario World}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Videoxuegos de plataformes]] [[Categoría:Videoxuegos pa Super Nintendo]] [[Categoría:Videoxuegos de Nintendo]] [[Categoría:Videoxuegos de Consola Virtual]] [[Categoría:Videoxuegos pa Game Boy Advance]] [[Categoría:Videoxuegos de Mario]] [[Categoría:Videoxuegos de 1990]] t79qsiyqr9cgn0jxrcmutmzvyak0y4n 0 98052 4503201 4496955 2026-07-08T05:51:44Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503201 wikitext text/x-wiki {{videoxuegu}} {{nihongo|'''''Super Mario Kart'''''|スーパーマリオカート|Sūpā Mario Kāto}} ye un [[videoxuegu de carreres]] en ''[[kart]]s'' desenvueltu por [[Nintendo EAD]] pa la consola [[Super Nintendo Entertainment System]] (SNES). Ye'l primer xuegu de la [[Mario Kart (saga)|saga ''Mario Kart'']] y llanzóse en [[Xapón]] el 27 d'agostu de 1992, n'[[América del Norte]] el 1 de setiembre de 1992 y n'Europa el 21 de xineru de 1993.<ref name="GS release" /> Al vender ocho millones de copies, foi'l tercer xuegu meyor vendíu pa SNES.<ref name="IGN 100-07">{{cita web|títulu=IGN's 100 top games Of All Time 2007|editorial=IGN|añu=2007|url=http://top100.ign.com/2007/ign_top_game_23.html|fechaaccesu=28 d'avientu de 2008|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100420042544/http://top100.ign.com/2007/ign_top_game_23.html|fechaarchivu=2010-04-20}}</ref> ''Super Mario Kart'' foi rellanzáu pa la [[Consola Virtual]] de [[Wii]] en Xapón el 9 de xunu de 2009, n'América del Norte'l 23 de payares de 2009 y n'Europa el 2 d'abril de 2010.<ref name="JP VC" /><ref name="NA VC" /><ref name="EU VC" /> En ''Super Mario Kart'' el xugador toma'l control d'unu d'ocho personaxes de la [[Mario (serie)|saga ''Mario'']], cada unu con distintes habilidaes.<ref name="npower">{{cita publicación|títulu=Super Mario Kart|publicación=[[Nintendo Power]]|volume=41|páxines=83–91| editorial=[[Nintendo]]|fecha=ochobre de 1992}}</ref> Na manera d'un solu xugador, l'usuariu puede correr contra personaxes controlaos pola consola en distintes copes y carreres de trés niveles de dificultá. Mientres les carreres, pueden usase oxetos y tou tipu de triquiñuelas pa llegar el primeru. Per otra parte los xugadores pueden intentar marcar un tiempu en solitariu nuna manera contrarreló.<ref name="ndojo">{{cita web|apellíu=Heckel|nome=Nathan|títulu=Reviews - Super Mario Kart|editorial=[[Nintendojo]]|url=http://www.nintendojo.com/reviews/SNES/view_item.php?1052508795|fechaaccesu=28 d'avientu de 2008|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061114022502/http://www.nintendojo.com/reviews/SNES/view_item.php?1052508795|fechaarchivu=2006-11-14}}</ref> Na manera multixugador, dos xugadores pueden competir simultáneamente nos circuitos del xuegu o pueden correr unu contra otru nuna carrera versus.<ref name="honest">{{cita web|apellíu=Venter|nome=Jason|títulu=Super Mario Kart > Staff Review|editorial=Honest Gamers|url=http://www.honestgamers.com/reviews/200/Super-Mario-Kart.html|fechaaccesu=28 d'avientu de 2008|idioma=inglés}}</ref> Nuna tercer manera – Manera de batalla – l'oxetivu ta en ganar a los oponentes llanzándo-yos oxetos, pa esplotar asina los globos qu'arrodien cada kart.<ref name="ndojo"/><ref name = "vg bible">{{cita llibru|apellíos=Slaven|nome=Andy|títulu=Video Game Bible - Video Game Bible, 1985 - 2002|editorial=[[Trafford Publishing]]|páxina=169|url=https://books.google.com/?id=PnPRd6QwvbQC&pg=PA169&dq=%22super+mario+kart%22#PPA169,M1|isbn=1-55369-731-6|fecha=xunetu de 2002|idioma=inglés}}</ref> ''Super Mario Kart'' recibió crítiques positives que se centraron na so presentación, innovación y l'usu de los gráficos en [[Manera 7]].<ref name="NMS">{{cita publicación|títulu=Super NES Review - Super Mario Kart|publicación=[[Official Nintendo Magazine|Nintendo Magazine System]]|volume=1|páxines=20–24|editorial=[[EMAP]]|url=http://www.meanmachinesmag.co.uk/pdf/supermariokartsnes.pdf?PHPSESSID=8de0bbed3648828556a66b0145ad1041|fechaaccesu=2008 d'avientu de 28|idioma=inglés}}</ref><ref name="1up ess50">{{cita web|apellíu=Hirandand|non }}</ref> Diverses publicaciones como [[Edge (revista)|Edge]], [[IGN (sitiu web)|IGN]], The Age y [[GameSpot]] clasificar como unu de los meyores xuegos de la hestoria, ente que el [[Llibru Guinness de los récores]] calificar como unu de los meyores xuegos pa consola de sobremesa.<ref name="IGN 100-07"/><ref name="edge100">{{cita web|títulu=Edges's Top 100 Games of All Time|editorial=[[Edge (magacín)|Edge]]|fecha=2 de xunetu de 2007|url=http://www.edge-online.com/magazine/edges-top-100-games-of-all-time?page=0%2C8|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080822053639/http://www.edge-online.com/magazine/edges-top-100-games-of-all-time?page=0,8|fechaarchivu=22 d'agostu de 2008|fechaaccesu=28 d'avientu de 2008|idioma=inglés}}</ref><ref name="age">{{cita web|apellíu=Hill|nome=Jason|títulu=The 50 best games|editorial=[[The Age]]|fecha=10 de xunu de 2005| url=http://www.theage.com.au/news/livewire/the-50-best-games/2005/10/04/1128191720699.html|fechaaccesu=28 d'avientu de 2008|idioma=inglés}}</ref><ref name="GS ggoat">{{cita web|apellíu=Navarro|nome=Alex|títulu=The Greatest Games of All Time: Super Mario Kart|editorial=[[GameSpot]]| url=http://www.gamespot.com/features/6136230/index.html?tag=result;title;4|fechaaccesu=28 d'avientu de 2008|idioma=inglés}}</ref><ref name="guinness50">{{cita web|apellíu=Ivan|nome=Tom|títulu=Guinness ranks top 50 games of all time|editorial=[[Computer and Video Games]]|fecha=28 de febreru de 2009 |url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=209385|fechaaccesu=14 de marzu de 2009|idioma=inglés}}</ref> De cutiu atribúyese la creación del subxéneru de les carreres de karts nos videoxuegos, lo que llevó a otros desarrolladores a intentar repitir l'ésitu. Tamién se-y da a esti xuegu'l méritu de llevar la saga ''Mario'' más allá de los xuegos de plataformes, onde'l principal oxetivu nun videoxuegu [[videoxuegu de plataformes|esti tipu]] recái nun [[héroe]] que tien que rescatar a la [[damisela n'apuros]]; esta diversidá dio llugar a que se convierta na franquicia de xuegu más vendida de tolos tiempos.<ref name="GS ggoat"/><ref name="Sutra M#1">{{cita web|apellíu= Jenkins|nome=David|títulu=Mario Tops Best Selling Game Franchise List|editorial=[[Gamasutra]]|fecha=10 de xineru de 2007|url= http://www.gamasutra.com/php-bin/news_index.php?story=12349|fechaaccesu=1 de xineru de 2009|idioma=inglés}}</ref> Llanzáronse gran cantidá de remortines de ''Super Mario Kart'' al mercáu, para [[Videoconsola|consoles de sobremesa]], [[Videoconsola portátil|portátiles]] y n'[[Salón recreativu|arcades]], y cada una de tuvo ésitu críticu y comercial. Ente que dellos elementos desenvolviéronse a lo llargo de la serie, la esencia orixinal de ''Super Mario Kart'' caltúvose intacta.<ref name="1UP retronaut">{{cita web|apellíu=Parish|nome=Jeremy|autor2=Bob Mackey|títulu=Retronauts Crashes Into Mario Kart|editorial=[[1UP.com]]|fecha=10 d'abril de 2008|url=http://www.1up.com/news/retronauts-crashes-mario-kart|fechaaccesu=28 d'avientu de 2008|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110523081901/http://www.1up.com/news/retronauts-crashes-mario-kart|fechaarchivu=23 de mayu de 2011}}</ref> == Manera de xuegu == ''Super Mario Kart'' ye un xuegu de carreres sobre karts qu'inclúi delles maneres de xuegu. El xugador tien d'escoyer un personaxe d'una seleición de dellos de la serie ''Mario'', y darréu cuerre xubíu en [[kart]]s per pistes ambientaes al estilu de tal serie. Mientres una carrera, la cámara del xugador asítiase detrás del so kart.<ref name="Allgame">{{cita web | apellíu = Weiss | nome = Brett Alan | títulu = Super Mario Kart | editorial = [[Allgame]] | url = http://www.allgame.com/cg/agg.dll?p=agg&sql=1:2628 | fechaaccesu = 7 de xineru de 2008 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20141206083454/http://www.allgame.com/game.php?id=2628 | fechaarchivu = 2014-12-06 }}</ref><ref name="CVG forgot">{{cita web | apellíu = Hicks | nome = Chris | títulu = 10 forgotten features of Super Mario Kart | editorial = [[Computer and Video Games]] | fecha =10 d'abril de 2008| url = http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=186509 | fechaaccesu =28 d'avientu de 2008|idioma=inglés}}</ref> L'oxetivu del xuegu ye terminar per delantre del restu de corredores, que tán [[Intelixencia artificial|controlaos pola consola]] y otros xugadores, o completar un circuitu nel menor tiempu posible.<ref name="ndojo"/> Tamién hai una manera de batalla onde hai qu'atacar con oxetos al restu de karts pa esanicialos.<ref name = "vg bible"/> Por tola pista hai tremaos cubos con un signu d'interrogación; dan habilidaes especiales (ítems) si'l kart pasa percima d'ellos. Los ítems, que pueden ser —por casu— cascos o pieles de plátanu, dexen a los xugadores llanzalos contra los sos adversarios y face-yos perder asina'l control temporalmente. Un kart que cueye una estrella d'un cubu consigue la capacidá de ser invulnerable por unos intres.<ref name="npower"/> Los xugadores controlaos pola consola tienen distintos poderes especiales acomuñaes a cada personaxe, que pueden usar nel intre de la carrera. Pel suelu de la pista atopen llinia con monedes, accesibles nes maneres d'un xugador y multixugador. Al pasar percima d'elles, el kart recoyer y déxa-y aumentar la so velocidá máxima. El tener cierta cantidá de monedes tamién ayuda a los xugadores cuando'l so kart ye cutíu por otru: en llugar de xirar y perder el control, pierde solamente una moneda.<ref name="CVG forgot"/> Les monedes tamién pueden perdese cuando los karts son cutíos por otros so la influencia de ítems o cuando se salen de les llendes de les pistes.<ref name="gengap">{{cita web | apellíu = Thomsen | nome = Michael | títulu = Generation Gap: Mario Kart | editorial = IGN | fecha = 25 d'abril de 2008 | url = http://insider.ign.com/articles/869/869652p1.html | formatu = Subscription needed | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080502045454/http://insider.ign.com/articles/869/869652p1.html | fechaarchivu = 2 de mayu de 2008 | fechaaccesu = 28 d'avientu de 2008 | idioma = inglés }}</ref> El xuegu cunta con maniobres avanzaes, como [[Derrapadas|derrapes]] y saltos. Los derrapes dexen al kart caltener la so velocidá mientres ta xirando nuna curva, anque la execución de la maniobra por enforma tiempu tiende a faer que'l kart trompee. Los saltos ayuden al kart a executar xiros más zarraos: el kart da un pequeñu saltu, y fai que sala a una velocidá normal cuando toca la curva.<ref name="gengap"/> Les bones crítiques a ''Super Mario Kart'' centrar na so manera de xuegu, que describieron la manera de batalla como «adictivu» y la manera d'un xugador como «increíble».<ref name="NMS"/><ref name="gspy">{{cita web | títulu = Super Mario Kart (SNES) | editorial = [[GameSpy]] | url = http://cheats.gamespy.com/super-nes/super-mario-kart/ | fechaaccesu = 28 d'avientu de 2008 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090204002700/http://cheats.gamespy.com/super-nes/super-mario-kart/ | fechaarchivu = 4 de febreru de 2009 }}</ref> [[IGN (sitiu web)|IGN]] declaró que la mecánica de xuegu definió'l xéneru.<ref name="IGN 100-07"/> === Maneres === ''Super Mario Kart'' tien dos maneres pa un xugador, ''Mario Kart GP'' y ''Time Trial''. En ''Mario Kart GP'' un xugador compite contra siete adversarios controlaos pola máquina nuna serie de cinco carreres llamaes copes. De forma inicial hai trés copes disponibles – la ''Mushroom Cup'' (Copa Xampiñón), ''Flower Cup'' (Copa Flor) y la ''Star Cup'' (Copa Estrella) – en dos niveles de dificultá, 50[[Centímetru cúbicu|cc]] y 100cc. Al ganar les trés copes nel nivel de 100cc, desblóquiase una cuarta copa – la ''Special cup'' (Copa Especial) –.<ref name="NMS"/> Al ganar les cuatro copes en 100cc desblóquiase una nueva cilindrada, 150cc.<ref name="euru sc">{{cita web | apellíu = Bramwell | nome = Tom | títulu = Mario Kart Super Circuit | editorial = [[Eurogamer]] | fecha = 27 de setiembre de 2001 | url = http://www.eurogamer.net/articles/r_mksc_gba | fechaaccesu = 29 d'avientu de 2008}}</ref><ref name="IGN 64rev">{{cita web | apellíu = Schneider | nome = Peer | títulu = Mario Kart 64 | editorial = IGN | fecha = 20 de febreru de 1997 | url = http://ign64.ign.com/articles/150/150502p1.html | fechaaccesu = 28 d'avientu de 2008 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20081223235441/http://ign64.ign.com/articles/150/150502p1.html | fechaarchivu = 2008-12-23 }}</ref> Cada copa consiste en carreres de cinco vueltes, que tienen caúna llugar en trazaos distintos.<ref name="CVG forgot"/> Pa participar na siguiente carrera de la copa haber de llegar na anterior mínimu cuartu a la llinia de meta. Si un xugador termina quintu o octavu ta esaniciáu y tien que volver a correr pa lo que puede usar una d'un llindáu númberu de vides – hasta que consiga llegar a lo menos cuartu, pa poder pasar asina a la siguiente carrera.<ref name="CVG forgot"/> Dependiendo de la posición de llegada a la meta axudícase un númberu de puntos; del primer al cuartu puestu otorgar nueve, seis, trés y un puntu, respeutivamente.<ref name="ndojo"/> El corredor col mayor númberu de puntos al terminar les cinco carreres ye'l ganador de la copa. Na manera ''Time Trial'' – que puede traducise como ''Modo Contrarreló'' – los xugadores cuerren contra'l reló, polos mesmos circuitos de la manera ''Mario Kart GP'', mientres intenten faer el meyor tiempu posible.<ref name="ndojo"/> ''Super Mario Kart'' tamién tien tres modos multixugador; ''Mario Kart GP'', ''Match Race'' y ''Battle Mode''. La manera multixugador soporta hasta dos xugadores, y la segunda persona usa la metá inferior de la pantalla, que s'usa como mapa na manera d'un xugador. ''Mario Kart GP'' ye la mesma manera al comparalo col del mesmu nome pa un xugador; la única diferencia ye qu'agora hai dos personaxes humanos y seis controlaos pola consola.<ref name="honest"/> ''Match Race'' dexa a los dos xugadores competir ente ellos ensin nengún personaxe controláu pola consola.<ref name="honest"/> En ''Battle Mode'' los dos xugadores vuelven competir ente sigo, pero esta vegada en namái cuatro escenarios disponibles pa esta manera.<ref name="honest"/> Cada xugador empieza con tres globos alredor del so kart. Si un kart ye cutíu por un ítem, pierde un globu. El primer xugador en perder los sos trés globos pierde la partida .<ref name = "vg bible"/> {{clear}} === Personaxes === ''Super Mario Kart'' inclúi ocho personaxes jugables de la saga ''Mario''– [[Mario (personaxe de Nintendo)|Mario]], [[Luigi]], [[Princesa Peach]], [[Yoshi]], [[Bowser]], [[Donkey Kong Jr. (personaxe) | Donkey Kong Jr.]] , [[Koopa Troopa]] y [[Toad (Nintendo)|Toad]].<ref name="NMS"/> El kart de cada personaxe tien distintes capacidaes y distintes velocidaes máximes, aceleración y manexu.<ref name="npower"/><ref name="vg bible"/> Mientres les carreres, los personaxes controlaos pola máquina tienen oxetos especiales o poderes especiales.<ref name="CVG forgot"/> Estos poderes son específicos pa cada personaxe; por casu, Yoshi tira güevos por que al topetar el personaxe trompee y pierda monedes, mientres Donkey Kong Jr. tira [[Plátanu_(fruta)#El frutu|plátanos]].<ref name="NMS"/> Amás, cabo destacar que los personaxes varien la so velocidá y la frecuencia de llanzamientu d'oxetos en función de la situación de la carrera. Asina, nes situaciones nos que los personaxes atópense cerca de la primer posición y siempres qu'esta posición tea allugada pol personaxe controláu manualmente, les sos velocidaes van aumentar, según la frecuencia de llanzamientu d'oxetos. Los personaxes tán dibuxaos como [[Sprite (videoxuegos)|sprites]], retratáu dende dieciséis ángulos distintos.<ref name="ndojo"/> Los sprites fueron descritos como «detallaos» pola [[Official Nintendo Magazine|Nintendo Magazine System]] cuando analizaron el xuegu per primer vegada y afirmaron que contribuyeron a la espectacularidá» de los sos gráficos del xuegu nel so conxuntu.<ref name="NMS"/> Sicasí, [[Nintendojo]] cuntó que los sprites «nun son tan bonitos» vistos a cierta distancia, y IGN criticó l'estilu anticuáu» del xuegu.<ref name="ndojo"/><ref name="gengap"/> ''Super Mario Kart'' foi'l primer xuegu en presentar personaxes jugables de la saga ''Mario'' que nun apaecieren nun xuegu de plataformes y los distintos atributos de los personaxes tán consideraos como unu de los puntos fuertes del xuegu; IGN definir como un repartu d'estrelles» bien equilibráu.<ref name="GS ggoat"/><ref name="IGN retro">{{cita web | apellíu = Bozon | nome = Mark | títulu = Retro Remix: Round 8 | editorial = IGN | fecha = 25 d'abril de 2006 | url = http://wii.ign.com/articles/703/703279p1.html | fechaaccesu = 28 d'avientu de 2008 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070929092202/http://wii.ign.com/articles/703/703279p1.html | fechaarchivu = 2007-09-29 }}</ref> Tolos personaxes apaecíos en ''Super Mario Kart'' apaeceríen darréu nos siguientes xuegos de la [[Mario Kart (saga)|saga]], quitando Koopa Troopa, qu'apaeció intermitentemente dempués de ser reemplazáu por [[Wario]] en ''Mario Kart 64''.<ref name="GS then & now">{{cita web | apellíu = Anderson | nome = Lark | títulu = Then & Now: Mario Kart Wii | editorial = [[GameSpot]] | fecha = 28 d'abril de 2008 | url = http://www.gamespot.com/features/6189887/index.html | fechaaccesu = 28 d'avientu de 2008 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20081201175007/http://www.gamespot.com/features/6189887/index.html | fechaarchivu = 1 d'avientu de 2008 }}</ref> El personaxe de Donkey Kong nos posteriores xuegos de ''Mario Kart'' ye consideráu la versión adulta de Donkey Kong Jr. de ''Super Mario Kart''.<ref name="GS then & now"/> == Circuitos == Los circuitos en ''Super Mario Kart'', menos ''Rainbow Road'' na [[Super Mario Kart#Maneres|Special Cup]], tán basaos en fases de ''[[Super Mario World]]'', como la pista ''Donut Plains''.<ref name="GS ggoat"/> Caúna de les cuatro copes contién cinco pistes, pa faer un total de venti pistes, ensin cuntar los cuatro especiales de la manera ''Battle Mode''.<ref name="npower"/><ref name = "vg bible"/><ref name="SMK">{{cita videoxuegu|títulu= Super Mario Kart| desarrollador=[[Nintendo Entertainment Analysis and Development|Nintendo EAD]]| editorial = [[Nintendo]]| fecha =27 d'agostu de 1992| plataforma = [[Super Nintendo Entertainment System]]|idioma=inglés}}</ref> Les llendes de los circuitos tán marcaos por barreres invisibles y cunten con una variedá de curves que van dende forquetes hasta a amplies curves que los xugadores pueden aprovechar pa esmucise.<ref name="gengap"/> Hai gran cantidá de torgues tomaes de la saga ''Mario'' como, los Thwomps nes pistes del ambientaes en Bowser, los Cheep-Cheeps de ''Super Mario World'' en ''Koopa Beach'' y barreres en forma de tubería que s'atopen nes pistes rellacionaes con Mario.<ref name="npower"/> Otres carauterístiques inclúin seiciones fora de la pista que frenen los karts, como la folla nes pistes ''Topeto Island''.<ref name="npower"/> Cada pista na manera pa un xugador ta llena de monedes y de bloques de ítems, según danzaderes qu'impulsen a los karts y saltos que llancen los vehículos al aire.<ref name="npower"/> Les pistes recibieron crítiques xeneralmente positives: [[GameSpy]] describir como «maraviosamente diseñaes» y IGN como «perfectes».<ref name="gspy"/><ref name="IGN retro"/> Na llista de meyores circuitos de la saga ''Mario Kart'' de tolos tiempos de 2008, [[1UP.com]] clasificó a ''Battle Mode Course 4'' nel númberu trés, y ''Rainbow Road'' – xunto coles sos versiones posteriores de la serie – nel númberu unu.<ref name="5tracks">{{enllaz rotu|1={{cita web|títulu=Top 5 Mario Kart Tracks|editorial=[[1UP.com]]|url=http://www.1up.com/do/feature?cId=3167467|fechaaccesu=28 d'avientu de 2008|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110522183114/http://www.1up.com/do/feature?cId=3167467|fechaarchivu=2011-05-22}} |2=http://www.1up.com/do/feature?cId=3167467 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Les melodíes de les pistes en ''Super Mario Kart'' influyeron a posteriores entregues de la saga; ente les temes recurrentes qu'apaecieron per primer vegada en ''Super Mario Kart'' inclúyense les pistes encantaes, el Castiellu de Bowser y ''Rainbow Road''.<ref name="GS then & now"/> Dalgunes de les pistes de ''Super Mario Kart'' fueron doblaes darréu. Toes los venti pistes orixinales son desbloqueables na secuela pa [[Game Boy Advance]] ''[[Mario Kart: Super Circuit]]''.<ref name="GS sc">{{cita web|apellíu=Ajami|nome=Amer|títulu=Mario Kart Super Circuit Review|editorial=[[GameSpot]]|fecha=17 d'abril de 2008|url= http://www.gamespot.com/gba/driving/mariokartsupercircuit/review.html?om_act=convert&om_clk=gssummary&tag=summary;read-review| fechaaccesu=29 d'avientu de 2008|idioma=inglés}}</ref> Fixéronse remakes de diversos circuitos pa la so apaición en posteriores xuegos, como ''Mario Circuit 1'', ''Donut Plains 1'', ''Koopa Beach 2'' y ''Topeto Island 2'' qu'apaecieron en ''[[Mario Kart DS]]'', ''Ghost Valley 2'', ''Mario Circuit 3'' y ''Battle Course 4'', que s'incluyeron en ''[[Mario Kart Wii]]'', ''Mario Circuit 2'' y ''Rainbow Road'' qu'apaecen en ''[[Mario Kart 7]]'' y ''Donut Plains 3'' y ''Rainbow Road'' qu'apaez en ''[[Mario Kart 8]]'' anque esta postrera solo atópase disponible per mediu de conteníu descargable.<ref name="MK DS">{{cita videoxuegu|títulu=[[Mario Kart DS]]|desarrollador=[[Nintendo Entertainment Analysis and Development|Nintendo EAD]]|editorial=[[Nintendo]]|fecha=14 de payares de 2005|plataforma= [[Nintendo DS]]}}</ref><ref name="MK Wii">{{cita videoxuegu|títulu=[[Mario Kart Wii]]|desarrollador=[[Nintendo Entertainment Analysis and Development|Nintendo EAD]]|editorial=[[Nintendo]]|fecha=10 d'abril de 2008|plataforma=[[Wii]]}}</ref> == Desenvolvimientu == [[Ficheru:Shigeru Miyamoto at GDC 2007 (cropped).png|thumb|right|200px|[[Shigeru Miyamoto]], el productor de ''Super Mario Kart'', tuvo arreyáu nel desenvolvimientu de cada entrega de ''Mario Kart''.]] ''Super Mario Kart'' foi [[Productor de videoxuegos producíu]] por [[Shigeru Miyamoto]] y [[Direutor de videoxuegos empobináu]] por Tadashi Sugiyama y [[Hideki Konno]].<ref>{{cita videoxuegu |títulu=Super Mario Kart |desarrollador=[[Nintendo Entertainment Analysis and Development|Nintendo EAD]] |editorial=[[Nintendo of America, Inc.]] |fecha=1 de setiembre de 1992 |nivel=Título de creitu}}</ref> Nuna entrevista Miyamoto dixo que l'equipu de desenvolvimientu orixinalmente propúnxose producir un xuegu capaz d'amosar a dos xugadores coles mesmes.<ref name="overalls">{{cita web | títulu = It Started With A Guy In Overalls | editorial = Wii.com | url = http://us.wii.com/iwata_asks/mariokart/vol1_page1.jsp | fechaaccesu = 28 d'avientu de 2008 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080409212703/http://us.wii.com/iwata_asks/mariokart/vol1_page1.jsp | fechaarchivu = 2008-04-09 }}</ref> Na mesma entrevista Konno declaró que'l desenvolvimientu empezó col deséu de crear un xuegu de carreres d'hasta dos xugadores en contraste cola manera pa un xugador del xuegu de SNES ''[[F-Zero (videoxuegu)|F-Zero]]''.<ref name="overalls"/> ''[[Computer and Video Games]]'' suxer qu'esta énfasis inicial na creación d'una esperiencia pa dos xugadores ye la razón pola cual la pantalla apaez partida nes maneres pa un xugador.<ref name="CVG forgot"/> La intención de crear les maneres de carrera del xuegu tuviera presente dende'l principiu del proyeutu y la Manera Batalla foi desenvueltu a partir del deséu de crear una manera de xuegu d'un xugador contra otru xugador onde la victoria nun fuera determinada a cencielles pola posición nun ránking.<ref name="overalls"/> Sicasí, el xuegu nun empezó como un xuegu de la saga ''Mario'' pos el primer prototipu amosaba a un personaxe xenéricu xubíu nun kart vistíu con un monu; l'equipu decidió que sería meyor crear personaxes de máximu trés cabeces d'altor, yá que s'afadríen meyor al diseñu de los karts.<ref name="overalls"/> Nun decidieron incorporar personaxes de la saga ''Mario'' hasta dos o tres meses dempués del entamu del proyeutu.<ref name="overalls"/> La decisión foi tomada tres que l'equipu, al ver como un kart adelantraba y poníase per delantre d'otru, decidió ver cómo lluciría'l prototipu si asitiar a Mario nel kart.<ref name="overalls"/> Al faelo, repararon que la idea de tener a Mario nel kart llucía meyor que los diseños anteriores, polo que s'aprobó usar personaxes de la serie.<ref name="overalls"/> Una cosa a destacar nel desenvolvimientu de ''Super Mario Kart'' foi l'usu de los gráficos en [[Manera 7]].<ref name="1UP 15snes">{{cita web | apellíu = Barnholt | nome = Ray | títulu = Purple Reign: 15 Years of the Super NES | editorial = [[1UP.com]] | fecha = 4 d'agostu de 2006 | url = http://www.1up.com/do/feature?pager.offset=4&cId=3152604 | fechaaccesu = 28 d'avientu de 2008 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070927213636/http://www.1up.com/do/feature?pager.offset=4&cId=3152604 | fechaarchivu = 27 de setiembre de 2007 }}</ref> Vistu per primer vegada en ''F-Zero'', la Manera 7 ye un sistema de procesamientu gráficu disponible na SNES que dexa rotar y esguilar de forma llibre una testura, creando una llixera perspeutiva en 3D.<ref name="1up ess50"/><ref name="1UP 15snes"/> 1UP.com acreditó que ta téunica a la hora del llanzamientu del xuegu creaba unos gráficos impresionantes».<ref name="1up ess50"/> Una reflexón retrospectiva sobre esta manera foi entemecida cola crítica de IGN, que dicía que la nueva teunoloxía agora víase «cruda y parpadeante» mientres ''[[Video Game Bible]]'' describir como «formosa».<ref name="vg bible"/><ref name="gengap"/> ''Super Mario Kart'' incluyía un chip DSP (Dixital Signal Processor –Procesador de Señal Dixital–), chip que foi usáu en más xuegos de SNES yá que dexaba calcular más fácilmente la [[coma flotante]] p'ayudar a la programación del xuegu.<ref name="1UP 15snes"/> El chip DSP-1 chip que foi usáu en ''Super Mario Kart'' pasó a ser el chip DSP más popular de tolos que s'usaron nos xuegos de SNES.<ref name="1UP 15snes"/> La música del xuegu foi creada pol compositor [[Soyo Oka]].<ref>{{cita web |url=http://www.jcaa1970.com/arrangers/konsakka4.htm |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101211192902/http://www.jcaa1970.com/arrangers/konsakka4.htm |fechaarchivu=11 d'avientu de 2010 |títulu=今月の作家 |autor=[[Soyo Oka]] |editorial=Japan Composers & Arrangers Association |fecha=xunu de 2001 |idioma=xaponés }}</ref> {{clear}} == Receición == {{Crítica de videoxuegu |Allgame = {{Rating|5|5}}<ref name="Allgame"/> |EGM = 8.5/10<ref name="grankings"/> |GamePro = 5/5<ref name="grankings"/> |rev1 = ''[[Official Nintendo Magazine|Nintendo Magazine System]]'' |rev1Score = 92/100<ref name="NMS"/> |rev2 = [[Nintendojo]] |rev2Score = 9.5/10<ref name="ndojo"/> |rev3 = HonestGamers |rev3Score = 10/10<ref name="honest"/> |rev4 = [[Thunderbolt (website)|Thunderbolt]] |rev4Score = 10/10<ref name="thunder"/> |rev5 =Cubed³ |rev5Score = 9/10<ref name="C3 rev">{{cita web|apellíu=Bianco|nome=Karn Spyder Lee|títulu=Super Mario Kart|editorial=Cubed³|fecha= 7 de setiembre de 2003|url=http://www.cubed3.com/review/194/|fechaaccesu=28 d'avientu de 2008|idioma=inglés}}</ref> |GR = 95%<ref name="grankings"/> |GMS = 8.9/10<ref name="gstats"/> |MG = 93/100<ref name="mobyg"/> |TTR = 3.3267/4<ref name="toptenrev"/> }} ''Super Mario Kart'' foi un ésitu de crítica y ventes; recibió la distinción de [[Player's Choice]] dempués de vender un millón de copies. Finalmente vendió un total d'ocho millones de xuegos, lo que lo convierte nel tercer xuegu meyor vendíu pa la SNES.<ref name="GS release"/><ref name="IGN 100-07"/> Los sitios de compilaciones d'analises [[GameRankings]] y [[MobyGames]] diéron-y una nota mayor al 90% mientres [[GameStats]] y [[TopTenReviews]] diéron-y un permediu cimeru al 80%.<ref name="grankings">{{cita web|títulu=Super Mario Kart reviews|editorial=[[GameRankings]]|url= http://www.gamerankings.com/snes/588738-super-mario-kart/index.html|fechaaccesu=28 d'avientu de 2008|idioma=inglés}}</ref><ref name="gstats">{{cita web|títulu=Super Mario Kart|editorial=[[GameStats]]|url=http://www.gamestats.com/objects/006/006884/|fechaaccesu=28 d'avientu de 2008|idioma=inglés}}</ref><ref name="mobyg">{{cita web | títulu = Super Mario Kart | editorial = [[MobyGames]] | url = http://www.mobygames.com/game/snes/super-mario-kart/mobyrank | fechaaccesu = 28 d'avientu de 2008|idioma=inglés}}</ref><ref name="toptenrev">{{cita web | títulu = Super Mario Kart | editorial = [[TopTenReviews]] | url = http://games.toptenreviews.com/reviews/g27165.htm | fechaaccesu = 28 d'avientu de 2008 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090104214514/http://games.toptenreviews.com/reviews/g27165.htm | fechaarchivu = 2009-01-04 }}</ref> La crítica emponderó los gráficos en Manera 7; en 1992 ''Nintendo Magazine System'' describir como «escelentes», amás de describilos como unu de los meyores gráficos enxamás vistos na SNES.<ref name="IGN 100-07"/><ref name="NMS"/> Otru apartáu del xuegu bien emponderáu foi la so manera de xuegu; la web ''Thunderbolt'' describir como «el más fondu [y] adictivu... que puede atopase na SNES».<ref name="thunder">{{cita web | apellíu = Kramer | nome = Josh | títulu = Super Mario Kart - SNES Review at Thunderbolt Games | editorial = [[Thunderbolt (website)|Thunderbolt]] | fecha = 29 de xunetu de 2004 | url = http://www.thunderboltgames.com/reviews/article/super-mario-kart-review-for-snes.html | fechaaccesu = 28 d'avientu de 2008|idioma=inglés}}</ref> ''Nintendo Magazine System'' amosó una preferencia poles maneres multixugador del xuegu y afirmó que magar la manera d'un xugador vuélvese aburríu rápido» la manera de dos xugadores nun va perder curiosu». Diverses revisiones retrospectives del xuegu consiguieron una nota perfecta, como'l casu de les webs Thunderbolt y HonestGamers. L'usu del estilu de los personaxes de la franquicia ''Mario'' tamién foi emponderáu, tal como les carauterístiques de los personaxes.<ref name="honest"/><ref name="thunder"/><ref name="ONM">{{cita publicación |apellíu = Scullion |nome = Chris | títulu = What Do You Mean, You've Never Played... Super Mario Kart | publicación = [[Official Nintendo Magazine]] | volume = 15 | páxina= 15 | editorial = [[Future plc|Future Publishing]] }}</ref> [[Mean Machines]] describió'l xuegu como si acuñara « oru» d'una manera que nengún otru xuegu – nin siquier les sos remortines – igualó y [[GameSpot]] calificó al xuegu como unu de los meyores de tolos tiempos pola so innovación, manera de xuegu y estilu gráficu.<ref name="GS ggoat"/><ref name="mean">{{cita web | títulu = Super Mario Kart review - Super Nintendo | editorial = [[Mean Machines]] | url = http://www.meanmachinesmag.co.uk/review/404/super-mario-kart.php | fechaaccesu = 28 d'avientu de 2008 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090207180557/http://www.meanmachinesmag.co.uk/review/404/super-mario-kart.php | fechaarchivu = 7 de febreru de 2009 }}</ref> Desque foi llanzáu ''Super Mario Kart'' foi clasificáu delles vegaes como unu de los meyores xuegos de la hestoria. IGN calificar como'l 15ᵘ meyor xuegu en 2005, describiéndolo como «la obra maestra orixinal del kart» y el 23ᵘ meyor xuegu en 2007, mientres citaba la so orixinalidá a la hora del llanzamientu.<ref name="IGN 100-07"/><ref name="IGN 100-05">{{cita web|títulu=IGN's Top 100 Games|editorial=IGN|añu=2005|url=http://top100.ign.com/2005/011-020.html|fechaaccesu=28 d'avientu de 2008|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160419044513/http://top100.ign.com/2005/011-020.html|fechaarchivu=2016-04-19}}</ref> ''[[The Age]]'' calificar 19ᵘ na so llista de los 50 meyores xuegos de siempre en 2005 y en 2007 ''[[Edge (revista)|Edge]]'' calificó a ''Super Mario Kart'' nel puestu 14 na so llista de los 100 meyores xuegos, señalando la influencia qu'dio al [[Diseñu de xuegos|diseño de videoxuegos]].<ref name="edge100"/><ref name="age"/> El xuegu tamién ta incluyíu na llista de los 100 meyores xuegos de [[Yahoo Games]] nel [[Reinu Xuníu]] qu'allabó a los personaxes y a los oxetos. 1UP.com tamién lo incluyó nuna llista llamada ''Essential 50'', que citaba los cincuenta videoxuegos más importantes.<ref name="1up ess50"/> <ref name="yahoo100">{{cita web|url=http://uk.videogames.games.yahoo.com/specials/100games/1.html|títulu=The 100 greatest computer games of all time|fechaaccesu=28 d'avientu de 2008|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20051228045708/http://uk.videogames.games.yahoo.com/specials/100games/1.html|fechaarchivu=28 d'avientu de 2005}}</ref> Foi calificáu na 13ᵘ posición nuna llista fecha pola ''[[Official Nintendo Magazine]]'' sobre los 100 meyores xuegos de Nintendo.<ref>{{cita web|url=http://www.officialnintendomagazine.co.uk/article.php?id=7258|títulu=20-11 Official Nintendo Magazine|editorial=[[Official Nintendo Magazine]]|fechaaccesu=25 de febreru de 2009|idioma=inglés}}</ref> [[Guinness World Records]] calificar nel primer llugar nuna llista de los meyores 50 videoxuegos basándose na so receición y legáu.<ref name="guinness50"/> === Legáu === {{VT|Videoxuegos de Mario por xéneru|l1=Videoxuegos de Mario por xéneru}} ''Super Mario Kart'' foi calificáu como'l videoxuegu creador del subxéneru de «carreres de karts» y en poco tiempu distintos desarrolladores intentaron llanzar les sos propies marques pa igualar l'ésitu.<ref name="GS ggoat"/><ref name="gspy"/><ref name="CVG retro">{{cita web | apellíu = Robinson | nome = Andy | títulu = Mario Kart: From SNES to Wii | editorial = [[Computer and Video Games]] | fecha = 9 d'abril de 2008 | url = http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=186448 | fechaaccesu = 28 d'avientu de 2008|idioma=inglés}}</ref><ref name="IGN dd">{{cita web | apellíu = Alfonso | nome = Andrew | títulu = Mario Kart Double Dash!! Guide | editorial = IGN | url = http://guides.ign.com/guides/16574/ | fechaaccesu = 28 d'avientu de 2008|idioma=inglés}}</ref> En 1994, menos de dos años dempués del llanzamientu de ''Super Mario Kart'', [[Sega]] llanzó ''[[Sonic Drift]]''; un videoxuegu de karts qu'incluyía personaxes de la saga ''Sonic the Hedgehog''.<ref name="1up ess50"/> Tamién en 1994 [[Ubisoft]] llanzó ''[[Street Racer]]'', un videoxuegu de karts para [[Super Nintendo Entertainment System|SNES]] y [[Mega Drive]] qu'incluyía una manera pa cuatro xugadores non disponible en ''Super Mario Kart''.<ref name="1up ess50"/> Ente los futuros xuegos que siguiríen el cercu de ''Super Mario Kart'' tán ''[[South Park Rally]]'', ''[[Konami Krazy Racers]]'', ''[[Diddy Kong Racing]]'', [[Sonic & Sega All-Stars Racing]] y múltiples xuegos na ''[[Crash Bandicoot (serie)|saga Crash Bandicoot]]''.<ref name="1up ess50"/><ref name="gspy sc">{{cita web | apellíu = Bub | nome = Andrew S. | títulu = Reviews: Mario Kart: Super Circuit (GBA) | editorial = [[GameSpy]] | url = http://archive.gamespy.com/reviews/september01/mariokart/ | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080803125225/http://archive.gamespy.com/reviews/september01/mariokart/ | fechaarchivu = 3 d'agostu de 2008 | fechaaccesu = 29 d'avientu de 2008 | idioma = inglés }}</ref> La crítica a dichos xuegos foi mista; GameSpot afirmó que «tienden a ser malos» mientres 1UP.com declara qu'innumberables desarrolladores trataron d'ameyorar la fórmula orixinal de Mario Kart, ensin ésitu.<ref name="1up ess50"/><ref name="GS msports">{{cita web | apellíu = Ekberg | nome = Brian | autor2 = Randall Montanari | títulu = History of Mario Sports | editorial = [[GameSpot]] | url = http://www.gamespot.com/features/6132408/index.html?om_act=convert&om_clk=gsupdates&tag=updates;title;6 | fechaaccesu = 28 d'avientu de 2008|idioma=inglés}}</ref> ''Super Mario Kart'' tamién foi calificáu como'l primer xuegu que nun pertenez al ámbitu de [[Videoxuegu de plataformes|plataformes]] que contién personaxes de la saga ''Mario''.<ref name="GS ggoat"/> Según diverses remortines, Nintendo llanzó xuegos deportivos y non deportivos dientro de la saga Mario dende ''Super Mario Kart''; un enclín, en parte, aceptada pol ésitu comercial y críticu del xuegu.<ref name="GS msports"/> Los personaxes de la saga ''Mario'' apaecieron en diversos xuegos deportivos incluyendo aquellos relativos al baloncestu, béisbol, golf, tenis y fútbol.<ref name="GS msports"/> Tamién se crearon series de xuegos non deportivos qu'inclúin personaxes de la saga ''Mario'', incluyendo la [[Super Smash Bros. (serie)|saga ''Super Smash Bros.'']] de llucha o la [[Mario Party (saga)|saga ''Mario Party'']] de xuegos de mesa y minixuegos. Dellos personaxes de la saga ''Mario'' tamién fixeron [[cameos]] en xuegos d'otres series como ''[[SSX on Tour]]'' o ''[[NBA Street V3]]'', dambos publicaos por [[EA Sports]].<ref name="GS msports"/> El xéneru que toma'l calter de la serie ''Mario'' que se desencadenó debíu al ésitu de ''Super Mario Kart'' foi descritu como un puntu clave pal ésitu y la llonxevidá de la franquicia, y consiguió caltener comenenciudos a los fans a pesar de la influencia de los [[Mario (serie)|xuegos de plataformes de Mario]].<ref name="1up ess50"/> Gracies a esti modelu, la saga ''Mario'' pasó a ser la saga de videoxuegos meyor vendida de tolos tiempos con 193 millones d'unidaes vendíes a xineru de 2007, casi 40 millones d'unidaes per delantre de la franquicia qu'ocupa la segunda posición (''[[Pokémon]]'', tamién de Nintendo).<ref name="Sutra M#1"/> ''Super Mario Kart'' foi rellanzáu pa la [[Consola Virtual]] xaponesa'l 9 de xunu de 2009,<ref name="JP VC"/> n'América del Norte'l 23 de payares de 2009<ref name="NA VC"/> y n'Europa el 2 d'abril de 2010.<ref name="EU VC"/> Enantes, cuando se-y calificaba como unu de los xuegos más esperaos pa la plataforma en payares de 2008, [[Eurogamer]] dixo que los responsables de la so ausencia yeren los problemes al emular los gráficos en Manera 7.<ref name="euru VC">{{cita web | apellíu = Whitehead | nome = Dan | títulu = Virtual Console: The Most Wanted | editorial = [[Eurogamer]] | fecha = 5 de payares de 2008 | url = http://www.eurogamer.net/articles/virtual-console-the-most-wanted-article | fechaaccesu = 28 d'avientu de 2008|idioma=inglés}}</ref> === Remortines === {{VT|Mario Kart (saga)}} Dende'l llanzamientu orixinal de ''Super Mario Kart'', asocediéronse diverses remortines pa les futures consoles de Nintendo, toes con ésitu de crítica y ventes.<ref name="sutra crit">{{cita web|apellíu=Cowan|nome=Danny|títulu=Critical Reception: Nintendo's Mario Kart Wii|editorial=[[Gamasutra]]|fecha=7 de mayu de 2008|url=http://www.gamasutra.com/php-bin/news_index.php?story=18524 | fechaaccesu =28 d'avientu de 2008|idioma=inglés}}</ref> La primera d'elles, ''[[Mario Kart 64]]'' foi llanzada en 1997 para [[Nintendo 64]] y foi'l primer xuegu de ''Mario Kart'' n'incluyir gráficos dafechu tridimensionales.<ref name="GS MK64">{{cita web|apellíu=Ward|nome=Trent C.|títulu=Mario Kart 64 Review|editorial=[[GameSpot]]|fecha=6 de febreru de 1997|url=http://www.gamespot.com/n64/driving/mariokart64/review.html?om_act=convert&om_clk=gssummary&tag=summary;read-review|fechaaccesu=28 d'avientu de 2008|idioma=inglés}}</ref> Anque dellos críticos como IGN y GameSpot criticaron la falta d'entretenimientu de la manera individual al respective del so predecesor, emponderaron la manera multixugador pa cuatro xugadores – el primeru pa Nintendo 64 –.<ref name="gengap"/><ref name="GS MK64"/> La segunda secuela ''[[Mario Kart: Super Circuit]]'' foi llanzada para [[Game Boy Advance]] en 2001. Foi descrita por GameSpot como un remake de ''Super Mario Kart'' más qu'una secuela de ''Mario Kart 64'', una y bones el xuegu volvió al sistema gráficu orixinal.<ref name="GS sc"/><ref name="gspy sc"/> El xuegu inclúi nueves pistes y la posibilidá de desbloquiar les apaecíes nel xuegu de SNES si cumplir diversos requisitos.<ref name="GS sc"/> El siguiente xuegu, ''[[Mario Kart: Double Dash!]]'', foi llanzáu pa la [[Nintendo GameCube]] en 2003, y yera abondo distinta a cualesquier ''Mario Kart'' llanzáu antes yá que cada kart taba conducíu por dos xugadores, lo que dexaba una nueva forma de manera [[Videoxuegu cooperativu|multixugador cooperativu]] onde un xugador controla'l kart y l'otru llanza los oxetos.<ref name="dd rev">{{cita web|apellíu=Davis|nome=Ryan|títulu =Mario Kart: Double Dash!! (GameCube)|editorial=[[CNET Networks]]|fecha=13 de payares de 2003|url=http://reviews.cnet.com/gamecube-games/mario-kart-double-dash/4505-9583_7-30607866.html?part=nytimes2|fechaaccesu=28 d'avientu de 2008|idioma=inglés}}</ref> ''[[Mario Kart DS]]'', llanzáu pa la [[Nintendo DS]] en 2005, foi'l primer xuegu de ''Mario Kart'' n'incluyir xuegu ''online'' por aciu la [[Conexón Wi-Fi de Nintendo]].<ref name="gengap"/> Foi unu de los xuegos de carrera portátiles meyor vendíos, al vender 7,83 millones d'unidaes.<ref name="Guiness">{{cita web|títulu=NINTENDO RECORDS|editorial=[[Guinness World Records|Guinness World Records Limited]]|fecha=2008|url=http://gamers.guinnessworldrecords.com/records/nintendo.aspx|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080319113824/http://gamers.guinnessworldrecords.com/records/nintendo.aspx|fechaarchivu=19 de marzu de 2008|fechaaccesu=8 d'ochobre de 2012|idioma=inglés}}</ref> La posterior entrega – ''[[Mario Kart Wii]]'' – foi llanzada para [[Wii]] en 2008 ya incorpora controles basaos nel movimientu. Como ''Mario Kart DS'' inclúi xuegu ''online'', ''MKWii'' dexa a los xugadores correr colos sos [[Mii]]s (dempués de desbloquiar el personaxe correspondiente)<ref>{{cita web|url=http://www.gamewinners.com/Cheats/index.php/More:Mario_Kart_Wii:_Unlockables|títulu=Mario Kart Wii: Unlockables|fechaaccesu=1 de marzu de 2009|editorial=Gamewinners.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081006050409/http://www.gamewinners.com/Cheats/index.php/More:Mario_Kart_Wii:_Unlockables|fechaarchivu=2008-10-06}}</ref> según personaxes de la saga ''Mario'' y la inclusión del periféricu [[Wiimote#Wii Wheel|Wii Wheel]].<ref name="CVG retro"/><ref name="IGN MKWii">{{cita web|apellíu=Bozon|títulu=Mario Kart Wii Review|editorial=IGN|fecha=20 d'abril de 2008|url=http://wii.ign.com/articles/868/868012p1.html|fechaaccesu=1 de xineru de 2009|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080423063615/http://wii.ign.com/articles/868/868012p1.html|fechaarchivu=2008-04-23}}</ref> ''Mario Kart Wii'' foi'l xuegu meyor vendíu de 2008 per delantre d'otros xuegos de Nintendo – como ''[[Wii Fit]]'' – y del aclamáu en crítica y ventes ''[[Grand Theft Auto IV]]''.<ref name="mkw sales">{{cita web|apellíu=Magrino|nome=Tom|títulu=Mario Kart Wii sells 8.94M in 2008| editorial=[[GameSpot]]|fecha=2 de febreru de 2009|url=http://www.gamespot.com/wii/driving/mariokart/news.html?sid=6203988&mode=all|fechaaccesu= 28 d'agostu de 2009|idioma=inglés}}</ref><ref name="GTA IV">{{cita web|apellíu=Lang|nome=Derrik J.|títulu=MADD attacks 'Grand Theft Auto IV'|editorial= [[MSNBC]]|fecha=1 de mayu de 2008|url=http://www.msnbc.msn.com/id/24405072/|fechaaccesu=31 d'avientu de 2008|idioma=inglés}}</ref> Tamién se llanzaron dos xuegos de ''Mario Kart'' en formatu arcade, ''[[Mario Kart Arcade GP]]'' en 2005 y ''[[Mario Kart Arcade GP 2]]'' en 2007. Dambos fueron desenvueltos por Nintendo y [[Namco]] ya inclúin personaxes clásicos de Namco como [[Pac-Man]] y [[Pac-Man#Enemigos y Rivales|Blinky]].<ref name="IGN GP">{{cita web|apellíu=Casamassina|nome=Matt|títulu=Mario Kart GP Comes Stateside|editorial=IGN|fecha=26 de setiembre de 2005|url=http://cube.ign.com/articles/653/653827p1.html|fechaaccesu=1 de xineru de 2009|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080821215319/http://cube.ign.com/articles/653/653827p1.html|fechaarchivu=2008-08-21}}</ref> La última entrega de la serie, ''[[Mario Kart 7]]'', foi llanzada en 2011 para [[Nintendo 3DS]] ya inclúi la posibilidá de conducir so l'agua y entamar nel aire gracies a una ala delta,<ref>{{cita web|títulu=Ales delta en Mario Kart 3D|url=http://www.gamereactor.es/noticias/1761/Ales+delta+en+Mario+Kart+3D/|fechaaccesu=15 de xunetu de 2012|obra=GameReactor|fecha=8 de xunu de 2011}}</ref> amás de la inclusión de les [[tres dimensiones]] [[estereoscopía|estereoscópiques]]. Nel añu [[2014]] [[Nintendo]] sacó'l socesor del [[Mario Kart 7]], el [[Mario Kart 8]]. Esti xuegu salió pa la [[Wii U ]] el [[30 de xunu]] del [[2014]]. Esti xuegu incluyía una gran novedá: l'[[antigravedad]]. Tamién tien 9 personaxes nuevos: los [[Koopalings]] (Lemmy, Larry, Wendy, Roy, Morton, Ludwig y Iggy), Peach d'oru rosa y Nácaru Estela. A midida que la serie progresó munchos aspeutos incluyíos en ''Super Mario Kart'' fueron evolucionando. Les caxes d'oxetos, qu'en ''Super Mario Kart'' yeren namás que cubos empotraos nel suelu por cuenta de les llimitaciones téuniques de la SNES pasaron a ser caxes flotantes en posteriores xuegos.<ref name="CVG forgot"/> El plantel de personaxes foi creciendo pa incluyir diversos personaxes de Nintendo como dalgunos que nun fueren creaos nel llanzamientu de ''Super Mario Kart'' – como [[Rosetta (personaxe de Nintendo)|Rosalina/Cercu]] de ''[[Super Mario Galaxy]]'' qu'apaeció en ''Mario Kart Wii''.– La manera multixugador convirtióse nun puntu clave de la saga y creció dende los dos xugadores que podíen enfrentase en ''Super Mario Kart''; hasta los cuatro disponibles en ''Mario Kart 64'' ya inclusive hasta dolce na manera ''online'' de ''Mario Kart Wii''.<ref name="GS MK64"/><ref name="IGN MKWii"/> Munches de les pistes apaecíes na serie permanecieron a midida que la saga foi progresando, como por casu la pista [[Mario Kart (serie)#Senda Arco Iris (Rainbow Road)|Rainbow Road]] – la pista final de la ''Special Cup'' – qu'apaeció en toles entregues de la saga.<ref name="GS then & now"/><ref name="5tracks"/> Otros elementos que taben en ''Super Mario Kart'' sumieron a lo llargo de la serie. Esto inclúi los «súper poderes» de los personaxes controlaos pola máquina o l'oxetu «Pluma» que dexaba al xugador saltar y tener un determináu númberu de vides.<ref name="CVG forgot"/> Enagora, los únicos xuegos de la saga ''Mario Kart'' n'incluyir les monedes del xuegu orixinal son ''Mario Kart: Super Circuit''.<ref name="CVG forgot"/> y ''Mario Kart 7''.<ref>{{cita web|títulu=El porqué de la torna de les monedes en Mario Kart 7|url=http://www.revogamers.net/noticias/nintendo-3ds/porque-de la torna-les monedes-en-mario-kart-7-7584.html|fechaaccesu=30 d'agostu de 2012|fecha=29 de payares de 2011|editorial=Revogamers}}</ref> Estos aspeutos del estilu y de la manera de xuegu de ''Super Mario Kart'' caltuviéronse a lo llargo de la serie, lo que llevó a Nintendo a faer frente a les crítiques por cuenta de la falta d'orixinalidá. Sicasí, la franquicia sigue siendo considerada como una de los meyores por munchos, debíu sobremanera a la so conocida manera de xuegu.<ref name="IGN 100-07"/><ref name="1UP retronaut"/><ref name="CVG retro"/><ref name="dd rev"/> A pesar de les innovaciones téuniques que tuvieron llugar dende l'entamu de la saga munchos siguen considerando a ''Super Mario Kart'' como'l meyor xuegu de la serie.<ref name="IGN 100-05"/><ref name="CVG retro"/><ref name="euru VC"/> == Ver tamién == * [[Videoxuegos pa Super Nintendo]] == Referencies == {{llistaref|3}} {{Tradubot|Super Mario Kart}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Videoxuegos de Mario Kart]] [[Categoría:Videoxuegos de 1992]] [[Categoría:Videoxuegos de carreres]] [[Categoría:Videoxuegos de Nintendo]] [[Categoría:Videoxuegos pa Super Nintendo]] aq1z7tro24m9p31zb4j0vejkou5airv 0 98067 4503176 4420416 2026-07-08T02:15:35Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503176 wikitext text/x-wiki {{videoxuegu}} {{nihongo|'''''Star Fox 64'''''|スターフォックス64|Sutā Fokkusu Rokujūyon}} (tamién llamáu n'Europa '''''Lylat Wars'''''), apaeció en [[1997]], formando parte del grupu de xuegos que salieron xunto a la consola [[Nintendo 64]]. Comercializóse acompañáu del accesoriu "[[Rumble Pak]]", que faía cimblar al mandu, lo cual foi toa una novedá. Nun principiu, esti xuegu diba ser parte de la segunda entrega pa [[Super Nintendo]] de ''[[Star Fox]]'', pero la compañía de [[Nintendo]] optó por desenvolver el xuegu pa la so consola de Nintendo 64, que sería llanzada en menos d'un añu. == Historia == El malváu científicu llocu Andross foi desterráu de Corneria y unviáu al exiliu al planeta más alloñáu del sistema Lylat, Venom, un planeta desértico y despobláu, dende onde empiecen a asoceder estraños movimientos paranormales, llegando estos hasta Corneria. Un equipu de pilotos fueron unviaos pa investigar, que taba conformáu por Pigma Dengar, James McCloud y Peppy Hare, l'antiguu escuadrón Star Fox. Una vegada que lleguen al planeta, Pigma traiciona al equipu siendo Peppy y James prindaos por Andross. A pesar d'esto, Peppy llogra escapar y sobrevivir. Una vegada que vuelve a Corneria, Peppy comunícalu a [[Fox McCloud]] la muerte del so padre, y créase un nuevu equipu Star Fox, lideráu por Fox McCloud y que lo integren [[Falco Lombardi]], [[Slippy Toad]] y [[Peppy Hare]]. La so misión ye acabar coles hordas de Andross y lliberar al sistema Lylat. == Carauterístiques == El xugador controla unu de los vehículos pilotaos por Fox McCloud, principalmente un [[Arwing]], que puede acelerar, frenar o dar vueltes pa evitar les torgues. Tolos vehículos sacante'l submarín acuáticu pueden tamién cargar los sos cañones del láser pa causar más dañu. En dellos niveles y contra xefes asoceden nuna zona rectangular zarrada y nesti casu usa una nueva maniobra que dexa faer un xiru de 360 graos (acelerar y enriba). En casu de que'l Arwing de dalgunos de los compañeros caya; este torna a la nave nodriza y apaez na misión subsiguiente. El xuegu les voces de los personaxes son dixitalizaes por persones reales; con diálogos que sofiten la hestoria; esta novedá influyó n'otros xuegos 3D; como ''[[Starcraft]]'' y ''[[World of Warcraft]]''. == Secuencia de misiones == # '''Corneria''': Enter Star Fox (La Entrada de Star Fox) # '''Meteo''': Into the Asteroid Field (Nel Campu d'Asteroides) (fácil) <br />'''Sector Y''': Fierce Melee (Engarradiella Feroz) (difícil) # '''Fortuna''': Enter [[Star Wolf]] (La Entrada de Star Wolf) (fácil) <br />'''Katina''': Reunion (Xunta) (normal) <br />'''Aquas''': Terror of the Deep (Terror de les Fondures) (difícil) # '''Sector X''': Mystery of the Space Base (El Misteriu de la Base Espacial) (fácil)<br />'''Cortil''': Out of the Frying Pan... (Fora del sartén...) (normal) <br />'''Zoness''': Invasion Aftermath (Dempués de la Invasión) (difícil) # '''Titania''': The Search for Slippy (Buscando a Slippy) (fácil) <br />'''Macbeth''': The Forever Train (El Tren Eternu) (normal) <br />'''Sector Z''': The Ambush of [[Great Fox]] (La Emboscada de Great Fox) (difícil) # '''Bolse''': The Last Hurrah (El Postreru Hurrah) (fácil) <br />'''Area 6''': Through the Middle (Al traviés del Mediu) (difícil) # '''Venom''': Battle with Andross (Batalla con Andross) (fácil) <br />'''Venom''': The Final Battle (La Batalla Final) (difícil) == Otros == http://www.gamefaqs.com/n64/198759-star-fox-64/faqs/27288 * Google en referencia a esti xuegu creó un doodle onde si unu escribe ''Do a Barrel Roll'', el buscador va faer un xiru 360° == Remake pa 3DS == {{AP|Star Fox 64 3D}} Na conferencia del E3 de 2010, Nintendo anunció un remake de ''Star Fox 64'' pa la próxima consola [[Nintendo 3DS]], titutlado ''[[Star Fox 64 3D]]''.<ref>{{Cita web |url=http://ds.ign.com/articles/109/1097946p1.html |títulu=E3 2010: Star Fox 64 3D Announced |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110921052813/http://ds.ign.com/articles/109/1097946p1.html |fechaarchivu=2011-09-21 }}</ref> Hubo una demo xugable el mesmu día na conferencia. El xuegu salió a la venta en Xapón el 14 de xunetu de 2011 y el 9 de setiembre d'esi mesmu añu n'América y Europa. Star Fox 64 3D cuenta con nueve doblaje distintes ente los que s'inclúi español européu y español llatinoamericanu.<ref>{{cita web|url=http://www.nintendoworldreport.com/video/27585|títulu=Star Fox 64 3D Dubbed in Many Languages|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Personaxes de Star Fox]] * [[Llugares de Star Fox]] * [[Landmaster]] * [[Wolfen]] == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20080914051951/http://www.nintendo.com/wii/virtualconsole/games/detail/D8mJHx13Obly--y1Pvg4tzvMncaVfRmZ Star Fox 64], Nintendo.com * [http://faqs.ign.com/articles/448/448690p1.html Manual del xuegu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120531050909/http://faqs.ign.com/articles/448/448690p1.html |date=2012-05-31 }} (inglés) {{Tradubot|Star Fox 64}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Videoxuegos de Star Fox]] [[Categoría:Videoxuegos de Nintendo]] [[Categoría:Videoxuegos pa Nintendo 64]] [[Categoría:Videoxuegos de Consola Virtual]] [[Categoría:Videoxuegos de 1997]] emf1ejvg3kinf6tapkwy6q1529m7txt 0 98083 4503203 4496958 2026-07-08T05:58:47Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503203 wikitext text/x-wiki {{Formatu de cita|t=20161126}} {{videoxuegu}} {{nihongo|'''''Super Smash Bros. Brawl'''''|{{Ruby-ja|大乱闘|だいらんとう}}スマッシュブラザーズ{{Ruby-ja|Ｘ|エックス}}|Dairantō Sumasshu Burazāzu Ekkusu|llit. «Gran batalla: Smash Brothers X»}} ye un [[xuegu de llucha]] [[Distribuidor de videoxuegos distribuyíu]] por [[Nintendo]] pa la [[videoconsola]] [[Wii]]. Como la tercer entrega de la [[Super Smash Bros. (serie)|serie ''Super Smash Bros.'']], la llista de personaxes de ''Brawl'' espandir con al respeutive de la del so predecesor ''[[Super Smash Bros. Melee]]'', y ye'l primer xuegu dientro de la serie en presentar personaxes de franquicies esternes a Nintendo, cola inclusión de [[Solid Snake]] de la [[Metal Gear (serie)|serie ''Metal Gear'']] de [[Konami]] y [[Sonic the Hedgehog (personaxe)|Sonic]] de la serie ''[[Sonic the Hedgehog (serie)|Sonic the Hedgehog]]'' de [[Sega]].<ref>{{Cita publicación |autor=Moses, Travis; Rudden, Dave |títulu=Super Smash Bros. Brawl: This is it: The final Super Smash Bros. Brawl preview before the game's release in March...and we've got our lucky paws on an early copy, |publicación=GamePro |númberu=235|mes=April |añu=2008 |páxines=30-31}}</ref> [[Ficheru:Flag of Japan.svg|thumb|150x150px]] ''Brawl'' foi anunciáu personalmente nuna conferencia de prensa anterior al [[Electronic Entertainment Expo|E3]] respeutivu del añu 2004 pol [[Direutor executivu|direutor executivu en xefe]] [[Satoru Iwata]].<ref name="E3 2005">{{Cita web |apellíu=Casamassina |nome=Matt |fecha=17 de mayu de 2005 |url=http://wii.ign.com/articles/670/670552p1.html |títulu=E3 2005: ''Smash Bros.'' For Revolution |editorial=IGN |fechaaccesu=3 de mayu de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060615230201/http://wii.ign.com/articles/670/670552p1.html |fechaarchivu=2006-06-15 }}</ref> Darréu nesa mesma nueche, propúnxose-y al direutor de los dos xuegos de la serie ''Super Smash Bros.'' primeramente llanzaos, [[Masahiro Sakurai]], que fuera'l direutor del tercer títulu; esti postreru aceptó'l cargu.<ref name="direutor">{{Cita web |url=http://cube.ign.com/articles/667/667525p1.html |títulu=Smash Bros. Revolution Direutor Revealed |autor=IGN Staff |fechaaccesu=21 de xunu de 2007 |fecha=16 de payares de 2005 |editorial=IGN |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070820224938/http://cube.ign.com/articles/667/667525p1.html |fechaarchivu=2007-08-20 }}</ref> N'[[ochobre]] de [[2005]], cuando empezó'l desenvolvimientu del xuegu, Nintendo yá pidiera l'ayuda de dellos desarrolladores esternos por que trabayaren nuna oficina en [[Tokiu]] esclusiva pal desenvolvimientu de ''Brawl''. El desenvolvimientu del xuegu empezó n'ochobre de 2005<ref name="oldDojo">{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061116161044/http://www.smashbros.com/en/main.html |fechaarchivu=16 de payares de 2006 |url=http://www.smashbros.com/en/main.html |títulu=Foreword |fechaaccesu=11 de payares de 2007 |apellíu=Sakurai |nome=Masahiro |editorial=Smash Bros. Dojo!! }}</ref> con un equipu qu'incluyó a miembros de Nintendo y de delles ''[[third party]]''. Dempués de dellos retrasos por problemes téunicos, el xuegu foi finalmente llanzáu en [[Xapón]] el [[31 de xineru]] de [[2008]], el [[9 de marzu]] de 2008 n'[[América del Norte]],<ref name="third delay">{{Cita web |url=http://wii.ign.com/articles/845/845530p1.html |títulu=Breaking: Smash Bros. Delayed |fechaaccesu=20 de xineru de 2008 |apellíu=Casamassina |nome=Matt |fecha=14 de xineru de 2008 |editorial=IGN |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080118204150/http://wii.ign.com/articles/845/845530p1.html |fechaarchivu=2008-01-18 }}</ref> el [[26 de xunu]] de 2008 n'[[Australia]]<ref name="games.nintendo.com.au">{{Cita web |url=http://games.nintendo.com.au/title.php?id=1143 |títulu=Super Smash Bros. Brawl at Nintendo Australia |fechaaccesu=14 de mayu de 2008 |fecha=14 de mayu de 2008 |editorial=[[Nintendo]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080408070619/http://games.nintendo.com.au/title.php?id=1143 |fechaarchivu=8 d'abril de 2008 }}</ref> y el [[27 de xunu]] de 2008 n'Europa.<ref name="nintendo.co.uk">{{Cita web |url=http://nintendo.co.uk/NOE/en_GB/news/2008/nintendo_announces_q2_release_schedule_7920.html |títulu=Nintendo announces Q2 release schedule |fechaaccesu=24 d'abril de 2008 |fecha=24 d'abril de 2008 |editorial=[[Nintendo]]}}</ref> Ventisiete meses dempués del llanzamientu xaponés, el xuegu foi llanzáu en [[Corea del Sur]], el [[29 d'abril]] de 2010.<ref name="GS releases"/> Como los sos predecesores, l'oxetivu de ''Brawl'' ye espulsar al oponente fora de la pantalla. Ye un puntu de partida de los tradicionales xuegos de lluchasobremanera nos sos simplificaos comandos pa mover al xugador y l'énfasis en tener qu'espulsar al contrincante del escenariu en contra del formatu clásicu nesti tipu de xuegos: tener que balerar la barra d'enerxía del enemigu. Inclúi una manera d'[[videoxuegu d'un xugador|un xugador]] más estensu que los sos predecesores, conocíu como L'emisariu subespacial. Esta manera ye un ''[[beat 'em up]]'' de ''scroll'' horizontal, qu'inclúi escenes cinematográfiques feches por ordenador que protagonicen los personaxes del xuegu. ''Brawl'' tamién inclúi batalles [[Videoxuegu multixugador|multixugador]] d'hasta cuatro xugadores, y ye'l primer xuegu de la franquicia en faer usu de la [[Conexón Wi-Fi de Nintendo]].<ref name="Wi-Fi Play">{{Cita web |url=http://www.smashbros.com/es/gamemode/wi-fi/wi-fi01.html |títulu=Wi-Fi Play |autor=Sakurai, Masahiro |fecha=16 de payares de 2007 |editorial=Smash Bros. Dojo!! |fechaaccesu=22 d'abril de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090904022750/http://www.smashbros.com/es/gamemode/wi-fi/wi-fi01.html |fechaarchivu=2009-09-04 }}</ref> El xuegu almite hasta cuatro mandos distintos, que son el [[mandu de Wii]] col [[Nunchuk]], el mandu de Wii individual, el mandu clásicu y el mandu de [[GameCube]].<ref name="mandos" /><ref name="IGNReview">{{Cita web |url=http://wii.ign.com/articles/856/856580p1.html |títulu=IGN Super Smash Bros. Brawl Review |nome=Matt |apellíu=Casamassina |fechaaccesu=4 de marzu de 2008 |editorial=IGN |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080306071250/http://wii.ign.com/articles/856/856580p1.html |fechaarchivu=2008-03-06 }}</ref> ''Super Smash Bros. Brawl'' recibió de forma xeneral crítiques positives,<ref name="metacritic">{{Cita web |url=http://www.metacritic.com/games/platforms/wii/supersmashbrosbrawl |títulu=Metacritic: Super Smash Bros. Brawl |editorial=[[Metacritic]] |fechaaccesu=8 de mayu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100216035136/http://www.metacritic.com/games/platforms/wii/supersmashbrosbrawl |fechaarchivu=2010-02-16 }}</ref> recibiendo aponderamientos al respeutive de la so capacidá pa entretener, a pesar de les crítiques relatives a los sos tiempos de carga.<ref name="IGNReview"/> Les melodíes del xuegu, que fueron compuestes gracies a 38 compositores especializaos en videoxuegos,<ref name="músicos">[http://www.smashbros.com/es/music/music01.html Los músicos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410140712/http://www.smashbros.com/es/music/music01.html |date=2008-04-10 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (22 de mayu de 2007).</ref> fueron emponderaes pola so representación de distintes xeneraciones na historia de los videoxuegos.<ref name=GameRev>{{Cita web |url=http://www.gamerevolution.com/review/wii/super_smash_bros_brawl |títulu=Super Smash Bros. Brawl Review at Game Revolution – Hit me with your best shot. |nome=Chris |apellíu=Hudak |fechaaccesu=21 d'abril de 2008 |editorial=[[Game Revolution]]}}</ref> Recibió una calificación d'un 93% en [[Metacritic]]<ref name="metacritic"/> y de un 92.75% en [[Game Rankings]].<ref name="gr">{{Cita web |url=http://www.gamerankings.com/wii/928518-super-smash-bros-brawl/index.html |títulu=Super Smash Bros. Brawl Reviews |fechaaccesu=25 d'ochobre de 2010 |editorial=[[Game Rankings]]}}</ref> ''Brawl'' foi calificáu como'l «Meyor xuegu de llucha del añu» en 2008 pola [[Academy of Interactive Arts & Sciences]].<ref>{{enllaz rotu|1=http://www.interactive.org/awards/annual_awards.asp?idAward=2009|títulu=Fighting Game of the Year|fecha=19 de febreru de 2009}}</ref> a la fecha, ye l'octavu xuegu más vendíu de Wii, con un total de 12,58 millones de copies en tol mundu.<ref name="total sales">{{Cita web |url=http://www.nintendo.co.jp/dir/pdf/2010/100507y.pdf#page=5 |títulu=Financial Results Briefing for Fiscal Year Ended March 2010, and it was so bad that´s why Melee is better, Make Melee 4 Wii U Nintendo make it happen |editorial=[[Nintendo]] |fecha=7 de mayu de 2010 |formatu=PDF |fechaaccesu=7 de mayu de 2010 |páxina=5 }}</ref> == Sistema de xuegu == {{AP|Super Smash Bros. (serie)#Sistema de xuegu|l1=Sistema de xuegu de la serie Super Smash Bros.}} [[Ficheru:Flag of the United States.svg|thumb|115px|left|A diferencia de los xuegos de llucha tradicionales, en ''Smash Bros'' hai qu'aumentar el dañu porcentual del enemigu pa consiguir sacalo del escenariu.<ref name="reglasbasicas"/>]] N'escoyendo ente una gran variedá de personaxes, de dos a cuatro xugadores lluchen en distintos y variaos escenarios mientres traten de sacar a los sos oponentes fuera del escenariu. En cuenta de usar barres d'enerxía, como la mayoría de los xuegos de llucha, esti xuegu presenta mididores de porcentaxe. Estos mididores empiecen de primeres en 0%, y amóntense cuando los xugadores reciben dañu, per mediu de golpes, hasta una llende de 999%. A midida que el porcentaxe del xugador va amontando, este puede ser emburriáu más lloñe con mayor facilidá. Cuando se ye espulsáu por completu del escenariu y sume de la pantalla, pierde una vida o bien un puntu, dependiendo de la manera de xuegu en que se tea participando.<ref name=reglasbasicas>[http://www.smashbros.com/es/howto/basic/basic01.html Regles básiques] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412234755/http://www.smashbros.com/es/howto/basic/basic01.html |date=2008-04-12 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (22 de mayu de 2007).</ref> Puede xugase por aciu l'usu del [[Control Remotu Wii]] usáu horizontalmente, el Control Remotu Wii en xunto col [[Nunchuk]], el Mandu Clásicu, o'l controlador de [[Nintendo GameCube]], llogrando un total de cuatro distintos tipos de mandos.<ref name="mandos" /> ''Brawl'' inclúi una función que dexa a los xugadores crear perfiles con configuraciones de botones personalizaes pa cada tipu de mandu, amás d'escoyer el so propiu nome d'usuariu, que pueden guardase nun mandu de Wii.<ref>[http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various02.html Nomes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012204133/http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various02.html |date=2007-10-12 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (28 de xunu de 2007).</ref> Los personaxes pueden engarrar mutuamente usando una variedá d'ataques distintos. Cada movimientu ye executáu al primir un botón, en xunto con un enclín del ''stick'' analóxicu o una presión de la [[cruceta]] del mandu en dalguna direición, dependiendo del tipu de mandu. Amás de los ataques básicos, como puñaes y pataes, tamién tienen accesu a ataques más poderosos, denominaos ''Ataques Smash''; amás tienen cuatro movimientos especiales específicos, los que usualmente tienen un efeutu únicu a parte de causar dañu. Esti xuegu en particular implementa l'habilidá de realizar súper ataques únicos pa cada xugador, llamaos {{nihongo|«''[[Smash Final]]''»|{{ruby-ja|最後|さいご}}の{{ruby-ja|切|き}}りふだ|Saigo non Kiri Fuda}}. Los «''Smash Final''» son significantemente más poderosos que los ataques normales, teniendo una gran variedá d'efectos que van dende llanzamientos de proyeutiles práuticamente imposibles de tornar hasta tresformamientos temporales. Estes habilidaes pueden ser executaes depués de destruyir una ''Smash Ball'', oxetu que contién el símbolu ''Smash Bros.''. Cuando la ''Smash Ball'' foi dafechu destruyida por un personaxe, este puede executar un «''Smash Final''».<ref>[http://www.smashbros.com/es/howto/basic/basic02.html ¿Qué ye un "Smash Final"?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701214251/http://www.smashbros.com/es/howto/basic/basic02.html |date=2007-07-01 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (29 de mayu de 2007).</ref> [[Ficheru:Flag of Europe.svg||thumb|right|100px|El logo oficial de la serie, usáu pa la Smash Ball.]] Mientres les batalles puede faese usu d'una gran cantidá d'oxetos, que van dende proyeutiles hasta armes de llucha. Cada oxetu tien un efeutu distintu nos personaxes que s'atopen alredor d'él. Magar munchos oxetos de los anteriores xuegos ''Super Smash Bros.'' incorporar de nuevu nesti títulu, tamién hai dellos oxetos nuevos. Dalgunos de los oxetos que tornen fueron actualizaos, camudando les sos apariencies y/o capacidaes.<ref>[http://www.smashbros.com/es/items/item11.html Oxetos de xuegos anteriores] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071108203946/http://www.smashbros.com/es/items/item11.html |date=2007-11-08 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (6 de payares de 2007).</ref> Dos variedaes d'oxetos, los Assist Trophies<ref>[http://www.smashbros.com/es/items/assist/assist01.html ¿Qué son el ayudantes?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080316054851/http://www.smashbros.com/es/items/assist/assist01.html |date=2008-03-16 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (2 de xunetu de 2007).</ref> y les [[Poké Ball]]s,<ref>[http://www.smashbros.com/es/items/mball/mball01.html ¿Qué son les "Poké Balls"?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070821115624/http://www.smashbros.com/es/items/mball/mball01.html |date=2007-08-21 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (5 de xunu de 2007).</ref> temporalmente invoquen a personaxes invitaos y [[Pokémon]], respeutivamente, que xeneralmente ayuden al personaxe qu'utilizó los oxetos anque nun pueden ser controlaos polos xugadores, y son xeneralmente invencibles pero temporales.<ref>[http://www.smashbros.com/es/items/assist/assist02.html Samurai Goroh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070821075526/http://www.smashbros.com/es/items/assist/assist02.html |date=2007-08-21 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (2 de xunetu de 2007). "A éstes la mayoría de los ayudantes son invencibles. Nun sirve de nada lluchar, asina qu'escapa d'ellos."</ref> === Multixugador === Amás de la manera «Brawl» (manera multixugador estándar), ''Super Smash Bros. Brawl'' presenta otres maneres y opciones multixugador dientro de la manera {{nihongo|«Grupu»|みんなで|Min'na de|llit. "Toos"}}. La manera ''Special Melee'' del [[Super Smash Bros. Melee|xuegu anterior]] torna col nome de {{nihongo|«Brawl Especial»|スペシャル{{ruby-ja|乱闘|らんとう}}|Supesharu Rantō}}. Nesta manera, los xugadores pueden lluchar en partíes con regles especiales, col fin de llograr un mayor nivel de personalización. En contraste coles opciones estándar, como «Melé Xigante» o «Melé Invisible», que taben llindaes a namái una regla especial por partida, agora los xugadores pueden escoyer cuantes opciones quieran ente toles esistentes dientro d'una sola partida.<ref>[http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various04.html Brawl Especial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007231131/http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various04.html |date=2007-10-07 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (13 de setiembre de 2007).</ref> Otru de les maneres que tornen dende ''Super Smash Bros. Melee'', la manera {{nihongo|«Tornéu»|トーナメント|Tōnamento}}, que dexa a los xugadores crear un [[Eliminación direuta|tornéu con rondes d'eliminación direuta]], nel que pueden participar tanto oponentes humanos como [[CPU]]s.<ref>[http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various06.html Tornéu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007231600/http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various06.html |date=2007-10-07 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (28 de setiembre de 2007).</ref> Una de les opciones multixugador incluyíes en ''Brawl'', y qu'enantes namái s'atopaba dientro de la manera «Tornéu», ye la manera «Rotación». Esta opción dexa xugar hasta a 16 persones turnándose, camudando a los ganadores o a los perdedores.<ref>[http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various17.html Rotación] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071213212039/http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various17.html |date=2007-12-13 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (11 d'avientu de 2007).</ref> === Solo === Al igual que los sos predecesores, ''Brawl'' inclúi una gran variedá de maneres diseñaes pa un xugador, incluyendo dalgunos que se retomen del xuegu anterior. Dientro de la manera {{nihongo|«Clásicu»|シンプル|Shinpuru|llit. "Simple"}}, el xugador tien de xugar una cierta cantidá de partíes xeneraes aleatoriamente, anque esiste un orde específicu d'apaición pa cada serie. Cada partida presenta un sable o un oponente d'una serie en particular, como ''[[The Legend of Zelda]]'' o ''[[Xeneraciones Pokémon|Pokémon]]''. Dalgunes d'estes partíes tienen condiciones úniques pa la batalla, como un oponente de metal, una batalla n'equipu de dos contra dos o un enemigu con un tamañu sobrenatural y que'l so nome ta precedíu por Maxi.<ref>[http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various11.html Clásicu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930060350/http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various11.html |date=2011-09-30 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (30 d'ochobre de 2007).</ref> Tal como'l xuegu anterior, ''Brawl'' inclúi {{nihongo|«Eventos»|イベント戦|Ibento-sen|llit. "Eventos de Llucha"}}, que son partíes especiales con condiciones de batalla predeterminadas. Estes condiciones inclúin el ganar oponentes dientro d'una llende de tiempu o usar namái un movimientu específicu pa cutilos. Una nueva inclusión a esta manera son los trés niveles de dificultá que tienen cada unu de los 41 eventos, los que lleven un rexistru de puntuaciones altes pa cada unu.<ref>[http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various16.html Eventos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071130200757/http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various16.html |date=2007-11-30 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (29 de payares de 2007).</ref> Amás del conxuntu normal de 41 eventos pa un xugador, el xuegu inclúi un conxuntu de 21 eventos adicionales pa dos xugadores.<ref name="Eventos">[http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various19.html Eventos pa dos xugadores] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218020801/http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various19.html |date=2007-12-18 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (17 d'avientu de 2007).</ref> De manera similar, tal como ''Melee'', ''Brawl'' inclúi minixuegos con oxetivos específicos dientro de la manera {{nihongo|«Estadiu»|{{ruby-ja|競技場|きょうぎば}}|Kyōgi-ba}}. La manera {{nihongo|«Béisbol Smash»|ホームランコンテスト|Hōmu Ran Kontesuto|llit. "Concursu de Home Run"}} ye unu d'estos minixuegos. Equí, el xugador tien de cutir un [[Super Smash Bros. (serie)#Otros personaxes|saco de sable]] col fin d'apurri-y la mayor cantidá de dañu posible dientro d'una llende de tiempu de 10 segundos, y depués cutilo con un [[bate de béisbol]] pa unvialo a volar lo más lloñe posible. Tamién torna dende los xuegos anteriores el minixuegu {{nihongo|«Dianes Smash»|ターゲットをこわせ！！|Tāgetto o kowase!!|llit. "¡¡Destrúi los [[Oxetivu|blancu]]s!!"}}, nel que'l xugador tien de destruyir 10 blancos lo más rápido posible. A diferencia de les anteriores encarnaciones d'esta miente, los xugadores tienen accesu a cinco distintos mapes con cualquier personaxe, ente que los xuegos anteriores de la serie ''Super Smash Bros.'' presenten un mapa únicu pa cada personaxe. Amás d'esto, tamién ye posible utilizar dellos oxetos que s'atopen a lo llargo del escenariu.<ref name="pim-pam">[http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various09.html ESTADIU: Pim-pam-Smash] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026003902/http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various09.html |date=2007-10-26 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (24 d'ochobre de 2007).</ref> Siendo actualizaos dende ''Melee'', dellos minixuegos de la manera «Estadiu», que fueron actualizaos respectu al xuegu anterior, presenten nesti títulu una compatibilidá multixugador cooperativa o competitiva.<ref name="Eventos" /><ref>[http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various08.html ESTADIU: Béisbol Smash] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930060116/http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various08.html |date=2011-09-30 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (16 d'ochobre de 2007).</ref> Tamién el xuegu inclúi la manera {{nihongo|«Brawl Multitudinariu»|{{ruby-ja|組|く}}み{{ruby-ja|手|て}}|Kumi-te}} onde, a diferencia de ''Melee'', equí los enemigos llámense {{nihongo|«Aleados»|ザコ|Zako|llit. "Formes estrañes"}}, tien delles maneres, como intentar vencer a 100 enemigos antes de cayer esaniciáu o soportar 3 ó 15 minutos nel escenariu combatiendo contra los enemigos. Al igual qu'en «Béisbol Smash» y «Dianes Smash», tamién puede participase nesta manera con un segundu xugador pa xunir fuercies nestos desafíos. ==== Manera historia: ''L'emisariu subespacial'' ==== ''Super Smash Bros. Brawl'' inclúi una nueva manera «Aventura», tituláu {{nihongo|''L'emisariu subespacial''|{{ruby-ja|亜空|あくう}}の{{ruby-ja|使者|ししゃ}}|Akū non shisha}}. Esta manera presenta una historia común pa tolos personaxes, amás de numberosos niveles de desplazamientu llateral y múltiples [[Xefe (videoxuegos)|xefes]] colos cualos débese lluchar a lo llargo del xuegu, como tamién videos qu'espliquen la historia del xuegu. ''L'emisariu subespacial'' tamién presenta a un nuevu grupu d'antagonistes, llamáu Subspace Army, los que son comandados pol {{nihongo|Ministru antiguu|エインシャント{{ruby-ja|卿|きょう}}|Einshanto Kyō}}. Dalgunos d'estos enemigos apaecieron en videoxuegos anteriores de Nintendo, como [[Piranha Plant]] de la serie ''Mario'' y Porky Minch de la serie Mother, y un escuadrón de [[R.O.B.]]s, enemigos basaos en ''hardware'' clásicu de Nintendo, llamáu Robotic Operating Buddy. ''L'emisariu subespacial'' inclúi una gran cantidá d'enemigos orixinales, como Roader, un uniciclo robóticu, Bytan, una criatura cíclope con forma de bola que puede doblase a sí mesmu si nun se destrúi rápido, y los Primids, enemigos qu'apaecen en diverses variaciones.<ref>[http://www.smashbros.com/es/gamemode/modea/modea06.html Los enemigos del subespacio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012204128/http://www.smashbros.com/es/gamemode/modea/modea06.html |date=2007-10-12 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (19 de setiembre de 2007).</ref> A pesar de que orixinalmente ye una manera d'un xugador, ''L'emisariu subespacial'' tien una manera multixugador cooperativu. Esta manera presenta un mecanismu únicu p'amontar poderes, que básase nel usu de les pegatinas coleicionables, les que pueden ser xuntaes a la base de los [[troféu|troféos]] de los personaxes.<ref name="Poder">[http://www.smashbros.com/es/gamemode/modea/modea12.html Usu de pegatinas p'amontar el to poder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080121074641/http://www.smashbros.com/es/gamemode/modea/modea12.html |date=2008-01-21 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (18 de xineru de 2008).</ref> Cada unu de los escenarios accesibles dientro de ''L'emisariu subespacial'' puede ser xugáu n'unu de cinco distintos niveles de dificultá.<ref name="Equipu">[http://www.smashbros.com/es/gamemode/modea/modea07.html Equipu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071222121355/http://www.smashbros.com/es/gamemode/modea/modea07.html |date=2007-12-22 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (5 d'ochobre de 2007).</ref> Al contrariu d'otres maneres de xuegu, ''L'emisariu subespacial'' tien un sistema d'equipu pa los personaxes. El xugador empieza con un númberu llindáu d'individuos pa escoyer. L'orde de los mesmos pue ser modificáu al gustu del xugador.<ref name="Equipu" /> Dellos personaxes van xunir al equipu a midida que el xuegu vaya progresando, ente qu'otros pue que dexen l'equipu temporalmente.<ref>[http://www.smashbros.com/es/gamemode/modea/modea04.html Floro Piraña] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012204856/http://www.smashbros.com/es/gamemode/modea/modea04.html |date=2007-10-12 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (24 d'agostu de 2007).</ref> Cuando un personaxe pierde una vida, otru personaxe del equipu puede tomar el so llugar hasta que'l númberu de vides, predeterminado pa cada escenariu, escósese. Masahiro Sakurai aseguró qu'esta manera sería entá más detalláu que les maneres d'un xugador de los xuegos ''Smash Bros.'' anteriores.<ref>[http://www.smashbros.com/es/gamemode/modea/modea02.html ¿Qué ye l'emisariu subespacial?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930181709/http://www.smashbros.com/es/gamemode/modea/modea02.html |date=2007-09-30 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (3 d'agostu de 2007).</ref> [[Shigeru Miyamoto]] esplicó que Sakurai siempres quixera realizar una manera d'un xugador más fondu, pero él quixo que se focalizara l'atención nos aspeutos de la manera multixugador, yá que yá esistíen bastantes xuegos d'un xugador d'esti tipu. Col tiempu de desenvolvimientu que tuvieron pa ''Brawl'', fueron finalmente capaces de crear dambos.<ref>{{Cita web |url=http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=64601&page=2 |títulu=Miyamoto and Sakurai on Nintendo Wii |fechaaccesu=11 d'agostu de 2007 |apellíu=Bramwell |nome=Tom |fecha=11 de mayu de 2005 |editorial=[[Eurogamer]]}}</ref> Col fin de crear una historia pa la manera, Sakurai pidió ayuda a Kazushige Nojima, un redactor d'hestories famosu pol so trabayu dientro de la [[Final Fantasy|serie ''Final Fantasy'']].<ref name="IwataAsksSubspace">{{cita entrevista |last= Sakurai|first= Masahiro |interviewer= Satoru Iwata |títulu= Iwata Asks: Super Smash Bros. Brawl |url=http://us.wii.com/iwata_asks/ssbb/vol4_page2.jsp |format=Transcript |program= Wii.com |fechaaccesu=11 d'abril de 2008}}</ref> ===== Argumentu ===== La manera empieza con [[Mario (personaxe de Nintendo)|Mario]] y [[Kirby (videoxuegu)|Kirby]] de frente asitiaos nun estadiu del mundu ''Smash Bros.''. Nesti mundu, cuando un lluchador ye derrotáu, convertir nun troféu, que puede ser alicáu al tocar la so base. De sópitu, apaez fumu del cielu y la nave Hal Abarda interfier nel combate. Aprovecha pa llanzar unos enemigos moraos llamaos «Prímidos», de parte de los miembros del Exércitu del Subespacio. El Ministru Antiguu, el xeneral del Exércitu del Subespacio, llega al estadiu y españa una bomba, que namái puede esplotar asitiando a dos R.O.B. a entrambos llaos de la mesma. Al españala, lleva al estadiu al Subespacio, una dimensión alternativa onde mora l'Exércitu del Subespacio. La meyora que ta consiguiendo'l Ministru Antiguu lleva a los personaxes principales a lluchar pa repeler al enemigu, mientres los villanos llogren el poder de los aliaos convirtiéndolos en trofeos, y usando enemigos pa combatir contra los protagonistes na so aventura. El Ministru Antiguu revélase como un subordináu de [[Ganondorf]], [[Bowser]], y [[Wario]] quien tán baxu órdenes de [[Super Smash Bros. (serie)#Xefes|Master Hand]] pa llevar al mundu al Subespacio. La verdadera identidá del Ministru Antiguu ye la del Xefe [[R.O.B.]], quien se remonta contra los sos superiores pa xunise a los aliaos. Los aliaos entren nel Subespacio, onde ven que R.O.B., Ganondorf, Bowser, Wario, ya inclusive Master Hand tán siendo manipoliaos por un ser mayor, namái conocíu como ''[[Super Smash Bros. (serie)#Tabuu|Tabuu]]''. Tabuu llanza una esplosión d'enerxía que tresforma a tolos personaxes en trofeos, magar unos pocos ([[Luigi]], [[Kirby (videoxuegu)|Kirby]], y [[EarthBound#Characters|Ness]]) a los que [[Rei Dedede]] primeramente púnxo-yos un broche especial consiguieron salvase. Trabayen xuntos p'alicar al restu de personaxes (tremaos por tol Subespacio) y llevar a cabu'l so trabayu al traviés d'un gran llaberintu onde ta alcontráu Tabuu. Arriendes de una emboscada pa Tabuu fecha por [[Sonic the Hedgehog (personaxe)|Sonic the Hedgehog]], los aliaos ganen finalmente a Tabuu y salven l'universu ''Smash Bros.''.<ref name="SE">{{Cita web |url=http://www.smashbros.com/es/gamemode/modea/modea17.html |títulu=Los misterios del emisariu subespacial |editorial=Smash .Bros. Dojo!! |autor=Sakurai, Masahiro |fechaaccesu=27 d'abril de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080425234723/http://www.smashbros.com/es/gamemode/modea/modea17.html |fechaarchivu=2008-04-25 }}</ref> ===== Enemigos ===== * Prímido * Prímido espadachín * Prímido bumerán * Prímido bazuca * Prímido xigante * Prímido metálicu * Prímido ígneu * Llamático * Gelomático * Electromático * Poppant * Carcahuevo * McArra * Sr. Bómbez * Guadolla * Bucculus * Mamufante * Gramius * Auroros * Cubóptero * Jyk (anque esti nun ataca) * Atrocitaza * Salmojo * Mántor * Rotorreta * Cirrus * Zarpo * Bífilo * Moniguillo * Acorabajo * Bolingo * Ferronica * Robollo * Centurio * Sóplux * Lanzaruga * Excavaruga * R.O.B. centinela * R.O.B. llanzacohetes * R.O.B. láser * Goomba * Koopa Troopa (verdes y colloraos) * Koopa Paratroopa (verdes y colloraos) * Bill Bala * Goomba xigante * Hermano Martiellu Nel esterior de Hal Abarda, atópase un enemigu que non combate: Bombozul. ====== Xefes ====== {| {{tablaguapa}} |- ! Personaxe!! Serie |- | [[Floro Piraña]] || [[Super Mario Bros.]] |- | [[Rayquaza]] || [[Pokémon]] |- | [[Porky]] || [[Earthbound]] |- | [[Galleom]] || Super Smash Bros. Brawl |- | [[Ridley (Metroid)|Ridley]] || [[Metroid]] |- | [[Duon]] || Super Smash Bros. Brawl |- | [[Meta Ridley (Metroid)| Meta Ridley]] || [[Metroid]] |- | [[Master Hand]] || [[Super Smash Bros.]] |- | [[Crazy Hand]] || [[Super Smash Bros.]] |- | [[Tabuu]] || Super Smash Bros. Brawl |} ===== Lugar ===== # Estadiu aereu (personaxes desbloqueables: Kirby, Peach/Zelda) # Reinu del Cielu (personaxes debloqueables: Mario, Pit) # Mar de Nubes # La xungla (personaxe desbloqueable: Diddy Kong) # La llanura # El llagu (personaxe desbloqueable: Fox) # El zoo en ruines (personaxes desbloqueables: Lucas, Entrenador Pokémon (quien namái tien a Squirtle)) # La fortaleza (personaxes desbloqueables: Marth, Meta Knight, Ike) # El monte (personaxes desbloqueables: Link, Yoshi) (si llegar al 100%, puede desbloquiase a Toon Link) # El centru d'investigación 1 (personaxes desbloqueables: Samus Zero, Pikachu) # La vera del llagu (piérdese un personaxe: Peach/Zelda) # El senderu escontra les ruines # La cueva # Les ruines (l'entrenador Pokémon incorpora a Ivysaur y depués a Charizard) (si llegar al 100% puede desbloquiase a Wolf) # Zona Montesa 1 # Sala en ruines # Zona Montesa 2 # La ribera (personaxe desbloqueable: Falco) (si llegar al 100%, puede desbloquiase a Jigglypuff) # El centru d'investigación 2 (Samus Zero ye sustituyida por Samus) # Esteriores de les ruines antigües (personaxes desbloqueables: Donkey Kong, Captain Falcon, Olimar) # El cumal glacial (personaxes desbloqueables: Ice Climbers, Lucario) # El cañón Interior de Hal Abarda (personaxe desbloqueable: Snake) # Esterior de Hal Abarda (personaxe desbloqueable: Zelda/Peach) (recupérase un personaxe: Peach/Zelda) # Ponte de Hal Abarda (personaxe desbloqueable: Mr. Game & Watch) # La fábrica de bombes subespaciales 1 # La fábrica de bombes subespaciales 2 (personaxe desbloqueable: R.O.B.) # Entrada al subespacio (perder a tolos personaxes) # Subespacio 1 (personaxes desbloqueables: Luigi, Ness, Bowser, Rei Dedede) (recupérense personaxes: Mario, Donkey Kong, Samus, Fox, Pikachu, Captain Falcon, Marth, Mr. Game & Watch, Falco, Pit, Olimar, Lucas, Diddy Kong, Entrenador Pokémon, Ike) # Subespacio 2 (personaxes desbloqueables: Ganondorf (pa consiguilo, tien de recuperase a Link y Zelda), Wario (si nun s'atopa, nun puede desbloquiase)) (recupérense personaxes: Link, Yoshi, Kirby, Peach, Zelda, Meta Knight, Lucario, R.O.B., Snake) # El gran llaberintu (puede guardase partida en cuatro puntos de control) (personaxe desbloqueable: Sonic) === Conexón Wi-Fi de Nintendo === [[Ficheru:Flag of Australia.svg||thumb|150px|El xuegu dexa un gran abanicu de posibilidaes al coneutar la consola a Internet.<ref name="wi-fi"/>]] ''Super Smash Bros. Brawl'' dexa a los xugadores engarrar contra oponentes distantes por aciu l'usu de la [[conexón Wi-Fi de Nintendo]], sacantes que sían d'una población bien alloñada al xugador, qu'en tal casu, la partida va vese afeutada pol [[lag]]. Los xuegos multixugador en llinia pueden ser xugaos yá sía con amigos rexistraos o con participantes escoyíos al azar. Los nomatos de los xugadores van ser amosaos dientro de los alcuentros. Adicionalmente, tamién pueden parolar usando hasta cuatro frases que tienen de ser establecíes con anterioridá. Los cuatro frases correspuenden a posar de los personaxes y van apaecer en [[Bocáu de cómic|burbuyes de diálogu]] sobre ellos. Estos nomatos y frases nun son amosaos mientres los alcuentros aleatorios. La manera Espectadora» dexa a los xugadores guardar partíes de xugadores qu'habilitaren la opción «Dexar espectadores», y apostar pola resultancia d'éstes usando les monedes que se llogren nel xuegu. El ganador del apueste recibe una gran cantidá de monedes.<ref name="espectador">[http://www.smashbros.com/es/gamemode/wi-fi/wi-fi02.html Espectador] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071118091843/http://www.smashbros.com/es/gamemode/wi-fi/wi-fi02.html |date=2007-11-18 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (16 de payares de 2007).</ref> Mientres esperen a qu'empiece un alcuentru en llinia, los xugadores pueden prauticar lluchando col sacu de sable usáu en «Béisbol Smash»,<ref>{{Cita web |url=http://www.smashbros.com/es/gamemode/wi-fi/wi-fi01.html |títulu=Conexión Wi-Fi |fechaaccesu=13 d'avientu de 2010 |obra=Smash Bros. DOJO!!. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090904022750/http://www.smashbros.com/es/gamemode/wi-fi/wi-fi01.html |fechaarchivu=2009-09-04 }}</ref> manera que tamién puede ser xugáu al traviés del serviciu, ente otros.<ref>{{Cita web |url=http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various08.html |títulu=ESTADIU: Béisbol Smash |fechaaccesu=13 d'avientu de 2010 |obra=Smash Bros. DOJO!!. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110930060116/http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various08.html |fechaarchivu=2011-09-30 }}</ref> Amás, ye posible sacar semeyes mientres les batalles o n'otres maneres. Diches semeyes pueden ser unviaes a los amigos o a Nintendo per mediu de la manera ''online'' Wi-Fi.<ref>[http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various07.html Sacar semeyes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013231228/http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various07.html |date=2007-10-13 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (12 d'ochobre de 2007).</ref> El xuegu dexa prindar videos del xuegu en ciertes maneres, como «Brawl» y «Dianes Smash», y unvialos a los amigos de la mesma forma.<ref name="pim-pam" /> === Bagul === Dende ''Melee'' tornen una vegada más los trofeos, estauínes de personaxes y oxetos de videoxuegos que pueden ser coleccionaes a lo llargo del xuegu. Estos trofeos amuesen un testu con una curtia historia o descripción de lo qu'amuesen.<ref name="trofeos">[http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various05.html Trofeos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512225323/http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various05.html |date=2008-05-12 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (24 de setiembre de 2007).</ref> Un minixuegu llamáu «Lanzamonedas» reemplaza a la máquina de llotería de ''Melee'' como métodu principal pa llograr trofeos. El «Lanzamonedas» ye una máquina qu'utiliza monedes como proyeutiles pa dispara-y a los trofeos y compensar torgues, como misiles.<ref>[http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various20.html Lanzamonedas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230100132/http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various20.html |date=2007-12-30 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (27 d'avientu]] de 2007).</ref> Les monedes pueden tamién ser usaes p'apostar al ganador d'un alcuentru en llinia al traviés de la manera Espectadora».<ref name="espectador" /> Dellos trofeos que nun tán disponibles na manera «Lanzamonedas» pueden llograse al usar un oxetu llamáu Pedestal n'enemigos o xefes debilitaos dientro de la manera d'un xugador ''L'emisariu subespacial''. Los trofeos llograos d'esta forma pueden contener información alrodiu de la historia del xuegu.<ref>[http://www.smashbros.com/es/gamemode/modea/modea11.html Pedestales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071229062025/http://www.smashbros.com/es/gamemode/modea/modea11.html |date=2007-12-29 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (26 d'avientu de 2007).</ref> {{Imaxe múltiple|posición_tabla = left|direición = horizontal|semeya1 =Powergen Cup.jpg|anchu1 = 125|semeya2 =Washington Rally 2003 01.JPG|anchu2 = 125|testu =Los trofeos repiten nesta secuela, qu'inclúin una descripción del personaxe.<ref name="trofeos"/> Les pegatinas debuten, dexando usales na manera aventura<ref>[http://www.smashbros.com/es/gamemode/modea/modea12.html Usu de pegatinas p'amontar el to poder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080121074641/http://www.smashbros.com/es/gamemode/modea/modea12.html |date=2008-01-21 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com</ref> o tomar semeyes con elles.<ref name="pegatinas"/>}} Amás de los trofeos, los xugadores pueden tamién coleccionar pegatinas de videoxuegos.<ref name="pegatinas">[http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various03.html Pegatinas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027121737/http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various03.html |date=2007-10-27 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (15 d'agostu de 2007).</ref> Los xugadores pueden asitiar les pegatinas y los trofeos en pequeños escenarios virtuales, como tamién sacar semeyes, que pueden ser unviaes a otros xugadores al traviés de la conexón Wi-Fi de Nintendo.<ref name="trofeos" /><ref name="pegatinas" /> Les pegatinas pueden tamién ser xuntaes a los personaxes p'amontar les sos habilidaes dientro de ''L'emisariu subespacial''.<ref name="Poder" /> Tamién pueden coleccionase CDs, los qu'ufierten nueves eleiciones musicales pa los escenarios.<ref name="La mio Música">[http://www.smashbros.com/es/music/music08.html La mio música] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008071624/http://www.smashbros.com/es/music/music08.html |date=2007-10-08 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (7 de setiembre de 2007).</ref> Dalgunes de les pegatinas o trofeos que nun pueden ser llograos por aciu el minixuegu «Lanzamonedas», ''L'emisariu subespacial'' o partíes multixugador pueden ser desbloquiaos per mediu del menú «Desafíos», una manera [[Interactividad|interactivo]] qu'escuende elementos y oxetos secretos dientro de delles ventanes cuadriculaes. Una vegada qu'una ventana foi quebrada y el so conteníu foi desbloquiáu, les ventanes horizontalmente axacentes a ella amuesen les condiciones necesaries pa desbloquiar los sos conteníos.<ref>[http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various22.html Desafíos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080117055352/http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various22.html |date=2008-01-17 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (14 de xineru de 2008).</ref> Esti sistema ye similar a la llista de verificación presente nel xuegu de Nintendo GameCube ''[[Kirby Air Ride]]''. {|{{tablaguapa}} align="right" |+'''Consoles incluyíes na manera ''Masterpieces'''''<ref name="clasicos"/> |[[Ficheru:Flag of South Korea.svg|no|90px|Orixinal Japanese SNES]] |[[Ficheru:CERO A.svg|no|90px|Orixinal U.S. SNES]] |[[Ficheru:ESRB Teen.svg|no|90px|Orixinal PAL SNES]] |-valign="top" |width="80"|<small>NES</small> |width="80"|<small>SNES</small> |width="80"|<small>Nintendo 64</small> |} ''Super Smash Bros. Brawl'' contién versiones de demostración de títulos clásicos de Nintendo dientro de la manera «Masterpieces», dexando a los xugadores alicar momentos decisivos nel pasáu de cada unu de los personaxes. Estos títulos utilicen la teunoloxía de la [[Consola Virtual]] pa emular ''hardware'' clásicu. Estes versiones de demostración tienen llendes de tiempu que van dende 30 segundos hasta 5 minutos, y dalgunes inclusive utilicen puntos de guardáu pa dexar al xugador escoyer un determináu escenariu o nivel.<ref name=Masterpieces>[http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various23.html Masterpieces] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128095228/http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various23.html |date=2008-01-28 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (25 de xineru de 2008).</ref> En xunto cola manera «Masterpieces», otra d'amestar ye la inclusión de la manera «Ludografía», una biblioteca de títulos anteriores de Nintendo onde s'atopen llistes de xuegos yá sía fechos o distribuyíos por Nintendo en tolos sos sistemes (dende'l [[Game & Watch]] hasta la Wii). Van Apaecer nuevos títulos una vegada que se desbloquien ciertos personaxes, trofeos o pegatinas rellacionaes al xuegu.<ref>[http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various24.html Bagul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080327234206/http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various24.html |date=2008-03-27 }} ''Smash Bros. DOJO!!''. Smashbros.com (28 de xineru de 2008).</ref> == Personaxes == El xuegu contién 35 personaxes distintos, de los cualos dos tienen formes alternatives, que son Zelda/Sheik (intercambiar por aciu l'ataque ↓+B) y Samus/Samus Zero (intercambiar por aciu l'ataque Smash); l'Entrenador Pokémon usa una variación de 3 personaxes intercambiables. Arrexuntar en 19 franquicies de xuegos distintes y caúna tien de 1 a 4 personaxes. Tolos personaxes usen les voces ingleses sacante Marth, qu'usa la xaponesa; l'Entrenador Pokémon y Lucario usen les voces españoles. === Personaxes Jugables === Hai 35 personaxes afechiscos distintos. Zelda y l'Entrenador Pokémon pueden ser camudaos pulsiando sobre'l personaxe que se quiera de la semeya de seleición. Pa Samus Zero hai qu'usar el smash con Samus . Olimar va acompañáu de los sos Pikmin. Los personaxes son: {| {{tablaguapa}} |- ! Personaxe!! Serie!! Información |-bgcolor=gold | [[Samus]]/[[Samus Zero]] || [[Metroid]] || Pa usar a Samus Zero, caltén primíu'l botón d'Escudu mientres s'escueye. |-bgcolor=gold | [[Capitán Olimar|Olimar]] || [[Pikmin]] || Olimar ye ayudáu polos Pikmin. Hai Pikmin coloraos, azules, mariellos, blancos y moraos. |-bgcolor=gold | [[Entrenador Pokémon]] || [[Pokémon]] || L'Entrenador Pokémon tien 3 Pokémon distintos: Squirtle, Ivysaur y Charizard, onde ellos engarren pal Entrenador, ente qu'él non engarradiella, namái da órdenes dende'l fondu, cuerre escontra onde tas, y de xacíu camuda de Pokémon si realices la opción ''"Cambéu de Pokémon"''. El primer Pokémon que sale a lluchar ye Squirtle (na so primer evolución), el segundu ye Ivysaur (na so segunda evolución), y a lo último, el Charizard (na so tercer evolución). |-bgcolor=green | [[Luigi]] || [[Super Mario Bros.]] || (secretu) |-bgcolor=green | [[Ganondorf]] || [[The Legend of Zelda]] || (secretu) |-bgcolor=green | [[Toon Link]] || [[The Legend of Zelda]] || (secretu) |-bgcolor=green | [[R.O.B.|Robotic Operating Buddy]] || [[R.O.B.]] || (secretu) |-bgcolor=green | [[Falco Lombardi|Falco]] || [[Star Fox]] || (secretu) |-bgcolor=green | [[Personaxes de Star Fox#Wolf O'Donnell|Wolf]] || [[Star Fox]] || (secretu) |-bgcolor=green | [[Captain Falcon]] || [[F-Zero]] || (secretu) |-bgcolor=green | [[Lucario]] || [[Pokémon]] || (secretu) |-bgcolor=green | [[Jigglypuff]] || [[Pokémon]] || (secretu) |-bgcolor=green | [[Marth (Fire Emblem)|Marth]] || [[Fire Emblem]] || (secretu) |-bgcolor=green | [[Ness]] || [[Earthbound]] || (secretu) |-bgcolor=green | [[Mr. Game & Watch]] || [[Game & Watch]] || (secretu) |-bgcolor=green | [[Solid Snake|Snake]] || [[Metal Gear]] || (secretu) |-bgcolor=green | [[Sonic the Hedgehog (personaxe)|Sonic]] || [[Sonic the Hedgehog]] || (secretu) |- | [[Mario (personaxe)|Mario]] || [[Super Mario Bros.]] |- | [[Peach]] || [[Super Mario Bros.]] |- | [[Bowser]] || [[Super Mario Bros.]] |- | [[Donkey Kong]] || [[Donkey Kong]] |- | [[Diddy Kong]] || [[Donkey Kong]] |- | [[Yoshi]] || [[Yoshi´s Island]] |- | [[Wario]] || [[WarioWare]] |- | [[Link (The Legend of Zelda)|Link]] || [[The Legend of Zelda]] |- | [[Zelda]]/[[Sheik (The Legend of Zelda)|Sheik]] || [[The Legend of Zelda]] |- | [[Fox McCloud|Fox]] || [[Star Fox]] |- | [[Pit]] || [[Kid Icarus]] |- | [[Ice Climber|Nana & Popo]] || [[Ice Climber]] |- | [[Kirby]] || [[Kirby]] |- | [[Meta Knight]] || [[Kirby]] |- | [[Rei Dedede]] || [[Kirby]] |- | [[Pikachu]] || [[Pokémon]] |- | [[Ike (Fire Emblem)|Ike]] || [[Fire Emblem]] |- | [[Lucas (EarthBound)|Lucas]] || [[EarthBound]] |} === Personaxes Ayudantes === Sacante los anteriores xuegos de Super Smash Bros., esta cuenta con un oxetu paecíu a una cápsula de cristal qu'una vegada coyida, ye alzada nel aire y ábrese. D'él pueden salir 27 personaxes distintos, cada unu d'un xuegu distintu. Los personaxes ayudantes qu'apaecen son los siguientes: * Lakitu y Pinchones * Waluigi * Hermano Martiellu * Tingle * Metroide * Andross * Samurai Goroh * Jeff * Lyn * Kat y Ana * Rese T. Ado * Nintendog * Excitebikes * Knuckle Joe * Demoniu * Dr. Wright * Stafy * Little Mac * Infantería y tanques * Heririn * Barbara * Ray Mk III * Hans * Saki * Jill * Gray Fox * Shadow Tamién pueden ser llamaos a la batalla distintes [[Pokémon]] tamién como ayudantes usando una [[Poké Ball]]. Incluyendo a Rayquaza, que ye unu de los xefes de la Manera Historia, suman 32 los Pokémon que salen nesta edición, mas aparte los afechiscos, que son otros 6 más, faciendo un total de 38 Pokémon, ensin cuntar a los incluyíos n'escenarios: Dugtrio, Cubone, Hoppip, Skarmory, Drifloon, Snorunt, Snover, Magnezone, Electivire, Uxie, Mesprit, Azelf, Dialga, Palkia y Cresselia, con estos sumaríen, 53, en trofeos apaecen otros Pokémon: Turtwig, Chimchar, Bulbasaur, Charmander, Cyndaquil, Totodile, Treecko, Mudkip, Starly, Riolu, Blaziken, Gyarados, Pichu y Darkrai, si cuntaren, sumaríen 67. Los Pokémon que pueden ser puestos n'escena por aciu una Poké Ball son los siguientes: * Piplup * Munchlax * Bonsly * Weavile * Manaphy * Torchic * Gulpin * Metagross * Gardevoir * Latias y Latios * Groudon * Kyogre * Deoxys * Jirachi * Meowth * Electrode * Goldeen * Staryu * Snorlax * Chikorita * Togepi * Bellosoom * Wobbuffet * Moltres * Entei * Suicune * Ho-oh * Lugia * Mew * Celebi == Oxetos == Los oxetos apaecen nos escenarios. Na manera Entrenamientu, el xugador puede pidir unu. Cada oxetu tien una función distinta. Los oxetos son los siguientes: === Smash Final === * Bola Smash: cuando un personaxe destruyir, executa'l so Smash Final. === Aliáu temporal === * Ayudante: el personaxe que sale, ayuda al xugador. * Poké Ball: el Pokémon que sale, ayuda al xugador. === Tresporte === * Depósitos (Caxes, Barriles, Caxes rodantes, Cápsula, Bola de fiesta): lliberen oxetos cuando se ruempen. === Esplosivu === * Caxa esplosiva: esplota con una llapada o con un ataque fuerte. === Piñata === * Sacu de sable: llibera oxetos cada vez que se cute. piñata:vuela y toca una cancion,depués ábrese. === Sanamientu === * Comida: restablez cierta cantidá de puntos porcentuales. * Maxi tomate: restablez 50 puntos porcentuales. * Contenedor de corazón: restablez 100 puntos porcentuales. === Combinación === * Partes del Dragoon: cuando s'axunten los trés partes fórmase'l Dragoon, qu'implica que'l xugador marque un oxetivu y mande a los sos contrincantes pa xingalatierra. === Metamorfosis === * Superchampiñón: aumenta'l tamañu y la fuercia del xugador por un tiempu llindáu. * Xampiñón venenosu: amenorga al xugador y facer más débil. * Estrella remolque: fai que'l xugador vuele y españe. * Superestrella: vuelve invencible al xugador por un tiempu,como en mario. * Bloque verde : convierte al xugador en metal y failo más pesáu. * Curry superpicante: el xugador cuspe llapaes abrasadores. * Capiellu de coneyu: da más velocidá al xugador. * Cronómetru: los contrincantes se enlentecen o'l to lo faes. * Rayu: mengua a los oponentes.(Tamién puede aumentar el tamañu de los oponentes o encoyer solo a ti). === Cuerpu a cuerpu === * Espada láser: dexa cutir a los contrincantes. * Bate de béisbol: saca a los rivales del escenariu con un ataque Smash. * Abanicu: especializar en romper escudos. * Varita de Lip: crea flores nes cabeces de los oponentes, y súma-yos dañu. * Varita estelar: llanza estrelles con ataques Smash. * Martiellu: fai enforma dañu, pero dacuando pártese. * Martiellu doráu: fai un dañu de aúpa, pero ye infrecuente. === Pa disparar === * Nintendo Scope: dispara rabaseres o efectúa un supertiro. * Pistola de rayos: dispara rayo láser. * Flor de fueu: llanza llapaes. * Lanzapetardos: enllenar tou de fueos artificiales. === Pa refundiar === * Bob-Omb: tien vida propia y esplota. * Mina de proximidá: dexar nel suelu y si daquién la pisa, españa. * Bomba Gooey: pegar a los rivales y facer volar, cuando te pegen una acercate a un rival y pegasela. * Bomba intelixente: crea una gran onda espansiva. * Mr. Saturn: ruempe escudos. * Muelle: puede rebotar y saltar * Monda de plátanu: fai esnidiar. * Tempanito: conxela a los oponentes. * Bola de fumu: crea fumu de colores. * Trampa: sotierra a los contrincantes. * Hothead: rueda pol escenariu. * Cascu verde: proyeuta a tou que toca. * Nuez Deku: aturde y llanza pel aire a cualesquier que lu españar cerca. * Va Xunir: llibera escayos. * Bumper: los xugadores rebotan nél. * Balón: va como un meteoritu escontra tou oponente. * Bálsamu aliáu: cura a tou quien ye refundiáu. === Equipación === * Broche Franklin: reflecta proyeutiles. * Ataque espiral: si unu llevar puestu, rueda nel aire cuando salta. == Escenarios == Los escenarios de ''Brawl'' tán basaos xeneralmente nos estilos de los escenarios d'anteriores entregues de ''Super Smash Bros.'' Hai dende plataformes flotantes hasta árees moventibles onde'l xugador hai de caltenese dientro pa poder siguir xugando. Cada escenariu tien una llende que'l personaxe nun puede devasar, o'l personaxe va quedar «[[Knockout|KO]]», perdiendo una vida o un puntu, dependiendo de la manera de xuegu. ''Brawl'' contién 41 escenarios disponibles, 29 de los cualos atópense accesibles dende'l principiu. Dellos escenarios sufren cambeos a la hora del xuegu, como un cambéu de la nueche al día,<ref name="Battlefield">{{Cita web |url=http://www.smashbros.com/es/stages/stage01.html |títulu=Campu de batalla |autor=Sakurai, Masahiro |fechaaccesu=21 de xunu de 2007 |fecha=22 de mayu de 2007 |editorial=Smash Bros. Dojo!! |cita=En Campu de batalla, la plataforma principal nun va camudar... pero sí que va escurecer... y depués va cayer la nueche... ¡Engarradiella de sol a sol! |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070620164522/http://www.smashbros.com/es/stages/stage01.html |fechaarchivu=2007-06-20 }}</ref> o cambeos d'estaciones.<ref name="Yoshi's Island">{{Cita web |url=http://www.smashbros.com/es/stages/stage03.html |títulu=Yoshi's Island |autor=Sakurai, Masahiro |fechaaccesu=21 de xunu de 2007 |fecha=12 de xunu de 2007 |editorial=Smash Bros. Dojo!! |cita=El puntu fonte d'esti escenariu son los cambeos d'estación. Primavera, branu, seronda ya iviernu: ¡el ciclu completu! |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070614161406/http://www.smashbros.com/es/stages/stage03.html |fechaarchivu=2007-06-14 }}</ref> Un escenariu basáu na serie ''[[Animal Crossing]]'' inclúi eventos especiales dependiendo de la fecha y la hora de xuegu.<ref>{{Cita web |url=http://www.smashbros.com/es/stages/stage06.html |títulu=Pueblo Smash |autor=Sakurai, Masahiro |fechaaccesu=22 d'avientu de 2007 |fecha=13 de xunetu de 2007 |editorial=Smash Bros. Dojo!! |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071224040953/http://www.smashbros.com/es/stages/stage06.html |fechaarchivu=2007-12-24 }}</ref> Una mecánica de xuegu d'estilu ambiental apaez nesti xuegu, como un terrén destructible y una capacidá pa llexar. A diferencia de los sos predecesores, ''Brawl'' inclúi escenarios basaos en xuegos de ''[[third party|third parties]]'', como ''[[Metal Gear Solid]]'', inspiráu nel nivel ''Isla Shadow Moses''<ref>{{Cita web |url=http://www.smashbros.com/es/stages/stage13.html |títulu=Isla Shadow Moses |autor=Sakurai, Masahiro |fechaaccesu=22 d'avientu de 2007 |fecha=2 d'ochobre de 2007 |editorial=Smash Bros. Dojo!! |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071221202338/http://www.smashbros.com/es/stages/stage13.html |fechaarchivu=2007-12-21 }}</ref> y Sonic the Hedgehog, inspiráu nel primer nivel del so [[Sonic the Hedgehog (Mega Drive)|primer xuegu]]: "Green Hill Zone", onde apaecen Tails, Knuckes, Silver ya inclusive el Salvapartidas. El xuegu tamién inclúi escenarios traíos del so predecesor, ''[[Super Smash Bros. Melee]]''.<ref name="Escenarios de Melee">{{Cita web |url=http://www.smashbros.com/es/stages/stage18.html |títulu=Escenario de Melee |autor=Sakurai, Masahiro |fechaaccesu=16 d'avientu de 2007 |fecha=30 de payares de 2007 |editorial=Smash Bros. Dojo!! |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090822065852/http://www.smashbros.com/es/stages/stage18.html |fechaarchivu=2009-08-22 }}</ref> ''Brawl'' dexa al xugador crear los sos propios escenarios pa utilizalos nel xuegu na manera «Editor d'escenarios». Los xugadores pueden guardar les sos creaciones nuna [[Secure Digital|tarxeta SD]] o na memoria interna de la mesma consola. Por aciu la Conexón Wi-Fi de Nintendo, los xugadores pueden mandar los sos escenarios a los sos amigos, o a Nintendo, pa recibir un escenariu nuevu de forma diaria pol serviciu, pero esti serviciu quedó inoperativo dende'l 30 de xunu de 2009.<ref name="Stage Builder">{{Cita web |url=http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various10.html |títulu=Creador d'escenario |autor=Sakurai, Masahiro |fechaaccesu=29 d'ochobre de 2007 |fecha=29 d'ochobre de 2007 |editorial=Smash Bros. Dojo!! |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071031011901/http://www.smashbros.com/es/gamemode/various/various10.html |fechaarchivu=2007-10-31 }}</ref> === Escenarios de Brawl === * Campu de batalla * Destino final * Reinu Champiñónico * Ciudá Delfino * Circuitu Mario * La gran cascada * Gran Ponte de Eldin * Norfair * Fragata Orpheon * Isla de Yoshi (Brawl) * Hal Abarda * Sistema Lylat * Estadiu Pokémon 2 * New Porky City * El Cumal * Castillo asediado * Warioware, Inc. * Reinu del Cielu * Planeta remotu * Pueblu Smash ==== Desbloqueables ==== * Casona de Luigi * Mario Bros * 75 M. * Barcu pirata * Columna Llanza * Port Town Aero Dive * Zona extraplana 2 * Isla Shadow Moses * Zona Green Hill * Hanenbow === Escenarios de Melee === * Rainbow Ride * Templu * Brinstar * Isla de Yoshi (Melee) * Corneria * Onett ==== Debloqueables ==== * Xungla Graciosa * Green Greens * Estadiu Pokémon * Big Blue == Desenvolvimientu == [[Ficheru:Newpegi 12.svg|thumb|200px|[[Satoru Iwata]] anunció'l desenvolvimientu del videoxuegu nuna rueda de prensa pre-E3 2005.]] Mientres la conferencia de prensa pre-E3 2005, el presidente de Nintendo, [[Satoru Iwata]], anunció que'l nuevu títulu de la serie ''Super Smash Bros.'' non yá atopábase yá en desenvolvimientu pal so siguiente videoconsola, sinón que tamién sería un títulu de llanzamientu pa la Wii con compatibilidá Wi-Fi pa poder xugar en llinia.<ref name="E3 2005"/> L'anunciu tomó por sorpresa a Masahiro Sakurai, creador de la serie ''Super Smash Bros.''. Nel añu [[2003]], Sakurai abandonó [[HAL Laboratory]], la compañía que taba a cargu del desenvolvimientu de la franquicia. Él nun foi informáu de les intenciones de Nintendo de llanzar un nuevu xuegu ''Smash'', a pesar del fechu de que Iwata dixéra-y a Sakurai poco primero del so arrenunciu a HAL que si un nuevu xuegu ''Smash'' llegara a desenvolvese, él quería que Sakurai tuviera a cargu como direutor nuevamente. Nun foi sinón hasta dempués de la conferencia que Sakurai foi llamáu a l'habitación d'hotel de Iwata, onde se-y pidió que tuviera a cargu na producción del nuevu títulu, no posible como direutor.<ref name="direutor"/> Sakurai aceptó'l cargu de direutor, y el desenvolvimientu del xuegu empezó n'ochobre de 2005,<ref name="oldDojo"/> cuando Nintendo abrió una nueva oficina en Tokiu namái destinada pa la so producción.<ref name="insidetheproject">{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070514222743/http://www.smashbros.com/en/story/index.html |fechaarchivu=14 de mayu de 2007 |url=http://www.smashbros.com/en/story/index.html |títulu=Masahiro Sakurai's Thoughts About Games |fechaaccesu=21 d'avientu de 2009 |apellíu=Sakurai |nome=Masahiro |enllaceautor=Masahiro Sakurai |obra=[[Famitsu]] |editorial=Smashbros.com |páxina=4 }}</ref> Nintendo tamién solicitó ayuda esterna de dellos estudios de desenvolvimientu, principalmente de Game Arts.<ref name=individuals>{{cita entrevista |last= Sakurai|first= Masahiro |interviewer= Satoru Iwata |títulu= Iwata Asks: Super Smash Bros. Brawl |url=http://us.wii.com/iwata_asks/ssbb/vol1_page3.jsp |format=Transcript |program= Wii.com |fechaaccesu=21 d'avientu de 2009}}</ref><ref>Esta empresa apaez como agradecimientu nos títulos de creitu del xuegu.</ref> Sakurai declaró que la xente que desenvolvió'l xuegu pasara escesives cantidaes de tiempu xugando ''Super Smash Bros. Melee''. Esti equipu d'aproximao 100 persones tuvo accesu a tol material y les ferramientes orixinales del desenvolvimientu de ''Melee'', cortesía de HAL Laboratory.<ref name="insidetheproject" /><ref name="individuals"/> Amás, munchos de los miembros del equipu de desenvolvimientu ''Smash Bros.'' que moren cerca del área de la nueva oficina xunir al desenvolvimientu del proyeutu.<ref name="IwataAsksSubspace"/><ref name="devteam">{{Cita web |url=http://wii.ign.com/articles/673/673532p1.html |títulu=Sakurai Elaborates on ''Smash Bros. Revolution'' |fechaaccesu=21 de xunu de 2007 |apellíu=Gantayat |nome=Anoop |fecha=5 d'avientu de 2005 |editorial=IGN |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070704014628/http://wii.ign.com/articles/673/673532p1.html |fechaarchivu=2007-07-04 }}</ref> El xuegu tuvo ausente na muestra de la Wii mientres la conferencia de prensa pre-E3 [[2006]] de Nintendo. A otru día, [[miércoles]] [[10 de mayu]] de 2006, mientres la E3, el so primer tráiler oficial foi reveláu, y depués, mientres la conferencia de prensa After-Hours, Nintendo reveló'l xuegu oficialmente sol nome de ''Super Smash Bros. Brawl''. Nuna entrevista con [[IGN (sitiu d'Internet)|IGN]], Sakurai dixo que les capacidaes de detección de movimientu de la Wii podríen nun ser incluyíes, porque «Consideramos que'l fechu de tratar d'implementar munches funcionalidades de detección de movimientu podría esquerase nel camín del xuegu».<ref name="E3 2006">{{Cita web |apellíu=Casamassina |nome=Matt |coautores=Schneider, Peer |fecha=10- de mayu de 2006 |url=http://wii.ign.com/articles/707/707504p1.html |títulu=E3 2006: ''Super Smash Bros. Brawl'' |editorial=IGN |fechaaccesu=1 d'agostu de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080410202130/http://wii.ign.com/articles/707/707504p1.html |fechaarchivu=2008-04-10 }}</ref> Con al respeutive de xugar usando la conexón Wi-Fi de Nintendo, Sakurai declaró que primeramente'l so plan yera incluyir compatibilidá con conexón Wi-Fi y funcionalidad en llinia. Inclusive dixo que «Una de les primeres razones poles que ''Super Smash Bros. Brawl'' foi creáu foi que Nintendo, al llograr que la Wii tuviera funcionalidad en llinia, quería lo mesmo pa ''Smash Bros.''».<ref name="E3 2006"/> Sicasí, declaróse na versión antigua del sitio web xaponés de ''Smash Bros.'' que «Habría demasiaos abilsos que cruciar», polo qu'un sistema de ''ranking'' en llinia nun ye daqué que pueda esperase.<ref>{{Cita web |url=http://www.smashbros.com/jp/toukou/bn/non12.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070329052540/http://www.smashbros.com/jp/toukou/bn/non12.html |fechaarchivu=29 de marzu de 2007 |títulu=Fire off a comment! |fechaaccesu=8 de xunetu de 2008 |apellíu=Sakurai |nome=Masahiro |fecha=26 de mayu de 2006 |editorial=[[Nintendo]] |idioma=xaponés |cita=『スマブラ』をネット対戦させるには、いろいろとハードルが高い困難なことがあります。 }}</ref> Amás, dixo qu'un sistema de clasificación en llinia ye pocu probable que tenga d'aplicase.<ref>{{Cita web |url=http://wii.ign.com/articles/853/853748p2.html |títulu=Sakurai on Super Smash Bros. Brawl |autor=Casamassina, Matt |editorial=IGN |fecha=20 de febreru de 2008 |fechaaccesu=27 d'abril de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081118121110/http://wii.ign.com/articles/853/853748p2.html |fechaarchivu=2008-11-18 }}</ref> Mientres un xuegu de prueba ente Sakurai y [[Hideo Kojima]], esti postreru señaló que'l xuegu víase yá abondo completu y que Nintendo «Podría llanzalo agora mesmu y vendería millones de copies».<ref>{{Cita web |url=http://www.1up.com/do/newsStory?cId=3159049 |títulu=Kojima's Played Super Smash Bros. Brawl |fechaaccesu=21 de xunu de 2007 |apellíu=Dormer |nome=Dan |fecha=27 d'abril de 2007 |editorial=[[1UP.com]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070524133556/http://www.1up.com/do/newsStory?cId=3159049 |fechaarchivu=2007-05-24 }}</ref> A partir del día [[22 de mayu]] de 2007 y hasta'l [[14 d'abril]] de [[2008]] el sitiu tuvo actualizaciones tolos díes ente [[llunes]] y [[vienres]].<ref>{{Cita web |url=http://www.smashbros.com/es/info/info06.html |títulu=Aviso: Fin de les actualizaciones |fechaaccesu=26 de marzu de 2011 |apellíu=Sakurai |nome=Masahiro |fecha=14 d'abril de 2008 |editorial=Smash Bros. DOJO!! |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120530043244/http://www.smashbros.com/es/info/info06.html |fechaarchivu=2012-05-30 }}</ref> Ente los díes [[18 d'ochobre|18]] y [[22 d'ochobre]] de 2007, mientres la primer esposición ''Entertainment for All'' en [[Los Angeles]], [[California]], Nintendo exhibió una versión demo de ''Super Smash Bros. Brawl'' (siendo la primer vegada que se tuvo la oportunidá de xugar al títulu previu al so llanzamientu) que pudo ser xugada polos asistentes al eventu,<ref>{{Cita web |url=http://www.associatedcontent.com/article/409290/nintendo_announces_y_for_all_line_up.html |títulu=Nintendo Announces Y for All Line Up; Super Smash Bros. Brawl to Be Playable |fecha=9 d'ochobre de 2007 |fechaaccesu=26 de marzu de 2011 |editorial=Associated Content |idioma=inglés |urlarchivu=https://archive.today/20120629084740/http://voices.yahoo.com/nintendo-announces-y-all-line-super-smash-bros-595354.html |fechaarchivu=29 de xunu de 2012 }}</ref> calificáu como «de lo meyor del eventu» por ''GamePro''.<ref>{{Cita web |url=http://www.gamepro.com/article/features/142128/best-of-y-for-all/ |títulu=Best Of Y for All |fecha=20 d'ochobre de 2007 |fechaaccesu=26 de marzu de 2011 |editorial=GamePro |autor=Moses, Travis |idioma=inglés }}</ref> Mientres la conferencia de prensa de Nintendo na E3 2007, el presidente de Nintendo of America, Reggie Fils-Aime, anunció que ''Super Smash Bros. Brawl'' sería llanzáu'l 3 d'avientu de 2007 en Norteamérica (y depués distribuyíu a tol continente).<ref name="E3_conference 2007">{{Cita web |url=http://wii.ign.com/articles/803/803335p1.html |títulu=Nintendo E3 2007 Press Conference |fechaaccesu=11 de xunu de 2007 |editorial=IGN |apellíu=Casamassina |nome=Matt |fecha=11 de xunu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071119020705/http://wii.ign.com/articles/803/803335p1.html |fechaarchivu=2007-11-19 }}</ref> Sicasí, namái dos meses antes del so antemanáu llanzamientu en [[avientu]], l'equipu de desenvolvimientu pidió más tiempu pa trabayar nel xuegu.<ref>{{Cita web |url=http://www.irwebcasting.com/071010/53/f078bbc3f8/main/index_hi.htm |títulu=Nintendo Conference Fall 2007 |fechaaccesu=11 d'ochobre de 2007 |fecha=10 d'ochobre de 2007 |formatu=mpg |editorial=Y-news.co.jp |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071011231602/http://www.irwebcasting.com/071010/53/f078bbc3f8/main/index_hi.htm |fechaarchivu=11 d'ochobre de 2007 }}</ref> Mientres la Nintendo Conference el [[10 d'ochobre]] de 2007, el presidente de Nintendo Satoru Iwata anunció'l retrasu. {{Cita|Pa poder convertir ''Super Smash Bros. Brawl'' nun xuegu fundamental, vimos que precisamos más tiempu pa concluyir la producción. Pidimos esculpes p'aquellos que taben esperando de forma ansiosa pol llanzamientu, que se retrasa hasta'l [[24 de xineru]] de [[2008]] en Xapón. Vamos Revisar la fecha del llanzamientu del xuegu n'América y les nueses subsidiarias van faer los sos propios anuncios.<ref>[https://web.archive.org/web/20071011231602/http://www.irwebcasting.com/071010/53/f078bbc3f8/main/index_hi.htm Conferencia de Nintendo de 2007]. ''Y-News'', Consultáu'l [[6 d'abril]] de [[2008]]</ref>|Satoru Iwata, presidente de Nintendo}} El [[11 d'ochobre]] de 2007, George Harrison de Nintendo of America anunció que ''Super Smash Bros. Brawl'' sería llanzáu n'América'l 10 de febreru de 2008.<ref name="February delay">{{Cita web |url=http://wii.ign.com/articles/826/826579p1.html |títulu=Smash Release Date Confirmed |nome=Mark |apellíu=Bozon |fecha=11 d'ochobre de 2007 |fechaaccesu=14 d'ochobre de 2007 |editorial=IGN |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071012233954/http://wii.ign.com/articles/826/826579p1.html |fechaarchivu=2007-10-12 }}</ref> El [[15 de xineru]] de 2008, el llanzamientu del xuegu foi retrasáu una selmana en Xapón al [[31 de xineru]] y casi un mes n'América al 9 de marzu.<ref name="third delay"/> El 24 d'abril de 2008, Nintendo of Europe confirmó que ''Brawl'' sería llanzáu n'Europa'l 27 de xunu.<ref name="nintendo.co.uk"/> De la mesma, Nintendo of Australia anunció'l 15 de mayu de 2008, que'l xuegu sería llanzáu nesa rexón el 26 de xunu.<ref name="games.nintendo.com.au"/> === Cuestiones téuniques === {{VT|Wii#Cuestiones_téuniques|l1=Cuestiones téuniques de Wii}} ''Super Smash Bros. Brawl'' usa un discu de doble capa por cuenta de la gran cantidá de datos qu'almacena'l DVD de xuegu. Nintendo comprobó que delles consoles pueden tener dificultaes a la de lleer el CD por cuenta de un llector puercu. Nintendo ufierta un arreglu gratuitu a la xente que sufre estos problemes, o nel so casu mercar un llimpiador oficial de Nintendo pa la lente.<ref>{{Cita web |url=http://www.nintendo.es/NOE/es_ES/support/ayuda_con_el_software_4978_9259.html |títulu=Información del discu de Super Smash Bros. Brawl |fechaaccesu=12 d'avientu de 2010 |autor=Nintendo Ibérica}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.eurogamer.es/articles/llimpiador-de lentes oficial-pa-wii |títulu=Llimpiador de lentes oficial pa Wii |nome=Albert |apellíu=García |fecha=26 d'avientu de 2010 |obra=Eurogamer }}</ref> Sicasí dellos críticos de Nintendo, refiérense qu'a cencielles les primeres consoles Wii el llector nun puede lleer los discu ópticos de Wii de doble capa, polo que'l xuegu podía ser más fácil llanzalo en dos discos y nun perxudicar al usuariu. === Música === El día 22 de mayu de 2007, Sakurai reveló una llista de 36 compositores qu'aproviríen de música al xuegu, ente ellos Nobuo Uematsu. Sakurai afirmó que-y pidió a los compositores, quien provienen d'una gran variedá de compañíes y qu'escribieron música pa xuegos ''first-'', ''second-'' y ''third-party'', «qu'escucharen una seleición de la meyor música de Nintendo y que fixeren arreglos de los sos cantares favoritos».<ref name="músicos" /> Los distintos escenarios del xuegu tienen múltiples pistes de música, que pueden ser escuchaes polos xugadores por aciu l'usu de la manera «La mio Música», incluyendo cantares que fueron direutamente sacaes del so xuegu orixinal, ensin nengún cambéu. Esta manera dexa al xugador escoyer la frecuencia cola qu'un cantar puede apaecer dientro d'un escenariu. Dalgunes de los cantares tienen de ser llograes mientres el xuegu.<ref name="La mio Música" /> La tema principal del xuegu ye un cantar orixinal cantada en llatín, de la cual deriven munches cantares orixinales del xuegu, compuesta pol compositor de ''[[Final Fantasy]]'', [[Nobuo Uematsu]].<ref name="E3 2006: Uematsu Scores Smash Bros.">{{Cita web |url=http://wii.ign.com/articles/707/707620p1.html |títulu=E3 2006: Uematsu Scores Smash Bros. |autor=Schneider, Peer |fechaaccesu=10 de mayu de 2006 |fecha=10 de mayu de 2006 |editorial=IGN |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071211232422/http://wii.ign.com/articles/707/707620p1.html |fechaarchivu=2007-12-11 }}</ref> === Inclusión de personaxes === Sakurai declaró orixinalmente que seique nun quería poner enforma énfasis en personaxes esclusivos de Xapón. Sicasí, depués de cavilgar alrodiu de cómo la inclusión de Marth y Roy en ''Melee'' llevó al llanzamientu internacional de la enantes esclusiva serie ''[[Fire Emblem]]'',<ref name="Fire Emblem Details">{{cita noticia |títulu='Fire Emblem Series' |url=http://www.nindb.net/series/fire-emblem.html |fechaaccesu=7 de xunu de 2007 |obra=[http://www.nindb.net NinDB] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100619095403/http://nindb.net/series/fire-emblem.html |fechaarchivu=19 de xunu de 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100619095403/http://nindb.net/series/fire-emblem.html |archivedate=2010-06-19 }}</ref> Sakurai espresó un mayor interés n'incluyir personaxes esclusivos de llanzamientos de Xapón.<ref name="thirdparty">{{Cita web |url=http://www.1up.com/do/newsStory?cId=3151198 |títulu=Super Smash Bros. Brawl Details |fechaaccesu=13 de setiembre de 2007 |apellíu=Klepek |nome=Patrick |fecha=5 de xunu de 2006 |editorial=[[1UP.com]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070927205722/http://www.1up.com/do/newsStory?cId=3151198 |fechaarchivu=2007-09-27 }}</ref> Sakurai declaró tamién que los personaxes ''third-party'' nun aportar# a más de dos, ensin cuntar a [[Solid Snake|Snake]].<ref name="thirdparty"/> La inclusión del personaxe creáu por [[Konami]], Solid Snake, paez tener un conflictu col paradigma de ''[[Super Smash Bros.]]''—namái incluyir personaxes de xuegos fechos por [[Nintendo]] y los sos ''second-parties''—pero Sakurai dixo que'l creador de ''[[Metal Gear]]'', Hideo Kojima, práuticamente rogólu que Snake fuera incluyíu en ''[[Super Smash Bros. Melee]]'';<ref>{{Cita web |url=http://wii.ign.com/articles/707/707504p1.html |títulu=Super Smash Bros. Brawl: Preview |autor=Schneider, Peer; Casamassina, Matt |editorial=IGN |fecha=10 de mayu de 2006 |fechaaccesu=1 de xunu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080410202130/http://wii.ign.com/articles/707/707504p1.html |fechaarchivu=2008-04-10 }}</ref> esto nun asocedió por cuenta de que la producción del xuegu nesi entós atopábase demasiáu lloñe tocantes a desenvolvimientu. Sicasí, dicha situación llevó a la so apaición nel siguiente xuegu, anque nun principiu non pensó incluyise lo en ''Brawl'', Kojima siguió faciendo pidimientos a Sakurai pa incluyir a Snake nel xuegu, cosa que finalmente asocedió.<ref>{{Cita web |url=http://kotaku.com/gaming/nintendo/e306-super-smash-bros-brawl-qa-173071.php |títulu=E306: Super Smash Bros. Brawl Q&A |fechaaccesu=18 de setiembre de 2007 |apellíu=Mcwhertor |nome=Michael |fecha=11 de mayu de 2006 |editorial=Kotaku |urlarchivu=https://archive.today/20120629045015/http://kotaku.com/173071/e306-super-smash-bros-brawl-qa?tag=gamingnintendo |fechaarchivu=29 de xunu de 2012 }}</ref> De manera similar, l'apaición del personaxe (agora controlable) [[Lucas (Earthbound)|Lucas]] del xuegu ''[[Mother 3]]'' foi entamada pa ''Melee'', pero la idea foi refugada debíu al retrasu de dichu xuegu.<ref>{{Cita web |url=http://www.nintendo.co.jp/n01/n64/software/nus_p_nalj/smash/flash/0717/index.html |títulu=速報スマブラ拳: Ness |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2007 |editorial=[[Nintendo]] |idioma=xaponés}}</ref> Pidióse-yos a los fans xaponeses qu'unviaren, por aciu el foru del sitiu oficial xaponés, los nomes de los personaxes y les temes musicales que queríen qu'apaecieren nel xuegu.<ref name="character poll">{{Cita web |autor=IGN Staff |fecha=11 de mayu de 2006 |url=http://wii.ign.com/articles/707/707671p1.html |títulu=E3 2006: Fans Asked to Fill Smash Bros. Roster |editorial=IGN |fechaaccesu=11 de mayu de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071218191921/http://wii.ign.com/articles/707/707671p1.html |fechaarchivu=2007-12-18 }}</ref> De forma similar, fans d'otros países fueron llamaos a unviar idees nos foros oficiales de [[Nintendo]]. A partir del [[9 de xunu]] de 2006, les suxerencies dexaron de ser tomaes en cuenta. N'[[agostu]] de 2006, Sakurai y Miyamoto dieron a conocer el fechu de que Nintendo taba axustando los derechos pa incluyir a otros personaxes ''third-party''. Sonic the Hedgehog, de [[Sega]], foi'l personaxe ''third-party'' más solicitáu, y la so inclusión en ''Brawl'' foi anunciada'l día 10 d'ochobre de 2007.<ref>{{Cita web |url=http://www.smashbros.com/es/characters/sonic.html |títulu=Sonic |fechaaccesu=10 d'ochobre de 2007 |apellíu=Sakurai |nome=Masahiro |fecha=10 d'ochobre de 2007 |editorial=Smash Bros. Dojo!!}}</ref> == Receición == === Comercial === ''Super Smash Bros. Brawl'' tuvo unes ventes esitoses. Nos Estaos Xuníos, el xuegu vendió 874&nbsp;000 unidaes el día del llanzamientu y 1,4 millones d'unidaes na so primer selmana siendo'l xuegu más rápido vendíu de la historia de Nintendo of America, d'alcuerdu a la empresa.<ref>{{Cita noticia |url=http://www.nintendo.com/whatsnew/detail/AU8xLess7wISKbSMpYCj_HThii8UiBzG |títulu=Super Smash Bros. Brawl Smashes Nintendo Sales Records |editorial=[[Nintendo]] |fecha=17 de marzu de 2008 |fechaaccesu=3 d'agostu de 2008}}</ref> Acordies con el Grupu NPD, foi'l quintu xuegu más vendíu en marzu de 2008 en Canadá y los Estaos Xuníos, vendiendo 200.000 y 2,7 millones d'unidaes, respeutivamente; el xuegu ye'l más vendíu en Canadá de 2008 a 1 d'abril del mesmu añu.<ref>{{Cita web |url=http://uk.wii.ign.com/articles/867/867462p1.html |títulu="NPD Reports Nintendo Finished March with Top Game, Top Hardware" |editorial=IGN |fechaaccesu=17 d'abril de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120227011650/http://uk.wii.ign.com/articles/867/867462p1.html |fechaarchivu=2012-02-27 }}</ref><ref name="CanadaNPD">{{Cita noticia |url=http://www.newswire.ca/en/releases/archive/April2008/17/c6749.html |títulu=Wii surpasses all other next generation consoles in lifetime sales |fechaaccesu=24 d'abril de 2008 |fecha=17 d'abril de 2008 |editorial=[[Nintendo]]}}</ref> L'analista Jesse Divnich atribuyó les grandes ventes del xuegu n'Estaos Xuníos pol so cumplimientu de «les necesidaes de los mercaos informales, sociales, y los que tán per debaxo de los 13 años d'edá».<ref>{{Cita web |url=http://www.gamespot.com/news/6189493.html |títulu="Analyst: March a perfect sales storm" |autor=Sinclair, Brendan |editorial=[[GameSpot]] |fecha=18 d'abril de 2008 |fechaaccesu=3 d'agostu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080720024446/http://www.gamespot.com/news/6189493.html |fechaarchivu=20 de xunetu de 2008 }}</ref> Nel so llanzamientu nes zones [[PAL]], ''Brawl'' algamó'l númberu unu nes llistes de ventes europees y australianes.<ref>{{Cita web |url=http://www.gamesindustry.biz/articles/super-smash-bros-brawl-takes-top-spot-in-europe |títulu=Super Smash Bros Brawl takes top spot in Europe |autor=Lee, James |editorial=Game Industry |fecha=7 de xunu de 2008 |fechaaccesu=13 de xunu de 2008}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://uk.gamespot.com/wii/action/supersmashbros/news.html?sid=6193329&cpage=1 |títulu=Aussie game charts: Xunu 23-29 |editorial=[[GameSpot]] |autor=Chiappini, Dan |fecha=3 de xunu de 2008 |fechaaccesu=13 de xunu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090220223412/http://uk.gamespot.com/wii/action/supersmashbros/news.html?sid=6193329&cpage=1 |fechaarchivu=2009-02-20 }}</ref> D'alcuerdu al Grupu NPD, ''[[GfK]]'' ''[[Chart-Track]]'' y ''[[Enterbrain]]'', el xuegu vendió 3,539 millones d'unidaes nos Estaos Xuníos, 213.000 nel Reinu Xuníu, y 1,681 millones en Xapón, pa un total de 5,433 millones de xuegos a 1 d'agostu de 2008.<ref>{{Cita noticia |títulu=Leading Market Research Firms Join Forces to Provide First Multi-Continent View Of Video Game Software Sales |url=http://www.npd.com/press/releases/press_080821.html |fecha=21 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=23 d'agostu de 2008 |editorial=[[NPD Group]], [[GfK]] [[Chart-Track]], [[Enterbrain]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180919083303/https://www.npd.com/press/releases/press_080821.html |archivedate=2018-09-19 }}</ref> Tamién ye'l quintu xuegu meyor vendíu en Xapón en 2008, vendiendo 1.747.113 copies.<ref name="famitsu2008">{{Cita web |títulu=Japanese 2008 Market Report |url=http://www.mcvuk.com/interviews/403/JAPANESE-2008-MARKET-REPORT |editorial=[[MCVUK]] |fechaaccesu=9 de xineru de 2009}}</ref> Foi'l cuartu xuegu meyor vendíu de 2008, vendiendo 4,17 millones de copies.<ref name="gamedaily">{{Cita web |títulu=NPD: Nintendo Drives '08 Industry Sales Past $21 Billion |url=http://www.gamedaily.com/articles/news/npd-nintendo-drives-08-industry-sales-past-21-billion-/?biz=1 |editorial=[[Game Daily]] |fechaaccesu=15 de xineru de 2009 |fecha=15 de xineru de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090117013042/http://www.gamedaily.com/articles/news/npd-nintendo-drives-08-industry-sales-past-21-billion-/?biz=1 |fechaarchivu=2009-01-17 }}</ref> A marzu de 2010, el xuegu vendió 9,48 millones de copies, d'alcuerdu a Nintendo. === Crítica === {{Crítica de videoxuegu |1UP = A<ref name="GameScore">{{Cita web |url=http://www.1up.com/do/reviewPage?cId=3166844&p=44&sec=REVIEWS |títulu=Super Smash Bros. Brawl Review |fecha=7 de marzu de 2008 |nome=James |apellíu=Mielke |fechaaccesu=16 de mayu de 2008 |editorial=[[1UP.com]] |urlarchivu=https://archive.today/20120629084822/http://www.1up.com/do/reviewPage?cId=3166844&p=44&sec=REVIEWS |fechaarchivu=2012-06-29 }}</ref> |Edge = 9 sobre 10<ref name="Edge">{{Cita publicación |url=http://www.next-gen.biz/index.php?option=com_content&task=view&id=9575&Itemid=51 |títulu=Super Smash Bros. Brawl Review |autor=Edge staff |añu=2008|mes=April |publicación=[[Edge (magacín)|Edge]] |númberu=187 |páxines=84-85}}</ref> |EuroG = 9 sobre 10<ref name="euroReview">{{Cita web |url=http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=128676&page=1 |títulu=Eurogamer Super Smash Bros. Brawl Review |nome=Tom |apellíu=Bramwell |fechaaccesu=27 de marzu de 2008 |editorial=[[Eurogamer]]}}</ref> |Fam = 40 sobre 40<ref name="Famscore">{{cita noticia |url=http://www.1up.com/do/newsStory?cId=3165462 |títulu=Famitsu Gives Smash Bros. Brawl a Perfect Score |autor=Gray, Brian |editorial=[[1up.com]] |fecha=16 de xineru de 2008 |fechaaccesu=27 d'abril de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121018194953/http://www.1up.com/do/newsStory?cId=3165462 |archivedate=2012-10-18 }}</ref> |GT = 9.4 sobre 10<ref name="GameTrailersReview">{{Cita web |url=http://www.gametrailers.com/player/31663.html |títulu=GameTrailers Super Smash Bros. Brawl Review |fechaaccesu=9 de marzu de 2008 |editorial=[[GameTrailers]]}}</ref> |IGN = 9.5 sobre 10<ref name="IGNReview">{{Cita web |url=http://wii.ign.com/articles/856/856580p1.html |títulu=IGN Super Smash Bros. Brawl Review |nome=Matt |apellíu=Casamassina |fechaaccesu=4 de marzu de 2008 |editorial=IGN |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080306071250/http://wii.ign.com/articles/856/856580p1.html |fechaarchivu=2008-03-06 }}</ref> |NP = 10 sobre 10<ref name="NPBrawl">{{cita noticia |fecha=marzu de 2008|magacín=[[Nintendo Power]] |editorial=[[Future US]] |volume=226 |títulu=Simply Smashing |apellíu=Slate |nome=Chris |páxines=82-83|postscript=<!--None-->}}</ref> |rev1 = ''[[NGamer]]'' |rev1Score=93%<!--The link shows a score of 9.3/10, but this is CVG.com's method of scoring - NGamer itself scores in percentages. Check it's article.--><ref name="ngamer">{{Cita web |url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=183358 |títulu=Ngamer&nbsp;— Review: Super Smash Bros. Brawl |fechaaccesu=26 de febreru de 2008 |nome=Matthew |apellíu=Castle |obra=[[NGamer]]}}</ref> |ONM = 95%<ref name="ONMReview">{{Cita web |url=http://www.officialnintendomagazine.co.uk/article.php?id=4885 |títulu=Wii Review: Super Smash Bros. |nome=Martin |apellíu=Mathers |fecha=26 de xunu de 2008 |fechaaccesu=2 d'ochobre de 2008 |editorial=[[Official Nintendo Magazine]]}}</ref> | |MC = 93% (81 analís)<ref name="metacritic"/> |GR = 92.75% (76 analís)<ref name="gr">{{Cita web |url=http://www.gamerankings.com/wii/928518-super-smash-bros-brawl/index.html |títulu=Super Smash Bros. Brawl Reviews |fechaaccesu=25 d'ochobre de 2010 |editorial=[[Game Rankings]]}}</ref> |TTR = 3.85/4 (56 analís)<ref name="ttr">{{Cita web |url=http://games.toptenreviews.com/reviews/g27302.htm |títulu=TopTenReviews – Super Smash Bros. Brawl |editorial=[[TopTenReviews]] |fechaaccesu=9 de xunu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080518030820/http://games.toptenreviews.com/reviews/g27302.htm |fechaarchivu=2008-05-18 }}</ref> |award1 = «Meyor xuegu de llucha» según [[GameSpot]].<ref name="Gamespotfighting">{{Cita web |url=http://au.gamespot.com/best-of/genre-awards/index.html?page=4 |títulu=Gamespot: Best Fighting Game of the Year |editorial=[[GameSpot]] |fechaaccesu=23 de febreru de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081230225326/http://au.gamespot.com/best-of/genre-awards/index.html?page=4 |fechaarchivu=30 d'avientu de 2008 }}</ref> }} ''Super Smash Bros. Brawl'' recibió munches crítiques positives. Los editores de ''[[Famitsu]]'', quien-y dieron una [[Famitsu#Puntuación|puntuación perfecta]], allabaron la variedá y gran estensión de la manera d'un xugador, la impredecibilidad de los «Smashes Finales» y los dinámicos estilos de llucha de los personaxes.<ref name="Famscore">{{cita noticia |url=http://www.1up.com/do/newsStory?cId=3165462 |títulu=Famitsu Gives Smash Bros. Brawl a Perfect Score |autor=Gray, Brian |editorial=[[1up.com]] |fecha=16 de xineru de 2008 |fechaaccesu=27 d'abril de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121018194953/http://www.1up.com/do/newsStory?cId=3165462 |archivedate=2012-10-18 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://wii.ign.com/articles/845/845816p1.html |títulu=Perfect Score for Smash Bros. |fechaaccesu=29 de xineru de 2008 |fecha=16 de xineru de 2008 |editorial=IGN |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080119132348/http://wii.ign.com/articles/845/845816p1.html |fechaarchivu=2008-01-19 }}</ref> Chris Slate de ''[[Nintendo Power]]'' tamién-y dio a ''Brawl'' una puntuación perfecta na edición de [[marzu]] de 2008, clasificándolo como «unu de los meyores xuegos que Nintendo creó».<ref name="NPBrawl"/> ''GameSpot'' allabó la simplicidá del xuegu, declarando que «los sos simples controles y formes de xuegu facer considerablemente accesible pa primerices, y al empar curiosu pa los veteranos de ''Smash Bros.''»<ref name="GameSpotReview">{{Cita web |url=http://www.gamespot.com/wii/action/supersmashbros/review.html? |títulu=GameSpot Super Smash Bros. Brawl Review |fechaaccesu=7 de marzu de 2008 |autor=Lark, Anderson |editorial=[[GameSpot]]}}</ref> ''[[GameTrailers]]'' allabó la cantidá de conteníu que-y da al xuegu «un poder de caltenese nel tiempu que pocos xuegos tienen».<ref name="GameTrailersReview">{{Cita web |url=http://www.gametrailers.com/player/31663.html |títulu=GameTrailers Super Smash Bros. Brawl Review |fechaaccesu=9 de marzu de 2008 |editorial=[[GameTrailers]]}}</ref> ''[[Eurogamer]]'' emponderó la capacidá del xuegu pa permanecer siendo risonderu tantu en mou [[videoxuegu d'un xugador|un xugador]] como nel [[multixugador]], mientres diz que «el so oxetivu ye'l que te caltién xugando hasta entrada la madrugada, dexándote aguantar xugando hasta que tol mundu fórase a casa».<ref name="euroReview">{{Cita web |url=http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=128676&page=1 |títulu=Eurogamer Super Smash Bros. Brawl Review |nome=Tom |apellíu=Bramwell |fechaaccesu=27 de marzu de 2008 |editorial=[[Eurogamer]]}}</ref> ''[[Game Revolution]]'' aclamó la BSO de ''Brawl'' como «espectacular... que toma una gran franxa na historia de los videoxuegos».<ref name=GameRev/> ''[[Game Informer]]'' destacó en ''Brawl'' «un equilibriu finamente afináu, les mecániques de llucha, y les maneres multixugador locales».<ref>{{Cita web |url=http://gameinformer.com/NR/exeres/B18DF8Y6-3CD5-4F43-84B0-A9BFFFC4A9AC.htm |títulu=Super Smash Bros. Brawl Review: Smash It Up |autor=Vore, Bryan |editorial=[[Game Informer]] |fechaaccesu=21 d'abril de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080414161620/http://gameinformer.com/NR/exeres/B18DF8Y6-3CD5-4F43-84B0-A9BFFFC4A9AC.htm |fechaarchivu=14 d'abril de 2008 }}</ref> ''[[Edge (revista)|Edge]]'' concluyó que, mientres los anteriores xuegos de ''Smash Bros.'' fueren «facer# risión por apertar botones», ''Brawl'' inclúi «unu de los sistemes más duraderos, innovadores y astutos de cualquier lluchador».<ref>{{Cita web |url=http://www.metacritic.com/games/platforms/wii/supersmashbrosbrawl |títulu=Super Smash Bros. Brawl (wii: 2008): Reviews |fechaaccesu=23 d'abril de 2008 |editorial=[[Metacritic]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100216035136/http://www.metacritic.com/games/platforms/wii/supersmashbrosbrawl |fechaarchivu=2010-02-16 }}</ref> El críticu de ''IGN'' Matt Casamassina declaró qu'a pesar de que ''Brawl'' ye «dafechu entreteníu», sufre de «llargos tiempos de carga» y «enemigos con poca inspiración» na manera ''L'emisariu subespacial''. La crítica tamién dio una respuesta mista con al respeutive de la calidá de los sos gráficos y describir como una versión ameyorada de ''Super Smash Bros. Melee''» con meyores modelos de personaxes y escenarios que «escarecen de detalles en delles árees».<ref name="IGNReview"/> GameSpy dixo que los gráficos vense «como'l xuegu de GameCube».<ref name="GSpyReview">{{Cita web |autor=Villoria, Gerald |url=http://uk.wii.gamespy.com/wii/super-smash-bros-wii/857904p1.html |títulu=Super Smash Bros. Brawl review at GameSpy |fechaaccesu=8 de marzu de 2008 |editorial=[[GameSpy]]}}</ref> Mitchell Saltzman de ''[[Gameworld Network]]'' sintióse decepcionáu pola falta de «estadístiques de siguimientu, chat de voz, y sobremanera un ambiente llibre de ''lag''» na manera ''online''.<ref>{{Cita web |url=http://www.gwn.com/reviews/gamereview.php/id/1397/p/5/title/Super_Smash_Bros_Brawl.html |títulu=Super Smash Bros. Brawl Review |editorial=[[Gameworld Network]] |nome=Mitchell |apellíu=Saltzman |fechaaccesu=23 d'abril de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080313153231/http://www.gwn.com/reviews/gamereview.php/id/1397/p/5/title/Super_Smash_Bros_Brawl.html |fechaarchivu=13 de marzu de 2008 }}</ref> Matthew Castle de ''NGamer'' apunta a la falta d'innovación de la franquicia, diciendo que «Smash Bros. arriesgar a crecer d'una manera bien familiar. Nunca llega a decepcionar, pero nun llogra esa maxa que tuvo [[Super Mario Galaxy]]».<ref name="ngamer">{{Cita web |url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=183358 |títulu=Ngamer&nbsp;— Review: Super Smash Bros. Brawl |fechaaccesu=26 de febreru de 2008 |nome=Matthew |apellíu=Castle |obra=[[NGamer]]}}</ref> L'ex editor de ''GameSpot'' Jeff Gerstmann dio al xuegu una calificación de 4 de 5 estrelles en ''Giant Bomb'', diciendo que los xugadores que nun tán tan interesaos na historia de Nintendo «probablemente nun van entender nun principiu el porqué de tanto polveru»,<ref>{{Cita web |url=http://www.giantbomb.com/super-smash-bros-brawl/61-20588/reviews/ |títulu=Super Smash Bros. Brawl – Review |autor=Gerstmann, Jeff |editorial=[[Giant Bomb]] |fechaaccesu=28 de marzu de 2008 }}</ref> sicasí, aconseyó que ''Brawl'' nun se dirixe puramente a los xugadores profesionales, yá que ufierta «una interesada diversión pa xugadores desinteresaos»<ref>{{Cita web |url=http://www.1up.com/do/reviewPage?cId=3166844&p=44&sec=REVIEWS |títulu=Super Smash Bros. Brawl – Review |autor=Mielke, James |editorial=[[1UP.com]] |fecha=7 de marzu de 2008 |fechaaccesu=20 d'abril de 2008 |urlarchivu=https://archive.today/20120629084822/http://www.1up.com/do/reviewPage?cId=3166844&p=44&sec=REVIEWS |fechaarchivu=2012-06-29 }}</ref> ''Super Smash Bros. Brawl'' ganó diversos premios na categoría de xuegos pa Wii nos premios del videoxuegu de ''IGN'' del añu 2008, incluyendo «meyor xuegu de llucha»,<ref name="ignfighting">{{Cita web |títulu=IGN Wii: Best Fighting Game 2008 |url=http://bestof.ign.com/2008/wii/2.html |editorial=IGN.com |fechaaccesu=19 d'avientu de 2008 |fecha=18 d'avientu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081222040741/http://bestof.ign.com/2008/wii/2.html |fechaarchivu=22 d'avientu de 2008 }}</ref> «meyor xuegu multixugador local»<ref name="ignlocal">{{Cita web |títulu=IGN Wii: Best Local Multiplayer Game 2008 |url=http://bestof.ign.com/2008/wii/18.html |editorial=IGN.com |fechaaccesu=19 d'avientu de 2008 |fecha=18 d'avientu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081222040854/http://bestof.ign.com/2008/wii/18.html |fechaarchivu=22 d'avientu de 2008 }}</ref> y «meyor partitura orixinal».<ref name="ignscore">{{Cita web |títulu=IGN Wii: Best Original Score 2008 |url=http://bestof.ign.com/2008/wii/13.html |editorial=IGN.com |fechaaccesu=19 d'avientu de 2008 |fecha=18 d'avientu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081222040829/http://bestof.ign.com/2008/wii/13.html |fechaarchivu=22 d'avientu de 2008 }}</ref> Tamién foi nomáu pa otros premios de Wii, incluyendo «meyor teunoloxía de gráficos»,<ref name="igngraphics">{{Cita web |títulu=IGN Wii: Best Graphics Technology 2008 |url=http://bestof.ign.com/2008/wii/11.html |editorial=IGN.com |fechaaccesu=19 d'avientu de 2008 |fecha=18 d'avientu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081222040817/http://bestof.ign.com/2008/wii/11.html |fechaarchivu=22 d'avientu de 2008 }}</ref> «meyor usu de soníu»,<ref name="ignsound">{{Cita web |títulu=IGN Wii: Best Use of Sound 2008 |url=http://bestof.ign.com/2008/wii/14.html |editorial=IGN.com |fechaaccesu=19 d'avientu de 2008 |fecha=18 d'avientu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081222040834/http://bestof.ign.com/2008/wii/14.html |fechaarchivu=22 d'avientu de 2008 }}</ref> «Meyor xuegu multixugador online»<ref name="ignonline">{{Cita web |títulu=IGN Wii: Best Online Multiplayer Game 2008 |url=http://bestof.ign.com/2008/wii/19.html |editorial=IGN.com |fechaaccesu=19 d'avientu de 2008 |fecha=18 d'avientu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081222040859/http://bestof.ign.com/2008/wii/19.html |fechaarchivu=22 d'avientu de 2008 }}</ref> y «xuegu del añu».<ref name="igngoty">{{Cita web |títulu=IGN Wii: Game of the Year 2008 |url=http://bestof.ign.com/2008/wii/25.html |editorial=IGN.com |fechaaccesu=19 d'avientu de 2008 |fecha=18 d'avientu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081221161935/http://bestof.ign.com/2008/wii/25.html |fechaarchivu=21 d'avientu de 2008 }}</ref> El xuegu tamién consiguió'l gallardón de «Meyor xuegu de llucha» nos premios al meyor xuegu del añu del añu 2008 de ''GameSpot''.<ref name="Gamespotfighting">{{Cita web |url=http://au.gamespot.com/best-of/genre-awards/index.html?page=4 |títulu=Gamespot: Best Fighting Game of the Year |editorial=[[GameSpot]] |fechaaccesu=23 de febreru de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081230225326/http://au.gamespot.com/best-of/genre-awards/index.html?page=4 |fechaarchivu=30 d'avientu de 2008 }}</ref> El xuegu consiguió'l 15º llugar na llista de la ''[[Official Nintendo Magazine]]'' sobre los 100 meyores xuegos de Nintendo de la historia.<ref>{{Cita web |url=http://www.officialnintendomagazine.co.uk/article.php?id=7297 |títulu=20-11 Official Nintendo Magazine |editorial=[[Official Nintendo Magazine]] |fechaaccesu=25 de febreru de 2009}}</ref> Foi calificáu por ''[[Nintendo Power]]'' como'l quintu meyor xuegu llanzáu nos años 2000 pa una consola de Nintendo.<ref>{{Cita publicación |títulu=The Best of the Decade |publicación=Nintendo Power |númberu=252 |mes=Marzu |añu=2010}}</ref> == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{Traducíu ref|pt|Super Smash Bros. Brawl|trad=parcial}} {{Traducíu ref|en|Super Smash Bros. Brawl|trad=total}} * [http://www.smashbros.com/es/index.html Sitiu oficial de ''Super Smash Bros. Brawl'' n'español] * {{IMDb títulu|0928380}} {{Tradubot|Super Smash Bros. Brawl}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Videoxuegos en llinia]] [[Categoría:Super Smash Bros.]] [[Categoría:Videoxuegos de 2008]] [[Categoría:Videoxuegos de llucha]] [[Categoría:Videoxuegos de Nintendo]] [[Categoría:Videoxuegos pa Wii]] mt7izbs7x96ktqeflli1e2pbrot0sa5 0 98084 4503200 4492058 2026-07-08T05:49:51Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 14 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503200 wikitext text/x-wiki {{videoxuegu}} {{nihongo|'''''Super Mario Galaxy'''''|スーパーマリオギャラクシー|Sūpā Mario Gyarakushī}}, tamién conocíu como '''''Mario Galaxy''''' y '''''SMG''''', ye un [[videoxuegu de plataformes]] en [[Gráficos 3D por ordenador|3D]] desenvueltu por [[Nintendo Entertainment Analysis and Development|Nintendo EAD Tokiu]], dirixíu por [[Yoshiaki Koizumi]], y publicáu por [[Nintendo]] pa la so consola [[Wii]]. El xuegu foi llanzáu durante'l mes de payares del añu [[2007]] en Xapón, América y Europa.<ref name=Launch/> Tres el so estrenu, convertir nel primer títulu de la [[Mario (serie)|serie ''Mario'']] en salir pa la mentada Wii.<ref name="Galaxy in"/> La trama retoma los elementos clásicos qu'estremaron a la serie —esto ye, na que los protagonistes intenten salvar a la princesa del malváu [[Bowser]] al traviés de diversos mundos, coles mesmes que ganen a múltiples enemigos que compliquen la travesía, amás d'adquirir diversos oxetos útiles a lo llargo de la so aventura, p'algamar asina l'oxetivu principal—; sicasí, nesta entrega, l'argumentu centrar na busca galáutica que [[Mario (personaxe de Nintendo)|Mario]] y el so hermanu [[Luigi]] tienen d'entamar pa consiguir unos oxetos llamaos «Power Stars» (traducíu como «Superestrellas») los cualos tienen la capacidá d'otorgar enerxía a un artefautu inmensu llamáu Planetarium del cometa, que funciona como una nave espacial, y que'l so propósitu anicia en poder llegar hasta'l llugar onde s'atopa Bowser, una y bones ésti tien cautiva a la Princesa Peach.<ref name="manual"/> Los distintos niveles qu'integren el xuegu conócense como «galaxes»;<ref name="Littlebo"/> caúna tien [[Planeta menor|planetes pequeños]], polvu estelar y demás restos cósmicos. L'elementu central del [[Xugabilidá|sistema de xuegu]] ye la [[gravedá]] de los cuerpos celestes y qu'amás apurre la esploración total de los niveles dientro d'un contestu determináu.<ref name="Iwata Asks 1.1" /> El xuegu ye'l primeru dientro de tola saga en presentar un ''gameplay'' de manera simultánea, a pesar de que'l xuegu tiende a enfocase escontra un solu xugador; esto dexa qu'un segundu xugador intervenga na aición del xuegu, según atacar a enemigos, y recoyer ''Star Bits''.<ref name="Booklet 19"/> ''Super Mario Galaxy'' foi amosáu per primer vegada nel eventu [[Electronic Entertainment Expo|Y₃ de 2006]], con un [[Motor de videoxuegos|sistema básicu de gráficos]] que xeneraba la representativa [[física]] producida pol xuegu, y qu'amás foi provistu enantes nuna [[Super Mario 128|demostración]].<ref name="E3 2006"/> Paralelamente a la concepción orixinal del xuegu a partir de plataformes esfériques» con gravedá propia, Miyamoto concibió la idea de diseñar un nuevu xuegu onde la llibertá y l'aición presentes nos movimientos tuvieren disponibles en tou momentu; esti escurrimientu foi concebida a partir d'un [[hámster]] que pertenecía a un amigu so.<ref name="hamster"/> El videoxuegu foi unu de los más aclamaos de tolos tiempos per parte de la crítica, según per parte de los fanáticos de la serie, y amás ganó numberosos premios como «Meyor xuegu del añu».<ref name="TTR">{{Cita web |url=http://games.toptenreviews.com/reviews/g27164.htm |títulu=Super Mario Galaxy Reviews |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |editorial=Top Ten Reviews |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130521042347/http://games.toptenreviews.com/reviews/g27164.htm |fechaarchivu=2013-05-21 }}</ref><ref name="MG All Time Best">{{Cita web |url=http://www.mobygames.com/stats/top_games |editorial=MobyGames |títulu=All Time Best |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |idioma=inglés}}</ref><ref name="BAFTA"/><ref name="ign review"/> Hasta'l [[31 de marzu]] de [[2008]], túvose la certidume de que vendiera 6,1 millones de copies en tol mundu, asitiándose como'l cuartu xuegu más vendíu de Wii.<ref name="Ventes">{{Cita web |url=http://www.nintendo.co.jp/dir/pdf/2008/080425y.pdf#page=6 |títulu=Supplementary Information about Earnings Release |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |formatu=[[PDF]] |editorial=[[Nintendo]] |idioma=inglés }}</ref> Debíu al ésitu comercial que'l xuegu algamó, a finales de 2011 el títulu entró a la coleición [[Player's Choice]], una clasificación creada pola compañía nipona onde se enlistan distintos xuegos que tuvieron un impautu dientro de la industria de los videoxuegos.<ref name="selects">{{Cita web |url=http://www.joystiq.com/2011/08/16/nintendo-selects-budget-line-adds-super-mario-galaxy-punch-out/ |títulu=Nintendo Selects budget line adds Super Mario Galaxy, Punch-Out!!, and more |fechaaccesu=22 d'avientu de 2011 |apellíu=Grant |nome=Christopher |fecha=16 d'agostu de 2011 |editorial=Joystiq.com |idioma=inglés}}</ref> El 2 de xunu de 2009, nel respeutivu Y₃, anuncióse la segunda parte del xuegu, ''[[Super Mario Galaxy 2]]'', que salió a la venta a partir de mayu de 2010.<ref name="Galaxy 2"/><ref name="SMG2"/><ref name="Galaxy Returns"/> == Argumentu == <!-- La siguiente sinopsis ye un RESUME de la trama completa, siendo lo más detallao posible. Si deseyes añader información, por favor allega antes a la páxina de discutiniu y plantega les tos propuestes. --> {{VT|Personaxes de Mario|l1=Personaxes de Mario}} El Festival de les Estrelles» celebrar nel [[Reinu Xampiñón]] cada cien años pa conmemorar el pasu d'un cometa xigantescu. Por cuenta de esta festividá, [[Mario (personaxe de Nintendo)|Mario]] foi convidáu al castiellu pola [[Princesa Peach]], pero cuando llega'l día de dichu eventu apaez [[Bowser]], quien, baxando del cielu, vien acompañáu de dellos barcos voladores colos que pretende invadir el llugar y secuestrar a la princesa. Con una de les sos xigantesques máquines, asemeyada a un [[OVNI|platillo volador]], arrinca'l castiellu del suelu, colándose asina xunto con Peach al espaciu. Cuando Mario intenta detenelo, l'esbirru de Bowser, [[Kamek]], usa'l so varita máxica pa desfacer del fontaneru, unviándolo al traviés del [[cosmos]]. [[Ficheru:CERO A.svg|thumb|left|250px|Los distintos niveles que conformen al xuegu reciben el nome de «galaxes».<ref name="Littlebo"/> L'elementu argumental que dexa la esploración al traviés de los diversos niveles ye'l Planetarium del Cometa, una nave espacial que contién seis domos temáticos, y que favorez l'accesu a les 42 galaxes disponibles nel xuegu.<ref name="Planetarium"/>]] Mario espierta nun pequeñu planeta, onde conoz a una estraña muyer, llamada [[Rosalina (Mario)|Rosalina]], quien xunto a les sos pequeñes estrelles llamaes «Rellumos» («Lumas» n'inglés) vixila'l [[Universu]], utilizando'l Planetarium del Cometa, que ye una nave que viaxa al traviés del espaciu; sicasí, la fonte que da la potencia necesaria pa realizar los viaxes, esto ye, les «Power Stars», fueron robaes por Bowser, dexándolos temporalmente inmóviles. {{caxa de cita| «Una vegada cada 100 años un cometa sobrevuela'l Reinu Xampiñón, dexando cayer polvu d'estrelles al so pasu [...]»<ref name="galactico"/>}} Dotáu cola capacidá de viaxar nel espaciu, Mario embarcar nuna aventura intergaláutica al traviés del vastu universu pa recuperar el poder que dean les «Power Stars» y asina restaurar la capacidá real que tien el Planetarium. Nel camín, atópase frecuentemente col so hermanu menor, [[Luigi]], y un pequeñu grupu de [[Toad (Nintendo)|Toads]] conocíu como «La Brigada Toad» («The Toad Brigade» n'inglés), que los sos miembros llograron fuxir de Bowser cuando ésti raptó'l castiellu, siéndo-yos de gran ayuda a Mario y a Luigi nel intre del xuegu pa buscar les «Power Stars», una vegada que van siendo rescataos.<ref>{{Cita web |url=http://news.filefront.com/new-damsel-in-distress-in-super-mario-galaxy/ |títulu= New Damsel In Distress in Super Mario Galaxy?| |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |editorial=FileFront |idioma=inglés}}</ref> Conforme vanse colectando les «Power Stars», el Planetarium empieza a reponer la so enerxía, hasta llegar a un nivel abondu como pa poder tresformase nun [[cometa]], y viaxar hasta'l Centru del Universu, onde s'atopen Bowser y los sos secuaces, cola princesa cautiva. Cuando Mario enfrentar a Bowser, ésti revela que'l so plan consiste en gobernar al Universu, al llau de la princesa, como la so reina. Pa ello, construyiría un nuevu sol, per mediu del poder dau por otra clase d'estrelles, les «Grand Stars» («Maxiestrellas»). Mario llogra ingeniar una manera pa ganar a Bowser y lliberar a Peach, sicasí, nel actu, el sol que Bowser creó colapsa sobre sí mesmu, convirtiéndose nun [[furacu negru supermasivu]], que empieza a encloyar dientro d'él tanto a les galaxes cercanes, como al Planetarium, el castiellu de Peach y les naves de Bowser. Rosetta y tolos sos «Rellumos» xunir pa salvar l'Universu, saltando d'esta forma dientro del furacu negru pa destruyilo, anque acaben sacrificándose ellos mesmos nel procesu. Les galaxes zucaes pel furacu negru colapsen dientro d'él, nuna [[Singularidá espaciotemporal|singularidá]] que termina esplotando nuna [[Supernova]]. Intres dempués, Rosetta apaézse-y a Mario, en forma de [[Giganta (mitoloxía)|giganta]], afirmándo-y que les estrelles nunca muerren, sinón que renacen más tarde n'otres estrelles nueves. De secute, Mario espierta nun Reinu Xampiñón restauráu, al llau d'unos inconscientes Peach y Bowser, atopándose arrodiáu d'una celebración realizada n'honor del surdimientu de la Nueva Galaxa que remaneció d'ente los cielos.<ref name="manual">{{cita llibru |apellíos=Nintendo |añu=2007 |títulu=Manual d'Instrucciones de Super Mario Galaxy |editor=Nintendo of Europe, Inc.}}</ref> == Sistema de xuegu == === Concepto === {{imaxe múltiple|posición_tabla = right|direición = vertical|semeya1 = Starsinthesky.jpg|anchu1 = 250|semeya2 = Globe panorama03.jpg|anchu2 = 250|testu = La idea d'incluyir en cada nivel una serie de plataformes esfériques» con forma de pequeños [[planeta menor|planetoides]] qu'usen la so propia [[gravedá]] pa la esploración, forma parte de los elementos principales de la mecánica del xuegu. Igualmente, la inclusión d'oxetos estelares apurre una sensación espacial».<ref name="Iwata Asks 1.1"/>}} ''Super Mario Galaxy'' desenvolver nel [[espaciu esterior]], onde Mario viaxa de galaxa en galaxa pa recuperar unos oxetos llamaos «Power Stars» que se llogren completando ciertes misiones o ganando enemigos nos sos respeutivos niveles.<ref name="Littlebo"/> Cada galaxa tien un númberu determináu de planetes y demás materia espacial, y ufierta la posibilidá d'esplorar l'área estremera al xugador.<ref name="secretos"/> El xuegu utiliza un nuevu sistema de [[física]]. Este da una carauterística única a la mayoría de los oxetos celestes qu'apaecen a lo llargo del xuegu, y que consiste na capacidá de qu'estos xeneren una [[Fuercia G|fuercia gravitacional]]. Esta fuercia individual ente oxetos espaciales, déxa-y al xugador [[Circunnavegación|circunnavegar]] por completu a los [[Planeta menor|planetoides]] redondos, o nel so defectu irregulares, caminando horizontalmente o «pámpana abaxo».<ref>{{Cita web |url=http://www.gamasutra.com/view/feature/3593/games_demystified_super_mario_.php |títulu=Games Demystified: Super Mario Galaxy |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Alessi |nome=Jeremy |editorial=Gamesutra |idioma=inglés |cita=Upon release, Super Mario Galaxy enchanted the gaming community because it allowed gamers to walk upside down and inside out -- all while feeling completely intuitive. Especially geeky message boards and blogues have lit up with people attempting to apply real-world physics equations for gravity to each of the game's tiny planetoids}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://msm.runhello.com/?p=17 |títulu= The Physics of Super Mario Galaxy |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |editorial=Mechanically Separated Meat |idioma=inglés}}</ref> El xugador, polo xeneral, puede saltar dende un oxetu y aterrizar sobre otru más cercanu. A pesar de que la manera principal de [[xugabilidá]] consiste en [[Gráficos 3D por ordenador gráficos 3D]], esisten delles árees nel xuegu que torguen el llibre movimientu del xugador sobre los niveles, llindándose a un [[Computación gráfica 2D|planu en dos dimensiones]], lo que resulta ser un elementu recurrente na saga de ''[[Mario (serie)|Mario]]''.<ref>{{Cita web |url=http://kotaku.com/5544249/super-mario-galaxy-2-review-in-praise-of-superfluous-mario |títulu= Super Mario Galaxy 2 Review: In Praise Of Superfluous Mario |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Totilo |nome=Stephen |editorial=Kotaku |idioma=inglés}}</ref> === Galaxes === El conceutu del xuegu plantega la resolución de pequeños retos que tienen de resolvese con base a la gravedá; esto ye, en dau momentu'l xugador tien d'usar la direición de la fuercia gravitatoria al so favor, col fin de completar un nivel.<ref name="edge"/> Los distintos niveles que conformen al xuegu reciben el nome de «galaxes».<ref name="Littlebo">{{Cita web |url=http://littlebobeep.com/2010/open-letter-creators-super-mario-galaxy-2/ |títulu=Open Letter to the Creators of Super Mario Galaxy 2 |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100823044223/http://littlebobeep.com/2010/open-letter-creators-super-mario-galaxy-2/ |fechaarchivu=23 d'agostu de 2010 }}</ref> La exa central qu'interconecta y dexa la esploración al traviés de los diversos niveles ye'l «Planetarium del Cometa», una nave espacial que contién seis domos temáticos, y que favorez l'accesu a les 42 «galaxes» disponibles nel xuegu.<ref name="Planetarium">{{Cita web |url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2232371,00.asp |títulu= Super Mario Galaxy |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |editorial=PCMag.com |idioma=inglés}}</ref><ref name="galactico"/> Cuando recién empecipia'l videoxuegu, namái se topen accesibles unes cuantes galaxes». Sicasí, a midida que son recoyíes más «Power Stars», estes van dexando'l desbloquéu d'una cantidá mayor de zones. Dalgunes d'elles namái pueden esplorase en situaciones específiques, por casu al «alimentar» a ciertes criatures llamaes «Rellumos» (''Lumas''), o per mediu d'unos oxetos acumulables que funcionen tamién como dineru virtual, colo que se dexa al xugador la busca de nueves misiones que completar; en dambos casos, dichos oxetos reciben el nome de «Cachos d'Estrella» (''Star Bits'').<ref>{{Cita web |url=http://boyslife.org/games/game-reviews/2814/super-mario-galaxy-game-review/ |títulu=Super Mario Galaxy game review |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |editorial=Boy's Life Magazine |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100612213244/http://boyslife.org/games/game-reviews/2814/super-mario-galaxy-game-review/ |fechaarchivu=2010-06-12 }}</ref><ref name="secretos"/> De la mesma, tamién ye posible qu'apaezan los Rellumos Famionos» (''Hungry Lumas'') dientro d'un mesmu nivel, quien tien la cualidá de tresformase nun nuevu [[sistema planetariu]] que contién dalguna especie de [[ruempecabeces]] o desafíu, que déxa-y a Mario ganar una «Power Star» una vegada terminada dicha misión.<ref>{{Cita web |url=http://www.gamespot.com/features/6182812/p-18.html |títulu=Hungry Luma Stars |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |editorial=GameSpot |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100801070957/http://www.gamespot.com/features/6182812/p-18.html |fechaarchivu=1 d'agostu de 2010 }}</ref> Cuando Mario recoyó 120 «Power Stars», ye posible xugar col so hermanu menor, [[Luigi]],<ref name="powerlimit"/> siendo un requisitu primordial haber derrotáu antes a Bowser hasta en dos causes; sicasí, magar esto postreru ye fundamental pa xugar con Luigi, nun ye necesariu recoyer les 120 «Power Stars» pa rematar el xuegu (polo que'l xuegu puede ser termináu namái con 60 d'elles).<ref name="GT">{{Cita web |url= http://www.gametrailers.com/video/review-super-mario/100404 |títulu=Super Mario Galaxy 2 Review |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |editorial=GameTrailers |idioma=inglés}}</ref> La [[xugabilidá]] ye llixeramente distinta mientres se controla a Luigi, pos camuda la dificultá na cual les torgues pueden ser superaos.<ref name="Luigimission">{{Cita web |url= http://kotaku.com/317469/hidden-playable-character-in-mario-galaxy-revealed |títulu=Hidden Playable Character In Mario Galaxy Revealed |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=McWertor |nome=Michael |editorial=Kotaku |idioma=inglés}}</ref> Ye importante señalar qu'una vegada que se recoyer 120 estrelles con Luigi, desblóquiase un nuevu nivel denomináu «Galaxa Gran Final», onde puede llograse estrellar númberu 121, xustamente nel ''Planetarium reto''. Esta postrera «Power Star» adicional puede consiguise yá sía con Mario o Luigi, polo qu'esiste la posibilidá de recoyer hasta un total de 242 «Power Stars» nuna única partida.<ref name="powerlimit"/><ref name="Luigimission1">{{Cita web |url=http://www.kidzworld.com/article/9910-super-mario-galaxy-game-cheats-bonus-levels |títulu=Super Mario Galaxy Game Cheats - Bonus Levels |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |editorial=Kidzworld.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190821024200/https://www.kidzworld.com/article/9910-super-mario-galaxy-game-cheats-bonus-levels |fechaarchivu=2019-08-21 }}</ref> Adicionalmente galardonar al xugador si llógrase completar dicha misión, con dos fotografies distintos ente sigo, que se llogren respeutivamente con cada personaxe y que son unviaes direutamente al [[Canales Wii#Tablón de mensaxes Wii|tablón de mensaxes Wii]].<ref name="powerlimit"/><ref name="Luigimission2">{{Cita web |url= http://alternativemagazineonline.co.uk/2010/04/19/game-review-super-mario-galaxy-wii/ |títulu= GAME REVIEW – Super Mario Galaxy (Wii) |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu= Sutherland |nome=Stewie |editorial=Alternative Magazine Online |idioma=inglés}}</ref> === Eventos === Ye posible qu'apaezan de manera periódica, aleatoria y adicional, distintes «Cometes Pícaros» (''Prankster Comet'') que provoquen un eventu especial cada vegada qu'unu d'ellos avérase a la órbita d'una galaxa y que producen una «Power Star» extra.<ref name="riviu">{{Cita web |url=http://ultimavida.com/2008/01/08/riviu-super-mario-galaxy/ |títulu=Riviú: Super Mario Galaxy |fechaaccesu=21 d'agostu de 2010 |editorial=Últimavida.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090216181022/http://ultimavida.com/2008/01/08/riviu-super-mario-galaxy/ |fechaarchivu=16 de febreru de 2009 }}</ref> Unu d'ellos, el Cometa Coloráu» (''Speedy Comet''), desafía al xugador a terminar un nivel dientro d'un tiempu determináu. Per otra parte, el Cometa Escuru/Mortal» (''Daredevil'') amenorga a un namái [[Salú (videoxuegos)|puntu de salú]] la vida de Mario, esto ye, el xugador tien de completar l'oxetivu ensin ser estropiáu nin una sola vegada. El Cometa Fantasma/Sombra» (''Cosmic Comet'') enfrenta al xugador a un ''[[doppelgänger]]'', yá sía'l casu de dalgún de los dos personaxes disponibles, y pa consiguir la «Power Star» tien de completase'l nivel primero qu'él.<ref name="riviu"/> El Cometa Rápido/Rapidín» (''Fast Foe Comet'') fai que los enemigos muevan el doble de rápidu y, poro, sían más difíciles d'evitar.<ref name="GamesRad"/> A lo último, el Cometa Púrpura» (''Purple Comet'') apaez namái dempués de completar la parte principal del xuegu y obliga al xugador a recoyer cien monedes púrpura —anque n'ocasiones apaecen más monedes de los cien solicitaes pa facilitar la misión, sobremanera en fases que la so dificultá ye alta— qu'apaecen sobre la superficie de dalguna de los quince galaxes del eventu, onde tamién ye posible llograr seis estrelles per cada nivel que ye descubiertu y que, en delles ocasiones, tienen llende de tiempu.<ref name="GT"/> === Poderes === Al igual que na mayoría de los otros xuegos de la serie, Mario puede ganar habilidaes especiales al entrar en contautu con ciertos oxetos. Incorporáronse nueve poderes, representaos con distintos traxes especiales, pa maximizar la esploración del xuegu. D'esa manera, Mario puede tresformase, por casu, nuna [[abeya]] y asina llexar nel aire temporalmente; de la mesma, puede esguilar ciertes parés especiales semejentes a [[Panal|panales de miel]] p'afayar nueves árees, que d'otra manera seríen inaccesibles, xunto cola habilidá de caminar sobre [[nube|nubes]] o enormes flores.<ref name="powerups">{{Cita web |url=http://kotaku.com/310509/super-mario-galaxy-power-ups-revealed |títulu= Super Mario Galaxy Power Ups Revealed |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=McWhertor |nome=Michael |editorial=Kotaku |idioma=inglés }}</ref> Tamién el personaxe puede camudar a un estáu [[pantasma]]górico, colo cual puede volvese invisible y travesar ciertes torgues, primordialmente parés y pequeñes rejillas.<ref name="powerups"/> [[Ficheru:ESRB Everyone.svg|thumb|left|200px|La gran mayoría de los poderes qu'utiliza Mario dientro d'esti títulu, tuvieron les sos bases nos primeros xuegos de la franquicia; sicasí, incluyéronse nuevos poderes p'apurrir una atmósfera fresca».<ref name="miyamoto"/>]] Amás, esisten otros tipos de poderes que dexen atacar a enemigos o alteriar la redolada, tal ye'l casu de la Flor de Fueu», que da'l poder pa refundiar boles de fueu y ser resistente a temperatures estremes.<ref name="powerups"/> Coles mesmes, incorporáronse nuevos oxetos, como la Flor de Xelu», que dexa a Mario crear pequeñes lloses hexagonales de xelu sobre cualquier superficie líquida que tría, xenerando la capacidá de [[Patinaxe sobre xelu|patinar sobre él]].<ref name="powerups"/> Sicasí la duración de cada poder ye llindada, forzando al xugador a completar les misiones nun ralu bien curtiu de tiempu.<ref name="powerlimit">{{Cita web |url=http://www.giantbomb.com/super-mario-galaxy/61-16094/ |títulu=Super Mario Galaxy - Power-Up Forms |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |editorial=GiantBomb. com |idioma=inglés}}</ref> La Estrella Arcoiris» tien adicionalmente la capacidá que da la invencibilidad y la propiedá de ganar a la mayoría d'enemigos, col simple fechu de tocalos, tal qu'en xuegos anteriores;<ref name="powerups"/> amás, el personaxe puede correr y saltar más rápidu de lo normal cuando ta en dichu estáu.<ref name="viciu"/> La Estrella Colorada» ye un últimu oxetu capaz d'otorgar la enerxía necesaria pa volar, y ye llograda dempués de completar una misión especial casi a la fin del xuegu.<ref name="powerups"/> La salú de Mario consiste en trés [[Salú (videoxuegos)|puntos de vida]], controlada por un mididor, que s'escosa progresivamente pol contautu con enemigos o en zones de peligru estremu.<ref name="powerlimit"/><ref name="dada"/> Al nadar, Mario tien un contador de suministru d'aire que s'acaba progresivamente cuando ta somorguiáu por dalgún tiempu na agua, que mengua rápido si'l so mididor principal escósase. Felicidad salú puede recuperase al traviés de la recoyida de monedes, que atópense espardíes por tolos niveles, ente que'l so suministru d'aire puede reponese al alendar burbuyes d'aire somorguiaes na agua, o a cencielles xubiendo a la superficie.<ref name="powerlimit"/><ref name="coins">{{Cita web |url=http://www.nlgaming.com/article/65/super-mario-galaxy-review/ |títulu=Super Mario Galaxy Review |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |editorial=NLG.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111104182756/http://www.nlgaming.com/article/65/super-mario-galaxy-review/ |fechaarchivu=2011-11-04 }}</ref> Cabo añader que, contrariamente a los previos títulos ''Super Mario 64'' y ''Super Mario Sunshine'', en ''Super Mario Galaxy'' nun se compensa al xugador con una estrella cada vez que se recoyer 100 monedes.<ref name="powerlimit"/> Cuando'l mididor de vida balerar por completu, el xugador pierde una vida, forzándolo a tornar al postreru [[Partida guardada|sitiu guardáu]].<ref name="dada">{{Cita web |url=http://gamerlimit.com/2009/02/gamer-limit-review-super-mario-galaxy/ |títulu=Gamer Limit Review: Super Mario Galaxy |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |editorial=Gamer Limit |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100726000713/http://gamerlimit.com/2009/02/gamer-limit-review-super-mario-galaxy/ |fechaarchivu=26 de xunetu de 2010 }}</ref> El mididor de vida puede ser ampliáu temporalmente a seis unidaes, pero solamente al traviés d'un Xampiñón de vida», dempués de resultar estropiáu tres veces por dalgún enemigu o si'l personaxe entra en contautu con una zona de peligru inminente.<ref name="fantasy"/> Otra circunstancia en que puede Mario amontar el so mididor ye cuando ésti sufre una muerte instantánea, faciendo que dicha capacidá retorne a les tres unidaes básiques de vida.<ref name="riviu"/> La muerte del personaxe puede asoceder si ye tragáu por [[sables moventibles]], o por cayer dientro de la fuercia gravitacional que los nucleos de los [[Planeta menor|planetoides]] exercen sobre sí mesmos gracies a los sos [[furacos negros]] y tamién por baxar adientro de [[Pozo#Expresión con "pozu"|pozos ensin fondu]] o abilsos;<ref name="viciu"/> o bien, tar dafechu nel espaciu esterior, ensin un campu de gravedá que caltenga al personaxe suxetu a una plataforma estable;<ref name="hard"/> tamién puede dase'l casu de ser entartalláu por ciertos oxetos, perder una carrera con dalgún personaxe non controlable, o en desfíos especiales.<ref name="coins"/> El xugador puede llograr vides extra, per mediu de Xampiñones Extra», recoyendo 50 monedes ensin perder una vida enantes, o con 50 «Cachos d'Estrella». Dellos Rellumos» de color azul, pueden intercambiar artículos útiles, con namái 30 Cachos d'Estrella, xeneralmente antes d'un enfrentamientu contra un xefe de nivel, en ciertes galaxes.<ref name="fantasy">{{Cita web |url=http://www.fantasymundo.com/articulos/2864/super_mario_galaxy_2 |títulu=Super Mario Galaxy 2: Analís |fechaaccesu=21 d'agostu de 2010 |apellíu=Tapia |nome=José Carlos |editorial=FantasyMundo.com}}</ref> == Controles == El personaxe del xugador ye controláu al traviés del mandu [[Wiimote]] y del [[Nunchuk]].<ref name="Booklet 05">Manual d'instrucciones de ''Super Mario Galaxy'', p.&nbsp;05-06.</ref> Magar la mayoría de les habilidaes que Mario tien fueron tomaes direutamente del xuegu ''[[Super Mario 64]]'', este adquier nuevos movimientos que faen usu de la capacidá del sensor de movimientu exercíu pol punteru del mandu Wiimote. El botón «A» del mandu fai saltar a Mario;<ref name="Booklet 05">Manual d'instrucciones de ''Super Mario Galaxy'', p.&nbsp;05-06.</ref> si prímese esti botón nun tiempu consecutivu, el personaxe va dar saltos cada vez más altos, tales como saltos simples, dobles o triples, rebotar nes parés, y una variedá de [[Saltu mortal|saltos mortales]].<ref name="Booklet 12">Manual d'instrucciones de ''Super Mario Galaxy'', p.&nbsp;12.</ref> [[Ficheru:Australian OFLC G tag logo.svg|150px|thumb|El [[Wiimote]] y el [[Nunchuk]] utilizar pa una amplia variedá d'actividaes que van dende saltos simples hasta l'usu d'ataques complexos col «''Spin Attack''».<ref name="Booklet 11">Manual d'instrucciones de ''Super Mario Galaxy'', p.&nbsp;11 y 12.</ref>]] L'esquema de control más básicu ye'l «cursor d'estrella» (n'inglés: ''Star Pointer'') qu'apaez na pantalla de xuegu marcando la posición del personaxe, que ye controláu pol Wiimote.<ref name="Booklet 09">Manual d'instrucciones de ''Super Mario Galaxy'', p.&nbsp;09.</ref> El papel principal del cursor ye'l de recoyer pequeños cachos especiales con forma de ''[[konpeitos]]'', llamaos «Cachos d'Estrella», que la so función ye la d'atacar y amoriar a los enemigos, llanzándolos escontra ellos per mediu del botón «B». Otra de les sos funciones ye la de manipoliar torgues y apuntar blancos alloñaos cuando s'utiliza dalgún cañón, o bien, alimentar a ciertos personaxes conocíos como «Rellumos Famionos» (''Hungry Lumas''), que tienen la carauterística d'ufiertar nuevos niveles pa la so esploración.<ref name="Booklet 09">Manual d'instrucciones de ''Super Mario Galaxy'', p.&nbsp;09.</ref> De segundes, el cursor puede engabitar al protagonista a ciertes «Estrelles Imán» (''Pull Star'') —la so función ye faer posible el desplazamientu de Mario o Luigi d'un puntu a otru del espaciu y apaecen en ciertos niveles del xuegu— por qu'adulces traviese ciertes seiciones del espaciu.<ref name="Booklet 17">Manual d'instrucciones de ''Super Mario Galaxy'', p.&nbsp;17.</ref> Similarmente, los Bárabos Elásticos» (''Sling Stars'') son oxetos que s'atopen sobre pequeños meteoritos qu'ayuden a Mario a treslladase d'un llugar a otru onde nun esiste una superficie estable, esto ye, esti atopa sobre'l vacíu, y poro, suxetar a estos oxetos col fin d'algamar dalguna «Power Star» a la fin de dellos llaberintos especiales.<ref name="viciu"/><ref name="hard">{{Cita web |url=http://www.hardgame2.com/nwii/articulo-2501.html&page=2 |títulu=Analís: Super Mario Galaxy |fechaaccesu=14 d'avientu de 2010 |apellíu=Alperi Río |nome=Miguel |fecha=19 de payares de 2010 |editorial=HardGame2.com}}</ref> A lo último, si'l xugador entra nuna burbuya, el cursor d'estrella puede usase pa soplar aire sobre la burbuya col fin d'influyir na direición y velocidá cola qu'ésta se mueve.<ref name="Booklet 19">Manual d'instrucciones de ''Super Mario Galaxy'', p.&nbsp;19.</ref> En determináu momentu ye posible inclusive retirar nieve y mover verde p'afayar oxetos o llugares secretos sobre una superficie cola ayuda del punteru. Luigi controlar de forma idéntica a Mario, sicasí, el primeru tien una meyor capacidá de saltu y menor tracción trasera al momentu de cayer al suelu, lo que provoca que ciertes partes del xuegu facilítense o compliquen dependiendo de la situación y de les árees nes que'l personaxe atópese.<ref name="Booklet 05">Manual d'instrucciones de ''Super Mario Galaxy'', p.&nbsp;05-06.</ref> El Nunchuk, apurre ciertos movimientos y aiciones que, complementaes colos saltos y acrobacies realizaes cola ayuda del mandu, aproven una mayor potencia en comparanza colos movimientos normales del personaxe.<ref name="smg"/> Col botón «C» la cámara puede enfocase a la parte posterior del personaxe, ganando una meyor perspeutiva y visibilidá al momentu d'esplorar y de movese per árees estenses o bien estreches.<ref name="Booklet 09">Manual d'instrucciones de ''Super Mario Galaxy'', p.&nbsp;09.</ref> Coles mesmes, col botón «Z» ye posible realizar acrobacies especiales como salto bomba, agachase, buciar y realizar saltos llargos.<ref name="Booklet 12">Manual d'instrucciones de ''Super Mario Galaxy'', p.&nbsp;12.</ref> La capacidá principal del Nunchuk ye la de mover a Mario al traviés de toles árees, per mediu del ''stick'' analóxicu.<ref name="Booklet 09">Manual d'instrucciones de ''Super Mario Galaxy'', p.&nbsp;09.</ref> El xugador llogra, nuna etapa bien prematura del xuegu, la capacidá de realizar una téunica denomada «xiru» (''Spin Attack''), que primeramente apaeciera nel xuegu ''[[Super Mario Bros. 3]]'', cola cual pueden concretase ciertes fases del xuegu y mover oxetos; anque principalmente rícase pa ganar a los enemigos, tamién ye posible combinala con un saltu cualesquier, y asina el saltu puede volvese más llargu, y poro, llógrase algamar distancies entá mayores de les que de normal se llograríen con un saltu estándar.<ref name="IGN-100">{{Cita web |url=http://top100.ign.com/2007/ign_top_game_39.html |títulu=IGN Top 100 Games 2007: 39 Super Mario Bros. 3 |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |editorial=IGN |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170409163615/http://top100.ign.com/2007/ign_top_game_39.html |fechaarchivu=2017-04-09 }}</ref> De manera análoga, gracies a esta téunica, Mario llogra l'ayuda d'aniellos estelares pa poder viaxar al traviés del espaciu y percorrer llargues distancies. El xiru tamién s'utiliza en plantes trepadores, nel [[patinaxe sobre xelu]], p'afloxar ciertos torniellos y p'activar ciertos poderes (''Power-Ups'').<ref name="Booklet 19">Manual d'instrucciones de ''Super Mario Galaxy'', p.&nbsp;19.</ref> Ye posible realizar felicidá téunica per mediu del Wiimote, a cencielles ximelgándolo, o bien col Nunchuk. Otres funciones que s'implementen col Wiimote solo tán disponibles pa ciertes misiones curties, tales como [[surf]]ear sobre una [[mantarraya]] o permediar una pelota xigante pa rodar sobre ella al traviés de delles torgues.<ref name="Booklet 19">Manual d'instrucciones de ''Super Mario Galaxy'', p.&nbsp;19.</ref><ref name="secretos"/> === Multixugador === ''Super Mario Galaxy'' ye esencialmente un xuegu pa un solu xugador.<ref name="smg">{{cita videoxuegu |títulu=Super Mario Galaxy |desarrollador=Nintendo EAD Tokiu |publicador=Nintendo |fecha=19 de payares de 2007 |plataforma=Nintendo Wii |versión=1 |idioma=xaponés}}</ref> A pesar d'ello, el xuegu cunta con una manera cooperativa, siendo la primer vegada en tola serie de ''Mario'' en tres dimensiones na que ye posible xugar simultáneamente con un segundu xugador; nél, dos xugadores pueden controlar al personaxe, afectando'l desempeñu del mesmu.<ref name="Booklet 19"/> Dichu comandu recibe'l nome de «Cooperativu Galácticu» (n'inglés: ''Co-Star Mode'') y consiste en que'l primer xugador controla los movimientos del personaxe, en cuantes que'l segundu namái enfócase na recoyida de Cachos d'Estrella colos que puede atacar y desorientar a los enemigos.<ref name="Booklet 19"/> Ente que el primer xugador de normal puede realizar esa actividá, el segundu poder realizar ensin restricciones, inclusive nos eventos especiales, cosa que'l primeru nun puede faer.<ref name="galactico">{{Cita web |url=http://www.meristation.com/v3/des_analisis.php?pic=WII&id=cw47346d5756b4d&idj=cw4460ec1y532db&idp=&tipu=art&c=1&pos=0 |títulu=Super Mario Galaxy: Galácticu |fechaaccesu=15 d'agostu de 2010 |apellíu=Borrego Polo |nome=Fernando |editorial=Meristation.com }}</ref> El cursor d'estrella camuda de color en cada unu, pos pal primer xugador ye, xeneralmente, d'una tonalidá azul y pal segundu ye de color mariellu.<ref name="secretos"/> El segundu xugador ye capaz d'impulsar un saltu al personaxe o aumentar l'altor del mesmu, activándose xusto nel momentu que dambos xugadores primen el botón «A» cuando ye riquíu.<ref name=multiplayer/> Ye importante señalar que'l segundu xugador nun riquir d'un Nunchuk pa xugar.<ref name="galactico"/> La pantalla principal pa la seleición de partida ufierta un conxuntu de seis perfiles pa xugar de distintes maneres el mesmu xuegu.<ref name="secretos"/> El xugador escueye un [[Avatar (sociedá virtual)|avatar]] que lo represente, d'ente dellos programaos nel xuegu, rellacionaos cola saga de ''Mario'', o tamién ye posible utilizar a un [[Mii]].<ref name="galactico"/> Amás, cuando se remata una partida, dempués de consiguir la totalidá de les «Power Stars» y de ganar a Bowser dos veces, l'avatar del xugador va rellumar a manera de reconocencia por completar el xuegu.<ref name="secretos">{{Cita web |url=http://dswii.es/6205/dellos secretos-y-intereses-de-super-mario-galaxy/ |títulu=Dalgunos secretos ya intereses de Super Mario Galaxy |fechaaccesu=15 d'agostu de 2010 |apellíu=F.P. |nome=Fabio |editorial= GameTrailers}}</ref> Esta cualidá de multixugador simultáneu aplicóse darréu a la secuela d'esti títulu, calteniendo los elementos utilizaos primeramente, xunto con otres meyores y aplicaciones perfeccionaes col fin de facilitar el desempeñu nel xuegu. Adicionalmente, tamién foi usada, d'una manera más avanzada, pal xuegu ''[[New Super Mario Bros. Wii]]''.<ref name=multiplayer>{{Cita web |url=http://multiplayerblog.mtv.com/2007/11/14/how-super-mario-galaxy-multiplayer-works-video/ |títulu=How 'Super Mario Galaxy' Multiplayer Works (Video) |fechaaccesu=15 d'agostu de 2010 |apellíu=Totilo |nome=Stephen |editorial=MTV.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151105063859/http://multiplayerblog.mtv.com/2007/11/14/how-super-mario-galaxy-multiplayer-works-video/ |fechaarchivu=2015-11-05 }}</ref> == Producción == === Desenvolvimientu === {| {{tablaguapa}} style="float: right; margin-left: 25px; font-size: 95%;" !width="125px"| Direutor |width="140px"| &nbsp;[[Yoshiaki Koizumi]] |- ! Diseñu del conceutu de xuegu | &nbsp;[[Shigeru Miyamoto]] |- ! Diseñu de personaxes | &nbsp;Kenta Motokura<br />&nbsp;Kazumi Yamaguchi |- ! Programador principal | &nbsp;Atsushi Yamaguchi |- ! Diseñu de niveles | &nbsp;Koichi Hayashida |- ! Ilustradores | &nbsp;Nanako Kinoshita<br />&nbsp;Kazuma Norisada |- ! Diseñu gráficu | &nbsp;Yumiko Matsumiya |- ! Direutor de progamación | &nbsp;Takeshi Hayakawa |- ! Música | &nbsp;Mahito Yokota<br />&nbsp;[[Kōji Kondō]] |- ! Guionistes | &nbsp;Takayuki Ikkaku |- ! Test | &nbsp;NOA Product Testing<br />&nbsp;NOE Testing Team |- ! Productores | &nbsp;Shigeru Miyamoto<br />&nbsp;Takao Shimizu |- ! Productor executivu | &nbsp;[[Satoru Iwata]] |- | style="text-align: center; padding: 0;font-size: 80%;"| ''Referencies'' | style="text-align: center; padding: 0;"|<ref name="équipe de développement">{{Cita web |url=http://www.mobygames.com/game/wii/super-mario-galaxy/credits |títulu=Game Credits for Super Mario Galaxy |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |editorial=MobyGames |idioma=inglés}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.gamefaqs.com/wii/915692-super-mario-galaxy/data |títulu= Super Mario Galaxy Release Information for Wii |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2010 |editorial=GameFAQs.com |idioma=inglés}}</ref> |} El conceutu pal videoxuegu de ''Super Mario Galaxy'' foi adoptáu a partir de les idees surdíes col ''[[Demo (videoxuegos)|demo]]'' de ''[[Super Mario 128]]'' que foi presentáu nel eventu [[Nintendo Space World]] nel añu 2000, pa demostrar el [[MIPS|poder de procesamientu]] de la consola [[Nintendo GameCube]].<ref name="GDC"/> El direutor de la presentación (y tamién de ''Super Mario Galaxy'') [[Yoshiaki Koizumi]], quería qu'unu de les traces distintives de la versión ''demo'' —una serie de plataformes esfériques»— fuera incorporáu siquier nun xuegu posterior, anque esto retardóse por cuenta de qu'implicaba coles mesmes una serie d'imposibilidaes téuniques» nel sistema de xuegu.<ref name="Iwata Asks 1.1">{{Cita web |url=http://us.wii.com/iwata_asks_vol1_index.jsp |títulu=How Super Mario Galaxy was Born |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Satoru |nome=Iwata |editorial=Nintendo |idioma=inglés}}</ref> Al creador de Mario, [[Shigeru Miyamoto]], foi-y suxeríu que trabayara nel próximu títulu de la serie, que sería unu a «gran escala», una vegada que terminara la producción del xuegu ''[[Donkey Kong Jungle Beat]]'', desenvueltu por [[Nintendo Entertainment Analysis and Development#EAD Tokyo|EAD Tokiu]], a finales de 2004; lo anterior debióse tamién a que se sentía primíu al respeutive de que'l conceutu de les plataformes esfériques» fuera incorporáu en ''Galaxy''.<ref name="Galaxy in">{{Cita web |url=http://e3.gamespot.com/story.html?sid=6174737&pid=915692&tag=topslot;title;2&om_act=convert&om_clk=topslot |títulu=E3 '07: Miyamoto shows off Super Mario Galaxy |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Shoemaker |nome=Brad |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120217043548/http://e3.gamespot.com/story.html?sid=6174737&pid=915692&tag=topslot%3Btitle%3B2&om_act=convert&om_clk=topslot |fechaarchivu=17 de febreru de 2012 }}</ref><ref name="Iwata Asks 1.1" /> Durante dichu proyeutu, Miyamoto previsualizó la idea de crear un nuevu xuegu que fora «activu y con sensación de llibertá», yá que mientres taba trabayando n'otros xuegos, tenía un [[hámster]], qu'un amigu so dexáralu na so casa por que lu curiara, sicasí, dempués d'un tiempu se encariñó col [[royedor]] faciendo qu'ésti-y inspirara a crear un xuegu pocu convencional», yá que mientres reparaba les actividaes de la mascota veníen-y múltiples idees a la cabeza alrodiu de lo que podría ser un nuevu xuegu de ''Mario'', na qu'ésti pudiera movese llibremente tal y cómo lo fai un hámster.<ref name="hamster">{{Cita web |url=http://www.andriasang.com/y/blog/2010/02/08/media_arts_festival/ |títulu=Miyamoto Speaks at Arts Festival |fechaaccesu=5 de setiembre de 2010 |apellíu=Gantayat |nome=Anoop |editorial=Andrasiang.com, Gaming News from Japan |idioma=inglés |urlarchivu=https://archive.today/20130505223346/http://andriasang.com/comgzd/media_arts_festival/ |fechaarchivu=5 de mayu de 2013 }}</ref> En total, riquiéronse tres meses pa diseñar un [[prototipu]] del sistema de [[física]] qu'utiliza'l xuegu, optándose por utilizar una especie de plataformes esfériques», que afadríense meyor a manera de pequeños [[Planeta menor|planetoides]] allugaos nel espaciu esterior, col conceutu de «[[gravedá]]» como principal carauterística.<ref name="Iwata Asks 1.1" /> Durante'l desenvolvimientu, los diseñadores intercambiaben idees frecuentemente con Miyamoto, dende la so oficina en Kyoto, alrodiu de cómo taría diseñáu'l xuegu.<ref name="Iwata Asks 1.1" /> Miyamoto terminó arreyándose en ''Galaxy'', inclusive entá más de lo que tuvo nes producciones previes de ''[[Super Mario 64]]'' y ''[[Super Mario Sunshine]]''.<ref name="Iwata Asks 1.1" /> El conceutu del xiru» de Mario a manera d'ataque (n'inglés: «''Spin Attack''») producir durante les primeres etapes de desenvolvimientu, cuando se decidió que saltar sobre los enemigos nun mapa esféricu sería complicáu pa dellos xugadores. Primeramente, propúnxose la idea d'ufierta-y al xugador un tipu d'ataque en forma de 'xiru' que yera activáu por aciu un movimientu nel comandu del Nunchuk, anque tres la implementación del [[detector de movimientu]] na consola de [[Wii]] confirmóse qu'esto sería aplicáu al mandu del [[Wiimote|Wii Remote]], colo cual esti ataque foi camudáu p'activase al traviés d'un simple movimientu en dichu mando.<ref name="Iwata Asks 1.3">{{Cita web |url=http://us.wii.com/iwata_asks_vol1_page3.jsp |títulu=A Mario Even Beginners Can Play |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Koizumi |nome=Yoshiaki |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110929215414/http://us.wii.com/iwata_asks_vol1_page3.jsp |fechaarchivu=2011-09-29 }}</ref> Suxirióse por primer vegada, per parte del xerente xeneral de desenvolvimientu y analís de Nintendo, [[Takashi Tezuka]], que'l xuegu cuntaría con una capacidá de cooperación simultánea, d'alcuerdu al sitiu de reseñes [[IGN (sitiu web)|IGN]].<ref name="ign review"/> La capacidá de xuegu con dos xugadores foi confirmada más tarde, xunto con informes d'un equipu d'esperimentación, mesmos que reportaben la posibilidá de realizar aiciones col [[Wiimote|control del Wii]], por que un xugador pudiera remanar a Mario, ente que l'otru aidar nes sos misiones; sofitáu poles suxerencies feches por Miyamoto, el segundu podría tener la capacidá d'afectar el progresu de Mario. Más tarde revelóse, nel eventu Y₃ de 2007, que Nintendo quería que la manera cooperativa llevar a cabu de manera permanente, cola posibilidá d'aportar a él en cualquier momentu.<ref name="Booklet 19"/> Mentanto, Koizumi propunxo que'l [[Salú (videoxuegos)|parámetru de vida]] de Mario tenía que tar constituyíu por trés puntos de salú, una per cada dañu infligido por un enemigu, a diferencia de les ocho unidaes de vida que'l personaxe tenía nos dos apurres anteriores; ante ello tamién decidió implementase el conceutu de les vides extras, a manera de xampiñones verdes y dellos puntos de restauración» (n'inglés: ''checkpoints''), p'asina poder dar un equilibriu a la dificultá del xuegu; [[Satoru Iwata]] señaló al respeutu: {{cita|«[...] El fechu de que sí camuda'l factor d'intensidá al respeutive de los trés o ocho puntos de vida, ye representativu p'aquel xugadores que nun se dan cuenta realmente de que'l xuegu camuda drásticamente»|—Satoru Iwata; 11 de xunu, 2008.<ref>{{Cita web |url= http://uk.wii.com/software/interviews/mario_galaxy/vol1/page4.html |títulu= Interview with Satoru Iwata |fechaaccesu= 14 d'agostu de 2010 |editorial= Wii.com |idioma= inglés |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080611192134/http://uk.wii.com/software/interviews/mario_galaxy/vol1/page4.html |fechaarchivu= 11 de xunu de 2008 }}</ref>}} Durante la producción de la consola portátil con [[Estereoscopía|gráficos estereoscópicos]], la [[Nintendo 3DS]], Nintendo esperimentara colos gráficos de ''Galaxy'', pos d'alcuerdu a pallabres de [[Hideki Konno]], el xuegu podría aportar a un «[bon xuegu con un] potencial del usu de los gráficos en 3D»; esto fixo col fin de comprobar que la portátil puede ufiertar una perpectiva de xuegu distintu a la yá establecida con anteriores consoles, como cola [[Virtual Boy]].<ref>{{Cita web |url=http://www.geekosystem.com/nintendo-3ds-virtual-boy/ |títulu=Nintendo 3DS: How Nintendo Has Learned Its Lesson Since Virtual Boy |fechaaccesu=13 d'abril de 2011 |apellíu=Quigley |nome=Robert |fecha=23 de marzu de 2010 |editorial=GeekOSystem.com |idioma=inglés}}</ref> ''Galaxy'' nun foi l'únicu xuegu que s'utilizara pa expirementar los gráficos en 3D, pos con ''[[Luigi's Mansion]]'' y ''[[Animal Crossing]]'' tamién se teníen mires pa un llanzamientu con gráficos esteroscópicos.<ref>{{Cita web |url=http://dswii.es/35747/nintendo-esperimentu-con-un-super-mario-galaxy-con-efeutu-3d-estereoscopico/ |títulu=Nintendo esperimentó con un Super Mario Galaxy con efeutu 3D estereoscópicu |fechaaccesu=11 d'abril de 2011 |fecha=8 de marzu de 2011 |editorial=DSWii.es}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.vandal.net/noticia/54306/nintendo-esperimento-les-3d-con-super-mario-galaxy/ |títulu=Nintendo esperimentó les 3D con Super Mario Galaxy |fechaaccesu=11 d'abril de 2011 |apellíu=Escandell |nome=Daniel |fecha=8 de marzu de 2011 |editorial=Vandal.net}}</ref> === Banda sonora === {{Ficha d'álbum |nome = Super Mario Galaxy: Original Soundtrack |tipu = [[Banda sonora]] |artista = [[Mahito Yokota]] y [[Kōji Kondō]], interpretada pola ''Mario Galaxy Orchestra'' |llanzamientu = [[24 de xineru]] de [[2008]] (EE. UU)<ref name="eua">{{Cita web |url=http://www.allmusic.com/album/r1340965 |títulu=(((Super Mario Galaxy - Overview))) |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2010 |editorial=AllMusic.com |idioma=inglés}}</ref><br /> [[29 de febreru]] de [[2008]] (Xapón)<ref name="japones">{{Cita web |url=http://www.play-asia.com/paOS-13-71-8l-49-en-70-2l42.html |títulu= Video Game Soundtrack - Super Mario Galaxy |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2010 |editorial=Play-asia.com |idioma=inglés}}</ref> |grabación = |género = [[Música de videoxuegos]] |duración = 67:05 (''Original Edition'')<ref name="vgmdb2">{{Cita web |url=http://vgmdb.net/album/5409 |títulu=SUPER MARIO GALAXY ORIXINAL SOUND TRACK/スーパーマリオギャラクシーサウンドトラック |fechaaccesu=22 d'agostu de 2010 |editorial=VGMdb.com |idioma=inglés}}</ref><br />129:54 (''Platinum Edition'')<ref name="vgmdb"/> |discográfica = [[Club Nintendo]]<ref name="eua"/><ref name="japones"/> |productor = |compilador = |calificación = * [[Amazon.com]] {{Rating|4|5|}}<ref>{{Cita web |url=http://www.amazon.com/Super-Mario-Galaxy-Orixinal-Soundtrack/dp/B001DO3TFK/ref=sr_1_1?ie=UTF8&qid=1286665242&sr=1-1 |títulu= Super Mario Galaxy Original Soundtrack |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2010 |editorial=Amazon.com |idioma=inglés}}</ref> |certificación= |posicionamiento = |cronoloxía = la ''Mario Galaxy Orchestra'' |anterior = |actual = Super Mario Galaxy |posterior = [[Super Mario Galaxy 2]] |añoA = |añoAc = 2007 |añoP = 2010 }} [[Ficheru:Newpegi 3.svg|thumb|left|La mayor parte de los comentarios fechos per parte de la crítica consisten n'aponderamientos sobre la composición [[orquesta]]l cola que foi realizáu'l títulu.<ref name="Orchestra">{{Cita web |url=http://www.wiisworld.com/wii-news/mario-galaxy-wins-2007-edge-awards.html |títulu=Galaxy wins EDGE's Best Game 2007 |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |editorial=Wii's World |idioma=inglés}}</ref>]] Durante'l desenvolvimientu, [[Mahito Yokota]], encargáu de la composición musical, quixo que la partitura de ''Super Mario Galaxy'' fora d'estilu [[Música llatina|llatín]]; en total, compunxo ventiocho tarrezas musicales pal xuegu.<ref name="Iwata Asks 1.1"/> La razón d'esto ye que ciertos instrumentos de percusión llatinos yá s'usaren n'anteriores xuegos de ''Mario'', como los [[Tambores metálicos de Trinidá y Tobagu|tambores metálicos]], los [[bongó]]s y les [[Conga (instrumentu musical)|congues]].<ref name="Iwata Asks 3.2">{{Cita web |url=http://us.wii.com/iwata_asks_vol3_page2.jsp |títulu=A Sound That Defines Mario |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Kondō |nome=Kōji |editor= Nintendo |editorial=Wii.com |idioma=inglés}}</ref> Pa la tema principal del xuegu, Yokota usó preseos llatinos y un [[sintetizador]] pa crear los soníos galácticos.<ref name="Iwata Asks 3.3">{{Cita web |url=http://us.wii.com/iwata_asks_vol3_page3.jsp |títulu=Making it Sound like Space |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Yokota |nome=Mahiko |editorial=Wii.com |idioma=inglés}}</ref> Dicha pieza foi aprobada por [[Yoshiaki Koizumi]], el diseñador del xuegu, pero cuando esta pieza presentóse-y a [[Kōji Kondō]], ésti dixo que'l cantar nun yera bona. Acordies con Yokota, él siempres tuvo la perceición de que ''[[Mario (serie)|Mario]]'' ta dirixíu escontra'l públicu infantil, lo cual obligó-y a crear «música llinda» pa poder atraer a los neños.<ref name="Iwata Asks 3.2"/> Tres meses dempués, presentó tres composiciones a [[Shigeru Miyamoto]]: una con soníu orquestal, otra qu'entemecía la orquesta con música pop, y la postrera namái con música pop.<ref name="Iwata Asks 3.3"/> Poco dempués, Miyamoto escoyó la pieza orquestal, que fuera escrita por Kondō y dende esi momentu la banda sonora del xuegu foi compuesta con una [[orquesta sinfónica]].<ref name="Iwata Asks 3.3"/> Anque'l responsable del soníu yera Yokota, ésti pidió a Kondō que creara delles pieces (cuatro en total) por qu'hubiera variedá musical, y asina nun predominara l'estilu d'un solu compositor.<ref name="Iwata Asks 1.1"/> Al respeutive del usu d'una orquesta pa componer les temes musicales de ''Super Mario Galaxy'', a diferencia de les avezaes melodíes en interfaz [[MIDI]] qu'había veníu usando Nintendo en tiempos recién, Yokota comentó: «Creo que'l poder abondoso de la espresión inherente nuna orquesta en direuto ayuda a los xugadores a aumentar les sos mires pol universu vastu y desconocíu [...] Incluyimos pieces orquestales que camuden de forma harmónica acorde a la interactividad del xuegu».<ref name="musicIGN">{{Cita web |url=http://music.ign.com/articles/870/870662p2.html |títulu=The Music of Super Mario Galaxy |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2010 |apellíu=Van Zelfden |nome=Alex |editorial=IGN Music |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080921203912/http://music.ign.com/articles/870/870662p2.html |fechaarchivu=2008-09-21 }}</ref> Durante'l procesu de grabación, Kondō preguntaba de cutiu a la orquesta si yera posible tocar los [[tempos]] d'una manera desigual pa sincronizalos perfectamente col restu de la mayoría de los movimientos fechos por Mario. Per otra parte, mentó qu'inclusive los efeutos de soníu encaxaben na partitura si'l xugador escuchaba con atención.<ref name="Iwata Asks 3.3" /> Cabo mentase que Miyamoto tuvo presente durante les sesiones de grabación del compilatorio.<ref name="musicIGN"/> La banda sonora oficial llanzóse'l 24 de xineru de 2008, como esclusiva del ''[[Club Nintendo]]'' de Xapón pa los sos miembros, col nome de ''Mario Galaxy Orchestra''.<ref name="japones"/> El conxuntu llanzar en dos ediciones: la llamada ''Original Soundtrack'', con 28 pistes del xuegu,<ref name="vgmdb2"/> y la ''Platinum Edition'', que cunta con 81 cantares estremaos en dos discos.<ref name="vgmdb"/> La banda sonora ganó numberosos premios de la crítica, como'l de «Meyor diseñu d'Audiu» per parte de la revista británica ''[[Edge (revista)|Edge]]''.<ref name=Orchestra/> Nuna reseña fecha pol sitiu web Gaming Age, comentóse que'l ''soundtrack'' de ''Galaxy'' «ye'l meyor de cualquier xuegu de ''Mario''. Non solamente trátase de soníos épicos, sinón que ye un material épico en sí. Les pistes tópense maraviosamente compuestes y afáense a cada nivel de forma perfecta».<ref name="reseña33">{{Cita web |url=http://www.gaming-age.com/cgi-bin/reviews/review.pl?sys=wii&game=mario_galaxy |títulu=Super Mario Galaxy (Wii) |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2010 |editorial=Gaming-age.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101129081101/http://www.gaming-age.com/cgi-bin/reviews/review.pl?sys=wii&game=mario_galaxy |fechaarchivu=2010-11-29 }}</ref> De forma similar, na evaluación respeutiva del sitiu Adventurelantern.com, comentóse que «cada pista musical tien una especie de tema heroica adictivu pos el xuegu tien los ritmos de jazz de los vieyos títulos de ''Mario'' y exitosamente esperimenta con un tonu más orquestal. La resultancia siéntese como si una verdadera aventura tuviera tomando llugar».<ref name="reseña66">{{Cita web |url=http://www.adventurelantern.com/reviews/SuperMarioGalaxy/SuperMarioGalaxy.htm |títulu=Super Mario Galaxy |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2010 |editorial=Adventurelantern.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304191952/http://www.adventurelantern.com/reviews/SuperMarioGalaxy/SuperMarioGalaxy.htm |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> De siguío, caúna de les pistes coles sos respeutives duraciones, d'alcuerdu a la ''Platinum Edition''.<ref name="vgmdb">{{Cita web |url=http://vgmdb.net/album/5411 |títulu=SUPER MARIO GALAXY ORIXINAL SOUND TRACK Platinum Version / スーパーマリオギャラクシーサウンドトラック　プラチナバージョン |fechaaccesu=15 d'agostu de 2010 |editorial=VGMdb |idioma=inglés}}</ref> <center> {{Llista de cantares | despintar = si | títulu = ''Super Mario Galaxy: Discu Non. 1'' | duración_total = 67:25 | title1 = Overture | length1 = 1:23 | title2 = {{nihongo|Starbit Festival|星くず祭|Hoshikuzu-sai|Stardust Festival}} | length2 = 1:29 | title3 = {{nihongo|Attack of the Airships|襲来！クッパ船団|Shinryaku! Kuppa sendan|Invasion! Bowser fleet}} | length3 = 1:19 | title4 = {{nihongo|Catastrophe|カタストロフィー|Katasutorofī}} | length4 = 0:54 | title5 = {{nihongo|Peach's Castle Stolen|うばわれたピーチ城|Ubawa reta Pīchi-Jō|The Castle of Peach Flies}} | length5 = 0:32 | title6 = {{nihongo|Enter the Galaxy|Into the Galaxy}} | length6 = 1:25 | title7 = {{nihongo|Egg Planet|エッグプラネット|Eggupuranetto}} | length7 = 2:41 | title8 = {{nihongo|Rosalina in the Observatory 1|天文台のロゼッタ1|Tenmondai non Rozetta 1|Rosetta of the Observatory 1}} | length8 = 2:27 | title9 = {{nihongo|The Honeyhive|ミツバチの王国|Mitsubachi non Ōkoku|Honey Bee Kingdom}} | length9 = 2:37 | title10 = {{nihongo|Space Junk Road|スターダストロード|Sutādasutorōdo|Star Dust Road}} | length10 = 3:21 | title11 = {{nihongo|Battlerock Galaxy|バトルロック|Batorurokku|Battle Rock}} | length11 = 3:20 | title12 = {{nihongo|Beach Bowl Galaxy|グラスビーチ|Gurasubīchi|Grass Beach}} | length12 = 2:21 | title13 = {{nihongo|Rosalina in the Observatory 2|天文台のロゼッタ2|Tenmondai non Rozetta 2|Rosetta of the Observatory 2}} | length13 = 2:24 | title14 = {{nihongo|Enter Bowser Jr.!|クッパJr.登場|Kuppa-san Juniō tō nobori ongaku|Koopa Jr. Appears}} | length14 = 2:54 | title15 = {{nihongo|Waltz of the Boos|テレサワルツ|Teresawarutsu|Teresa Waltz}} | length15 = 2:42 | title16 = {{nihongo|Buoy Base Galaxy|フローターランド|Furōtārando|Floater Land}} | length16 = 3:11 | title17 = {{nihongo|Gusty Garden Galaxy|ウィンドガーデン|O indogādean|Wind~Garden}} | length17 = 3:44 | title18 = {{nihongo|Rosalina in the Observatory 3|天文台のロゼッタ3|Tenmondai non Rozetta 3|Rosetta of the Observatory 3}} | length18 = 2:44 | title19 = {{nihongo|King Bowser|宿敵クッパ大王|Shukuteki Kuppā Daiō|Nemesis Great King Koopa}} | length19 = 3:14 | title20 = {{nihongo|Melty Molten Galaxy|ヘルプロミネンス|Herupurominensu|Hell Prominence}} | length20 = 4:08 | title21 = {{nihongo|The Galaxy Reactor|ギャラクシープラント|Gyarakushīpuranto|Galaxy Plant}} | length21 = 2:27 | title22 = {{nihongo|Final Battle with Bowser|大王星の決戦|Daiō-boshi non kessen|Decisive Battle at the Great King Star}} | length22 = 2:25 | title23 = {{nihongo|Daybreak - A New Dawn|夜明け～新しい朝～|Yoake〜atarashii ruste〜|Dawn ~A New Morning~}} | length23 = 0:56 | title24 = {{nihongo|Birth|誕生|Shussan}} | length24 = 1:56 | title25 = {{nihongo|Super Mario Galaxy|スーパーマリオギャラクシー|Sūpā Mario Gyarakushī}} | length25 = 4:03 | title26 = {{nihongo|Purple Comet|パープルコメット|Pāpurukometto}} | length26 = 3:02 | title27 = {{nihongo|Blue Sky Athletic|青空アスレチック|Aozora asurechikku}} | length27 = 1:10 | title28 = {{nihongo|Super Mario 2007|スーパーマリオ2007|Sūpāmario 2007}} | length28 = 2:19 }} {{Llista de cantares | despintar = si | títulu = ''Super Mario Galaxy: Discu Non. 2'' | duración_total = 62:58 | title1 = {{nihongo|File Select|ファイルセレクト|Fairuserekuto}} | length1 = 0:53 | title2 = {{nihongo|Luma|チコ|Chiko|Tico}} | length2 = 0:56 | title3 = {{nihongo|Gateway Galaxy|へブンズドア|Y bunzudoa|Heaven's Door}} | length3 = 2:02 | title4 = {{nihongo|Stolen Grand Star|とらわれしグランドスター|Torawareshi gurandosutā|Imprisoned Grand Star|}} | length4 = 0:35 | title5 = {{nihongo|To the Observatory Grounds 1|ほうき星の天文台へ1|Hōkiboshi non tenmondai wa y 1|From the Observatory to the Comet 1}} | length5 = 0:45 | title6 = {{nihongo|Observation Dome|天文ドーム|Tenmon dōmu|Astronomy Dome}} | length6 = 1:58 | title7 = {{nihongo|Course Select|コースセレクト|Kōsuserekuto}} | length7 = 0:41 | title8 = {{nihongo|Dino Piranha|ディノパックン|Dinopakkun|Dino Packun}} | length8 = 1:13 | title9 = {{nihongo|A Chance to Grab a Star!|スターゲットチャンス|Sutāgettochansu|Star Get Chance}} | length9 = 0:55 | title10 = {{nihongo|A Tense Moment|緊迫|Kinchō|Tension}} | length10 = 0:41 | title11 = {{nihongo|Big Bad Bugaboom|クワカブト一家の逆襲|Kuwakabuto ikka non gyakushū|The Mole Tribe Counterattacks}} | length11 = 1:58 | title12 = {{nihongo|King Kaliente|オタキング|Otakingu|Hot King}} | length12 = 1:11 | title13 = {{nihongo|The Toad Brigade|キノピオ探検隊|Kinopio tanken-tai|Toad Expedition Party}} | length13 = 0:41 | title14 = {{nihongo|Airship Armada|シッププラント|Shippupuranto|Ship Plant}} | length14 = 2:21 | title15 = {{nihongo|Aquatic Race|オーシャンレース|Ōshanrēel so|Ocean Race}} | length15 = 1:22 | title16 = {{nihongo|Space Fantasy|宇宙幻想|Uchū gensō|Cosmos Illusion}} | length16 = 2:00 | title17 = {{nihongo|Megaleg|メガレッグ|Megareggu}} | length17 = 1:31 | title18 = {{nihongo|To the Observatory Grounds 2|ほうき星の天文台へ2|Hōkiboshi non tenmondai wa y 2|From the Observatory to the Comet 2}} | length18 = 0:30 | title19 = {{nihongo|Space Athletic|宇宙アスレチック|Uchū asurechikku|Athletic Cosmos}} | length19 = 1:16 | title20 = {{nihongo|Speedy Comet|レッドコメット|Reddokometto|Rede Comet}} | length20 = 1:52 | title21 = {{nihongo|Beach Bowl Galaxy - Undersea|Gurasubīchi〜kaichū〜|Grass Beach ~Undersea~}} | length21 = 1:31 | title22 = {{nihongo|Interlude|間奏曲|Kansōkyoku|Intromision}} | length22 = 0:38 | title23 = {{nihongo|Bowser's Stronghold Appears|クッパ砦出現|Kuppa toride shutsugen|Koopa's Fortress Apears}} | length23 = 0:52 | title24 = {{nihongo|The Fiery Stronghold|クッパ砦の死闘|Kuppa toride no shitō|Fight to the Death at Koopa's Fortress }} | length24 = 2:11 | title25 = {{nihongo|The Big Staircase|大階段|Daikaidan|}} | length25 = 0:36 | title26 = {{nihongo|Bowser Appears|クッパ大王登場|Kuppa daiō tōjō|King Koopa's Entrance}} | length26 = 0:32 | title27 = {{nihongo|Star Ball|タマコロ1|Tamakoro 1|Ball Rolling 1}} | length27 = 1:04 | title28 = {{nihongo|Library|書斎|Jonya|Study}} | length28 = 0:58 | title29 = {{nihongo|Buoy Base Galaxy - Undersea|フローターランド～海中～|Furōtārando〜 kaichū〜|Floater Land ~Undersea~}} | length29 = 1:55 | title30 = {{nihongo|Rainbow Mario|レインボーマリオ|Reinbōmario}} | length30 = 0:31 | title31 = {{nihongo|Chase the Bunnies!|うさぎを追いかけろ！|Usagi o oikakero!|Chase the Rabbits!}} | length31 = 1:07 | title32 = {{nihongo|HELP!|助けて！|Tasukete!|HELP!}} | length32 = 0:28 | title33 = {{nihongo|Major Burrows|モグキング|Mogukingu|Mog King}} | length33 = 0:55 | title34 = {{nihongo|Pipe Interior|土管内部|Dokan naibu|Inside the Drainpipe}} | length34 = 0:44 | title35 = {{nihongo|Cosmic Comet|シャドウコメット|Shadoukometto|Shadow Comet}} | length35 = 0:56 | title36 = {{nihongo|Drip Drop Galaxy|ティアドロップ|Tiadoroppu|Teardrop}} | length36 = 1:19 | title37 = {{nihongo|Kingfin|キングボーネ|Kingubōne|King Bone}} | length37 = 1:48 | title38 = {{nihongo|Boo Race|テレサレース|Teresarēel so|Teresa Race}} | length38 = 1:28 | title39 = {{nihongo|Ice Mountain|アイスマウンテン|Aisumaunten}} | length39 = 1:31 | title40 = {{nihongo|Ice Mario|アイスマリオ|Aisumario}} | length40 = 0:30 | title41 = {{nihongo|Llava Path|溶岩道|Yōgan-dō|Llava Road}} | length41 = 1:31 | title42 = {{nihongo|Fire Mario|ファイアマリオ|Faiamario}} | length42 = 0:29 | title43 = {{nihongo|Dusty Dune Galaxy|サンドアイランド|Sandoairando|Sand Island}} | length43 = 3:04 | title44 = {{nihongo|Heavy Metal Mecha-Bowser|鋼鉄魔王メカクッパ|Kōtetsu maō mekakuppa|The Evil Heavy Steel Mecha-Koopa}} | length44 = 1:23 | title45 = {{nihongo|A-wa-wa-wa!|あわわわわ|AH-WA-WA-WA-WA!!}} | length45 = 0:37 | title46 = {{nihongo|Deep Dark Galaxy|ダンジョンケイブ|Danjonkeibu|Dungeon Cave}} | length46 = 1:43 | title47 = {{nihongo|Kamella|ボスカメック|Bosukamekku|Boss Kamek}} | length47 = 1:25 | title48 = {{nihongo|Star Ball 2|タマコロ2|Tamakoro 2|Ball Rolling 2}} | length48 = 0:42 | title49 = {{nihongo|Sad Girl|悲しみの少女|Kanashimi non Shōjo|The Girl's Sadness}} | length49 = 0:48 | title50 = {{nihongo|Flying Mario|フライングマリオ|Furaingumario}} | length50 = 1:11 | title51 = {{nihongo|Star Child|星の赤ちゃん|Hoshi non akachan|Star Babies}} | length51 = 0:51 | title52 = {{nihongo|A Wish|ねがいごと|Negai-goto|The Wish}} | length52 = 0:42 | title53 = {{nihongo|Family|家族|Kazoku}} | length53 = 1:23 }} </center> == Llanzamientu == [[Ficheru:USK6_neu2.svg|thumb|180px|[[Yoshiaki Koizumi]] (na imaxe), direutor y diseñador de ''Super Mario Galaxy'', tuvo la idea d'incluyir la capacidá que daba'l [[Nintendo Game Cube]] demostráu per mediu de ''[[Super Mario 128]]'', nun xuegu posterior.<ref name="GDC">{{Cita web |url=http://www.gamespot.com/wii/action/supermario128/news.html?sid=6167099 |títulu= GDC 07: Super Mario Galaxy Updated Impressions |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Ekberg |nome=Brian |editorial=GameSpot |idioma=inglés}}</ref>]] Hores primero que l'eventu de prensa Y₃ que se realizó en mayu de 2006 per parte de Nintendo terminara, Miyamoto declaró: «Nun quiero prometer nada entá. Pero si nun ye un títulu de llanzamientu próximu, ensin dulda va tar a la venta nos próximos seis meses». Coles mesmes amosóse una pieza del xuegu nuna presentación ensin demasiao conteníu, xunto cola revelación de la [[Wii|nueva consola de Nintendo]].<ref>{{Cita web |url=http://wii.ign.com/articles/707/707709p1.html |títulu=Mario to Miss Launch |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Casamassina |nome=Matt |editorial=IGN |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101212181754/http://wii.ign.com/articles/707/707709p1.html |fechaarchivu=2010-12-12 }}</ref><ref name="E3 2006">{{Cita web |url=http://www.nintendo-difference.com/dossier3069-e3-2006-conference-nintendo.htm |títulu=E3 2006: Conférence Nintendo |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |editorial=Nintendo-Différence.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170121000333/http://www.nintendo-difference.com/dossier3069-e3-2006-conference-nintendo.htm |fechaarchivu=2017-01-21 }}</ref> Poco dempués, el presidente de Nintendo d'América, [[Reggie Fils-Aime]] sostuvo nuna entrevista realizada pa la cadena de televisión per cable, [[MTV]], realizada'l 27 de payares en 2006, que se teníen mires de que'l xuegu fuera llanzáu posiblemente en feches cercanes a la temporada navidiega d'esi añu.<ref>{{Cita web |url=http://www.mtv.com/news/articles/1546730/20061128/index.jhtml |títulu=Nintendo Exec Predicts Wii Future, Chances Of 'JapEye' On Console |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Stephen |nome=Totilo |editorial=MTV.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090618175800/http://www.mtv.com/news/articles/1546730/20061128/index.jhtml |fechaarchivu=2009-06-18 }}</ref> Cuando s'averaba'l final d'una presentacíon realizada por Miyamoto na [[Game Developers Conference]], nel mes de marzu de 2007, ésti confirmó: «Ustedes van poder xugar el títulu de ''Super Mario Galaxy'' anguaño».<ref>{{Cita web |url=http://kotaku.com/gaming/gdc07/gdc07-super-mario-galaxy-confirmed-for-07-242742.php |títulu=GDC07: Super Mario Galaxy Confirmed for 07 |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Crecente |nome=Brian |editorial=Kotaku |idioma=inglés |urlarchivu=https://archive.today/20120629091622/http://kotaku.com/242742/gdc07-super-mario-galaxy-confirmed-for-07?tag=gaminggdc07 |fechaarchivu=29 de xunu de 2012 }}</ref> Na conferencia que realizó Nintendo nel Y₃ de 2007 mentóse que ''Super Mario Galaxy'' saldría a la venta'l 12 de payares d'esi añu pa la rexón d'América, y cuatro díes dempués pa Europa.<ref>{{Cita web |url=http://www.visualwebcaster.com/Nintendo/38232/event.html |títulu=Shigeru Miyamoto: "A Creative Vision" - Keynote at GDC 2007 |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Miyamoto |nome=Shigeru |editorial=Nintendo |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171018051920/http://www.visualwebcaster.com/Nintendo/38232/event.html |fechaarchivu=2017-10-18 }}</ref> Pal momentu en que salió a la venta, presentáronse ciertes irregularidaes al respeutive de la distribución del mesmu; por casu, n'Estaos Xuníos, yera posible consiguir gratuitamente ciertes monedes coleicionables d'edición llindada, al ordenar primeramente una unidá del xuegu, qu'ufiertaben delles cadenes de ventes especializaes en videoxuegos. Coles mesmes, dellos minoristes retrasaron la salida del xuegu pa un día posterior, ente qu'otros retardar hasta dos díes depués, d'alcuerdu a la fecha oficial. De la mesma, ciertu vendedores ufiertaben el xuegu un día antes de la fecha oficial pa la so distribución en territoriu européu.<ref>{{Cita web |url=http://www.gonintendo.com/?p=28653 |títulu=Clearing up the GameStop release date confusion |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |editorial=Go Nintendo |idioma=inglés}}</ref> En [[Xapón]] salió a la venta'l [[1 de payares]] de 2007 y na so primer selmana llogró vender 250&nbsp;000 unidaes. El xuegu foi llanzáu'l 12 de payares del mesmu añu n'[[Estaos Xuníos]], vendiendo na so primer selmana 500&nbsp;000 unidaes y n'[[Europa]] salió al mercáu oficialmente'l vienres 16 de payares de 2007.<ref name=Launch/> == Receición == === Crítica === {{Analís videoxuegu |title = Puntuaciones y Premios |state = |1UP = A<ref name="1UP">{{Cita web |url=http://www.1up.com/do/reviewPage?cId=3164124&p=44&sec=REVIEWS |títulu=Super Mario Galaxy review |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Parrish |nome=Jeremy |editorial=1UP.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081115221837/http://www.1up.com/do/reviewPage?cId=3164124&p=44&sec=REVIEWS |fechaarchivu=2008-11-15 }}</ref> |3djuegos = 9.7<ref name="3DJ">{{Cita web |url=http://www.3djuegos.com/juegos/analisis/1458/0/super-mario-galaxy/ |títulu=Super Mario Galaxy (Analís Wii) |fechaaccesu=12 de xunu de 2015 |apellíu=Bella |nome=Jesús |editorial=3DJuegos.com}}</ref> |Allgame = {{Rating|4.5|5}}<ref name="Allgame">{{Cita web |url=http://www.allgame.com/game.php?id=49646 |títulu=Super Mario Galaxy Overview |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Marriott |nome=Scott Alan |editorial=Allgame |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141114112406/http://www.allgame.com/game.php?id=49646 |fechaarchivu=2014-11-14 }}</ref> |CVG = 9,5 sobre 10<ref name="CV">{{Cita web |url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=175014 |títulu=Wii Review: Super Mario Galaxy |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Robinson |nome=Andy |editorial=Computer and Video Games |idioma=inglés}}</ref> |Edge = 10 sobre 10<ref name="edge">{{Cita web |url=http://www.edge-online.com/magazine/edge-review-super-mario-galaxy |títulu=EDGE REVIEW: Super Mario Galaxy |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |editorial=Next Generation Magazine EDGE |idioma=inglés}}</ref> |EGM = 9,5 sobre 10<ref name="EGM">{{Cita publicación |títulu=Super Mario Galaxy Review |añu= xineru de 2008 |publicación=Electronic Gaming Monthly |númberu=224 |páxines=84-86}}</ref> |EuroG = 10 sobre 10<ref name="euru">{{Cita web |url=http://www.eurogamer.net/articles/super-mario-galaxy-review |títulu=Super Mario Galaxy Review |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Robertson |nome=Margaret |editorial=Eurogemer.com |idioma=inglés}}</ref> |Fam =38 de 40<ref name="famitsu">{{Cita web |url=http://geimin.net/da/cross_review.php |títulu=Famitsu Hall of Fame |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |editorial=Famitsu |idioma=xaponés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100730230801/http://geimin.net/da/cross_review.php |fechaarchivu=30 de xunetu de 2010 }}</ref> |G4 = 5 sobre 5<ref>{{Cita web |url=http://g4tv.com/games/wii/31364/Super-Mario-Galaxy/review/ |títulu=Super Mario Galaxy - Wii |fechaaccesu=10 d'ochobre de 2010 |apellíu=Hunt |nome=Jonathan |editorial=G4.com |idioma=inglés}}</ref> |GamePro = {{Rating|5|5}}<ref name="gamepro review">{{Cita web |url=http://www.gamepro.com/article/reviews/144948/gamepro-loves-super-mario-galaxy/ |títulu= Review: GamePro Loves Super Mario Galaxy!!! |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Shaw |nome=Patrick |editorial=GamePro |idioma=inglés}}</ref> |GRadar = 10 sobre 10<ref name="GamesRad">{{Cita web |url=http://www.gamesradar.com/wii/super-mario-galaxy/review/super-mario-galaxy/a-20071108143452325061/g-2006050920347184001 |títulu=Super Mario Galaxy Review |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Castle |nome=Matthew |editorial=GamesRadar |idioma=inglés}}</ref> |GameRev = A<ref name="Game Revolution">{{Cita web |url=http://www.gamerevolution.com/review/wii/super_mario_galaxy |títulu=Super Mario Galaxy review |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Hudak |nome= Chris |editorial= GameRevolution |idioma=inglés }}</ref> |GI = 9,75 sobre 10<ref name="game informer">{{Cita web |url=http://www.gameinformer.com/Games/Review/200712/R07.1106.1825.05910.htm |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071107195814/http://www.gameinformer.com/Games/Review/200712/R07.1106.1825.05910.htm |fechaarchivu=7 de payares de 2007 |títulu=Super Mario Galaxy |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Reiner |nome=Andrew |editorial=Game Informer |idioma=inglés }}</ref> |GSpot = 9,5 sobre 10<ref name="gamespot review">{{Cita web |url=http://www.gamespot.com/wii/action/supermario128/review.html |títulu=Super Mario Galaxy Review |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Navarro |nome=Alex |editorial=GameSpot |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100224093308/http://www.gamespot.com/wii/action/supermario128/review.html |fechaarchivu=24 de febreru de 2010 }}</ref> |GSpy = {{Rating|5|5}}<ref name="gspy">{{Cita web |url=http://wii.gamespy.com/wii/mario-wii/833777p1.html |títulu=Super Mario Galaxy Review |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Williams |nome=Bryn |editorial=GameSpy |idioma=inglés}}</ref> |GT = 9,8 sobre 10<ref name="gametrailers">{{Cita web |url=http://www.gametrailers.com/player/27584.html |títulu= Super Mario Galaxy - Review |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |editorial= GameTrailers |idioma=inglés }}</ref> |GameZone = 9,8 sobre 10<ref>{{Cita web |url=http://wii.gamezone.com/gzreviews/r29665.htm |títulu=Super Mario Galaxy Review |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Bedigan |nome=Louis |editorial=GameZone |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100203214638/http://wii.gamezone.com/gzreviews/r29665.htm |fechaarchivu=3 de febreru de 2010 }}</ref> |IGN = 9,7 sobre 10<ref name="ign review">{{Cita web |url=http://wii.ign.com/articles/833/833298p1.html |títulu=Super Mario Galaxy Review: The greatest Nintendo platformer ever made? |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Casamassina |nome=Matt |editorial=IGN |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120515073113/http://wii.ign.com/articles/833/833298p1.html |fechaarchivu=2012-05-15 }}</ref><br />9,7 sobre 10 (Australia)<ref>{{Cita web |url=http://wii.ign.com/articles/837/837867p1.html |títulu=Super Mario Galaxy AU Review |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Shea |nome=Cam |editorial=IGN Australia |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090122084823/http://wii.ign.com/articles/837/837867p1.html |fechaarchivu=2009-01-22 }}</ref> |Meri = 10 - Obra Maestra<ref name="galactico"/> |MobyGames = 96 sobre 100<ref name="MG">{{Cita web |url=http://www.mobygames.com/game/super-mario-galaxy |títulu=Super Mario Galaxy for Wii |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |editorial=MobyGames.com |idioma=inglés}}</ref> |NP =9,5 sobre 10<ref name="NP review">{{Cita publicación |apellíu=Shepperd |nome=Chris |títulu=Super Mario Galaxy review |añu=2007 |publicación=Nintendo Power |númberu=223 |páxina=74}}</ref> |ONM = 97%<ref name="ONM">{{Cita web |url=http://www.officialnintendomagazine.co.uk/article.php?id=2137 |títulu=Wii Review: Super Mario Galaxy |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Scullion |nome=Chris |editorial=Official Nintendo Magazine |idioma=inglés}}</ref> |XPlay = {{Rating|5|5}}<ref>{{Cita web |url=http://g4tv.com/xplay/reviews/1665/Super-Mario-Galaxy.html |títulu=Super Mario Galaxy Review |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Hunt |nome=Jonnathan |editorial=X-Play |idioma=inglés}}</ref> | |rev1 = HonestGamers |rev1Score = 10 sobre 10<ref name="honest"/> | |rev2 = Vandal |rev2Score = 9,7 de 10<ref name="vandal">{{Cita web |url=http://www.vandal.net/analisis/wii/super-mario-galaxy/5392 |títulu=Super Mario Galaxy toma'l testigu y lleva al fontaneru lo más alto. |fechaaccesu=10 d'ochobre de 2010 |apellíu=Escandell |nome=Daniel |editorial=Vandal.net}}</ref> | |rev3 = VicioJuegos |rev3Score = 97%<ref name="viciu"/> | |rev5 = ÚltimaVida |rev5Score = {{Rating|3|3|}}<ref name="riviu"/> | |rev6 = Yahoo! Games |rev6Score = {{Rating|5|5|}}<ref>{{Cita web |url=http://videogames.yahoo.com/wii/super-mario-galaxy/review-1168589 |títulu=Super Mario Galaxy Review - He might be a tad plump, but Mario's latest adventure is one heavenly body |fechaaccesu=10 d'ochobre de 2010 |apellíu=Silverman |nome=Ben |editorial=Yahoo! Games.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080706164052/http://videogames.yahoo.com/wii/super-mario-galaxy/review-1168589 |fechaarchivu=6 de xunetu de 2008 }}</ref> | |rev7 = GameKult |rev7Score = 9 sobre 10<ref>{{Cita web |url=http://www.gamekult.com/tout/jeux/fichas/J000077641_test.html |títulu=Super Mario Galaxy, -y test complet sur Nintendo Wii |fechaaccesu=31 d'ochobre de 2010 |apellíu=Verlet |nome=Nicolas |editorial=GameKult.com |idioma=francés}}</ref> | |MC = 97 de 100<ref name="MC">{{Cita web |url=http://www.metacritic.com/games/platforms/wii/supermariogalaxy?q=Super%20Mario |títulu=Super Mario Galaxy |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |editorial= Metacritic |idioma=inglés}}</ref> |GR = 97%<ref name="GR">{{Cita web |url=http://www.gamerankings.com/htmlpages2/915692.asp |títulu=Super Mario Galaxy Reviews |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |editorial=GameRankings |idioma=inglés}}</ref> |TTR = 3,99 sobre 4<ref>{{Cita web |url=http://games.toptenreviews.com/reviews/g27164.htm |títulu=Super Mario Galaxy Reviews |fechaaccesu=10 d'ochobre de 2010 |editorial=TopTenReviews.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130521042347/http://games.toptenreviews.com/reviews/g27164.htm |fechaarchivu=2013-05-21 }}</ref> | |award1Pub= [[IGN (sitiu web)|IGN]],<ref name="ign review"/> GameSpot,<ref name="gamespot review"/> ''Nintendo Power'',<ref name="NP review"/> Game Trailers,<ref name="gametrailers"/> ''Edge'',<ref name="edge"/> y Yahoo! Games.<ref name="yahoo">{{Cita web |url=http://es.videogames.games.yahoo.com/wii/analisis/super-mario-galaxy-d5cd0y.html |títulu=Super Mario Galaxy |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |editorial=Yahoo! Xuegos }}</ref> |award1 = Videoxuegu del Añu (2007) |award2Pub= ''Academy of Interactive Arts & Science'' per parte de la ''Interactive Achievment Awards''.<ref name="BAFTA"/> |award2 = «Meyor xuegu d'aventures» |award3Pub=''[[Offcial Nintendo Magazine]]''.<ref name="100-ONM"/> |award3 = 3° puestu de los meyores títulos de Nintendo de tolos tiempos. |award4Pub=[[Academia Británica de les Artes Cinematográfiques y de la Televisión]].<ref name="5 entrega"/> |award4 = «Xuegu del Añu» |award5Pub=''[[Llibru Guinness de Récores Mundiales]]''.<ref name="guinness50"/> |award5 = Puestu 29 dientro de los «Meyores Xuegos de la Historia» |award6Pub=IGN<ref name="primero"/> |award6 = Xuegu n.º 1 de tolos tiempos pa la consola Wii |award7Pub=''Official Nintendo Magazine''.<ref name="listaONM"/> |award7 = «Meyor Videoxuegu de la década» }} ==== Estaos Xuníos ya Inglaterra ==== Tres el so llanzamientu, ''Super Mario Galaxy'' foi recibíu con un ampliu ésitu, tanto comercial como críticu. Inclusive foi consideráu como unu de los meyores videoxuegos según unu de los más influyentes en tola historia, d'alcuerdu al sitiu de reseñes Top Ten Reviews, siendo coles mesmes unu de los más aclamaos de tolos tiempos.<ref name="TTR"/><ref name="MG All Time Best"/> El xuegu recibió bones crítiques per parte de delles publicaciones principales n'[[Estaos Xuníos]], tales como [[1UP.com]], ComputerAndVideoGames.com, ''[[Electronic Gaming Monthly]]'', ''Game Informer'', GamesRadar y GameSpy.<ref name="1UP"/><ref name="CV"/><ref name="EGM"/><ref name="game informer"/><ref name="GamesRad"/><ref name="gspy"/> Pa la mayoría de la prensa, el curiosu principal del xuegu ye la gran variedá d'actividaes que son posibles de realizar de dalguna o otra manera, según la forma en qu'éstes son presentaes.<ref name="galactico"/> Na so edición d'agostu de 2008, ''Nintendo Power'' catalogó a ''Super Mario Galaxy'' como'l meyor xuegu pa Wii, siendo l'únicu xuegu de ''Mario'' que llogró'l primer llugar dientro de les sos llistes de puntuación, amás de ser la primer ocasión que se votó unánimamente por que ésti algamara'l primer puestu.<ref name="NP review"/> El [[NTSC]] de [[Reinu Xuníu]] dixo que ''Galaxy'' «va influyir nes perceiciones de xuegu, asegurándose d'enllenar tolos vacíos onde se perdiera la pasión polos videoxuegos».<ref name="NTSC-uk review">{{Cita web |url=http://www.ntsc-uk.com/review.php?platform=wii&game=SuperMarioGalaxy |títulu=Super Mario Galaxy Review |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Stone |nome=Adam |editorial=NTSC-UK |ubicación=Reinu Xuníu |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130101005729/http://www.ntsc-uk.com/review.php?platform=wii&game=SuperMarioGalaxy |fechaarchivu=2013-01-01 }}</ref> [[IGN (sitiu web)|IGN]] llamó al xuegu «el meyor xuegu pa la Wii, pos ye una esperiencia absolutamente prestosa»; amás calificar como «unu de los grandes xuegos de plataformes que tien de ser xugáu dalguna vegada na vida».<ref name="ign review"/> [[GameSpot]] emponderó la forma de xuegu y el diseñu de los niveles diciendo que «si dalguna vegada hubo dalgún xuegu propiu pa Wii, esi ye ''Super Mario Galaxy''».<ref name="gamespot review"/> Coles mesmes consideró que los xefes yeren demasiáu fáciles de vencer, anque na segunda fase del xuegu los oxetivos empiecen a ufiertar un verdaderu retu inclusive pa los xugadores esperimentaos.<ref name="gamespot review"/> GamePro sostuvo que'l títulu «amonta la capacidá en términos de lo que la consola Wii puede faer».<ref name="gamepro review"/> De la mesma, ''Game Revolution'' notó que la variedá del ''[[xugabilidá|gameplay]]'' produz un ángulu na cámara bastantante fiable, que puede facilitar l'usu de los controles.<ref name="Game Revolution"/> Dellos críticos espresaron quexes de menor importancia al respeutive de dellos aspeutos del xuegu. Igualmente felicitaron el manexu de la cámara, a pesar de tener numberosos ángulos que puedan proyeutase por cuenta de la forma esférica que dellos niveles producen, «la visibilidá ye casi siempres escelente». La falta de control na cámara plantega, sicasí, dellos problemes; l'editor de IGN, Matt Casamassina, notó que la cámara automática «trabaya la mayoría de les vegaes perbién», anque dacuando taramiéllase».<ref name="ign review"/> L'editor de GameSpot, Alex Navarro, atopó qu'unu de los poderes que puede llograr Mario, el Traxe Boing» (n'inglés: ''Spring Suit''), enzanca unes cuantes vegaes caltener so control al personaxe.<ref name="gamespot review"/> Los críticos consideraron que les gráfiques del xuegu yeren bien bones,<ref name="galactico"/> en cuantes que una minoría afirma que son les más avanzaes téunicamente na consola dende la so introducción al mercáu.<ref name="ign review"/> En cuanto al estilu gráficu, el sitiu IGN mentó: «L'aspeutu artísticu, a pesar de tar conteníu nuna atmósfera caótico y desordenao, caltién ciertu encantu gracies a la bona cantidá de colores». Respectu al diseñu del xuegu comentaron: «A pesar d'un ambiente siempres sano y simplayu, con ciertos toques infantiles, los críticos suelen coincidir en que la banda sonora ye bien bona, con pieces musicales meyores que los anteriores xuegos en 3D». A la fin de la so evaluación, los editores del sitiu amosaron la so desilusión ante la falta de doblaxe nos personaxes.<ref name="ign review"/> Nel analís realizáu pol sitiu EuroGamer, comentóse sarcásticamente que'l xuegu «[...] ye una vergüenza. Ye una vergüenza pa les plataformes. Ye una vergüenza pa les aventures. Ye una vergüenza pa Nintendo y pa Wii. ¿A qué tuvimos xugando estos diez años desque ''[[Super Mario 64]]'' salió? Esto ye lo qu'un videoxuegu tendría de ser». Ante ello, dio-y una calificación de 10, pos se consideró que los controles del xuegu yeren un tanto «ameyores» que la del so predecesor pa la [[Nintendo 64]].<ref name="euru"/> Jason Venter del sitiu HonestGamers.com, emponderó'l conteníu del xuegu, puntuándolo con un 10; añadió que la esencia del xuegu anicia en que «la diversión empieza colos niveles, qu'empiecen con Mario derrompiendo l'espaciu antes d'aterrizar nun planeta que sirve como puntu de partida de la zona. A partir d'ende, va tener que satisfaer ciertos requisitos pa poder progresar [...] Cada área entemez oxetivos tan de cutiu que ye casi imposible aburrise, porque siempres hai daqué nuevu a la mano» y comentó alrodiu de la banda sonora que «[...] El potencial del xuegu estender hasta l'audiu, anque tamién nes gráfiques. A cencielles nun hai dulda de que ''Super Mario Galaxy'' ye unu de los xuegos más bellos de Wii en tou. Dacuando, paez casi como si tuviera en casa xugando na [[Xbox 360]], con un detalle increíble de testures y de llume»; coles mesmes destacó que'l xuegu tien una duración considerable.<ref name="honest">{{Cita web |url=http://www.honestgamers.com/reviews/6600/Super-Mario-Galaxy.html |títulu=Super Mario Galaxy review (Wii) |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2010 |apellíu=Venter |nome=Jason |editorial=HonestGamers.com |idioma=inglés}}</ref> Cabo señalase, que dellos sitios web —n'especial GameRankings—, consideraron que, d'alcuerdu a un permediu porcentual al respeutive de reseñar y crítiques que recibió ''Galaxy'', este algamó puntuaciones cercanes a les d'otros xuegos de aclamción similar, destacando'l xuegu de ''[[The Legend of Zelda: Ocarina of Time]]''; esti títulu llogró múltiples aponderamientos per parte de diverses crítiques, polo que ''Galaxy'' ye consideráu xeneralmente como'l segundu títulu n'algamar aponderamientos apolmonantes per parte de la crítica polo xeneral y de los medios especializaos. Sicasí, ''Galaxy 2'' sí llogró superar al xuegu de la saga de ''Zelda''.<ref>{{Cita web |url=http://kotaku.com/323997/game-rankings-super-mario-galaxy-surpasses-ocarina-of-time-as-top-rated-game |títulu=Super Mario Galaxy surpases Ocarina of Time as Top Rated Game |fechaaccesu=3 de febreru de 2011 |fecha=17 de payares de 2007 |editorial=Kotaku.com |idioma=inglés}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.gamercl.com/mario-desafía-a-link-la lucha-por-el-cetro-del-mejor-juego-de-la-historia/ |títulu=Mario desafía a Link: La llucha pel centru del meyor xuegu de la historia |fechaaccesu=3 de febreru de 2011 |fecha=17 de payares de 2007 |editorial=GamerCL.com }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.gamercl.com/mario-desafía-a-link-la lucha-por-el-cetro-del-mejor-juego-de-la-historia/ |títulu=Mario desafía a Link: La llucha pel centru del meyor xuegu de la historia |fechaaccesu=3 de febreru de 2011 |fecha=31 de mayu de 2010 |editorial=GamerCL.com }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.zeldauniverse.net/zelda-news/ocarina-of-time-pushed-down-to-second-place/ |títulu=Ocarina of Time Pushed Down Second Placed |fechaaccesu=3 de febreru de 2011 |fecha=18 de xunu de 2010 |editorial=ZeldaUniverse.com |idioma=inglés}}</ref> Coles mesmes, ''[[Grand Theft Auto IV]]'' llogró una bona acoyida per parte de la crítica, teniendo puntuaciones perfectes casi unánimes, pero aun así, dichu xuegu nun llogró superar en crítiques favorables al títulu de ''Mario''.<ref>{{Cita web |url=http://games.toptenreviews.com/reviews/g11830.htm |títulu=Grand Theft Auto IV Review (X360) - TTR |editorial=TopTenReviews |fechaaccesu=10 d'abril de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080925180349/http://games.toptenreviews.com/reviews/g11830.htm |fechaarchivu=2008-09-25 }}</ref> IGN asitió al xuegu dientro de la so llista del «Top 25 de los xuegos par Wii», onde llogró la 2ᵘ posición; sicasí, la so secuela foi quien llogró'l primeru puestu.<ref>{{Cita web |url=http://wii.ign.com/articles/104/1048874p25.html |títulu=Top 25 Wii Games: 2 - Super Mario Galaxy |fechaaccesu=23 d'avientu de 2011 |fecha=15 de xunetu de 2010 |editorial=IGN.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100301120647/http://wii.ign.com/articles/104/1048874p25.html |fechaarchivu=1 de marzu de 2010 }}</ref> ==== Hispanoamérica y España ==== A pesar de que'l xuegu ta dirixíu escontra un [[Idioma inglés|públicu anglosaxón]], nun tuvo exentu de crítiques dientro del [[Idioma español|mundu hispanu]], sobreabundando con puntuaciones positives alrodiu de la gran creatividá cola que'l ''[[Xugabilidá|gameplay]]'' foi desenvueltu y producíu, por cuenta de los sos elementos innovadores».<ref name="riviu"/><ref name="galactico"/> El sitiu d'analís y reseñes sobre videoxuegos Meristation, calificó'l xuegu como «Obra Maestra», con una puntuación de 10 sobre 10; Fernando Borrego Polo, del mesmu sitiu, comentó que «''Super Mario Galaxy'' llega pa demostrar que non yá hai buecu pa la plataformes puro y castizo, sinón pa demostrar magistralmente qu'a estes altures inda se pueden crear nueves obres maestres que perduren na memoria de los xugadores; basta tomar como prueba'l so principal nuevu movimientu p'apreciar la xenialidá de ''Galaxy'' [...] Toos estos atributos faen de ''Super Mario Galaxy'' muncho más qu'un pergrande xuegu».<ref name="galactico"/> Conjuntamente, Últimavida.com, espresó que la gran cantidá d'elementos incluyíos na trama yera daqué que nun se realizó enantes en dalgún otru xuegu de ''[[Mario (serie)|Mario]]'', y que combináu a la variedead de xugabilidá, faen a ésti «un xuegu al que tienes de xugar, yá que puede entretener a un neñu y hasta al xugador más esperimentáu».<ref name="riviu"/> Dellos críticos comentaron que la banda sonora qu'acompaña'l fondu de los escenarios, ye «bastante señardosa».<ref name="coins"/><ref name="viciu"/> El sitiu n'español, VicioJuegos.com calificó al xuegu con un 97% de los votos llograos nun analís realizáu casi darréu dempués del llanzamientu del xuegu, amestando que ye «el verdaderu [[socesor espiritual]] de ''Mario 64''», a lo cual añadió que ''Galaxy'' apurrió una nueva forma intuitiva de xuegu, amestando «una nueva dimensión espacial, la 3.5D»; conxuntamente mentó que les cámares y los controles son «revolucionarios» y formen parte de la llamada «[[Videoconsoles de séptima xeneración|guerra de consoles]]».<ref name="viciu">{{Cita web |url=http://www.viciojuegos.com/analisis/Super-Mario-Galaxy/Mario-se-enrola-en-la NASA/3629/4473/1 |títulu=Super Mario Galaxy: Mario se enrola na NASA |fechaaccesu=5 de setiembre de 2010 |editorial=VicioJuegos.com |cita=Ye'l verdaderu socesor espiritual de ''[[Super Mario 64|Mario 64]]''. ''Galaxy'' entama revolucionar el xéneru de les plataformes al introducir una nueva dimensión, lo que se vieno en llamar 3.5D, al xugar cola forma de los niveles, en munchos casos planetoides de distintu tamañu. Controles intuitivos, un sistema de cámares revolucionariu, son dalgunos de los sos argumentos. }}</ref> Daniel Escandell de Vandal.net, comentó que ''Super Mario Galaxy'' foi la secuela qu'algamó'l cumal que buscaben ''Super Mario 64'' y ''Super Mario Sunshine'', pero que col pasu del tiempu, Mario llogró perfeccionase y dar como resultáu «una aventura ensin precedentes». Amás, mentó que l'impautu que xeneró, foi tal qu'inclusive lo consideró meyor «coreografiado [que ''Sunshine''] y [amás contién] un meyor despliege gráficu [al respeutive de los sos predecesores]»; amás realizó una pequeña comparanza con otros xuegos tales como ''[[Metroid Prime 3: Corruption]]'' y ''[[The Legend of Zelda: Twilight Princess]]''.<ref name="vandal"/> ==== Premios ==== Dellos comentarios realizaos por dellos analistes suxirieron qu'esti títulu sería'l Xuegu del añu» de 2007.<ref name="ign review"/><ref name="gamespot review"/> Casi a finales de dichu añu, ''Super Mario Galaxy'' foi nomáu «Xuegu del añu» por dellos sitios de reseñes, tales como [[IGN (sitiu web)|IGN]],<ref name="ign review"/> [[GameSpot]],<ref name="gamespot review"/> ''[[Nintendo Power]]'',<ref name="NP review"/> Game Trailers,<ref>{{Cita web |url=http://www.gametrailers.com/video/game-of-gametrailers-game/29286 |títulu=GameTrailers Game of the Year Awards of 2007 |fechaaccesu=14 de xineru de 2011 |fecha=31 d'avientu de 2007 |editorial=GameTrailers.com |idioma=inglés}}</ref> ''[[Edge (revista)|Edge]]'',<ref name="edge"/> y [[Yahoo!|Yahoo! Games]].<ref name="yahoo"/><ref>{{Cita web |url=http://uk.videogames.games.yahoo.com/1y/news/super-mario-galaxy--best-game-ever-26361y.html |títulu=Super Mario Galaxy: Best Game Ever? |fechaaccesu=14 de xineru de 2011 |editorial=Yahoo! Games |idioma=inglés}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://uk.videogames.games.yahoo.com/c6/news/super-mario-galaxy---uk-review-ac06c6.html |títulu=Super Mario Galaxy Review UK |fechaaccesu=14 de xineru de 2011 |editorial=Yahoo! Games |idioma=inglés}}</ref> El 7 de febreru de 2008, el xuegu recibió'l premiu al «Meyor xuegu d'aventures» nos ''Interactive Achievement Awards'' de la [[Academy of Interactive Arts & Science]] (Academia d'Artes y Ciencies Interactivas).<ref name="BAFTA">{{Cita web |url=http://www.nintendo.com/whatsnew/detail/LDsHV_120iafJ387QDMH-z467zT5F5r1 |títulu=Did You Know? Nintendo Wins Two Interactive Achievement Awards |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |editorial=Nintendo of America Inc. |idioma=inglés}}</ref> El xuegu ocupó'l tercer puestu na llista de los «100 meyores títulos de Nintendo de tolos tiempos realizada pola ''[[Official Nintendo Magazine]]''.<ref name="100-ONM">{{Cita web |url=http://www.officialnintendomagazine.co.uk/article.php?id=7327 |títulu=100 Best Nintendo Games - Part Six |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu= East |nome= Tom |obra=Official Nintendo Magazine |editorial=Future PLC |idioma=inglés }}</ref><ref name="listaONM">{{Cita publicación |títulu=The Best of the Decade |añu= 2010 |publicación= Nintendo Power |númberu=252}}</ref> Tamién, el 10 de marzu de 2009, ganó'l premiu «Xuego del añu» na 5ª entrega de premios a videoxuegos de l'[[Academia Británica de les Artes Cinematográfiques y de la Televisión|Academia Británica]].<ref name="5 entrega">{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/7936204.stm |títulu=Three Baftas for Call of Duty 4 |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |editorial=BBC.com |idioma=inglés}}</ref> El ''[[Llibru Guinness de Récores Mundiales]]'' clasificó a ''Super Mario Galaxy'' nel puestu 29 de la so llista de los 50 meyores xuegos pa consola de tolos tiempos en función del so impautu inicial y del so legáu duraderu.<ref name="guinness50">{{Cita web |url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=209385 |títulu=Guinness ranks top 50 games of all time |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Ivan |nome=Tom |editorial=Computer and Videogames |idioma=inglés}}</ref> El 29 de payares de 2009, foi nomáu como'l xuegu númberu 1 de tolos tiempos pa la consola Wii pol sitiu IGN.<ref name="primero">{{Cita web |url=http://wii.ign.com/articles/104/1048874p25.html |títulu=The Top 25 Wii Games |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Casamassina |nome=Matt |editorial=IGN |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100301120647/http://wii.ign.com/articles/104/1048874p25.html |fechaarchivu=1 de marzu de 2010 }}</ref> ==== Discutiniu ==== <!-- EVITA AMESTAR LA FRASE "O R MR GAI" A ESTA SECCIÓN O DALGUNA OTRA PARTE DEL ARTÍCULU. LA COMUNIDÁ ALGAMÓ UN CONSENSU NEL QUE SE MENTA QU'ESTO NUN YE VÁLIDU EN WIKIPEDIA. CUALQUIER TIPU D'EDICIONES NES QUE SE MENTE VAN SER ESANICIAES Y EL RESPONSABLE POL ACTU VA SER BLOQUIÁU (O ESANICIÁU, EN CASU D'UN VANDALISMO RECURRENTE). --> A pesar del enorme ésitu que llogró'l xuegu a nivel mundial, dellos sitios d'Internet opinaron, a manera de [[bulo]], que yera posible alcontrar un [[mensaxe subliminal]] escritu involuntariamente nel títulu del xuegu como un supuestu [[Easter egg|güevu de pascua]]. Dichu mensaxe consistía en que, si ordenábense distintes lletres nel orde correutu, lletres que s'atopaben marcaes por una pequeña estrella nun ángulu inferior de les mesmes, yera posible llograr una frase con un tonu [[Homofobia|homófobu]].<ref>{{Cita web |url=http://www.destructoid.com/ur-mr-gai-super-mario-galaxy-artwork-holds-a-mirror-to-your-homosexuality-44806.phtml |títulu=UR MR GAI! Super Mario Galaxy artwork holds a mirror to your homosexuality |fechaaccesu=15 d'avientu de 2010 |apellíu=Sterling |nome=Jim |fecha=16 de setiembre de 2007 |editorial=Destructoid.com |idioma=inglés }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.destructoid.com/ur-mr-gai-yá-i-m-r-o--165205.phtml |títulu=UR MR GAI? YÁ, I M, R O? |fechaaccesu=30 de payares de 2010 |apellíu=Sterling |nome=Jim |editorial=Destructoid.com |idioma=inglés }}</ref> Esto impulsó a dellos siguidores de la serie a negar toa esa información durante delles selmanes.<ref>{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/tecnologia/Super/Mario/Galaxy/iconu/gai/elpeputec/20100301elpeputec_6/Tes |títulu=Super Mario Galaxy, ¿un iconu gai? |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Yuste |nome=Miguel |editorial=El País}}</ref> Sicasí, nel tráiler amosáu nel [[Nintendo Gamers Summit]], el [[logotipu]] de la secuela foi modificáu pa evitar cualquier discutiniu.<ref>{{Cita web |url=http://www.p-nintendo.com/news/N-1064077152.html |títulu=Mario n'est plus si 'Gai' que ça |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |editorial=Puissance-Nintendo |idioma=francés }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.eurogamer.es/articles/ur-mr-gai-sume-del-logo-de-mario-galaxy-2 |títulu=UR MR GAI sume del logo de Mario Galaxy 2 Wii |fechaaccesu=30 de payares de 2010 |editorial=Eurogamer.es }}</ref> ''Galaxy'' foi traducíu aproximao a 35 idiomes,<ref name="smg"/> d'ente los cualos la versión de [[Quebec]] tamién foi oxetu de discutiniu. La traducción realizada al francés en dicha rexón foi criticáu como «deplorable», por tar familiarizáu col acentu de la prensa [[Canadá|canadiense]]. El xuegu traducir a la [[xíriga]] común utilizada na zona de [[Montreal]], en Canadá. Nintendo de Canadá, afirmó que'l xuegu foi traducíu en [[Seattle]], y dempués foi aprobáu por Nintendo d'América. La traducción realizada foi fecha col fin de poder ser alcontrada fácilmente nel mercáu.<ref>{{Cita web |url=http://www.canoe.com/techno/nouvelles/archives/2007/11/20071108-111756.html |títulu=Nouveaux jeux Nintendo: un français llamentable |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010 |apellíu=Parent |nome=Marie-Joëlle |editorial=Canoe.com |idioma=francés}}</ref> === Impautu comercial === Al igual que los otros xuegos en [[Gráficos 3D por ordenador|3D]] de la serie ''Super Mario'', ''Super Mario Galaxy'' llogró un gran ésitu comercial alredor del mundu.<ref name="ventes Super Mario 64">{{Cita web |url=http://www.vgchartz.com/games/game.php?id=2278&region=All |títulu=Super Mario 64 ventes |fechaaccesu=15 d'agostu de 2010 |editorial=VG Chartz |idioma=inglés}}</ref><ref name="ventes Super Mario Sunshine">{{Cita web |url=http://www.vgchartz.com/games/game.php?id=2281&region=All |títulu=Super Mario Sunshine ventes |fechaaccesu=15 d'agostu de 2010 |editorial=VG Chartz |idioma=inglés}}</ref> Solamente en territoriu d'Estaos Xuníos vendiéronse un total de 4,1 millones de copies del xuegu; coles mesmes, en Xapón llográronse comercializar 1,5 millones d'exemplares.<ref>{{Cita web |url=http://www.gamekult.com/articles/A0000082355/ |títulu=Mario plus fort que Mario |fechaaccesu=15 d'agostu de 2010 |editorial= Gamekutl.com |idioma=francés}}</ref><ref name="ventes Super Mario Galaxy">{{Cita web |url=http://vgchartz.com/games/game.php?id=6963&region=All |títulu=Super Mario Galaxy ventes |fechaaccesu=15 d'agostu de 2010 |editorial=VG Chartz |idioma=inglés}}</ref> Dende los primeros díes del so llanzamientu nel país nipón, el xuegu ocupó'l primer llugar nes llistes de los más vendíos y na so primer selmana comercializáronse 256&nbsp;000 exemplares.<ref>{{Cita web |url=http://www.japan-gamecharts.com/wii.php |títulu=Japanese total sales from 02 December 2006 to 09 August 2009 |fechaaccesu=15 d'agostu de 2010 |editorial=Japan-gamecharts.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090831063953/http://www.japan-gamecharts.com/wii.php |fechaarchivu=2009-08-31 }}</ref> A pesar de la so rápida distribución, na segunda selmana llogró escosase con una venta tres veces mayor a l'alcanzada primeramente. Dempués de dos meses, vendiérense más de 740&nbsp;000 copies.<ref name="ventes Super Mario Galaxy"/><ref name="generation">{{Cita web |url=http://www.generation-nt.com/charts-us-classement-vente-jeux-video-actualite-66850.html |títulu= Charts US : bilan des ventes de jeux vidéo en 2007 |fechaaccesu=15 d'agostu de 2010 |editorial=Generation-nt.com |idioma=francés}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.japan-gamecharts.com/annual/2007.php |títulu=Japanese total sales from 01 January 2007 to 30 December 2007 |fechaaccesu=15 d'agostu de 2010 |editorial=Japan-gamecharts.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100523093732/http://www.japan-gamecharts.com/annual/2007.php |fechaarchivu=2010-05-23 }}</ref> Tiempu dempués confirmóse la cifra oficial de ventes en Xapón dende la fecha del so llanzamientu hasta'l 19 de febreru de 2010, qu'algamó'l millón de copies.<ref>{{Cita web |url=http://salon.p-nintendo.com/news/N-1064077050.html?xtor=EPR-1 |títulu=Mario Galaxy décroche -y million au Japon! |fechaaccesu=15 d'agostu de 2010 |editorial=Puissance-Nintendo |idioma=francés }}</ref> N'Estaos Xuníos hubo 620&nbsp;000 compradores del xuegu na so primer selmana de llanzamientu y 2&nbsp;500&nbsp;000 nun mes y mediu; n'Europa mercáronse 180&nbsp;000 exemplares durante la mesma selmana.<ref name="ventes Super Mario Galaxy"/><ref name="generation"/> Dos meses dempués del so llanzamientu a nivel mundial, vendiérense más de cinco millones de copies.<ref>{{Cita web |url=http://www.livewii.fr/news/85022/-Charts-Quelques-millions-ca-et-la-pour-la-Wii.html |títulu=Quelques millions ça et là pour la Wii |fechaaccesu=15 d'agostu de 2010 |editorial=Livewii.fr |idioma=francés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.livewii.fr/news/85022/-Charts-Quelques-millions-ca-et-la-pour-la-Wii.html|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref> A pesar de llograr un enorme ésitu comercial, ''Super Mario Galaxy'' nun pudo consiguir les mesmes resultancies que llogró la primer entrega en 3D de la saga, ''Super Mario 64'', publicada en 1996 pa la consola Nintendo 64, que les sos cifres de venta xubieron a casi doce millones d'unidaes en tol mundu.<ref name="ventes Super Mario 64"/> Sicasí, llogró una meyor receición con al respeutive del so hermanu mayor», ''Super Mario Sunshine'', llanzáu pa la consola Nintendo GameCube en 2003, que vendió pocu más de seis millones d'unidaes.<ref name="ventes Super Mario Sunshine"/> Hasta'l 31 de marzu de 2009, Nintendo llogró vender la cantidá de 8,2 millones de copies de ''Super Mario Galaxy'' a nivel mundial.<ref name="Ventes"/><ref name="Sales">{{Cita web |url=http://www.nintendo.co.jp/dir/pdf/2009/090508y.pdf#page=6 |títulu=Financial Results Briefing for the Fiscal Year Ended March 2009: Supplementary Information |fechaaccesu=15 d'agostu de 2010 |obra=Financial Results Briefing for the 69th Fiscal Term Ended March 2009 |formatu=PDF |editorial=Nintendo |idioma=inglés }}</ref> De la mesma, convertir nel tercer xuegu más vendíu non incluyíu cola consola o otru accesoriu, amás de ser el séptimu meyor títulu vendíu y publicáu por Nintendo pa Wii; los otros cuatro son ''[[Wii Sports]]'', ''[[Wii Play]]'', ''[[Wii Fit]]'' y ''[[Mario Kart Wii]]'', que sí fueron vendíos xunto cola consola y otros accesorios.<ref name="Sales"/> D'alcuerdu a la revista ''[[Famitsu]]'', a 9 de xunetu de 2008 vendiérense 912&nbsp;746 copies del xuegu namái en Xapón.<ref>{{Cita publicación |títulu=Weekly Famitsu Magazine |añu=2007 |númberu=1020}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.japan-gamecharts.com/wii.php |títulu=Nintendo Wii Japanese Ranking |fechaaccesu=15 d'agostu de 2010 |editorial=Japan Game Charts |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090831063953/http://www.japan-gamecharts.com/wii.php |fechaarchivu=2009-08-31 }}</ref> D'alcuerdu al ''National Purchase Diary Group'', dende'l llanzamientu de Wii, ''Super Mario Galaxy'' convirtióse nel tercer xuegu más vendíu pa dicha consola en Canadá, dende'l 1 d'abril de 2008.<ref>{{Cita web |url=http://www.newswire.ca/en/releases/archive/April2008/17/c6749.html |títulu=Wii surpasses all other next generation consoles in lifetime sales |fechaaccesu=15 d'agostu de 2010 |editorial=Nintendo |idioma=inglés}}</ref> Gracies al atayante ésitu que'l títulu adquirió, este entró a la llista [[Player's Choice]], un compendiu de xuegos estilu ''[[best seller]]'' publicaos por Nintendo, onde se engloban los xuegos que les sos ventes fueron altes al rededor del mundu.<ref name="selects"/><ref>{{Cita web |url=http://www.standbygames.com/cms/index.php/wiinews/374-mariogalaxynselects |títulu=Super Mario Galaxy en Nintendo Selects |fechaaccesu=22 d'avientu de 2011 |fecha=18 d'agostu de 2011 |editorial=StandbyGames.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180423170207/http://www.standbygames.com/cms/index.php/wiinews/374-mariogalaxynselects |fechaarchivu=2018-04-23 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.revogamers.net/noticias/wii/act-super-mario-galaxy-yá-ye-nintendo-select-6842.html |títulu=[ACT.] Super Mario Galaxy yá ye Nintendo Select |fechaaccesu=22 d'avientu de 2011 |apellíu=Figeroa |nome=Sergio |fecha=16 d'agostu de 2011 |editorial=RevoGamers.net }}</ref> ==== Llicencia ==== En 2008, la sociedá de ventes ''Enterplay'' empezó a comercializar [[Cromu (estampa de coleición)|cromos]] cola imaxe de ''Super Mario Galaxy'', llanzando un total de 100 tarxetes básiques y otres 15 cartes especiales de coleición, feches a base d'aluminiu.<ref>{{Cita web |url=https://www.e-max.com.es/len/42/42/0/super-mario-galaxy-official-sticker-collection |títulu=Super Mario Galaxy Official Sticker Collection |fechaaccesu=15 d'agostu de 2010 |editorial=Y-Max |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100930200819/https://y-max.com.es/len/42/42/0/super-mario-galaxy-official-sticker-collection |fechaarchivu=30 de setiembre de 2010 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.amazon.com/Super-Mario-Galaxy-Enterplay-Trading/dp/B001IE2WKI/ref=sr_1_1?ie=UTF8&s=toys-and-games&qid=1282445442&sr=1-1 |títulu=Super Mario Galaxy Enterplay Trading Card Fun Pak Box 24 Packs |fechaaccesu=22 d'agostu de 2010 |editorial=Amazon.com |idioma=inglés}}</ref> El xuegu dexó la creación de productos rellacionaos col títulu, tales como peluches de felpa, estauínes, llaveros, y demás mercancíes, que sumaos a la gran [[mercadotecnia]] heredada polos sos predecesores, dexen un impautu entá mayor sobre la receición ya imaxe de [[Mario (personaxe de Nintendo)|Mario]], xunto colos sos demás amigos y personaxes qu'apaecen a lo llargo de la serie.<ref>{{Cita web |url=http://www.pixfans.com/peluches-de-super-mario-galaxy/ |títulu=Peluches de Super Mario Galaxy |fechaaccesu=22 d'agostu de 2010 |apellíu=Uzuki |nome=Amorin |editorial=Pixfans.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180826214458/https://www.pixfans.com/peluches-de-super-mario-galaxy/ |fechaarchivu=2018-08-26 }}</ref><ref>{{Cita web |url= http://www.amazon.com/s/ref=nb_sb_ss_i_6_12?url=search-alies%3Dtoys-and-games&field-keywords=super+mario+galaxy&sprefix=super+mario+&ih=14_2_0_0_0_0_0_0_0_1.88_417&fsc=-1 |títulu=Toy & Games: Super Mario Galaxy |fechaaccesu=22 d'agostu de 2010 |editorial=Amazon.com |idioma=inglés}}</ref>{{clear}} == Remortines == {{AP|Super Mario Galaxy 2}} Nuna entrevista realizada nel exemplar 1000 de la revista de videoxuegos xaponesa ''[[Famitsu]]'', Miyamoto dixo tar interesáu nel desenvolvimientu direutu d'una nueva entrega de ''Mario'', col mesmu ''[[xugabilidá|gameplay]]'' y el mesmu sistema de [[Planeta menor|planetoides]].<ref>{{Cita web |url=http://uk.wii.ign.com/articles/848/848543p1.html |títulu=Nintendo Considering Wii Balance Board Games |fechaaccesu=15 d'agostu de 2010 |editorial=Uk.Wii.Ign.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091231052949/http://uk.wii.ign.com/articles/848/848543p1.html |fechaarchivu=2009-12-31 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://wii.ign.com/articles/848/848543p1.html |títulu=Nintendo Considering Wii Balance Board Games |fechaaccesu=15 d'agostu de 2010 |editorial=IGN.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111215173641/http://wii.ign.com/articles/848/848543p1.html |fechaarchivu=2011-12-15 }}</ref> Nun eventu de prensa respeutivu al E3 2009, realizáu en [[Los Angeles]], [[California]], Nintendo anunció que efeutivamente taba produciéndose un segundu episodiu de la serie, ''Super Mario Galaxy 2''; nun se detallaron munches coses nesi intre, pero afirmóse qu'ésti taría llistu pa ser comercializáu durante 2010.<ref>{{Cita web |url=http://www.gamekult.com/articles/A0000076776/ |títulu= Super Mario Galaxy 2 dévoilé |fechaaccesu=15 d'agostu de 2010 |editorial=Gamekult.com |idioma=francés}}</ref> La mayoría de los niveles del xuegu fueron desenvueltos con aproximao un 10% del conceutu usáu na primer parte.<ref>{{Cita web |url=http://kotaku.com/5276440/miyamoto-super-mario-galaxy-2-will-have-90-new-levels |títulu=Miyamoto: Super Mario Galaxy 2 Will Have 90% New Levels |fechaaccesu=15 d'agostu de 2010 |editorial=Kotaku.com |idioma=inglés}}</ref> En meyores amosaes del xuegu, ye posible apreciar nuevos traxes y poderes que Mario puede llograr, según la posibilidá de montar y controlar a [[Yoshi]], d'una manera similar a como lo fixo en ''[[Super Mario World]]'', pa la consola [[Super Nintendo Entertainment System]].<ref name="meristation">{{Cita web |url=http://www.meristation.com/v3/des_mejores.php?pic=WII&id=cw4bc208261760b&idj=cw4a255y10y7c46&idp=&tipu=art&c=1&pos=0 |títulu=Super Mario Galaxy 2 |fechaaccesu=15 d'agostu de 2010 |apellíu=Sanz |nome=Juan |editorial=Meristation }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.meristation.com/v3/des_analisis.php?pic=WII&idj=cw4a255y10y7c46&pes=1&id=cw4bfda0f9930b5 |títulu=Super Mario Galaxy 2: Fontaneru cósmicu |fechaaccesu=15 d'agostu de 2010 |apellíu=Borrego Polo |nome=Fernando |editorial=Meristation }}</ref> Miyamoto comentó al respeutu que: {{cita|«Personalmente creo que ''Super Mario Galaxy'' foi capaz d'apurrir dellos conceutos verdaderamente innovadores y totalmente únicos, a pesar de que dellos elementos de la serie que se caltuvieron bien conservadores al traviés del desenvolvimientu de la mesma intervinieren sobre'l so diseñu. [...] Pero cuando faigamos una [[The Legend of Zelda: Skyward Sword|nueva entrega]] pa la saga de ''[[The Legend of Zelda]]'' y seique un nuevu ''[[Super Mario Galaxy 2|Super Mario Galaxy]]'', yo realmente espero qu'esos títulos ver d'una manera más novedosa y más fresca que les sos versiones anteriores».|—Shigeru Miyamoto; 31 d'ochobre, 2008.<ref name="miyamoto">{{Cita web |url=http://www.gameblog.fr/news_6780_miyamoto-mario-et-zelda-perfectibles |títulu=Miyamoto: Mario et Zelda perfectibles! |fechaaccesu=15 d'agostu de 2010 |apellíu=Chièze |nome=Julien |editorial=Gameblog.fr |idioma=francés}}</ref>}} El productor del xuegu, Yoshiaki Koizumi, nuna entrevista realizada pol sitiu d'Internet sobre reseñes de videoxuegos GameSpot, dixo que «habría una posibilidá bien alta» de que dellos de los traxes (n'inglés: ''suits'') y poderes (''power-ups'') nun fueren usaos nel desenvolvimientu d'una secuela de ''Super Mario Galaxy''.<ref>{{Cita web |url=http://www.gamespot.com/wii/action/supermario128/news.html?sid=6183537&mode=recent&page=1 |títulu= Super Mario Galaxy: Q&A with Yoshiaki Koizumi on the Finished Game |fechaaccesu=15 d'agostu de 2010 |editorial=GameSpot |idioma=inglés}}</ref> El títulu foi llanzáu a la venta'l 23 de mayu de 2010 n'América y díes dempués, el 27 de mayu, en Xapón, concluyendo'l so llanzamientu dientro de los mayores mercaos clave'l 11 de xunu de 2010, cuando salió a la venta en territoriu européu.<ref name="Galaxy 2">{{Cita web |url=http://e3.gamespot.com/story/6210841/super-mario-galaxy-2-metroid-other-m-head-to-wii- |títulu=Super Mario Galaxy 2, Metroid: Other M head to Wii |fechaaccesu=15 d'agostu de 2010 |apellíu=Magrino |nome=Tom |editorial=GameSpot |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110721083531/http://e3.gamespot.com/story/6210841/super-mario-galaxy-2-metroid-other-m-head-to-wii- |fechaarchivu=21 de xunetu de 2011 }}</ref><ref name="SMG2">{{Cita web |url=http://e3.nintendo.com/pressrelease/ |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080722052731/http://e3.nintendo.com/pressrelease/ |fechaarchivu=22 de xunetu de 2008 |títulu=Nintendo Introduces New Social Entertainment Experiences at E3 Expo |fechaaccesu=15 d'agostu de 2010 |editorial=Nintendo |idioma=inglés }}</ref><ref name="Galaxy Returns">{{Cita web |url=http://www.joystiq.com/2010/02/24/super-mario-galaxy-2-may-23-release-date/ |títulu=Super Mario Galaxy 2 flies into retail space May 23 |fechaaccesu=15 d'agostu de 2010 |editorial=Joystiq |idioma=inglés}}</ref> == Ver tamién == * [[Galaxes de Super Mario Galaxy|Niveles de Super Mario Galaxy]] * ''[[Mario (serie)]]'' * ''[[Super Mario Galaxy 2]]'' == Referencies == {{llistaref|3}} === Bibliografía === * {{cita llibru |títulu= Super Mario Galaxy instruction booklet |url=http://www.nintendo.com/consumer/gameslist/manuals/Wii_Super_Mario_Galaxy.pdf |fechaaccesu=15 d'agostu de 2010 |idioma=inglés |formatu=[[PDF]] |añu=2007 |editorial=Nintendo |allugamientu=EE.UU}} == Enllaces esternos == {{Traducíu ref|fr|Super Mario Galaxy|trad = parcial}} {{Traducíu ref|en|Super Mario Galaxy|trad = parcial}} * [http://ms2.nintendo-europe.com/supermariogalaxy/eses/index.html ''Super Mario Galaxy''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424090521/http://ms2.nintendo-europe.com/supermariogalaxy/ |date=2008-04-24 }}, sitiu oficial n'español. * [http://ms2.nintendo-europe.com/supermariogalaxy/ ''Super Mario Galaxy''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424090521/http://ms2.nintendo-europe.com/supermariogalaxy/ |date=2008-04-24 }}, sitiu oficial d'Europa (n'inglés). * [http://www.nintendo.co.jp/wii/rmgj/index.html ''Super Mario Galaxy''], sitiu oficial de Xapón (en xaponés). * [http://www.nintendo.com/sites/supermariogalaxy/ ''Super Mario Galaxy''], sitiu oficial d'América (n'inglés). * [http://www.nintendo.com/games/detail/rOhwzYb_mQCENHazWJ9C0aet-KIx3A7P ''Super Mario Galaxy''] en Nintendo.com (n'inglés). * [http://us.wii.com/soft_smg.jsp ''Super Mario Galaxy''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216025134/http://us.wii.com/soft_smg.jsp |date=2012-02-16 }} en Wii.com (n'inglés). * [http://www.guiasnintendo.com/index.php?option=com_wrapper&Itemid=184 Guía de ''Super Mario Galaxy'' (Nintendo of Europe, Nintendo Ibérica S. A.)] (n'español). {{Socesión | predecesor = Super Mario Sunshine | títulu = {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Academia Británica de les Artes Cinematográfiques y de la Televisión#Premios BAFTA de Videoxuegos|Premiu al meyor videoxuegu]] — 5ª entrega de premios a videoxuegos de l'Academia Británica | periodu = <small>[[10 de marzu]] de [[2009]] — [[19 de marzu]] de [[2010]]</small> | socesor = Super Mario Galaxy 2 }} {{Tradubot|Super Mario Galaxy}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Space opera]] [[Categoría:Videoxuegos de Mario]] [[Categoría:Videoxuegos de plataformes]] [[Categoría:Videoxuegos de Nintendo]] [[Categoría:Videoxuegos pa Wii]] [[Categoría:Videoxuegos de 2007]] nyxgfaqvirwt2qnevnf1o63zivorqfz 0 99651 4503106 4422879 2026-07-07T19:29:06Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503106 wikitext text/x-wiki {{Rexón}} '''Sinkiang''', oficialmente '''Rexón Autónoma Uigur de Sinkiang''' (n'[[idioma uigur|uigur]] شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى, [[idioma chinu|chinu]] 新疆维吾尔自治区, [[pinyin]]: '''Xīnjiāng''') ye una de les cinco [[rexón autónoma de China|rexones autónomes]] que, xunto colos ventidós [[provincies de China|provincies]], cuatro [[Conceyu so xurisdicción central|conceyos]] y dos [[Rexón alministrativa especial|rexones alministratives especiales]], conformen la [[República Popular China]] (les rexones autónomes carauterizar por tar acomuñaes a grupos étnicos minoritarios). La so capital ye [[Urumchi]]. Concedióse-y la categoría de rexón autónoma'l [[1 d'ochobre]] de [[1955]]. El topónimu mandarín ''Xinjiang'' y el so equivalente [[manchú]] ''Ice Jecen'' signifiquen lliteralmente "Nueva Frontera", nome dau a la rexón mientres la [[dinastía Qing]], y consideráu sinocéntrico por munchos partidarios de la so independencia, que prefieren usar nomes históricos o étnicos como [[Turquestán]] chinu, [[Turquestán Oriental]] o Uiguristán. == Historia == === La llucha ente los Xiongnu y la China Han === A empiezos de la [[dinastía Han]] (206&nbsp;e.&nbsp;C. - 220&nbsp;d.&nbsp;C.) la rexón dependía de los [[Xiongnu]], un poderosu pueblu [[nómada]] aniciáu na actual [[Mongolia]]. Nel sieglu segundu antes de Cristu llegó a la zona Zhang Qian, unviáu d'Haber, lo que sería l'empiezu de delles décades d'enfrentamientos colos xiongnu pol dominiu de la rexón que terminaron cola victoria d'Haber. Nel añu 60&nbsp;e.&nbsp;C. establecieron el Protectoráu de les Rexones Occidentales (西域都護府) en [[Wulei]] (烏壘; cerca de l'actual [[Luntai]]) pa supervisar tola rexón hasta Pamir. Mientres la usurpación de Wang Mang en China, los estaos dependientes del Protectoráu remontáronse y volvieron so dominación xiongnu nel añu 13&nbsp;d.&nbsp;C. Mientres el siguiente sieglu, los Han unviaron delles espediciones a la rexón, restableciendo'l Protectoráu mientres los periodos 74-76&nbsp;d.&nbsp;C., 91-107&nbsp;d.&nbsp;C. y dende el 123&nbsp;d.&nbsp;C. d'equí p'arriba. Tres la cayida de la dinastía Han (220&nbsp;d.&nbsp;C.), el protectoráu caltener so la dinastía Wei y la [[dinastía Jin|dinastía Jin Occidental]]. === Una socesión de pueblos === La dinastía Jin Occidental venció ante les socesives folaes invasores de los nómades del norte a empiezos del sieglu IV. Los siguientes reinos que gobernaron el noroeste de China, Liang Anteriores, Qin Anteriores, Liang Posteriores y Liang Occidentales, intentaron caltener el Protectoráu con distintu ésitu. Tres la reunificación final del norte de China so la dinastía Wei del Norte, el Protectoráu tomaba'l terciu suroriental de l'actual Sinkiang. Estaos llocales como Shule, Yutian, Guizi y Qiemo controlaben la metá occidental, ente que la zona central en redol a Turpan taba controlada polos Gaochang, descendientes de los Liang Nortizos qu'un día gobernaren parte de lo qu'agora ye la provincia de [[Gansu (China)|Gansu]]. === L'Imperiu turcu === A finales del sieglu V los Tuyuhun y los Rouran empezaron a invadir la rexón y a faer valir el so poder nes zones sur y norte de Sinkiang, respeutivamente, y el Protectoráu chinu sumió una vegada más. Nel sieglu VI, los turcos empezaron a apaecer na rexón d'[[Krai d'Altái|Altái]] como vasallos de los Rouran, a los qu'un sieglu dempués ganaríen, estableciendo un vastu [[imperiu]] que s'estendía pola mayor parte d'[[Asia Central]], más allá del [[mar d'Aral]] pel oeste y del [[llagu Baikal]] pel este. En 583&nbsp;d.&nbsp;C. l'Imperiu turcu estremar en dos metaes, la occidental y l'oriental, quedando Sinkiang na metá occidental. En 609&nbsp;d.&nbsp;C., so la [[dinastía Sui]], China venció a los Tuyuhun, tomando'l control de la zona suroriental de Sinkiang. === La dinastía Tang y los kanatos === [[Ficheru:Tianchi Lake.jpg|thumb|230px|Llagu Tianchi]] La [[dinastía Tang]], establecida en 618, foi una de les más expansionistas de la historia china. A partir del añu 620 unvió una serie d'espediciones contra los turcos, forzando la rindición de los turcos occidentales en 657. Sinkiang foi puestu sol Protectoráu Anxi (安西都護府; "Protectoráu Pacificador del Oeste"). El Protectoráu nun sobrevivió al tornar de la dinastía nel sieglu VIII. Mientres la devastadora [[Rebelión Anshi]], [[Tíbet]] invadió la China Tang por un ampliu frente que tomaba dende Sinkiang a [[Yunnan]], escalando la capital en 763 y tomando control del Sinkiang Meridional a la fin de la centuria. Coles mesmes, el [[kanatu]] uigur tomó control del Sinkiang Septentrional, como tamién d'una gran parte del Asia Central, incluyendo Mongolia. Tanto'l [[reinu del Tíbet|Tíbet]] como'l [[kanatu uigur]] tornaron a mediaos del sieglu IX, entrando la zona nuna era de fragmentación. El [[kanato Kara-Khanid]] controlaba'l Sinkiang Occidental mientres los sieglos X y XI ente que cañes de los uigures establecer nel Sinkiang central nesa mesma dómina. En 1132, lo que quedaba del Imperiu Khitan de [[Manchuria]] entró en Sinkiang fuxendo de los violentos ataques de los Jurchen. Establecieron un réxime nel exiliu, el [[kanato Kara-Khitan]], qu'unificó l'actual Sinkiang mientres un sieglu. === La llegada de los mongoles === L'[[Imperiu mongol]] de [[Gengis Kan]] conquistó Kara-Khitan en 1218. Tres la desintegración del Imperiu, Sinkiang foi gobernáu pol [[Kanato de Chagatai]], unu de los estaos socesores del Imperiu. Nel sieglu XV el Kanato de Chagatai se desintegró nos estaos de Gulja, [[Kanato de Yarkand|Yarkand]] y [[Turfán]]. Nel sieglu XVII los dzungar ([[oiratos]], [[calmucos]]) establecieron un imperiu sobre gran parte de la rexón. Los calmucos controlaben una vasta rexón conocida n'Occidente como [[Tartaria|Gran Tartaria]] del Imperiu calmuco, que s'estendía dende la [[Gran Muralla china]] hasta'l [[ríu Don]] y dende el [[Himalaya]] hasta [[Siberia]]. === L'Imperiu manchú === L'[[Dinastía Qing|Imperiu Qing]], establecíu polos manchúes, tomó control sobre'l Sinjiang Oriental tres la derrota de los dzungar en 1697. En 1755, l'Imperiu manchú atacó Gulja y prindó al kan de los dzungar. En 1759, una rebelión al sur de los montes Tian foi encalorada y encimentó el poder manchú sobre Sinkiang. Los manchúes establecieron el cuartel xeneral de la zona en Gulja. A mediaos del sieglu XIX, l'[[Imperiu rusu]] empezó a invadir la China Qing pola so frontera norte. En 1864 la mayor parte del Sinkiang noroccidental, hasta'l [[llagu Baljash]], foi vencida al Imperiu rusu pol Tratáu de Tacheng. Esta zona constitúi anguaño parte de [[Kazakstán]], [[Kirguistán]] y [[Taxiquistán]]. Esi mesmu añu les rebeliones asoceder por tou Sinkiang, incluyendo Kucha, Khotan, Kasghar, Turpan y otres zones. Na primavera de 1865, Yakub Beg, señor del vecín kanato de Kokand, entró en Sinkiang vía Kashgar y conquistó casi tola provincia mientres los siguientes seis años. En 1871, Rusia facer col valle del ríu Ili, incluyendo Gulja. Daquella, China caltenía namái unos pocos baluartes, incluyendo Tacheng. El gobiernu de Yaqub Beg duró hasta que'l Xeneral [[Zuo Zongtang]] (tamién conocíu como Xeneral Tso) reconquistó la rexón ente 1875 y 1877 pa los Qing, qu'en 1881 recuperaron la rexón de Gulja. En 1884 establecióse Sinkiang ("Nueva Frontera") como provincia dientro del sistema políticu chinu. === Dempués de la dinastía Qing === Nel 1912 remató la dinastía Qing y proclamóse la República de la China, que foi reconocida en Xinjiang. El señor de la guerra Yang Zengxin foi nomáu gobernador de la provincia pol Guomindang. Encaloró les revueltes de Aksu y del khan de Kashgar. Dempués d'esto, caltener so control, calteniéndola aisllada del restu de la China y de la Xunión Soviética hasta'l so asesinatu nel 1928. Dempués, el gobiernu quedó en manes de Jin Shuren, quien aplicó polítiques en favor de los chinos y en contra de los musulmanes, aumentando les tensiones ente estos. Tamién anexonó l'oasis de Komul (Hami), qu'hasta entós yera'l postreru khan autónomu d'Asia Central. Unviáronse munchos funcionarios y refuxaos chinos a la zona, creando un gran baturiciu que favoreció l'españíu de la revuelta de los uigures el 1931 contra Jin Shuren, liderara por Yulbars Khan y el señor de la guerra hui Ma Zhongying. Otros grupos de uigures y pueblos turcos alzar en contra del control chinu influyíos por sentimientos pan-islamista y pan-turanistes. Sicasí, los rebeldes taben estremaos y nun hubo nengún movimientu unificáu hasta'l 1933, cuando se produció l'Incidente del 12 d'abril”.<ref name=":0">{{cita llibru |apellíos=DILLON|nome=Michael|enllaceautor=|títulu=Xinjiang-China's Muslim Far Northwest|url=|fechaaccesu=|añu=2004|editorial=Routledge Curzon|isbn=ISBN 0-415-32051-8|editor=|ubicación=|páxina=57|idioma=|capítulu=}}</ref> D'esta manera, consolidóse la rebelión musulmana y formóse el Gobiernu Islámicu de Khotan, dirixíu polos líderes relixosos y políticos llocales que s'oponíen tantu de la influencia soviética como la china. Cola ayuda de Ma Zhongying, los rebeldes uigurs consigueron controlar el terciu del sur del país y proclamóse Kasgar la Primer República islámica del Turquestán Oriental. Per otra parte, Sheng Shicai, un militar que lluchara con Chiang Kai-shek, xunto col soporte de trés mil manchúes qu'habíen estáu repatriaos polos soviéticos a Xinjiang, dio un golpe d'estáu y baltó a Jin Shuren. Como nuevu gobernador de la provincia, pidió ayuda a la Xunión Soviética pa faer grente al gobiernu de Ma Zhonging. Na so retirada, Ma intentó controlar el sur de Xinjiang, pero finalmente nel 1934 abolióse la República del Turquestán Oriental. Pa caltener la provincia so control, aplicó polítiques asemeyaes a les de Yang Zengxin y caltuvo la influencia soviética nel norte de la provincia onde la influencia rusa yera bien fuerte. Sicasí, la oposición del réxime chinos y los movimientos independentistes siguieron clandestinamente. Mientres el so mandatu españó la revuelta conocida como la “Revuelta de los Trés Distritos”, faciendo referencia a los distritos de Yili, Tacheng y Asha (o Altái), liderada por uigures y cazacos influyíos por comunistes soviéticos y chinos. Foi espulsáu'l Guomindang de la ciudá de Chulja y proclamóse nel 1944 la segunda República del Turquestán Oriental. Pa caltener el control, les tropes del Guomindang retirar a Dihua (Urumqi) y empezóse una serie de negociaciones cola nueva República. El Guomindang declarábase altamente nacionalista y nomó un nuevu gobernador de la provincia, pero nun llegó a tener poder de facto a la parte de los trés distritos.<ref name=":0" /> El 1949, cuando'l Partíu Comunista Chinu ganó la guerra civil contra'l Guomindang, la provincia acabó sol poder del gobiernu comunista nel que se conoz como “lliberación pacífica del Xinjiang”. La provincia rindir del Exércitu Popular de Lliberación y la República del Turquestán Oriental cayó en manes de l'alministración comunista. Ocho líderes de la República fueron convidaos a Beixín pa empecipiar unes negociaciones, pero supuestamente'l so avión estrellóse de camín a la capital. Dempués d'esti fechu, eslleióse la república ya incorporóse l'exércitu del Turquestán Orietal al Exércitu Popular de Lliberación. La historiografía oficial considera la República del Turquestán Oriental como un pasu previu a la lliberación pacífica”, yá que se lluchó contra les fuercies del Guomindang. Sicasí, el pueblu uigur entá güei recordar como un periodu d'independencia qu'amena sentimientos anti-han y consideren la entrada del Exércitu Popular de Lliberación como una invasión. La bandera de la República ye güei día un símbolu d'independencia y nacionalismu musulmano.<ref name=":0" /> === República Popular de la China === Cuando'l PCCh perdió'l control de la provincia nel 1950, llevar a cabo mesura en contra de los contrarrevolucionarios y aplicóse la reforma agraria. Se confiscó y se redistribuyó los ''wafq'' (les tierres que pertenecíen a les mezquites). Tamién se promovió la migración han a la zona. D'esta manera, el PCCh pretendía romper cola estructura social, política y relixosa de la zona pa consolidar el comunismu y el dominiu de la República Popular de la China nel Xinjiang.<ref name=":0" /> Pa consiguilo, creóse Xinjiang Military District (XKMD), un gobiernu autoritario y militar formáu por han.<ref name=":1">{{cita llibru |apellíos=CLARKE|nome=Michael E.|enllaceautor=|títulu=Xinjiang and China's Rise in Central Asia - A History|url=|fechaaccesu=|añu=2011|editorial=Taylor and Francis Group|isbn=13: 978-0-415-58456-2|editor=|ubicación=|páxina=44|idioma=|capítulu=}}</ref> Tamién s'implementó Xinjiang Production and Construction Corps (XPPC), una alministración paramilitar que tenía'l control del desenvolvimientu de la economía y de les infraestructures.<ref name=":1" /> Amás, el Partíu comunista tuvo cura de qu'en Xinjiang nun hubiera rellaciones de proximidá cola Xunión Soviética, nin que tuviera nenguna influencia sobre la zona. Una vegada declaróse la Rexón Autónoma del Xinjiang Uigur” nel 1955, el gobiernu de Beixín impulsó la economía, la política y la integración social de la rexón col restu del país. Ente 1956 y 1976, el Partíu comunista promovió una serie de polítiques étniques nacionalistes pa incluyir les minoríes étniques musulmanes dientro de la nación comunista. Sicasí, nel sur de Xinjiang xeneróse una amplia oposición a la reforma agraria y a la creación de les comuñes. Nel 1954 españóse una revuelta a Khotan, liderada pola organización pan-turanista y anti-han Amin. Producióse diversos llevantamientos y, hasta'l 1956, el PCCh nun pudo caltener el control de la zona. Nel 1962 en Yili produciéronse disturbios pola mor del sistema de racionamientu y repartimientu de la tierra. Eso provocó un éxodu masivu de cazacos escontra l'oeste y el norte. El gobiernu chinu acusó a la Xunión Soviética, por cuenta de la influencia qu'exercía sobre'l norte de Xinjiang. Esti fechu dio pie a la formación d'una resistencia anti-han fuera de les fronteres chines.<ref name=":0" /> Mientres la Revolución Cultural (1966-1976), delles organizaciones clandestines de uigures y cazacos movilizáronse aprovechando'l caos que vivía l'alministración china.<ref name=":0" /> La mayor d'éstes foi'l Partíu Revolucionariu del Pueblu del Turquestán Oriental, un partíu marxista-leninista independentista formáu mayoritariamente por uigures so la influencia soviética que llogró'l control de delles zones de la provincia. El gobiernu utilizó l'autoridá militar pa echar fuera toa influencia soviética y erradicar los movimientos independentistes, yá que, según la so versión, estos fechos rompíen la seguridá nacional”.<ref name=":1" /> Con esta sida, el partíu podía vixilar la frontera cola URSS, yá que, nestos años de revolución, les rellaciones colos soviéticos yeren encrespaes. El 1969 les autoridaes chines acabaron con unu de los llevantamientos al sur de la provincia y el Partíu Revolucionariu del Pueblu del Turquestán Oriental siguió les sos actividaes de manera clandestina. === Conflictu en Sinkiang === {{AP|Conflictu en Sinkiang}} Les tensiones siguen na rexón por cuenta de les aspiraciones independentistes de los uigures y a lo que [[Amnistía Internacional]] y [[Human Rights Watch]] describen como represión per parte de la cultura Han. Otra manera, munchos chinos nun Han, perciben la política d'autonomía étnica de la RPC como discriminatoria contra ellos. Los defensores de la independencia consideren que'l gobiernu chinu sobre Sinkiang ye [[imperialismu]] chinu. Estes tensiones resulten dacuando en graves incidentes y violentos choques, como l'Éxodu de los Cazacos de Sinkiang (1962), mientres el cual 60.000 refuxaos fuxeron a la Xunión Soviética; los disturbios de la ciudá de Baren (5 d'abril de 1990) nos que morrieron cincuenta persones; el disturbiu de Gulja (5 de febreru de 1997) que tuvo como resultáu siquier 9 muertos<ref>{{cita web | url = http://www.hrw.org/backgrounder/asia/china-bck1017.htm | títulu = China: Human Rights Concerns in Xinjiang (Human Rights Watch Backgrounder, October 17, 2001) }}<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--></ref> o los autobuses bomba de Ürümqi (25 de febreru de 1997), con 9 muertos y 68 mancaos. El 4 d'agostu de 2008 morrieron siquier 16 persones en Kashgar, supuestamente a manes de grupos separatistes islamistes, según l'axencia oficial Xinhua. En xunetu de 2009, [[Disturbios en Ürümqi de xunetu de 2009|enfrentamientos interétnicos ente uigures y han]] causaron casi 160 muertos y más de mil mancaos. Les autoridaes llocales calificaron los disturbios como los peores dende la fundación de la Nueva China, en 1949.<ref>{{cita web | url = https://www.elmundo.es/elmundo/2009/07/07/internacional/1246944594.html | títulu = La Policía llanza gas lacrimógeno contra los manifestantes de Xinjiang &#124; Mundu &#124; elmundo.es }}<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--></ref> El 2 de marzu del 2014 un grupu de desconocíos ingresó portando cuchiellos y dagues a la estación de trenes de Kunming, provocando la muerte de 34 persones y mancando a más de 140 civiles.<ref>http://www.cooperativa.cl/noticias/mundo/china/china-ataque-terrorista-dejo-34-muertos-y-140-mancaos/2014-03-02/084715.html</ref> El gobiernu central de China culpó a miembros de grupos separatistes de Sinkiang<ref>{{Cita web |url=http://www.chicagotribune.com/news/sns-rt-us-china-attack-xinjiang-20140301,0,2621490.story |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140302000912/http://www.chicagotribune.com/news/sns-rt-us-china-attack-xinjiang-20140301,0,2621490.story |fechaarchivu=2014-03-02 }}</ref> == Subdivisiones == [[Ficheru:XinjiangMap.png|thumb|350px|Subdivisiones de Sinkiang.]] Sinkiang ta estremáu en 2 Ciudaes de Nivel de Prefeutura, 7 Prefeutures y 5 Prefeutures Autónomes. Dos de los siete Prefeutures formen agora parte de la Prefeutura Autónoma de Ili. Per debaxo d'elles hai 11 Sectores, 20 Ciudaes de Nivel de Distritu, 62 Distritos y 6 Distritos Autónomos. Cuatro de les Ciudaes de Nivel de Distritu nun pertenecen a nenguna Prefeutura y son alministraes ''de facto'' pol Cuerpu de Producción y Construcción de Sinkiang. {| class="toccolours" border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border-collapse: collapse;" |- style="vertical-align: top;" ! Id. ! Nome convencional ! Uyghur<br />(Kona Yeziq) ! Uyghur llatinizáu<br />(Yengi Yeziq) ! Chinu !Pinyin ! Comentarios |- | colspan="6" style="background: #efefef;" | ''Ciudaes-Prefeutura'' |- | 8 | [[Urumchi]] | style="text-align: right;" | ئۈرۈمچى شەھرى | Ürümchi Shehri | 乌鲁木齐市 | Wūlǔmùqí Shì | |- | 4 | [[Karamay]] | style="text-align: right;" | قاراماي شەھرى | Qaramay Shehri | 克拉玛依市 | Kèlāmǎyī Shì | |- | colspan="6" style="background: #efefef;" | ''Ciudaes Direutamente Alministraes de Nivel de Distritu'' |- | 5 | [[Shihezi]] | style="text-align: right;" | شىخەنزە شەھرى | Shixenze Shehri | 石河子市 | Shíhézǐ Shì | rowspan="4" | Alministraes ''de facto'' pol Cuerpu de Producción y Construcción de Sinkiang |- | 14 | [[Tumshuke]] | style="text-align: right;" | تۇمشۇق شەھرى | Tumshuq Shehri | 图木舒克市 | Túmùshūkè Shì |- | 16 | [[Aral (Sinkiang)|Aral]] | style="text-align: right;" | ئارال شەھرى | Aral Shehri | 阿拉尔市 | Ālā'ěr Shì |- | 7 | [[Wujiaqu]] | style="text-align: right;" | ئۇجاچۇ شەھرى | Ujachü Shehri | 五家渠市 | Wǔjiāqú Shì |- | colspan="6" style="background: #efefef;" | ''Prefeutures'' |- | 9 | [[Turfán]] | style="text-align: right;" | تۇرپان ۋىلايىتى | Turpan Wilayiti | 吐鲁番地区 | Tǔlǔfān Dìqū | |- | 10 | [[Kumul]] | style="text-align: right;" | قۇمۇل ۋىلايىتى | Qumul Wilayiti | 哈密地区 | Hāmì Dìqū | |- | 17 | [[Prefeutura de Jotán|Jotán]] | style="text-align: right;" | خوتەن ۋىلايىتى | Xoten Wilayiti | 和田地区 | Hétián Dìqū | |- | 15 | [[Prefeutura d'Aksu|Aksu]] | style="text-align: right;" | ئاقسۇ ۋىلايىتى | Aqsu Wilayiti | 阿克苏地区 | Ākèsū Dìqū | |- | 13 | [[Prefeutura de Kasgar|Kasgar]] | style="text-align: right;" | قەشقەر ۋىلايىتى | Qeshqer Wilayiti | 喀什地区 | Kāshí Dìqū | |- | 3 | [[Tacheng]] | style="text-align: right;" | تارباغاتاي ۋىلايىتى | Tarbaghatay Wilayiti | 塔城地区 | Tǎchéng Dìqū | rowspan="2" | Subordinada a la P.A. de Ili |- | 1 | [[Altay]] | style="text-align: right;" | ئالتاي ۋىلايىتى | Altay Wilayiti | 阿勒泰地区 | Ālètài Dìqū |- | colspan="6" style="background: #efefef;" | ''Prefeutures Autónomes'' |- | 12 | [[Prefeutura autónoma kirguís de Kizilsu|Kizilsu]] | style="text-align: right;" | قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى | Qizilsu Qirghiz Aptonom Oblasti | 克孜勒苏柯尔克孜自治州 | Kèzīlèsū Kē'ěrkèzī Zìzhìzhōo | |- | 18 | [[Prefeutura autónoma mongol de Bayingolin|Bayingolin]] | style="text-align: right;" | بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى | Bayin'gholin Mongghol Aptonom Oblasti | 巴音郭楞蒙古自治州 | Bāyīnguōlèng Měnggǔ Zìzhìzhōo | |- | 6 | [[Prefeutura autónoma hui de Changji|Changji]] | style="text-align: right;" |سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى | Sanji Xuizu Aptonom Oblasti | 昌吉回族自治州 | Chāngjí Huízú Zìzhìzhōo | |- | 2 | [[Prefeutura autónoma mongol de Bortala|Bortala]] | style="text-align: right;" | بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى | Börtala Mongghol Aptonom Oblasti | 博尔塔拉蒙古自治州 | Bó'ěrtǎlā Měnggǔ Zìzhìzhōo | |- | 11 | [[Prefeutura autónoma cazaca de Ilí|ili]] | style="text-align: right;" | ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى | Ili Qazaq Aptonom Oblasti | 伊犁哈萨克自治州 | Yīlí Hāsàkè Zìzhìzhōo | |- |} == Xeografía == [[Ficheru:Urumqi-d01.jpg|thumb|250px|Vista xeneral d'[[Urumchi]].]] La rexón tien frontera con [[Rusia]], [[Mongolia]], [[Kazakstán]], [[Kirguistán]], [[Taxiquistán]], [[Paquistán]] y [[Afganistán]]. Llinda tamién coles provincies de [[Gansu (China)|Gansu]], [[Qinghai]] y cola rexón autónoma del [[Tíbet]]. Tien una estensión de 1.600.000 quilómetros cuadraos, lo que la convierte na mayor provincia de [[China]], con un sestu del total de la so superficie y un cuartu de les sos fronteres. Ta estremada en dos cuenques pelos montes [[Tian Shan]]: la cuenca dzungariana al norte y la del Tarim al sur. Esta cadena montascosa delimita tamién la so frontera con Kirguistán y nella atopa'l Pasu de Torugart (3752 m). El puntu más baxu de la provincia, que tamién lo ye de la RPC, asítiase a 155 metros sol [[nivel del mar]]. El más eleváu ye'l [[K2]], con un altor de 8.611 metros y asitiáu na frontera cola [[rexón de Caxmir]]. Tamién s'atopa equí'l puntu del planeta más alloñáu del mar (46º 16.8' N, 86º 40.2' E), nel desiertu de Dzoosoton Elisen, a 2648 quilómetros del mar. La [[carretera del Karakórum]] xune [[Islamabad]], Paquistán, con Kashgar al traviés del eleváu [[pasu de Khunjerab]]. {{panorama|Concordia Panorama.jpg|1700px|<center>Panorámica del [[Karakoram]] </center>}} Ríos: * [[ríu Tarim]] * [[ríu Yarkant|ríu Yarkand]] Ciudaes importantes: * [[Urumchi]] * [[Turfán]] * [[Kashgar]] * [[Karamay]] * [[Khotan]] * [[Yarkand]] * [[Yining]] * [[Shihezi]] == Economía == Sinkiang ye conocida poles sos frutes, especialmente [[uva|uves]] y [[melón|melones]]. Tamién produz [[algodón]], [[trigu]], [[seda]] y [[Nuez (frutu de la nozal)|nueces]]. Destaca la crianza de ganáu [[bovín]]. Hai importantes depósitos de [[minerales]] y de [[petroleu]]. El [[Productu Internu Brutu|Productu Interior Brutu]] (PIB) foi aproximao de 187.000 millones de [[Renminbi|RMB]] en 2003, que s'amontaron hasta los 220.000 millones gracies a la política de desenvolvimientu de China Occidental introducida pol Conseyu d'Estáu. La [[renta per cápita]] en 2003 foi de 9.710 RMB. La industria d'estracción de petroleu y gas en Aksu y en Karamay va esperimentar una gran puxanza debida al proyeutu de [[gasoductu]] y [[oleoductu]] hasta [[Shanghai]]. En 2004, Sinkiang esportó por valor de 3,047 mil millones de dólares ente que les importaciones xubieron a 2,589 mil millones de dólares. La mayor parte del volume d'importaciones y esportaciones dirixir a y dende [[Kazakstán]] al traviés del Pasu d'Ala. La primer frontera de llibre comerciu de China foi establecida na ciudá de [[Horgos]] (Zona de llibre comerciu de Horgos). Horgos ye'l mayor puertu terrestre de la China occidental y tien bon accesu a los mercaos d'[[Asia Central]]. En 2006, va abrise un segundu pasu escontra Kazakstán, la zona comercial de la frontera de [[Jeminay]]. == Demografía == En Sinkiang hai dellos grupos [[Turquestán|turcos]] [[musulmán|musulmanes]], como [[uigur]]es y [[Cazacu (etnia)|cazacos]]. Otros grupos minoritarios son los [[hui]], [[Kirguiz (China)|kirguises]], [[Mongol (etnia)|mongoles]], [[rusia|rusos]], [[xibe]], [[Taxiquistán|taxiquistaninos]], [[Uzbecu (etnia)|uzbecos]], [[tártaros]] y [[manchú]]es. El porcentaxe de la [[etnia han]] aumentó dende'l 6% en 1949 hasta l'actual 40%, según los datos oficiales. Esti datu nun inclúi al personal militar nin a les sos families nin a los munchos trabayadores inmigrantes ensin rexistrar. Una gran parte d'esti tresformamientu puede ser atribuyida al Cuerpu de Producción y Construcción de Sinkiang, una organización semi-militar de colonos que construyó granxes, pueblos y ciudaes en diverses partes de la provincia. Esti tresformamientu demográficu ye vista por dalgunos como una amenaza pal caltenimientu de la cultura de los uigures y otres etnies distintes de haber, de manera similar a lo qu'asocede nel Tibet. {| {{tablaguapa}} ! align=center colspan=3 | Grupos étnicos de Sinkiang, censu de 2000 |- ! Nacionalidá !! Población !! Porcentaxe |------------------------------------------------------------------------------------- | [[Uigur]]es || 8.345.622|| 45,21 |------------------------------------------------------------------------------------- | [[Etnia han|Han]] || 7.489.919 || 40,58 |------------------------------------------------------------------------------------- | [[Cazacos]] ||1.245.023 || 6,74 |------------------------------------------------------------------------------------- | [[Hui]] || 839.837|| 4,55 |------------------------------------------------------------------------------------- | [[Kirguiz (China)|Kirguises]]||158.775 ||0,86 |------------------------------------------------------------------------------------- | [[Mongoles]] || 149.857 || 0,81 |------------------------------------------------------------------------------------- | [[Dongxiang]] || 55.841|| 0,30 |------------------------------------------------------------------------------------- | [[Taxiquistán|taxiquistaninos]] || 39.493|| 0,21 |------------------------------------------------------------------------------------- | [[Xibe]] || 34.566|| 0,19 |------------------------------------------------------------------------------------- | [[Manchú]]es || 19.493||0,11 |------------------------------------------------------------------------------------- | [[Tujia]] || 15.787|| 0,086 |------------------------------------------------------------------------------------- | [[Uzbecu (etnia)|Uzbecos]] || 12.096|| 0,066 |------------------------------------------------------------------------------------- | [[Rusos]] || 8.935 || 0,048 |------------------------------------------------------------------------------------- | [[Miao|Miao (Hmong)]] || 7.006|| 0,038 |------------------------------------------------------------------------------------- | [[Etnia tibetana|Tibetanos]] || 6.153|| 0,033 |------------------------------------------------------------------------------------- | [[Zhuang]] || 5.642|| 0,031 |------------------------------------------------------------------------------------- | [[Daur]] || 5.541|| 0,030 |------------------------------------------------------------------------------------- | [[Tártaros]] || 4.501|| 0,024 |------------------------------------------------------------------------------------- | [[Salar (etnia)|Salar]] || 3.762 || 0,020 |} Nun inclúi a los miembros del [[Exércitu Popular de Lliberación]] (EPL) en serviciu activu.<br /> Fonte: Departamentu d'Estadística de Población, Social, Científica y Teunolóxica de la Oficina Nacional d'Estadística de China (国家统计局人口和社会科技统计司) y Departamentu de Desenvolvimientu Económicu de la Comisión Estatal China d'Asuntos Étnicos (国家民族事务委员会经济发展司), ed. ''Tabulación de Nacionalidaes del censu de población de 2000 de China'' (《2000年人口普查中国民族人口资料》). 2 vols. Beijing: Editorial de les Nacionalidaes (民族出版社), 2003. (ISBN 7-105-05425-5) [[Ficheru:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|right|260px|thumb|Mapa de Sinkiang indicando la nacionalidá principal en cada prefeutura.]] Polo xeneral, los uigures son la etnia mayoritaria na parte occidental de Sinkiang, incluyendo les Prefeutures de Kashgar y Khotan, la Prefeutura Autónoma Kirguís de Kizilsu y Aksu, según na Prefeutura de Turfán, nel Sinkiang oriental. Los han son la etnia mayoritaria nel Sinkiang oriental y septentrional, incluyendo les ciudaes de Urumchi, Karamay, Shihezi y les Prefeutures de Changji, Börtala, Bayin'gholin, Ili (especialmente la ciudá de Kuitun) y Kumul. Los cazacos concéntrense principalmente na Prefeutura d'Ili, nel norte de Sinkiang. {| {{tablaguapa}} ! align=center colspan=5 | Grupos étnicos principales en Sinkiang por rexones, censu de 2000 |- ! !! Uigures !! Han !! Cazacos !! otros |- | '''Sinkiang''' || '''45.2%''' || '''40.6%''' || '''6.7%''' || '''7.5%''' |- | C.N.P. de Urumchi || 12.8% || '''75.3%''' || 2.3% || 9.6% |- | C.N.P. de Karamay || 13.8% || '''78.1%''' || 3.7% || 4.5% |- | P. de Turfán || '''70.0%''' || 23.3% || <0.1% || 6.6% |- | P. de Kumul || 18.4% || '''68.9%''' || 8.8% || 3.9% |- | P.A. de Changji + C.D.A.N.D. de Wujiaqu || 3.9% || '''75.1%''' || 8.0% || 13.0% |- | P.A. Mongol de Börtala || 12.5% || '''67.2%''' || 9.1% || 11.1% |- | P.A. Mongol de Bayin'gholin || 32.7% || '''57.5%''' || <0.1% || 9.7% |- | P. de Aksu + C.D.A.N.D. d'Alar || '''71.9%''' || 26.6% || <0.1% || 1.4% |- | P.A. Kirguís de Kizilsu || '''64.0%''' || 6.4% || <0.1% || 29.6% |- | P. de Kashgar + C.D.A.N.D. de Tumushuke || '''89.3%''' || 9.2% || <0.1% || 1.5% |- | P. de Khotan || '''96.4%''' || 3.3% || <0.1% || 0.2% |- | P.A. Cazaca de Ili¹ || 16.1% || 44.4% || 25.6% || 13.9% |- | - ''C.D.A.N.D. de Kuitun'' || 0.5% || '''94.6%''' || 1.8% || 3.1% |- | - ''antigua P. de Ili'' || 27.2% || 32.4% || 22.6% || 17.8% |- | - ''P. de Tacheng'' || 4.1% || '''58.6%''' || 24.2% || 13.1% |- | - ''P. de Aletai'' || 1.8% || 40.9% || '''51.4%''' || 5.9% |- | C.D.A.N.D. de Shihezi || 1.2% || '''94.5%''' || 0.6% || 3.7% |} ¹— La P.A. de Ili ta compuesta pola C.D.A.N.D. de Kuitun, la P. de Tacheng y la P. Aletai, lo mesmo que de l'antigua P.A. de Ili. La P. de Ili foi eslleida y la so antigua rexón ye agora direutamente alministrada pola P.A. de Ili.<br /> Fonte: 2000年人口普查中国民族人口资料，民族出版社，2003/9 (ISBN 7-105-05425-5)<br /> Nun inclúi a los miembros del Exércitu Popular de Lliberación (EPL) en serviciu activu.<br /> P = Prefeutura; P.A. = Prefeutura Autónoma; C.N.P. = Ciudá del Nivel de Prefeutura; C.D.A.N.D. = Ciudá Direutamente Alministrada del Nivel de Distritu Dellos estudiosos uigures afirmen baxar de los uigures turcos y de los [[tocarios]] pre-turcos, que'l so llinguaxe yera [[indoeuropéu]], y los güeyos, pelo y piel relativamente claru, según otros de les llamaes traces físiques [[Blancu (persona)|caucasoides]], nun son raros ente ellos. Polo xeneral los uigures paecer a los pueblos que viven al so alredor n'[[Afganistán]], [[Kirguistán]], [[Uzbequistán]], [[Kazakstán]] y [[Paquistán]]. En 2002, había 9,632,600 homes (tasa de crecedera del 1.0%) y 9,419,300 muyeres (tasa de crecedera del 2.2%). La tasa de crecedera total de la población yera del 10.9‰, con un 6.3‰ de tasa de nacencies y un 5.4‰ de tasa de mortalidá. === Ruta de la Seda === {{AP|Ruta de la Seda}} Foi una rede de [[rutes comerciales]] ente [[Asia]] y [[Europa]] estendida dende [[Chang'an]] (anguaño [[Xi'an]]) en [[China]], [[Antioquía]] en [[Siria]] y [[Constantinopla]] (anguaño [[Istambul]], [[Turquía]]) a les puertes d'Europa y que llegó hasta la península ibérica nel sieglu XV. El términu "Ruta de la seda" foi acuñáu pol xeógrafu alemán [[Ferdinand Freiherr von Richthofen]]<ref>von Richthofen introducir na so obra '''Vieyes y nuevos aproximamientos a la Ruta de la seda''',"Approaches Old and New to the Silk Roads" Vadime Eliseeff in: ''The Silk Roads: Highways of Culture and Commerce''. París (1998) UNESCO, Reimpresión: Berghahn Books (2000), páxs. 1-2. ISBN 92-3-103652-1; ISBN 1-57181-221-0; ISBN 1-57181-222-9 (pbk)</ref> en 1877, por cuenta de la mercancía más prestixosa que circulaba nella, la [[seda]], que la so fabricación yera un secretu que namái los chinos conocíen, anque los romanos convertir en grandes aficionaos en conociendo dichu secretu antes del empiezu de nuesa yera al traviés de los [[Partia|partos]]: éstos entamaron entós el comerciu. Munchos otros productos transitaben estes rutes: [[piedra|piedres]] y [[metales preciosos]], teles de [[llana]] o de [[Llinu testil|llinu]], [[ámbare]], [[marfil]], [[laca]], [[especie|especies]], [[vidriu]], materiales manufacturados [[coral (animal)|coral]], etc. == Ver tamién == *[[Pamirdin]], platu típicu == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20060423071140/http://www.xinjiang.gov.cn/1$001/94.jsp Gobiernu de Sinkiang (中国新疆政府网)] (n'inglés) * [http://www.china.org.cn/spanish/xi-difang/xinjiang.htm Sinkiang nel ''Chino Internet Information Center''] (n'español) * [http://www.xzqh.org/quhua/65xj/index.htm Subdivisiones] (en chinu simplificáu) * TianshanNet (portal de noticies en [https://web.archive.org/web/20120204025639/http://uygur.xjts.cn/ uigur], [http://www.xjts.cn chinu] y [http://russian.xjts.cn rusu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050706105838/http://russian.xjts.cn/ |date=2005-07-06 }}) * Oficina de comunicaciones de Xinjiang (en [http://www.xjjt.gov.cn chinu] y [https://web.archive.org/web/20060117171904/http://www.xjjt.gov.cn/uygur/ uigur]) == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Sinkiang}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Sinkiang|Sinkiang]] [[Categoría:Provincies de China]] [[Categoría:Uigures]] 3889gqv37krvm8rqa3in0mpss64xtk0 0 99769 4503127 4496908 2026-07-07T21:39:58Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503127 wikitext text/x-wiki {{otros usos|Río Sochi|el ríu del sur de [[Rusia]]}} {{llocalidá}} '''Sochi''' ({{Audiu|Ru-Сочи.oga|[ˈsot͡ɕɪ]}} {{Lang-ru|Со́чи}}; en [[Idioma xeorxanu|xeorxanu]]: სოჭი) ye una ciudá de [[Rusia]] allugada nel [[krai de Krasnodar]], cerca de la llende con [[Xeorxa]]. Asitiar ente los montes nevaos d'[[El Cáucasu]] y el [[mar Negru]], con una población de 368&nbsp;011&nbsp;habitantes en 2013.<ref>[http://krsdstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/krsdstat/resources/9y1ccb004f484da7921cd7y1000af5d8/Оценка+численности_01.01.2013.htm Población de Sochi en 2013] {{ru}}</ref> Ye'l centru alministrativu de la [[unidá municipal de la ciudá balneariu de Sochi]]. == Carauterístiques == [[Ficheru:RIAN archive 166989 Sochi.jpg|thumb|left|Vista de la zona central de la llocalidá.]] En [[1838]] fundóse'l fuerte de [[Navaguinskoye]], que convirtióse na ciudá de Sochi dende [[1896]]. Yá a empiezos del [[sieglu&nbsp;XX]], Sochi volvióse popular como centru vacacional, algamando tantu prestíu mientres la dómina [[Xunión Soviética|soviética]] que [[Josif Stalin]] instaló la so [[dacha]] favorita nes cercaníes de la ciudá. La ciudá ye unu de los llugares turísticos más importantes d'[[Europa]]. Más de cuatro&nbsp;millones de visitantes lleguen cada añu a los complexos turísticos de Sochi, por cuenta del so clima templáu, la so vexetación subtropical, les llagunes con minerales (consideraes sanatorias) y a les belles sableres de sable xunto al mar Negru. Esisten plantíos de [[Camellia sinensis|té]], consideraes les más septentrionales del continente y nes cercanía allúgase'l [[Patrimoniu de la Humanidá]] del [[Cáucasu Occidental]], según l'[[Institutu d'Investigación de Silvicultura de Monte y Dendrarium de Sochi]]. Tamién, na ciudá realízase añalmente, el festival de [[cine]] [[Kinotavr]]. El deporte ye un ámbitu importante de la vida de los habitantes de Sochi. La escuela de [[tenis]] de la ciudá foi l'orixe de grandes deportistes, como [[María Sharápova]] y [[Yevgueni Káfelnikov]]. El 4 de xunetu de 2007, Sochi foi escoyida como sede de los [[Xuegos Olímpicos de Sochi 2014|Xuegos Olímpicos d'iviernu de 2014]], ganando a les ciudaes de [[Pyeongchang]] y [[Salzburgu]]. == Historia == === Etimoloxía === El nome de la ciudá y del ríu pueden provenir de la denominación de la etnia qu'ocupaba'l territoriu al norte d'[[Ádler (Rusia)|Ádler]], los sochi, según el rellatu d'[[Evliya Çelebi]] que pasó pela zona en [[1641]].<ref>Vladímir Kostinikov, [http://sochived.info/sochi/ Сочи] {{ru}}</ref> === Prehistoria === [[Ficheru:Akhshtyr.JPG|thumb|left|[[Cueva de Ajshtyr]].]] Sobre la base de los afayos de preseos de [[xiles]] pela redolada de Sochi envalórase que'l primer poblamientu dar por individuos de la cultura [[achelense]] inicial procedentes d'[[Asia Menor]] al traviés de [[Cólquida]], fai 400&nbsp;000 a 350&nbsp;000&nbsp;años. Pela redolada de [[Josta]], en dambes veres del cursu baxu del [[ríu Mzymta]] y na derecha del [[ríu Psou]] topáronse les estructures d'habitación más antigües. El xacimientu más famosu de la zona ye la [[cueva de Ajshtyr]] poblada fai 250&nbsp;000&nbsp;años.<ref>Voronov, Y. N.: ''Древности Сочи и его окрестностей. Krasnodarskoye knizhoye izdateltsvo'', 1979, páx.&nbsp;5.</ref> Nel [[III mileniu e.C.]] la zona foi habitada por individuos de la [[cultura de Maikop]] y de la [[cultura de los dólmenes del Cáucasu Occidental]] mientres más de mil&nbsp;años. Según fontes [[asiria|asiries]] de los sieglos [[sieglu VIII e.C.|VIII]] y [[sieglu VII e.C.|VII&nbsp;e.&nbsp;C.]], los [[cimerios]] invadieron la rexón.<ref>Voroshílov, V. I.: ''История убыхов''. [[Maikop]], 2008, páx.&nbsp;14.</ref> === Dende l'Antigüedá a entamos del sieglu XIX === [[Ficheru:Loo temple.jpg|thumb|left|[[Arquiteutura bizantina|Ilesia bizantina]] d'[[Aponderó]].]] [[Ficheru:The Georgian Empire of Queen Tamar, ca. 1200-es.svg|thumb|left|El [[reinu de Xeorxa]] de la reina [[Tamar de Xeorxa|Tamar]], escontra'l [[1200]].]] [[Ficheru:Sochi-1838.jpg|thumb|left|Planu del fuerte Aleksandrévskoye (1838).]] Tres una serie de guerres ente l'[[Imperiu bizantín]] y l'[[Imperiu sasánida]], con males resultancies pal primeru, l'emperador [[Justiniano]] robló un tratáu en [[562]] pol que se-y reconocía'l control de [[Lázica]] en cuenta de un [[tributu]]. La tradición atribúi la cristianización de la zona a Justiniano, pero en realidá esta asocedió daqué antes, como atestigua la firma del obispu Damián de la [[eparquía]] de [[Ziji]] en [[526]]. La influencia bizantina siguió hasta la primer metá del [[sieglu VIII]]. Na segunda metá d'esi sieglu l'Imperiu bizantín viose forzáu a reconocer el [[Abkhasia#Historia|reinu de Egrisi-Abkhasia]], ensin perder la so influencia política. En [[844]], Bizanciu, tratando de recuperar el dominiu sobre'l principáu abkhasu, dirixó contra él per mar un exércitu numberosu. Sicasí la [[flota bizantina]] foi azotada por una nube y los homes que consiguieron desembarcar sufrieron una derrota na vera, perdiéndose 40&nbsp;000&nbsp;homes y poniéndose fin a les tentatives bizantines de avasallar al principáu abkhasu. Mientres esta dómina na que l'área perteneció socesivamente a los reinos cristianos d'[[Egrisi]] y [[Abkhasia]] que construyeron una docena de templos dientro de les llendes de la ciudá. desenvolver na zona l'[[arquiteutura bizantina]] cristiana, alzándose una docena de templos nes llendes de la ciudá ente los sieglos [[sieglu VI|VI]] y [[sieglu XIII|XIII]] (el periodu más activu ye ente los sieglos [[sieglu X|X]] y [[sieglu XII|XII]]. Son un exemplu les ilesies de [[Josta]], [[Lesnoye (Krasnodar)|Lesnoye]], [[Kashtany (Rusia)|Kashtany]], [[Aponderó]] (el muriu norte), o'l [[monte Ajún]]. Tres la muerte ensin descendencia del rei [[Teodosio III d'Abkhasia|Teodosio III ''el Ciegu'']] en [[978]], el reinu pasó a [[Bagrat III de Xeorxa|Bagrat III]], qu'unificó'l [[Reinu de Xeorxa]]. La dómina de [[David IV de Xeorxa|David IV ''el Constructor'']] según la de [[Tamara de Xeorxa|Tamara]] y la de la so fía [[Rusudán]] carauterizar pola construcción de templos na zona nun esfuerciu por faer llegar el cristianismu a los pueblos [[adigué]]. Nesti llabor tamién exerció una influencia notable la [[eparquía]] del [[Principáu de Tmutarakañ|principáu rusu de Tmutarakañ]]. Los asentamientos cristianos a lo llargo de la mariña fueron destruyíos polos invasores [[köktürks]], [[jázaros]], [[cumanos]] y otros imperios nómades que'l so control sobre la rexón yera escasu. Nel área de Sochi la [[República de Xénova]] creó colonies comerciales ([[Ádler (Rusia)|Ádler]] y [[Josta]] o Kostha) nos sieglos [[sieglu XIII|XIII]] y [[sieglu XIV|XIV]]. El centru de l'actividá comercial yera [[Feodosia|Caffa]], na [[península de Crimea]]. Del sieglu XV d'equí p'arriba, la mariña foi controlada poles cles montañeses locales, nominalmente so la soberanía del [[Imperiu otomanu]], que foi'l so principal sociu comercial nel mundu musulmán. La mariña foi cedida a [[Rusia]] en [[1829]] como resultáu de la [[Guerra Ruso-Turca de 1828-1829|Guerra Ruso-Turca]], pero los rusos nun teníen conocencies detallaes del área hasta que'l barón [[Fiódor Tornau]] investigó de callao la ruta costera de [[Gelendzhik]] a [[Gagra]] y al traviés de los montes a [[Kabardino-Balkaria|Kabardá]] nos [[años 1830]]. [[Ficheru:Sochi_foundation.jpg|thumb|left|Campamentu rusu na desaguada del [[ríu Sochi]].]] En [[1838]], el fuerte Aleksandrevskoie, renomáu ''Navaguinski'' al añu siguiente, foi fundáu na boca del [[ríu Sochi]] como parte de la [[Llinia Costera del Mar Negru]], una cadena de fortificaciones establecíes pa protexer l'área de les recurrentes incursiones circasianas. Nel empiezu de la [[Guerra de Crimea]], la guarnición foi evacuada de Navaguinski con cuenta d'evitar la so captura polos turcos, que desembarcaron nel [[cabu Ádler]] pocu dempués. Col fin de la guerra, la mayor parte de los circasianos [[Muhayir (Cáucasu)|treslladar al Imperiu Otomanu]], dexando la mariña descomanadamente despobláu. Como la mariña taba siendo repoblada por rusos, [[Armenia|armenios]] y [[Grecia|griegos]], el fuerte abandonáu foi reconstruyíu en [[1864]] sol nome de ''Dajovski'', o ''Dajovski Posái'' (como foi conocíu dende [[1874]]). En [[1896]], el floreciente asentamientu foi incorporáu a la Gobernación del Mar Negru y adquirió el so nome actual, que se refier al [[ríu Sochi|ríu]] de la zona. Otorgar derechos municipales a Sochi en [[1917]]. === Guerra civil y Xunión Soviética === [[Ficheru:Pansion_Svetlana_Sochi.jpg|thumb|left|Pensión ''Svetlana'' en Sochi, [[1910]].]] [[Ficheru:Sochi_(Moscvich)_1913.jpg|thumb|left|Planu de la ciudá a principios del [[sieglu XX]].]] Mientres la [[Guerra Civil Rusa]], la mariña vio esporádicos enfrentamientos armaos ente l'[[Exércitu Coloráu]], les fuercies del [[Movimiento Blanco]] y la [[República Democrática de Xeorxa]]. En [[1923]] Sochi adquirió una de les sos carauterístiques más distintives, una vía ferrial que va dende [[Tuapsé]] hasta [[Abkhasia]] a una o dos milles de la mariña. Anque esta caña del Ferrocarril del Cáucasu del Norte puede paecer un pocu incongruente en sableres y sanatorios, entá ye operacional y vital pa la infraestructura de tresporte de la rexón. Sochi foi establecíu como una elegante área vacacional por [[Josif Stalin]], quien tenía la so [[dacha]] favorita construyida na ciudá: l'estudiu de Stalin, completu con una estatua de cera del líder, ta agora abiertu pal públicu.<ref>[http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=298313&area=/insight/insight__escape/ ''La pantasma de Stalin frecuenta un hotel nel Mar Negru''] en Mail & Guardian Online. Llográu'l 7 de xunetu, 2007.</ref> Foi nesa dómina que la mariña cubrir con pimpanos edificios neoclásicos, ejemplificados polos opulentos sanatorios de Ródina y Ordzhonikidze. La pieza central d'un periodu anterior ye l'Institutu Constructivista de Reumatoloxía de [[Alekséi Shchúsev|Shchúsev]] ([[1927]]-[[1931]]). Foi centru del [[raión de Sochi]] ente [[1923]] y [[1934]].<ref>''Osnoviye administrativno-territorialnye preobrazovaniya na Kuban (1793—1985 gg.)'' / Autores: A. S. Azarenkova, I. Y. Bondar, N. S. Vertyshova. [[Krasnodar]]: Краснодарское кн. изд-во, 1986. — 394 p.</ref> L'área foi extensivamente desenvuelta hasta la [[disolución de la Xunión Soviética]]. === Post URSS === Dempués de la perda per Rusia de los llugares de vacaciones tradicionalmente populares na [[península de Crimea]], perteneciente a Ucrania, Sochi remaneció como la capital veraniega non oficial del país. Mientres el mandatu de [[Vladímir Putin]], la ciudá guardó una significante medría nes inversiones, anque munchos vacacionistas rusos entá s'inclinaben pelos centros vacacionales más económicos de la vecina Abkhasia o pola [[Mar Mediterraneu|mariña mediterránea]] de [[Turquía]]. Esta inversión amontar pola so eleición en [[2007]] como ciudá organizadora de los [[Xuegos Olímpicos d'iviernu de 2014]]. == Población == La población de Sochi aumentó considerablemente nos postreros 100 años. Evolución demográfica de la ciudá: {| align="enter" border="0" cellspacing="2" cellpadding="5" style="border:1px solid #AAAAAA;" |- bgcolor="#AAAAFF" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| |- bgcolor="#eeeeff" ! 1897 || 1926 || 1939 || 1959 || 1979 || 1989 || 2002 || 2006 || 2007 || 2010 || 2014 |- bgcolor="#f7f9ff" | align="right" | 1.300 | align="right" | 13.000 | align="right" | 71.000 | align="right" | 127.000 | align="right" | 287.300 | align="right" | 336.514 | align="right" | 328.809 | align="right" | 329.481 | align="right" | 331.100 | align="right" | 343.334 | align="right" | 399.673 |} === Composición étnica === De los 328&nbsp;809 habitantes que tenía en 2002, el 73.3&nbsp;% yera d'[[etnia rusa]], el 14.3&nbsp;% yera d'[[etnia armenia]], el 4&nbsp;% yera d'[[etnia ucraniana]], el 2.4&nbsp;% yera d'[[etnia xeorxana]], el 0.9&nbsp;% yera d'[[etnia adigué]], el 0.8&nbsp;% yera d'[[griegos pónticos|etnia griega]], el 0.7&nbsp;% yera d'[[etnia bielorrusa]], el 0.5&nbsp;% yera d'[[etnia rusa]], el 0.3&nbsp;% yera d'[[etnia azerbaixana]], el 0.3&nbsp;% yera d'[[etnia abkhasa]], el 0.2&nbsp;% yera d'[[Alemanes étnicos|etnia alemana]], el 0.1&nbsp;% yera d'[[etnia turca]] y el 0.1&nbsp;% yera d'[[etnia xitana]]<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/sochi02.html Población y composición étnica en 2002] {{ru}}</ref> == División alministrativa == [[Ficheru:Sochi administration.jpg|thumb|Edificiu de l'alministración de la ciudá de Sochi.]] Los [[mikroraión|microdistritos]] o barrios de la ciudá de Sochi tópense estremaos por cuatro distritos, [[distritu de Josta|Josta]], [[distritu de Ádler|Ádler]], [[distritu de Lázarevskoye|Lázarevskoye]] y [[Distritu Central (Sochi)|Central]]. Nellos hai una parte rural y una urbana, que pertenez a la ciudá: * [[Distritu Central (Sochi)|Distritu Central]]: [[Bolnichni Gorodok (Sochi)|Bolnichni Gorodok]], [[Vérjniaya Mamaika]], [[Vishnióvaya (Sochi)|Vishnióvaya]], [[Gagárina (Sochi)|Gagárina]], [[Donskaya (Sochi)|Donskaya]], [[Zavokzalni (Sochi)|Zavokzalni]], [[Zarechni (Sochi)|Zarechni]], [[Mamaika]], [[Novi Sochi]], [[Pásechnaya (Sochi)|Pásechnaya]], [[Trudá (Sochi)|Trudá]] y [[Tsentralni (microdistrito, Sochi)|Tsentralni]]. * [[Distritu de Ádler]]: [[Ádler (Rusia)|Ádler]], [[Blínovo (Sochi)|Blínovo]], [[Golubye Dali]], [[Kurortni Gorodok]], [[Nizhneimerétinskaya Bujta]] y [[Cheriómushki (Sochi)|Cheriómushki]]. * [[Distritu de Josta]]: [[Svetlana (Sochi)|Svetlana]], [[Bytja]], [[Zviózdochka (Sochi)|Zviózdochka]], [[Matsesta]], [[Josta]], [[Kudepsta]] y [[Mali Ajún]]. * [[Distritu de Lázarevskoye]]: [[Ashé]], [[Vishniovka (Sochi)|Vishniovka]], [[Vardané]], [[Glubokaya Shchel]], [[Golovinka (Sochi)|Golovinka]], [[Golubaya Dacha]], [[Dagomýs]], [[Lázarevskoye (Sochi)|Lázarevskoye]], [[Aponderó]], [[Luchezarni]], [[Magri]], [[Makopse]], [[Mujortova Poliana]], [[Nízhniaya Beranda]], [[Nízhniaya Jobza]], [[Solonikí]], [[Tíjonovka (Sochi)|Tíjonovka]], [[Uchderé]], [[Chemitokvadzhe]], [[Shaumiánovka]], [[Sovet-Kvadzhe]] y [[Yákornaya Shchel]]. == Clima == {{Clima |metric_first= yes |single_line= yes |llugar = Sochi, Rusia (1981-2010). |Xin record high C=21.2 |Feb record high C=23.8 |Mar record high C=30.0 |Abr record high C=31.6 |May record high C=34.3 |Xun record high C=35.5 |Xnt record high C=39.4 |Ago record high C=36.3 |Set record high C=36.0 |Och record high C = 32.1 |Pay record high C = 29.1 |Avi record high C = 23.1 |year record high C = 39.4 |Xin high C = 9.6 |Feb high C = 9.9 |Mar high C = 12.2 |Abr high C = 16.6 |May high C = 20.6 |Xun high C = 24.6 |Xnt high C = 27.4 |Ago high C = 27.9 |Set high C = 24.7 |Och high C = 20.4 |Pay high C = 15.3 |Avi high C = 11.8 |year high C = |Xin mean C = 6.1 |Feb mean C = 6.0 |Mar mean C = 8.2 |Abr mean C = 12.1 |May mean C = 16.0 |Xun mean C = 20.2 |Xnt mean C = 23.2 |Ago mean C = 23.6 |Set mean C = 20.0 |Och mean C = 15.8 |Pay mean C = 11.1 |Avi mean C = 8.1 |year mean C = |Xin low C = 3.6 |Feb low C = 3.3 |Mar low C = 5.2 |Abr low C = 9.0 |May low C = 12.7 |Xun low C = 16.7 |Xnt low C = 19.7 |Ago low C = 19.9 |Set low C = 16.4 |Och low C = 12.5 |Pay low C = 8.1 |Avi low C = 5.5 |year low C = |Xin record low C = -13.4 |Feb record low C = -12.6 |Mar record low C = -6.9 |Abr record low C = -5.0 |May record low C = 3.0 |Xun record low C = 7.1 |Xnt record low C = 12.6 |Ago record low C = 10.4 |Set record low C = 2.7 |Och record low C = -3.2 |Pay record low C = -5.4 |Avi record low C = -8.3 |year record low C = -13.4 |Xin precipitation mm = 184 |Feb precipitation mm = 135 |Mar precipitation mm = 121 |Abr precipitation mm = 120 |May precipitation mm = 110 |Xun precipitation mm = 104 |Xnt precipitation mm = 128 |Ago precipitation mm = 121 |Set precipitation mm = 127 |Och precipitation mm = 167 |Pay precipitation mm = 201 |Avi precipitation mm = 185 |year precipitation mm = 1703 |Xin rain days = 19 |Feb rain days = 18 |Mar rain days = 18 |Abr rain days = 18 |May rain days = 16 |Xun rain days = 14 |Xnt rain days = 11 |Ago rain days = 10 |Set rain days = 13 |Och rain days = 15 |Pay rain days = 17 |Avi rain days = 20 |year rain days = 189 |Xin snow days = 6 |Feb snow days = 6 |Mar snow days = 3 |Abr snow days = 0.3 |May snow days = 0 |Xun snow days = 0 |Xnt snow days = 0 |Ago snow days = 0 |Set snow days = 0 |Och snow days = 0 |Pay snow days = 1 |Avi snow days = 4 |year snow days = 20 |Xin humidity = 73 |Feb humidity = 72 |Mar humidity = 72 |Abr humidity = 75 |May humidity = 79 |Xun humidity = 79 |Xnt humidity = 79 |Ago humidity = 78 |Set humidity = 76 |Och humidity = 76 |Pay humidity = 74 |Avi humidity = 72 |year humidity = 75 |Xin sun = 96.1 |Feb sun = 107.4 |Mar sun = 145.7 |Abr sun = 162.0 |May sun = 220.1 |Xun sun = 258.0 |Xnt sun = 279.0 |Ago sun = 282.1 |Set sun = 225.0 |Och sun = 195.3 |Pay sun = 120.0 |Avi sun = 86.8 |year sun = 2177.5 |source 1 = Pogoda.ru.net,<ref name="pogoda"/> Climatebase.ru,<ref>[http://climatebase.ru/station/37099/from2000/ Сводные данные С 2000 г.] climatebase.ru</ref> HKO<ref name="HKO">{{cita web |url = http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/russia/soci_y.htm |títulu = Climatological Information for Soci, Russia |publisher = [[Hong Kong Observatory]] |fechaaccesu = 23 de mayu de 2013}}</ref> <small>for data of sunshine hours</small> |date=August 2010}} [[Ficheru:Climatediagram-metric-english-Sochi-Russia-1961-1990.png|thumb|200px|Diagrama de clima ([[1961]]-[[1990]]).]] Sochi tien un clima húmedu templáu-subtropical (el so [[clasificación climática de Köppen]] ye ''Cfa'') nos puntos menos elevaos, coles temperatures pel hibiernu escasamente cayendo demasiáu y cola temperatura ivernizo permediu de 6&nbsp;°C (42,8&nbsp;°F). La temperatura permediu mientres el branu bazcuya ente los 25&nbsp;°C (77&nbsp;°F) y los 28&nbsp;°C (82,4&nbsp;°F) con foles de calor estremu ocasionales en delles zones interiores entepasando los 40&nbsp;°C (104&nbsp;°F). La precipitación añal permediu ye de 1700 mm.<ref>[http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00073/53400.htm?text=Сочи «Sochi»], artículu na ''Gran enciclopedia soviética'' {{ru}}</ref><ref>Drozdov, V. A.; Glezer, O. B.; Nefedova, T. G.; y Shabdurasulov, I. V. (1992): [http://www.springerlink.com/content/n877766450lk8p66/fulltext.pdf «Carauterístiques ecolóxiques y xeográfiques de la zona costera del mar Negru»], artículu en ''GeoJournal'', 27.2, páxs.&nbsp;169-178.</ref><ref>Rybak, Elena A.; Rybak, Oleg O.; y Zasedatelev, Yuri V. (1994): [http://www.springerlink.com/content/g2605508g44w0100/fulltext.pdf «Analís xeográficu complexu de la rexón de Sochi na mariña del mar Negru»], artículu en ''GeoJournal'' 34.4, páxs.&nbsp;507-513.</ref> == Deporte == [[Ficheru:Krasnaya Polyana 09.jpg|left|thumb|260px|Centru d'esquí de Krásnaya Poliana.]] [[Ficheru:Stamps_of_Russia_2012_No_1559-61_Mascots_2014_Winter_Olympics.jpg|thumb|Sellos conmemorativos de los [[Xuegos Olímpicos d'iviernu de Sochi 2014]]. [[Correos de Rusia]].]] Sochi ye tamién conocida poles sos instalaciones deportives, una escuela de [[tenis]] local ayudó nel entamu de les carreres de deportistes tan notables como [[María Sharápova]] (la campeona de [[Grand Slam (tenis)|Grand Slam]], que se camudó a [[Florida (Estaos Xuníos)|Florida]] a la edá de siete&nbsp;años) y [[Yevgueni Káfelnikov]] (que pasó gran parte del so niñez en Sochi). En 2005, la Unión de Fútbol de Rusia anunció que taba entamando establecer un centru d'entrenamientu pa la seleición nacional en Sochi. Unu de los mayores incentivos foi'l clima templáu de la ciudá. Nos montes cercanos a Sochi atópase dalgunos [[centru d'esquí|centro d'esquí]] d'importancia como [[Krásnaya Poliana (Sochi, Krasnodar)|Krásnaya Poliana]]. En 2007, Sochi foi escoyida en [[Guatemala]] p'allugar los [[Xuegos Olímpicos d'iviernu de 2014]].<ref>{{cita web|url=http://olympic.org/uk/news/olympic_news/full_story_uk.asp?id=2221|títulu=Sochi escoyida como ciudá sede de los XXII Xuegos Olímpicos d'Iviernu|autor=Comité Olímpicu Internacional|fecha=4 de xunetu de 2007|fechaaccesu=4 de xunetu de 2007}}</ref> Estos xuegos llevar a cabu en febreru de 2014, y fueron inauguraos pol [[xefe d'Estáu]], [[Vladímir Putin]]. Pa la cita olímpica presentáronse más de 2900&nbsp;atletes de 88&nbsp;países. Con 50&nbsp;000&nbsp;millones de dólares de presupuestu, fueron los Xuegos Olímpicos más caros de la hestoria. A partir de 2014 tamién se van apostar en Sochi pruebes del [[campeonatu del mundu de F1|campeonatu del mundu de Fórmula 1]]. La ciudá va allugar hasta 2020 el [[Gran Premiu de Rusia]] de [[Fórmula 1]]. La ciudá va ser una de les sedes de la [[Copa Mundial de Fútbol de 2018]], a xugase en Rusia. {{Socesión | predecesor = {{bandera|CAN}} [[Vancouver]] | títulu = [[Ficheru:Olympic flag.svg|60px]]<br />[[Xuegos Olímpicos d'Iviernu|Ciudad Olímpica]] | periodu = [[2014]] | socesor = {{bandera|KOR}} [[Pyeongchang]] }} == Cultura == [[Ficheru:Sochi Symphony Orchestra Soldatov Beisteiner December 2013.jpg|mini|La Orquesta Sinfónica de Sochi so la direición de Oleg Soldátov cola guitarrista austriaca [[Johanna Beisteiner]] mientres un conciertu na Sala de Música de Cámara y Órganu (13 d'avientu de 2013).]] Sochi tien una rica vida cultural. Dalgunes de les principales atraiciones y llugares son: * [[Teatru d'Iviernu (Sochi)|Teatru d'Iviernu]] * [[Teatru de Branu (Sochi)|Teatru de Branu]] * Sala de Música de Cámara y Órganu, na qu'actúa la [[Orquesta Sinfónica de Sochi]]. * [[Kinotavr|Festival de Cine Rusu de Sochi]] * El [[circu de Sochi]] * [[Festival de moda de Sochi]] * [[Muséu d'Arte de Sochi]] * [[Muséu etnográficu de Sochi]] * [[Muséu lliterariu a la memoria de N. A. Ostrovski]] * [[Oceanario de Sochi]] * [[Institutu d'Investigación de Silvicultura de Monte y Dendrarium de Sochi]] == Relixón == [[Ficheru:Mikhael Archangel Church Sochi.jpg|thumb|Ilesia de San Miguel Arcánxel.]] Na llocalidá hai unos trenta [[Ilesia ortodoxa rusa|ilesia ortodoxes ruses]], ente les que cabo destacar la [[Ilesia de San Miguel Arcánxel (Sochi)|Ilesia de San Miguel Arcánxel]] y la Ilesia de San Vladímir. Nel [[Unidá municipal de la ciudá balneariu de Sochi|territoriu de la ciudá]] tamién hai templos de la [[Ilesia ortodoxa de Grecia|Ilesia ortodoxa griega]], de la [[Ilesia Ortodoxa Xeorxana|Ilesia ortodoxa xeorxana]], de la [[Ilesia ortodoxa serbia]]. Na llocalidá hai [[Ilesia católica|ilesies católiques]] como la Ilesia de los Apóstoles Simón y Tadeo ([[armenios]]) y otres pa los [[ucraínos]], [[bielorrusos]] que practiquen esta relixón. La mayor parte de la población [[etnia armenia|armenia]] de la ciudá ye creyente de la [[Ilesia apostólica armenia]]. La ciudá ye sede d'un obispáu d'esta ilesia. La comunidá [[musulmana]] ([[adigué]], [[shapsug]], [[cabardinos]]) cuenta con una [[mezquita]] en [[Tjagapsh]] y en [[2008]] con patrociniu de los [[Emiratos Árabes Xuníos]] plantegábase la construcción d'otra en [[Bytja]]. En 2008 plantegóse la construcción d'una [[sinagoga]] en Sochi y un Centru Hebréu pa la comunidá xudía del mar Negru.<ref>[http://www.jewish.ru/news/cis/2008/02/news994259601.php В Сочи построят новую синагогу и еврейский общинный центр] Jewish.ru. 26.02.2008</ref> Na ciudá hai comunidaes protestantes como [[bautistes]], [[Evanxelicalismu|evanxélicos]], [[adventistes del Séptimu Día]], [[Ilesia Nueva Apostólica]] y otres. == Educación == [[Ficheru:University of Sochi.JPG|thumb|[[Universidá Estatal de Sochi]].]] Na llocalidá hai filiales de les universidaes federales. Como instituciones con sede en Sochi cabo destacar la [[Universidá Estatal de Sochi]]. La llocalidá cunta con delles biblioteques, como la [[Biblioteca Central Urbana (Sochi)|Biblioteca Central Urbana]]. Ente les más antigües ta la [[Biblioteca A. S. Pushkin (Sochi)|Biblioteca A. S. Pushkin]]. == Economía == === Turismu === L'actividá económica básica de la ciudá ye l'agospiamientu y servicios de [[turismu]] poles sableres y montes de la contorna. Na llocalidá y a lo llargo de la mariña hai numberosos hoteles, sanatorios y establecimientos rellacionaos col ociu turísticu. L'actividá turística promueve el mapa de chigres, centros de recréu, parques acuáticos, muelles pal atraque d'embarcaciones privaes. === Industria alimentaria y agricultura === Per otru llau ye importante'l desenvolvimientu de la industria alimentaria y de tresformamientu. Nel territoriu de la llocalidá cabo destacar la industria cárnica de Sochi (fundada en [[1937]]), la Fábrica de conserves de pexe de Sochi, la Granxa avícola d'[[Ádler (Rusia)|Ádler]] (fundada en [[1950]], les piscifactoríes de [[Kazachi Brod]] (fundaes en [[1964]]), la Granxa Avícola y Ganadero OOO Pérepel, la Fábrica de Té de [[Dagomys]] (fundada en [[1939]]), l'estelleru de [[Lázarevskoye]], industria d'arreglu mecánicu, una fábrica de materiales de construcción, y la panificadora de Sochi (en [[Gagárina (Sochi)|Gagárina]], fundada en [[1937]]). Na periferia de la llocalidá desenvuélvese l'agricultura hortícola y de frutales, la [[silvicultura]] y l'[[apicultura]]. === Finances === Na llocalidá hai una seición de [[Sberbank]] y filiales d'otros bancos como [[Rosseljovbank]], [[Gazprombank]], Kuzbassbiznesbank, [[Rosenergobank]], [[Rusfinans Bank]], Moskomprivatbank, Uralsib, [[Sobinbank]] y oficines d'otros bancos. Ye unu de los centros d'operaciones de [[Finam Holdings]]. == Tresporte == Sochi ye un gran nuedu de tresporte del sur de [[Rusia]]. Nel [[mikroraión|microdistrito]] d'[[Ádler (Rusia)|Ádler]] tópase'l [[Aeropuertu Internacional de Sochi]] y delles [[estaciones de ferrocarril]] (les principales son la [[Estación de Sochi]] y la [[Estación de Ádler]]). El tresporte urbanu llevar a cabu con ''[[marshrutka|marshrutkes]]'', taxis y la [[Autobuses de Sochi|rede d'autobuses de Sochi]]. En dómina [[Xunión Soviética|soviética]] esistía un serviciu de tresporte internu n'[[helicópteru]] dende l'aeropuertu a [[Krásnaya Poliana (Sochi, Krasnodar)|Krásnaya Poliana]] y [[Aíbga (Rusia)|Aíbga]]. Con ocasión de los [[Xuegos Olímpicos d'iviernu de Sochi 2014]] desenvolvióse y modernizó la rede del [[Tren llétricu de Sochi|tren llétricu de la llocalidá]] y construyóse una carretera de circunvalación qu'enllaza cola [[Autopista M27 (Rusia)|carretera M27]]. Na llocalidá hai dos [[funicular]]es y trés [[teleféricu|teleféricos]]. == Galería == <gallery> Ficheru:Michael Archangel Sochi.jpg|Monumentu de San Miguel Arcánxel Ficheru:Dendrarium_Sochi_Mauritanian_arbour.jpg|[[Institutu d'Investigación de Silvicultura de Monte y Dendrarium de Sochi|Dendrarium de Sochi]] Ficheru:Zimniy theatre Sochi.jpg|Teatru d'Iviernu (Zímniy). Ficheru:Sochi Beach arbour.jpg|Sablera Arbour en Sochi<br /> Ficheru:Neptun Sochi.jpg|Neptunu Ficheru:Храм_Святого_Князя_Владимира_на_Виноградной_горе,_Сочи.JPG|Ilesia de San Vladímir. Ficheru:Sochi edited.jpg|Vista del [[mar Negru]] dende Sochi. </gallery> == Ciudadanos destacaos == * [[Yevgueni Káfelnikov]], [[tenista]]. * [[Borís Nemtsov]], ex primer ministru de [[Rusia]]. * [[Mordechai Spiegler]], futbolista israelín d'orixe rusu. * [[Yuri Denisyuk]], físicu, pioneru nel campu de la [[holografía]]. * [[Yelena Vesniná]], tenista. * [[Andre Geim]], físicu, premiu nobel de física en 2010 polos sos trabayos sobre'l [[grafeno]]. * [[Igor Lediakhov]], futbolista. == Hermandá == Sochi ta hermanada con: * {{bandera|GBR}} [[Cheltenham]]<ref>{{Cita web |url=http://www.cheltenham.gov.uk/libraries/templates/cheltenham.asp?URN=348&FolderID=0 |títulu=Sitiu web oficial de Cheltenham |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090108224754/http://www.cheltenham.gov.uk/libraries/templates/cheltenham.asp?URN=348&FolderID=0 |fechaarchivu=2009-01-08 }}</ref> * {{bandera|FIN}} [[Espoo]]<ref>{{Cita web |url=http://www.espoo.fi/binary.asp?path=1;28;11894;49602;24015;24021;37508;61774;61775&field=FileAttachment |títulu=Sitiu web oficial de Espoo |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070930225016/http://www.espoo.fi/binary.asp?path=1;28;11894;49602;24015;24021;37508;61774;61775&field=FileAttachment |fechaarchivu=2007-09-30 }}</ref> * {{bandera|RUS}} [[Kerch]] * {{bandera|USA}} [[Long Beach (California)|Long Beach]]<ref>Información de ciudaes hermaniaes], llograda de [https://web.archive.org/web/20081011095133/http://www.sister-cities.org/icrc/directory/NIS/Russia/index ''Sister Cities International, Inc.'' (SCI)]. 5 de xunetu de 2007.</ref> * {{bandera|FRA}} [[Menton]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070930222042/http://www.elysee.fr/elysee/elysee.fr/ressources_documentaires/europe_non-ue/russie/sotchi-2002.9189.html Sitiu web del presidente de Francia]</ref> * {{bandera|EST}} [[Pärnu]]<ref name="jumeaux"/> * {{bandera|ITA}} [[Rimini]]<ref>[https://web.archive.org/web/20071015211452/http://wwwold.comune.rimini.it/sez_comune/gemellaggi/index.shtml Sitiu web oficial de Rimini]</ref> * {{bandera|TUR}} [[Trabzon]]<ref name="jumeaux">[http://www.sochi-international.ru/pages.php?id=2&lang=rus Города-побратимы Сочи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120801131017/http://www.sochi-international.ru/pages.php?id=2&lang=rus |date=2012-08-01 }} {{ru}}.</ref> * {{bandera|GRE}} [[Volos]]<ref>{{cita publicación | títulu=Греческий Волос и российский Сочи стали городами-побратимами | url=http://www.interfax.ru/r/B/ug/182.html?menu=35&id_issue=11749829 | editorial=Interfax | fecha=26 de mayu de 2007 | fechaaccesu=8 de xunetu de 2007 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070930223556/http://www.interfax.ru/r/B/ug/182.html?menu=35&id_issue=11749829 | fechaarchivu=30 de setiembre de 2007 }}</ref> * {{bandera|CHN}} [[Weihai]]<ref name="jumeaux"/> == Referencies == {{llistaref|2}} == Ver tamién == * [[Islla Federación]]- <small>Islla artificial frente a Sochi</small> * [[Gagra]] * [[Gelendzhik]] * [[Xuegos Olímpicos de Sochi 2014]] * [[Gran Premiu de Rusia]] * [[Sochi Olympic Park Circuit]] == Enllaces esternos == {{commonscat|Sochi}} * [http://www.sochi.ru/ Sochi, Rusia - El website de la ciudá] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211003113737/https://sochi.ru/ |date=2021-10-03 }} * [http://midwestdiplomacy.com/2014/02/11/sochi_olympics_2014_behind_the_games/ Olimpicos 2014 en Sochi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170129133550/http://midwestdiplomacy.com/2014/02/11/sochi_olympics_2014_behind_the_games/ |date=2017-01-29 }} * [http://www.sochi2014.com/ Sochi 2014 - Candidatura olímpica]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070709203253/http://sochi2014.com/ |date=2007-07-09 }} * [https://web.archive.org/web/20081206184526/http://www.nashaslava.ru/city/sochi/ Semeyes de Sochi] * [https://web.archive.org/web/20140306184130/http://www.suvenirograd.ru/geography.php?lang=2&id=150&filtr_g=150%2F Sochi Atraiciones] {{Tradubot|Sochi}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de la Ciudá de Sochi del krai de Krasnodar|*]] [[Categoría:Puertos de Rusia]] b3jxgzzwczo4itgyffoa9npoam15t7x 0 99794 4503194 4469651 2026-07-08T05:12:51Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503194 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Sumgait''' ([[azerbaixanu]]: Sumqayıt) ye una de les once ciudaes autónomes de la [[República d'Azerbaixán]]. La ciudá capital ye la ciudá de Sumgait. Sumgayit ([[Idioma azerbaixanu|Azerbaixanu]]: Sumqayıt; Tamién conocida como Sumgait o '''Sumqayit''') ye una de les ciudaes más grandes n'[[Azerbaixán]], alcontrada cerca del [[Mar Caspiu|Caspian Mar]], aproximao a 31 quilómetros de la capital, [[Bakú|Baku.]] La [[ciudá]] tien una población de 308700 (censu de 2009), siendo la tercer ciudá más grande d'[[Azerbaixán]] dempués de la capital [[Bakú|Baku]] y de [[Ganja (Azerbaixán)|Ganja.]] La ciudá tien un territoriu de 83 quilómetros cuadraos.<span></span> Foi fundada'l 22 de payares de 1949,<ref name="exe"><cite class="citation web">[http://sumqayit-ih.gov.az/content.php?page=passport "Sumqayıt şəhər icra hakimiyyəti. Şəhərin pasportu" &#x5B;Sumgayit Executive Power.]</cite></ref> como unión alministrativa de dos poblaciones: [[Corat|Jorat]] y Haji Zeynalabdin, la segunda toma'l nome del empresariu del aceite y filántropu [[Hacı Zeynalabdin|Haji Zeynalabdin]] Taghiyev. Agospia la Sumqayit Universidá Estatal. == Etimoloxía == Según el folclor local la ciudá toma'l nome del ríu Sumqayit. Les lleendes falen d'un héroe llamáu "Sum", quien foi escoyíu pola comunidá pa lluchar con una bisarma que bloquiaba'l ríu Sumqayit.<ref><cite class="citation web">[http://www.sumhistorymuseum.az/index.php?option=com_content&view=article&id=60&Itemid=75 "Əfsanələr"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113114811/http://www.sumhistorymuseum.az/index.php?option=com_content&view=article&id=60&Itemid=75 |date=2014-11-13 }}. ''www.sumhistorymuseum.az'' (in Azerbaijani). </cite></ref> Sum finalmente consiguió matar a la bisarma, pero cuando'l ríu ye lliberáu él resulta barríu peles agües y nunca se-y vuelve ver. Dempués d'aquello, la so amada, Jeyran, inconsolable pola desapaición de Sum, diría al ríu pa glayar "Sum qayıt!" (que significa "Sum, vuelve!" n'azerbaixanu).<ref><cite class="citation web">[http://www.sumqayit-ih.gov.az/page/11.html "Tarixi Əfsanə"]. ''www.sumqayit-ih.gov.az'' (in Azerbaijani). </cite></ref> Asina que el ríu pasó a ser conocíu como Sumgayit, y de ende la ciudá tomó darréu'l nome. == Historia == === Yera medieval === Según historiadores, les tribus Medean vivieron nesta área. Mientres el boom de la construcción, cuando s'escavaben los cimientos del edificiu del gobiernu, atopar nel llugar restos d'un antiguu [[Caravasar|caravanserai]] xunto con elementos personales ya instrumentos de cocina. Los primeros informes de poblamientos nel llugar de l'actual ciudá de Sumgayit daten de 1580, cuándo viaxeru inglés H. Barrow mentó Sumgayit nos sos escritos y en 1858, cuando [[Alexandre Dumas|Alexander Dumas]] escribió sobre l'área nes sos memories ''Viaxe al Caucaso'', a pesar de que nun se construyó nada relevante nel llugar hasta que la [[Xunión Soviética]] tomó'l control del área na década de 1920.<ref name="exe-2"><cite class="citation web">[http://sumqayit-ih.gov.az/content.php?page=passport "Sumqayıt şəhər icra hakimiyyəti.]</cite></ref> === Periodu soviéticu === Tres la política de ''[[glásnost]]'', empecipiáu por [[Mikhaíl Gorbachov]], el malestar civil y los conflictos étnicos crecieron en delles rexones de la Xunión Soviética, incluyendo [[Óblast Autónomu de Nagorno Karabakh|Nagorno-Karabakh]], una rexón autónoma de la República Socialista Soviética d'Azerbaixán.<ref name="Croissant"><cite class="citation book">Michael P., Croissant (1998). </cite></ref> El 22—23 de febreru de 1988 empecipióse la violencia na ciudá de Askerán, resultando na muerte de dos azerbaixanos.<ref>The New York Times, 11 March 1988, p.</ref> Les noticies del Askerán enfrentamientu y de la deportación de Azerbaixanos d'Armenia disparó'l Sumgait [[pogromo]] contra residentes armenios de Sumgait n'Azerbaixán el 27 de febreru.<ref>Ethnic Fears and Ethnic War In Karabagh - Stuart J. Kaufman - Page 23</ref> La violencia tuvo dirixida, hasta ciertu puntu, por Azerbaixanos exiliaos d'[[Armenia]], hasta 2000 d'ellos volviéronse más desesperaos en siendo obligaos a agospiase en condiciones pésimes nun barriu de chabolos de Sumgait.<ref>Tamara Dragadze, “Azerbaijan and the Azerbaijanis,” in Graham Smith, ed., The Nationalities Question in the Soviet Union (London: Longman, 1990), p. 175.</ref><ref>Moskóvskie nóvosti, 17 April 1988, tr. in CDSP vol. 40, non. 17, páxs. 12–13.</ref> El pogromo resultó nes muertes de 26 Armenios y 6 Azerbaixanos. Como resultancia, tola población armenia fuxó de Sumqayit. La violencia mientres el Askerán enfrentamientu y el pogromo de [[Pogromo de Sumgait|Sumgait]] marcó l'entamu del conflictu armenio-azerbaixanu, que provocó la [[Guerra de Nagorno Karabakh]].<ref>Modern hatreds: the symbolic politics of ethnic war - Page 63 by Stuart J. Kaufman</ref> === Yera de la república === Dempués de la guerra Nagorno-Karabakh, la ciudá pasó a ser el llar de Azerbaijani los refuxaos internamente movieron persones, principalmente de les rexones de [[Qubadlı|Qubadli]] y Zengilan.<ref><cite class="citation web">Abbasov, Shahin. </cite></ref> En 1994, [[Heydər Əliyev|Heydar Aliyev]] empecipió un proyeutu d'una Zona Económica Llibre a gran escala nel territoriu de la ciudá.<ref name="thebusinessyear"><cite class="citation web">[http://www.thebusinessyear.com/publication/article/43/3639/azerbaijan-2014/renewed-dreams "Renewed Dreams"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141111031410/http://www.thebusinessyear.com/publication/article/43/3639/azerbaijan-2014/renewed-dreams |date=2014-11-11 }}. ''www.thebusinessyear.com''. </cite></ref> == Xeografía == [[Ficheru:Azerbaijan_map_sumqayit.png|thumb|250x250px|Sumqayit ta alcontrada aproximao a 31 km al noroeste de la capital d'Azerbaixán Baku, cerca del Mar Caspiu.]] === Mediu ambiente === Arriendes de la planificación soviética de la era del boom industrial, la ciudá aportó fuertemente contaminada. Llueu dempués de la independencia d'Azerbaixán, los sectores industriales fueron n'amenorgamientu.La península de Absheron (que consta de Sumqayit, [[Bakú|Baku]] y l'[[Abşeron (raión)|Absheron Rayon]]) tuvo considerada polos científicos como la parte más afarada ecológicamente d'Azerbaixán. La ciudá yera conocida pol campusantu de neños, llamáu'l "Campusantu de Ñácaros" qué contién munches tumbes de neños nacíos con deformidaes y retrasos mentales que sufríen entueyos añadíos pola falta de cuidáu médicu fayadizu pa los probes.<ref>[http://www.azer.comaiweb/categories/magazine/23_folder/23_articles/23_sumgayit.html Sumgayit: Soviet's Pride, Azerbaijan's Hell] by Arif Islamzade at ''Azer.com'', Autumn 1994</ref> Sumgayit foi nomáu'l sitiu más contamináu de la tierra pol grupu medioambiental americanu [[Blacksmith Institute|Blacksmith Institutu]] en 2006 y asitiáu na so llista de los "llugares más contaminaos del mundu" pola revista TIME en 2007.<ref>[http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1661031_1661028_1661024,00.html Sumgayit, Azerbaijan – The World's Most Polluted Places] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031012618/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1661031_1661028_1661024,00.html |date=2007-10-31 }} ''TIME'', September 12, 2007</ref> L'informe reparaba que l'antigua base industrial soviética contaminaba la redolada llocal con sustancies químiques industriales como cloru y metales pesaos. L'informe tamién mentaba que les tases de [[cáncer]] en Sumgayit yeren hasta un 51% más altes que la media nacional y que les [[Mutación|mutaciones xenétiques]] y los [[Enfermedá conxénita|defectos]] de nacencia yeren un tópicu.<ref>[http://www.blacksmithinstitute.org/site10a.php World's Worst Polluted Places] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027162719/http://www.blacksmithinstitute.org/site10a.php |date=2007-10-27 }} — by the Blacksmith Institute (accessed 2007-12-3)</ref> L'alministración de la ciudá preparó un plan de proteición medioambiental pa 2003–2010 que fizo menguar de forma continua los niveles de contaminación hasta mínimos. El programa supervisa 118 actividaes coles mires d'embrivir la contaminación en toles etapes de la producción. El programa foi preparáu cola participación de toles empreses industriales na ciudá y la so aplicación ta siendo regulada pol poder executivu de la ciudá. Por casu, la cantidá d'agua de residuos de producción industrial baxó de 600 Dm3 mientres la década de 1990s a 76.3 Dm3 en 2005. Los residuos sólides baxaron de 300.000 a 3.868 tonelaes al añu. El [[Bancu Mundial]] emitió un préstamu al gobiernu azerbaixanu pa la construcción d'un campusantu pa residuos de [[Mercuriu (elementu)|mercuriu]].<ref><cite class="citation web">[http://sumqayit-ih.gov.az/content.php?page=tebii_servetler "Sumqayıt şəhər icra hakimiyyəti. Şəhərin ekoloji vəziyyəti" &#x5B;Sumgayit Executive Power.]</cite></ref> == Divisiones alministratives == [[Ficheru:Sumqayıt_şəhər_İcra_Hakimiyyəti.jpg|thumb|Conceyu de Sumqayit.]] El conceyu de Sumqayit consta de la ciudá de Sumqayit y los conceyos de [[Corat|Jorat]] y [[Hacı Zeynalabdin|Haji Zeynalabdin.]]<ref><cite class="citation web">[http://courts.gov.az/sumgayiteconomic/ "Sumqayıt İnzibati-İqtisadi Məhkəməsinin yeni binesı"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141112202540/http://courts.gov.az/sumgayiteconomic/ |date=2014-11-12 }}. ''courts.gov.az'' (in Azerbaijani). </cite></ref> L'alcalde, anguaño Eldar Azizov, encarna'l poder executivo de la ciudá.<ref><cite class="citation web">[http://www.sumqayit-ih.gov.az/page/20.html "İcra hakimiyyətinin başçısı"]. ''www.sumqayit-ih.gov.az'' (in Azerbaijani). </cite></ref> == Demografía == * Población: 308.700 habitantes, incluyendo 62.300 azerbaixanos refuxaos y IDPs * Densidá de población, per km²: 3621<ref name="exe"/> * Crecedera añal de la población (pers): 1944 * Esperanza de vida: 70 años === Composición étnica === Azerbaixanos 95.7% , Lezgin 1.13% , rusos 0.69% , Talysh 0.15% , tártaros 0.3% , xudíos 0.1%, otros 1.9% Hasta los acontecimientos de la disolución de la Xunión Soviética la ciudá yera'l llar de la segunda mayor comunidá armenia d'Azerbaixán, con más de 70.000 armenios, que por cuenta de les tensiones y posterior guerra abandonaron la ciudá. === Relixón === Sumqayit Nun tuvo una mezquita hasta dempués del esbarrumbamientu de la Xunión Soviética.<ref name="abbasov"><cite class="citation web">Abbasov, Shahin. </cite></ref> Na década de 2010s, la ciudá remaneció como centru del [[Salafismu]] n'Azerbaixán, una forma del Islam Sunní que defende un regresu a la práutica orixinal del Islam.<ref name="abbasov"><cite class="citation web">Abbasov, Shahin. </cite></ref><ref><cite class="citation web">Howard, Glen Y.; Aslanova, Leyla. </cite></ref> La [[Guerra Civil Siria|Guerra Civil siria]] y l'apaición del [[Estáu Islámicu|ISIL]] forzó a les autoridaes a pasar a l'acción con midíes severes pa los radicales relixosos percibíos en Sumqayit.<ref name="abbasov"><cite class="citation web">Abbasov, Shahin. </cite></ref><ref><cite class="citation web">[http://www.ihs.com/products/global-insight/industry-economic-report.aspx?id=1065996171 "Azerbaijani government's measures to counter terrorism and civil unrest risks expected to ensure stability in three-year outlook"]. ''www.ihs.com''. </cite></ref><ref><cite class="citation web">Lomsadze, Giorgi. </cite></ref> == Economía == En 1935, el gobiernu soviéticu decidió desenvolver la industria pesao na [[Península de Absheron|Absheron Península]], y l'allugamientu futuru de Sumgayit foi escoyida basáu na so proximidá a [[Bakú|Baku]] y la so posición clave en llinies de ferrocarril esistentes. Ente 1938–1941, una [[Central termoeléctrica|central llétrica térmica]] foi construyida p'abastecer la creciente industria del petroleu de Bakú. Esto foi llueu siguíu con más industries pesaes. Por cuenta de la [[Segunda Guerra Mundial]] la construcción del área foi parada y vuelta a entamar en 1944, cuando [[Industria químico|plantes]] [[Metalurxa|metalúrxiques]] y químiques fueron construyíes y puestos n'operación. La primer producción de la Planta Química de ''Sumgayit'' llevó a una crecedera rápida y a un boom de la construcción, creando un mercáu de trabayu nuevu, y necesidaes pa la población residente. En 1949, Sumgayit llogró l'estatutu de ciudá oficial según resolución del [[Asamblea Nacional de la República d'Azerbaixán|Sóviet Supremu de la RSS d'Azerbaixán]]. En 1952, una planta de laminados tubulares apurrió la so primer producción desenvolviendo asina la metalurxa del aceru n'Azerbaixán. El mesmu añu, otra nueva planta, de producción de [[Cauchu sintéticu|Goma Sintética]], entró n'operación pa producir [[etilenu]] a partir del [[petroleu]]. Les operaciones de la planta de procesamientu d'aceru de Sumqayit y de la planta d'aluminiu de Sumgayit empezaron en 1953 y 1955, respeutivamente. En 1957–1955, un númberu d'instalaciones d'investigación científica y centros culturales fueron construyíos, lo que condució a un mayor desenvolvimientu de la infraestructura de la ciudá. En 1960, les autoridaes empezaron a construyir una Planta Petroquímica, la más grande n'[[Europa]] naquel tiempu. De 1961 a 1968, una fábrica de producción de [[lladriyu]], un complexu industrial de [[Polímeru|materiales de construcción poliméricos]] y una planta de producción de [[Fósforu (sustancia fosforescente)|fósforu]] fueron construyíes. Ente 1970-1980s, [[industria llixero]] ya instalaciones d'inxeniería mecánica fueron añadíes a la base industrial de la ciudá. Escontra'l fin de la década de 1980s, Sumgayit yera yá'l centru de la industria químico de la URSS.<ref name="exe-2"/> Dempués de la [[disolución de la Xunión Soviética]], Sumgayit quedó como'l segundu centru industrial más grande d'Azerbaixán dempués de Bakú.<ref name="thebusinessyear"/> Dalgunos de les compañíes más significatives qu'operen na ciudá son Azerpipe, Azeraluminium, Sumqayit Aluminiu, Sumqayit Superphosphate, productor de vasu Khazar OJSC, Sumqayit Texó Fábrica de Bienes, y Sumqayit Compresores, munchos de los cualos fueron privatizaos.<ref name="thebusinessyear"/> En 2011, el desenvolvimientu del Parque de Teunoloxía de Sumgayit (STP) y del Parque Industrial Químicu de Sumgayit (SCIP) ta empezando a recibir atención de los inversores.<ref name="thebusinessyear"/><ref><cite class="citation web">Barron, Lisa. </cite></ref> El complexu de 167 hectárees va allugar negocios farmacéuticos, de construcción, y agrícoles, amás de químicos, de automoción, y productores d'electrónica.<ref name="thebusinessyear"/> Ta concebíu como un complexu autosuficiente, que va incluyir instalaciones residenciales, un centru d'esposición, llaboratorios, centru de deportes, escueles, y hospitales. SCIP tien por oxetivu atraer inversores domésticos y estranxeros, y la so alministración yá recibió propuestes pa 20 proyeutos d'inversión nel complexu.<ref name="thebusinessyear"/> == Cultura == === Arquiteutura === Los primeros estudios n'arquiteutura y planificación urbana de la ciudá de Sumgait fueron realizaos pol renomáu arquiteutu de la RSS d'Azerbaixán Kamal Mammadbeyov, científicu soviéticu y académicu de l'Academia Internacional d'Arquiteutura de los Países Orientales. La resultancia d'años d'investigación fueron numberoses publicaciones científiques y un llibru sobre desenvolvimientu y planiamientu arquiteutónicu de la ciudá de Sumgait.<ref name="SumgayitBook"><cite class="citation book">Mamedbekov, Kamal (1988). </cite></ref> Mammadbeyov donó gran númberu de gráficos ya ilustraciones fechos por él a los archivos del Muséu de la Ciudá. === Música y medios de comunicación === Sumgayit tuvo reconocíu como'l principal centru rexonal pa les bandes de rock de los 90s, qu'inclúin Yuxu, Miraj, Mozalan, y Sirr.<ref><cite class="citation web">[http://sumqayitxeber.com/aktual/yen%C9%99-d%C9%99-sumqayit.html "Yenə də Sumqayıt…"]. ''sumqayitxeber.com'' (in Azerbaijani). </cite></ref><ref><cite class="citation web">[http://www.inradio.tv/index.php?lang=az&menu=1&cid=c7b11909de826c5b7decab63b427c780&newsID=3d8d5725f7981fe23779964ecc42eecc "Sumqayıt rok ənənələrini bərpa edir"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141109105727/http://www.inradio.tv/index.php?lang=az&menu=1&cid=c7b11909de826c5b7decab63b427c780&newsID=3d8d5725f7981fe23779964ecc42eecc |date=2014-11-09 }}. ''www.inradiotv.'' (in Azerbaijani). </cite></ref> La canal rexonal ''Dünya TV'' y el diariu ''365 Gün'' tienen les sos sedes na ciudá.<ref><cite class="citation web">[http://www.mincom.gov.az/fealiyyet/radio-tv-yayimi/ "Radio-TV yayımı"] (in Azerbaijani). </cite></ref> === Parques y xardinos === Mientres el gobiernu soviéticu d'Azerbaixán, creíase que Sumgayit tenía'l [[bulevar]] más llargu y más llimpiu na república. El parque del Ociu y la Cultura ocupaba 23 hectárees de la llinia de mariña de Sumqayit en 1967. El 17 d'agostu de 1978 el parque recibió'l nome del señaláu poeta [[azerbaixanos|azerbaixanu]] Imadaddin Nasimi. El mesmu añu, l'alministración de la ciudá alzó'l monumentu al Palombu de la Paz en mediu del parque y asignó a la ciudá un símbolu de paz.<ref><cite class="citation news">K. Zarbaliyeva (2010-10-06). </cite></ref> La flora del parque inclúi 39 tipos d'árboles. Los acontecimientos de la década de 1990s como la traxedia de [[Xineru negru|Xineru Negru]] y la [[Guerra de Nagorno Karabakh|Guerra de Nagorno-Karabakh]], llevó al establecimientu de los monumentos ''"Estrelles''" (Ulduzlar) y "''20 de xineru"'' nel parque. Na seición oriental del parque, ''Shehidler Khiyabani'' foi establecíu como campusantu pa miles de soldaos de Sumqayit que morrieron mientres la guerra, de forma similar a la [[Caleyón de los Mártires|Sienda de los mártires]] en Bakú. Nel Decretu Núm.132 del Conseyu de Ministros d'Azerbaixán de fecha 2 d'agostu de 2001 el parque recibió l'estatutu de llugar d'importancia histórica nacional. La so midida actual ye 80 [[Hectárea|ha]]. Amás del parque cultural y d'ociu Nasimi, l'alministración de la ciudá construyó'l Parque ''Ludwigshafen'' en 1997 en conmemoración del 20º aniversariu del hermanamiento ente [[Ludwigshafen am Rhein|Ludwigshafen]] y Sumgayit. En 1999, ''nel contestu de la rápida crecedera de la ciudá, construyéronse los parques de Heydar Aliyev y de la Lluna''.<ref><cite class="citation web">[http://sumqayit-ih.gov.az/content.php?page=parklar "Sumqayıt şəhər icra hakimiyyəti.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120327111749/http://sumqayit-ih.gov.az/content.php?page=parklar |date=2012-03-27 }}</cite></ref> === Deportes === La ciudá tien un equipu de fútbol profesional, el [[Sumgayit FK|Sumgayit]], anguaño xugando na [[Lliga Premier d'Azerbaixán|Premier League d'Azerbaixán]]. == Tresportes == === Tresporte públicu === [[Ficheru:Koroghlu_avenue,_Sumgait.JPG|right|thumb|L'avenida Koroghlu.]] Sumqayit tien un sistema de tresporte urbanu grande, mayoritariamente empobináu pol Ministeriu de Tresporte. La ciudá tenía un sistema de tranvía que funcionó de 1959 a 2003.<ref name="electrotrans"><cite class="citation web">[http://transit.parovoz.com/masstransit/index.php?ID=16 "16. Сумгаит (трамвай)" &#x5B;16.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211020012528/https://transit.parovoz.com/masstransit/index.php?ID=16 |date=2021-10-20 }}</cite></ref> El trolleybus sistema Ganja, nel so momentu de mayor espansión, constaba d'ocho llinies y esistió hasta 2006.<ref name="electrotrans"/> En 2013, el ministeriu de Tresporte declaró que la ciudá, xunto con [[Ganja (Azerbaixán)|Ganja]] y [[Naxçıvan (ciudá)|Naxçıvan]] va tener una llinia de metro nueva dientro del marcu del programa de desenvolvimientu del metro nos próximos 20 años.<ref><cite class="citation web">[http://en.apa.az/news_subway_to_be_constructed_in_sumgayit__na_192507.html "Subway to be constructed in Sumgayit, Nakhchivan and Ganja"]. ''en.apa.az''. </cite></ref><ref><cite class="citation web">[http://www.azernews.az/azerbaijan/53594.html "Subways to open in major Azerbaijani cities"]. ''www.azernews.az''. </cite></ref> == Educación == En 2011, Sumgayit tenía 49 escueles, 13 escueles vocacionales y de música, el Sumgait Institutu turcu Priváu y un institutu de profesores.<ref name="thebusinessyear"/> == Residentes notables == Dalgunos de los munchos residentes prestixosos de la ciudá inclúin: los axedrecistes [[Shakhriyar Mamedyarov]] y Zeinab Mamedyarova, el xugador de balaban Alihan Samedov, los futbolistes Nazim Suleymanov, Kamal Guliyev y Mahir Shukurov, Ilham Zakiyev, bicampeón Mundial y cinco-veces campeón ciegu de yudu y dos veces medaya d'oru nos xuegos paralympics, y el karateka [[Rafael Aghayev]]. # ^ <span class="reference-text">[http://azerisport.com/karate/20100508120155704.html Рафаэль Агаев @– семикратный чемпион Европы]</span>! <span class="reference-text"> {{ru}}</span> </center> == Rellaciones internacionales == {| style="margin-bottom: 10px;" data-cx-mt-provider="Apertium" {{tablaguapa}} | * [[Rustavi]], Xeorxa, (<small>dende 1952</small><ref name="sumtwinz"><cite class="citation web">[http://www.sumhistorymuseum.az/index.php?option=com_content&view=article&id=52&Itemid=90 "Sumqayit's history"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113091826/http://www.sumhistorymuseum.az/index.php?option=com_content&view=article&id=52&Itemid=90 |date=2014-11-13 }}. ''www.sumhistorymuseum.az'' (in Azerbaijani). </cite></ref>){{bandera|GEO}} * [[Cherkasy]], Ucrania, (<small>dende 1972</small><ref name="sumtwinz"/>){{bandera|UKR}} * [[Pitești|Piteşti]], Rumanía, (<small>dende 1971</small><ref name="sumtwinz"/>){{bandera|ROU}} * [[Ludwigshafen am Rhein|Ludwigshafen]], Alemaña, (<small>dende 1977</small><ref name="sumtwinz"/>){{bandera|GER}} * [[Bari (ciudá)|Bari]], Italia, (<small>dende 2004</small><ref><cite class="citation web">[http://azertag.az/en/xeber/EXECUTIVE_ORDER_OF_PRESIDENT_OF_THE_AZERBAIJAN_REPUBLIC-555113 "EXECUTIVE ORDER OF PRESIDENT OF THE AZERBAIJAN REPUBLIC"]. ''azertag.az''. </cite></ref>){{bandera|ITA}} * [[Aktau]], Kazakstán, (<small>dende 2009</small><ref><cite class="citation web">[http://e-qanun.az/files/framework/data/19/f_19141.htm ""Sumqayıt şəhəri (Azərbaycan Respublikası) və Aktau şəhəri (Qazaxıstan Respublikası) aresında qardaşlaşmış şəhər münasibətlərinin yaradılması haqqında Birgə Bəyannamə"nin imzalamaq səlahiyyətinin verilməsi barədə"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113091841/http://e-qanun.az/files/framework/data/19/f_19141.htm |date=2014-11-13 }}. ''e-qanun.az'' (in Azerbaijani). </cite></ref>){{bandera|KAZ}} | * [[Linz]], Austria, (<small>dende 2009</small><ref><cite class="citation web">[http://www.oananews.org/node/69304 "SUMGAIT TO BE TWINNED WITH AUSTRIA`S LINZ."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113092001/http://www.oananews.org/node/69304 |date=2014-11-13 }}. ''www.oananews.org''. </cite></ref>){{bandera|AUT}} * [[Maguilov|Mogilev]], Belarús, (<small>dende 2009</small><ref><cite class="citation web">[http://gorki.gov.by/news/region-news/2798-1.html <bdi lang="ru">Могилев и азербайджанский Сумгаит подписали договор о побратимстве</bdi>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113092133/http://gorki.gov.by/news/region-news/2798-1.html |date=2014-11-13 }}. ''gorki.gov.by'' (in Russian). </cite></ref>){{bandera|BLR}} * Nevinnomyssk, Rusia, (<small>dende 2011</small><ref><cite class="citation web">[http://news.day.az/society/291631.html <bdi lang="ru">У Сумгайыта появился город-побратим</bdi>]. ''news.day.az'' (in Russian). </cite></ref>){{bandera|RUS}} * [[Xénova|Genoa]], Italia, (<small>dende 2013</small><ref><cite class="citation web">[http://www.comune.genova.it/content/siglato-oggi-il-memorandum-dintenti-tra-genova-y-sumqayit-citt%C3%A0-azera "Siglato il memorandum d'intenti tra Genova y Sumqayit, città azera"]. ''www.comune.genova.it'' (in Italian). </cite></ref>){{bandera|ITA}} * [[Zhuzhou]], China{{bandera|PRC}}<ref name="Azerbaijan twinnings"><cite class="citation web">[http://www.azerbaijans.com/content_1719_en.html "Twin-cities of Azerbaijan"]. </cite></ref> * Ceyhan, Turquía{{bandera|TUR}}<ref name="Azerbaijan twinnings"/> |} == Ver tamién == * [[Şəki|Shaki]] * [[Lankaran (ciudá)|Lankaran]] * [[Najicheván (ciudá)|Nakchivan]] * [[Mingachevir]] == Referencies == {{llistaref|2}} {{Tradubot|Sumqayit}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes d'Azerbaixán]] tk1bu3b6ok2z0ymwh1cr6rgrz9hj560 0 99968 4503124 4489894 2026-07-07T21:26:56Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503124 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Sloviansk''' o '''Sláviansk''' ({{Lang-uk|Слов'янськ}}, ''Slov'yansʲk''; {{Lang-ru|Славянск}}, ''Slavyansk'') ye una ciudá [[ucraína]] perteneciente al [[óblast de Donetsk]], na parte oriental del país. La población envalorada ye de {{nts|117994}} habitantes ([[2012]]). Ye la capital del [[raión de Sloviansk|raión homónimu]]. == Historia == En 1676 una fortaleza llamada Tor foi construyida na confluencia de los ríos Kazenyi Toréts y Sukhyi Toréts onde formen el ríu Toréts, un afluente del [[ríu Donets|ríu Donéts]]. Poco dempués, el pobláu de Tor desenvolvióse al llau de la fortaleza. Como dellos llagos de [[sal]] atópense mui cerca, la ciudá convertir nun productor de sal. Mientres el [[sieglu XVI]], la producción de sal yera la industria llocal mayoritaria, pero mientres el [[sieglu XVIII]] dexó de ser rentable y cesó el 21 d'avientu de 1782. En 1784 la ciudá pasó a llamase Sloviansk, una deformación de Solevansk, lliteralmente "ciudá del sal". Anguaño la producción de sal Sloviansk ye unu de los más grandes d'Europa. Dende principios del [[sieglu XX]], la ciudá convertir nun centru importante pa la industria químico. === Guerra civil n'Ucraína === [[Ficheru:2014-04-14 Sloviansk city council - 2.jpg|thumb|left|El conceyu de Sloviansk baxu control d'homes armaos.]] Dende abril de 2014, la ciudá foi unu de los escenarios del [[Guerra civil nel este d'Ucraína|conflictu armáu nel este d'Ucraína]], ente les fuercies ucraínes lleales al gobiernu interín de [[Kiev]] y los ucraínos prorrusos lleales al gobiernu derrocáu y les rexones rusófonas. Enantes, partidarios de la [[República Popular de Donetsk]] prindaren la sede del Comité executivu, el departamentu de policía, la sede de los Servicios de Seguridá d'Ucraína y les oficines de la fiscalía de la ciudá. Tamién hubo delles protestes en contra del gobiernu ucraín nos díes previos.<ref name="kp.ru">{{cita web|títulu=Аваков: В Славянске неизвестные захватили здания милиции |editorial=Komsomólskaya Pravda |fechaaccesu=12 d'abril de 2014 |url=http://www.kp.ru/online/news/1709579/ |idioma=rusu}}</ref><ref name="LF 131097">{{cita web |títulu=Сторонники федерализации захватили здание горадминистрации Славянска |editorial=Life News |fechaaccesu=12 d'abril de 2014 |url=http://lifenews.ru/news/131097 |idioma=rusu}}</ref><ref name="LF 131099">{{cita web |títulu=Над зданием милиции в Славянске водрузили российский флаг |editorial=Life News |fechaaccesu=12 d'abril de 2014 |url= http://lifenews.ru/news/131099 |idioma=rusu}}</ref> Nesta ciudá tamién foi onde prindaron a un grupu d'observadores de la [[Organización pa la Seguridá y la Cooperación n'Europa|OSCE]].<ref>{{cita web|url=https://www.rtve.es/noticias/20140425/milicianos-prorrusos-retienen-siete-observadores-osce-esti-ucrania/927600.shtml |títulu= Prorrusos retienen a siete europeos d'una misión d'observación militar nel este d'Ucraína |editor=RTVE |fecha= 25 d'abril de 2014, 20:30h}}</ref> El 2 de mayu, la ciudá foi l'escenariu d'un segundu operativu llanzáu por Kiev que terminó con enfrentamientos y víctimes en dambos bandos.<ref>{{cita web|url=https://www.elmundo.es/internacional/2014/04/30/5361248ee2704ec64d8b457c.html|títulu=Siquier dos muertos y dellos mancaos na ofensiva a gran escala d'Ucraína pa retomar Slaviansk|editorial=El Mundo|fecha=2 de mayu de 2014}}</ref><ref name="rtve sloviansk">{{cita web|url=https://www.rtve.es/noticias/20140502/prorrusos-acusen-ucrania-llanzar-operacion-gran-escala-pa-retomar-slaviansk/931640.shtml|títulu=Los prorrusos balten dos helicópteros y aguanten la ofensiva del Exércitu en Slaviansk|editorial=Radiotelevisión Española|fecha=2 de mayu de 2014}}</ref> Los bombardeos siguieron per dellos díes, incluyendo escueles y servicios públicos.<ref>{{cita web |autor=EcoRepublicano.es |títulu=Fuercies ucraínes bombardien una escuela en Sloviansk |url=http://www.ecorepublicano.es/2014/05/fuercies-ucraínes-bombardien-una.html |fecha=30 de mayu de 2014 |fechaaccesu=7 de xunetu de 2014}}</ref> Pal 9 de xunu de 2014, la ciudá taba sitiada pol bandu de Kiev, y fuera bombardiada y atacada por artillería pesao.<ref>{{cita web |autor=La Xornada |títulu=La situación n'Ucraína tórnase más delicada |url=http://www.lajornadanet.com/diariu/archivu/2014/xunu/9/10.php |fecha=9 de xunu de 2014 |fechaaccesu=7 de xunetu de 2014 }}</ref> == Economía == Anguaño la industria principal ye la producción de maquinaria. La fábrica ''Betonmash'' produz plantes mecedores de cementu y [[formigón]].<ref>[http://betonmash.com/ БЕТОНМАШ].</ref> ''Slavtyazhmash'' d'inxeniería pesada fabrica fornos de [[coque]]. La planta mecánica ''Slavonic'' emplega aproximao cuatrocientes persones. ''Artem'' produz armadures aislantes. La ciudá cunta tamién con una fábrica d'aislantes d'alta tensión pa centrales hidroeléctriques y centrales llétriques térmiques. Anguaño la ciudá ye un centru importante de [[turismu de salú]]. == Demografía == La evolución de la población ente 1860 y 2013 foi la siguiente:<ref>Bespyatov, Tim [http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm Україна / Ukrajina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626112438/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |date=2012-06-26 }} ''Cities & Towns of Ukraine''. Consultáu'l 15 de mayu de 2014.</ref><ref>Brinkhoff, Thomas [http://www.citypopulation.de/Ukraine-Cities_d.html UKRAINE: Größere Städte]. Consultáu'l 15 de mayu de 2014.</ref> {{Evolución demográfica |1860=9.300|1897=15.792|1903=20.340|1926=28.385|1939=77.842|1959=82.784 |1970=124.183|1979=140.256|1989=135.300|2001=124.829|2013=117.695 |fonte=[http://www.citypopulation.de/Ukraine-Cities_d.html UKRAINE: Größere Städte]}} Nel censu de 2001, pal 54,6% de la población la so llingua materna yera'l rusu y pal 44,2% l'ucraín. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat|Sloviansk}} * [http://www.slavrada.gov.ua/ Sitiu web oficial de Sloviansk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181019101156/http://www.slavrada.gov.ua/ |date=2018-10-19 }} {{uk}} y {{ru}} {{rellación OSM|30716158}} <br /> ---- {{traducíu ref|en|Sloviansk|trad=parcial}} {{Tradubot|Sloviansk}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes d'Ucraína]] g8lgu681z2b9bi8vfgw16ab540ole7o 0 100040 4503184 4474371 2026-07-08T03:45:36Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503184 wikitext text/x-wiki {{otros usos|esti=la llocalidá inglesa}} {{llocalidá}} '''Stockport''' {{Audiu|en-uk-Stockport.ogg|pronunciación}}, ye un pobláu del [[Gran Mánchester]] n'[[Inglaterra]]. Ta asitiáu a 11.3 [[km]] al sureste de la ciudá de [[Mánchester]], ye'l pobláu más grande del [[Distritu Metropolitanu de Stockport]]. Según el [[Censu de población|censu]] del 2001, tien 136,083 habitantes.<ref name="Nortwest statistics Online">{{cita web |1 = |apellíu = Statistics.gov.uk |nome = |enllaceautor = |títulu = National Statistics |añu = 2007 |Edición = |allugamientu = |editorial = |id = |url = http://www.statistics.gov.uk/census2001/pyramids/pages/00bs.asp |fechaaccesu = consultáu'l 13 d'avientu de 2007 }}</ref>La so zona metropolitana algamó nesi añu un total de 284,528 habitantes, lo que lo convierte nel 23º distritu municipal más pobláu d'Inglaterra.<ref name="Nortwest statistics Online" /> Tien un área de 126.06 [[km²]] y una densidá de 2,246 hab/km². Hubo dellos intentos per parte del conceyu por que-y sía otorgáu'l rangu de ciudá.<ref>{{cita web | |apellíu = Stockportexpress.co.uk |nome = |enllaceautor = |títulu = City bid fails |añu = 2002 |Edición = |allugamientu = |editorial = |id = |url = http://www.stockportexpress.co.uk/news/s/308/308816_city_bid_fails.html |fechaaccesu = consultáu'l 13 d'avientu de 2007 }}</ref> == Historia == === Toponimia === En [[1170]] yera llamáu "Stokeport".<ref name=Arrowsmith1997>{{cita llibru | apellíos = Arrowsmith | nome = Peter | títulu = Stockport: a History | fecha = 1997 | editorial = Stockport Metropolitan Borough Council | allugamientu = Stockport | isbn = 0-905164-99-7 |páxines = p&nbsp;23}}</ref><ref name=Mills>{{cita llibru |apellíos=Mills |nome=A D |enllaceautor= |coautor= |títulu=Dictionary of English Place-Names (2nd ed) |añu=1997 |editorial=[[Oxford University Press]] |allugamientu=Oxford |isbn = 0-19-280074-4 }}</ref> Según la [[etimoloxía]] aceptada, la pallabra ye la resultancia de la unión de dos vocablos [[Idioma anglosaxón|anglosaxones]]: ''stoc'' (un llugar pa comerciar), y ''port'' (una aldega); poro, la pallabra interprétase como ''"Un Mercáu na L'Aldea"''.<ref name=Arrowsmith1997 /><ref name=Mills /> Sicasí, hai derivaciones más antigües qu'interpreten la pallabra como: ''"Castillo nel monte"'', ''stock'' (castiellu o llugar de prisión) y ''port'' (monte).<ref name=SMBClocalhistory>{{cita web |1 =|apellíu =Stockport.gov.uk|nome =|enllaceautor =|títulu =Local History|añu =2007|Edición =|allugamientu =|editorial =|id =|url =http://www.stockport.gov.uk/content/communitypeopleliving/historyandheritage/localhistory/?a=5441|fechaaccesu =consultáu'l 13 d'avientu de 2007|urlarchivu =https://web.archive.org/web/20040510090603/http://www.stockport.gov.uk/content/communitypeopleliving/historyandheritage/localhistory/?a=5441|fechaarchivu =10 de mayu de 2004}}</ref>Amás, formáronse otres derivaciones basándose nes variantes antigües del nome, dientro d'estes derivaciones atópense: Stopford y Stockford. === Historia antigua === [[Ficheru:Reddish Hall.jpg|thumb|Reddish Hall por James Croston of Manchester (1857).]] Hai evidencia abonda de la esistencia d'una fortaleza na redoma nos tiempos antiguos de los ingleses, y que, nel añu [[79]] d.C [[Cneo Julio Agrícola]] reconoció les sos ventayes estratéxiques y fortificó Stockport pa protexer el pasu del [[Mersey|ríu Mersey]].<ref name=SMBClocalhistory /> Nel [[sieglu XVII]] Stockport convertir nun centru económicu pa la industria de la seda. Gracies a la so cercanía con [[Mánchester]], el pueblu espandióse rápido mientres la [[Revolución industrial]], ayudáu particularmente pola crecedera de les industries manufactureras d'[[algodón]]. Sicasí, la crecedera económica cobró la so cuota, en [[1844]] el filósofu [[Friedrich Engels]] escribió que Stockport yera "famosu por ser una de les árees industriales más polvientas y contaminaes de toles árees industriales".<ref>{{cita llibru | apellíos = Engels | nome = Frederick | enllaceautor = Frederick Engels | títulu = The Condition of the Working Class in England | añu-orixinal = 1845 | url = http://www.marxists.org/archive/marx/works/1845/condition-working-class/ | fechaaccesu = | edición = | fecha = 1969 | editorial = Panther | allugamientu = | id = | capítulu = The great Towns | urlcapítulu = http://www.marxists.org/archive/marx/works/1845/condition-working-class/ch04.htm | cita = Stockport is renowned throughout the entire district as one of the duskiest, smokiest holes, and looks, indeed, especially when viewed from the viaduct, excessively repellent.}}</ref> === Historia recién === En [[1967]] asocedió un desastre aereu, cuando un avión de l'aereollinia [[Bmi]] estrellar nel área de Hopes Carr del pueblu, resultando na muerte de 72 pasaxeros.<ref>{{cita web | |apellíu = Bbc.co.uk |nome = |enllaceautor = |títulu = STOCKPORT AIR CRASH |añu = 2002 |Edición = |allugamientu = |editorial = |id = |url =https://www.bbc.co.uk/insideout/northwest/series1/stockport-air-disaster.shtml |fechaaccesu = consultáu'l 13 d'avientu de 2007 }}</ref> N'años recién, el Conceyu Municipal Metropolitanu de Stockport entamó un proyeutu ambiciosu, conocíu como "''el futuru Stockport"''. El plan ye traer más de 3,000 residentes al centru del pobláu, y revitalizar les sos propiedaes residenciales y los sos comercios, en forma similar a la ciudá de Mánchester.<ref>{{cita web | |apellíu = Stockportexpress.co.uk |nome = |enllaceautor = |títulu = Civic reception for ‘Stockport Sharks’ |añu = 2006 |Edición = |allugamientu = |editorial = |id = |url =http://www.stockportexpress.co.uk/news/s/514/514594_civic_reception_for_stockport_sharks.html |fechaaccesu = consultáu'l 13 d'avientu de 2007 }}</ref>Munches árees ex-industriales alredor del pobláu van ser puestes n'operación. == Gobiernu == [[Ficheru:Stockport Town Hall.jpg|thumb|L'alcaldía de Stockport]] La mayor parte del pobláu atópesse dientro de les llendes del condáu de [[Cheshire]]; sicasí, Reddish y los cuatros suburbios Heaton atópense dientro de les llendes de [[Lancashire]]. === Historia cívica === L'Acta de Corporaciones Municipales de [[1835]] convirtió a Stockport nun Distritu Municipal estremáu en siete distritos. En [[1888]], el so estatus alzar a Distritu Local, convirtiéndose nel Condáu Municipal Stockport. En [[1974]], so la Llei de Gobiernu Llocal de [[1972]] Stockport fundir colos distritos locales pa formar el Distritu Metropolitanu de Stockport nel condáu metropolitanu de [[Gran Mánchester]]. === Representación parllamentaria === Hai cuatro circunscripciones eleutorales nel Distritu Metropolitanu de Stockport: Stockport, Cheadle, Hazel Grove, y Denton & Reddish. Dende [[1992]] Stockport tuvo representáu por Ann Coffey del [[Partíu Llaborista (Reinu Xuníu)|Partíu Llaborista]]. Patsy Calton del [[Partíu Lliberal Demócrata (Reinu Xuníu)|Partíu Lliberal Demócrata]] foi escoyida en [[2001]] dempués de gana-y per un pequeñu marxe a Stephen Day del [[Partíu Conservador (Reinu Xuníu)|Partíu Conservador]]. Nes eleiciones de [[2005]] ganó nuevamente, sicasí morrió 4 selmanes dempués de les eleiciones. Realizáronse eleiciones posteriores nel mesmu añu, nes que Mark Hunter del Partíu Lliberal Demócrata salió victoriosu contra'l so opositor Stephen Day. Andrew Stunell del Partíu Lliberal Demócrata representó a Hazel Grove dende [[1997]]. L'actual representante de Denton & Reddish ye Andrew Gwynne del Partíu Lliberal Demócrata. == Demografía == [[Ficheru:Stockport Pyramid.jpg|thumb|Pirámide de Stockport]] Según el [[Censu de población|censu]] de [[2001]], el pueblu tenía 136,082 habitantes, la so zona metropolitana algamó nesi añu un total de 284,528; de los cualos 137268 yeren homes y 147260 yeren muyeres.<ref name="Nortwest statistics Online" />Los suburbios de Woodford, Bramhall y Hazel Grove atopar ente les árees más riques; sicasí los suburbios de Adswood y Brinnington son los más probes. Nel noroeste del distritu atopen los cuatro Heatons: Heaton Moor, Heaton Mersey, Heaton Chapel y Heaton Norris, que atópense ente les árees prósperes de Stockport. == Economía == El principal distritu comercial de Stockport ta alcontráu nel centru del pueblu. Cuenta con dellos centros comerciales, ente los que destaca'l Merseyway.<ref>{{cita web | |apellíu = Merseyway |nome = |enllaceautor = |títulu = |añu = 2007 |Edición = |allugamientu = |editorial = |id = |url =http://www.merseyway.com/ |fechaaccesu = consultáu'l 13 d'avientu de 2007 }}</ref>Amás el centru d'entretenimientu, The Grand Central Leisure Park, cuenta con una [[sala de proyeición]], dellos restoranes de [[comida rápida]], una sala de [[Bolu americanu|boliche]], un [[ximnasiu]], [[chigre|chigres]], banzaos, ente otros servicios. La economía de Stockport beneficióse gracies a la so cercanía (aproximao 10 km) col centru de la ciudá de Mánchester. == Sitios d'interés == [[Ficheru:St Elisabeths.JPG|thumb|Ilesia de Santa Elisabeth.]] * La casona ''Bramall Hall''. * La casa ''Staircase'', l'edificiu modificóse delles vegaes, pero probablemente ye l'edificiu secular más antiguu de Stockport.<ref name=Arrow>{{cita llibru | apellíos = Arrowsmith | nome = Peter | enllaceautor = | títulu = Recording Stockport's Past: Recent Investigations of Historic Sites in the Borough of Stockport | fecha = 1996 | editorial = Stockport Metropolitan Borough Council | allugamientu = Stockport | isbn = 0-905164-20-2 <!-- the ISBN, as printed in two places in the book, is 0-905164-20-2 -->}}</ref> * El muséu d'historia de Stockport, nel cual detállense más de 10,000 años d'historia de Stockport. Atópase dientro de la casa Staircase y l'almisión ye gratis. * L'Alcaldía de Stockport. * El Colexu de Stockport.<ref>{{cita web | |apellíu = Stockport.ac.uk |nome = |enllaceautor = |títulu = |añu = 2007 |Edición = |allugamientu = |editorial = |id = |url =http://www.stockport.ac.uk/ |fechaaccesu = consultáu'l 13 d'avientu de 2007 }}</ref> * El muséu Stockport Air Raid Shelters.<ref>{{cita web | |apellíu = Airraidshelters.org.uk |nome = |enllaceautor = |títulu = |añu = 2007 |Edición = |allugamientu = |editorial = |id = |url =http://www.airraidshelters.org.uk/ |fechaaccesu = consultáu'l 13 d'avientu de 2007 }}</ref> * El parque Vernon, ye'l principal parque, alcontrar a curtia distancia al este de Bredbury. Foi abiertu'l [[20 de setiembre]] de [[1858]] nel aniversariu de la Batalla d'Alma. * La ilesia de [[Santa Isabel]] en Reddish. == Deportes == [[Ficheru:Edgeley Park 1.JPG|thumb|Estadiu Edgeley Park.]] Stockport ye'l llar de dos quipos profesionales, que xueguen nel [[Estadiu Edgeley Park]]. L'equipu [[Stockport County Football Club]] ye un club de fútbol que xuega na [[Football League Two|cuarta lliga]] del la [[Sistema de lligues de fútbol d'Inglaterra|lliga inglesa de fútbol]]. Y el [[Sale Sharks]], equipu de [[rugbi]], nel [[2006]] ganó'l títulu de [[Lliga inglesa de rugby 15]]. Amás esiste'l club de natación, Stockport Metro, que ye unu de los más importantes de los clubes de natación d'[[Inglaterra]], compitió nos 3 postreros [[Xuegos Olímpicos]], contribuyendo con más del 50% de les medayes que ganó la seleición de natación d'Inglaterra. == Ciudaes hermanes == * {{bandera|Alemaña}} [[Heilbronn]] dende [[1982]]. * {{bandera|Francia}} [[Béziers]] dende [[1972]]. == Personaxes pernomaos == [[Ficheru:Joseph whitworth.jpg|thumb|Joseph Whitworth.]] <center> {| | valign="Top" | * '''Presentadores de televisión''' * [[Joan Bakewell]] * [[Judith Chalmers]] * [[Katie Derham]] * [[David Dickinson]] * [[Richard and Judy|Judy Finnigan]] * [[Yvette Fielding]] * [[Cash Peters]] * [[Tess Daly]] * '''Actores''' * [[Helen Atkinson-Wood]] * [[Peter Butterworth]] * [[Roger Brierley]] * [[Simon Gregson]] * [[Wendy Hiller]] * [[Sally Lindsay]] * [[Will Mellor]] * [[Tim McInnerny]] * [[Dominic Monaghan]] * [[Gabrielle Ray]] * [[Sabrina (actress)|Sabrina]] | valign="Top" | * [[Samantha Siddall]] * [[Joanne Whalley]] * '''Músicos''' * [[Paul Morley]] * Arthur Kadmon * [[Sarah Harding]] * [[Dominic Howard|Dom Howard]] * [[Daz Sampson]] ([[DJ Daz]]) * [[Jon Thorne]] * [[Ian Roberts (DJ)|Ian Roberts]] * [[Mr. Scruff]] * [[Tom Lowe (performer)|Tome Lowe]] * [[Geoff Downes]] * [[Barb Jungr]] * Blossoms * '''Inxenieros, matemáticos y científicos''' * [[C. H. Douglas]] * [[William Edge]] * [[Samuel Oldknow]] * [[William Walmsley]] * [[Joseph Whitworth|Sir Joseph Whitworth]] * [[Frederic Calland Williams|Frederick Williams]] | valign="Top" | * '''Deportistes''' * [[John Amaechi]] * [[Matthew Hatton]] * [[James Hickman]] * [[Fred Perry]] * [[Peter Boardman]] * [[Damien Allen]] * [[Tony Butler]] * [[Dean Crowe]] * [[Mike Doyle]] * [[Daniel Ellis]] * [[William Garbutt]] * [[Alan Gowling]] * '''Escritores''' * [[Samuel Beal]] * [[Edmund Cooper]] * [[Tibor Fischer]] * [[Christopher Isherwood]] * [[Peter Riley]] * [[Julian Turner]] * '''Politico/Militar''' * [[Juan Illingworth Hunt|John Illingworth]] |} </center> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{Tradubot|Stockport}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes d'Inglaterra]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con plantía Otros usos a páxines que nun esisten]] bzccc7dq0hhx6uaph8vgxaj2px567s6 0 102144 4503183 4453786 2026-07-08T03:32:22Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503183 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Steven Victor Tallarico''' ([[Yonkers]], [[Nueva York (estáu)|Nueva York]], [[26 de marzu]] de [[1948]]), más conocíu na industria de la música como '''Steven Tyler''', ye un [[músicu]], [[compositor]], [[actor]] y multiinstrumentista<ref>[http://www.elespectador.com/impreso/articuloimpreso-203347-aerosmith-los mozos-mas-malos-del-rock ELESPECTADOR.COM], Aerosmith, los mozos más malos del rock</ref> líder y vocalista de la banda de [[rock]] d'Estaos Xuníos [[Aerosmith]]. Conformó'l xuráu del reconocíu programa de talentos [[American Idol]]. Ye conocíu pola habilidá d'executar dellos preseos musicales. En [[2008]] la revista ''[[Rolling Stone]]'' escoyer como unu de los [[100 cantantes más grandes de tolos tiempos según Rolling Stone|100 meyores cantantes de la hestoria]]<ref>[https://web.archive.org/web/20100809081203/http://www.rollingstone.com/music/lists/6027/32782/34476 ROLLINGSTONES.COM], 100 Greatest Singers of All Time</ref> y tamién lo escoyó nel puestu 57 como unu de los 100 más grandes artistes de tolos tiempos.<ref>[https://web.archive.org/web/20100823030012/http://www.rollingstone.com/music/lists/5702/31963/32329 ROLLINGSTONES.COM], 100 Greatest Artists of All Time</ref> Coles mesmes, foi escoyíu pola revista d'Estaos Xuníos ''[[Hit Parader]]'' como'l 3ᵉʳ. meyor vocalista de [[Heavy metal]] de tolos tiempos namái superáu por [[Robert Plant]] y [[Rob Halford]] respeutivamente.<ref>[http://www.amiannoying.com/(S(boolf245x1moo245z2l42qms))/collection.aspx?collection=7164 AMIANNOYING.COM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604180740/http://www.amiannoying.com/(S(2iy3aixsq2rvi0k2hdqwso0o))/collection.aspx?collection=7164 |date=2016-06-04 }}, Hit Parader's Top 100 Heavy Metal Vocalists of All Time</ref> Amás figura nel puestu 13 na llista de los 40 ameyores vocalistas de rock de tolos tiempos, según la estación de radio dixital '''''Planet Rock'''''.<ref>[http://www.themetalcircus.com/noticia.php?id=11722 THEMETALCIRCUS.COM], LES MEYORES VOCES DEL ROCK, SEGÚN PLANET ROCK</ref> En [[2005]] la revista d'Estaos Xuníos de música ''[[Blender (revista)|Blender]]'' y la cadena musical ''[[MTV2]]'' escoyer como unu de los meyores vocalistas figurando nel puestu 16 d'una la llista de 22 artistes.<ref>[http://www.amiannoying.com/(S(k4oe3v45bhgafcndjnp11z55))/collection.aspx?collection=534 AMIANNOYING] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180409054838/http://www.amiannoying.com/(S(v5ib2x3mebalyxtlla4mvc1o))/collection.aspx?collection=534 |date=2018-04-09 }}, Blender Magacín's 22 Greatest Voices [MTV2]</ref> Foi escoyíu según el sellu discográficu ''[[Roadrunner Records]]'' como unu de los meyores cantantes de música Metal allugándolo nel puestu 8 d'una llista de 50 intérpretes.<ref>[http://www.roadrunnerrecords.com/news/THE-50-GREATEST-METAL-FRONTMEN-OF-ALL-TIME-19861.aspx?commentID=8029 ROADRUNNERRECORDS.COM], THE 50 GREATEST METAL FRONT-MEN OF ALL TIME!</ref> En [[2001]] ye premiáu pola cadena musical ''[[VH1]]'' por ser el roqueru con meyor estilu nos VH1 Fashion Awards.<ref>[http://www.distrito22.com/aerosmith/aerohistoria_aerosmith.asp DISTRITU22.COM], Aerosmith - Los sos Empiezos</ref> En [[2001]] Steven Tyler foi [[Artistes incluyíos nel Salón de la Fama del Rock|incluyíu nel Salón de la Fama del Rock]] xunto con [[Aerosmith]].<ref>[http://rockhall.com/inductees/aerosmith/bio/ ROCKHALL.COM], Aerosmith</ref> == Biografía == Steven Tallarico nació en Yonkers ([[Nueva York]]) el 26 de marzu de 1948, fíu de Susan (de soltera Blancha, 2 de xunu de 1925 - 4 de xunetu de 2008), una secretaria, y Víctor A. Tallarico (14 de mayu de 1916 - 10 de setiembre de 2011), un músicu clásico y pianista. El so padre yera d'orixe italianu y alemán y la so madre yera d'orixe polacu ya inglés. La música siempres desempeñó un papel importante na vida de Tyler yá que foi'l fíu d'un músicu clásicu que dirixó la Orquesta de Vic Tallarico. El so padre enseñó-y música na Escuela Secundaria Cardenal Spellman nel Bronx mientres munchos años. Steven Tyler tamién s'aficionó al blues y na década de 1960, foi orixinalmente un batería y más tarde convirtióse nel cantante principal nuna variedá de bandes de rock n' roll locales como The Strangeurs (más tarde camudáu a Chain Reaction), Chain y William Proud. Tyler pasó un tiempu nos branos de la so mocedá en New Hampshire Sunapee Lago, onde s'axuntó colos sos futuros compañeros de banda, [[Joe Perry]] y [[Tom Hamilton]]. Tien residencies en Marshfield y Cape Cod (Massachusetts), Sunapee (New Hampshire), Nueva York y Los Angeles. == Carrera == === Formación y ésitu de Aerosmith === {{AP|Aerosmith}} En 1965, Tyler escribió'l so primer gran hit nes radios "Dream On". En 1969, Tyler asistió a un conciertu de rock llocal en Sunapee, alredor de 1971, la banda treslladar a Boston, Massachusetts y compartió un pequeñu apartamentu na avenida Commonwealth en Brighton. Un excompañero de Tyler, de Nueva York, [[Joey Kramer]], foi reclutado pa tocar la batería y más tarde, amestaron un guitarrista rítmicu: [[Brad Whitford]], quien reemplazó al amigu de la infancia de Tyler, Ray Tabano. Dempués de pasar tiempu nel circuitu de clubes de Boston, baxu tutelar del so primer representante, Frank Connelly, la banda empezó a trabayar colos representantes de Nueva York Steve Leber y David Krebs. Darréu robló un contratu discográficu en 1971 y llanzaron el so [[Aerosmith (álbum)|álbum debú homónimu]] en 1973. Foi siguíu por [[Get Your Wings]] (1974), [[Toys in the Attic (álbum)|Toys in the Attic]] (1975), ''[[Rocks (álbum de Aerosmith)|Rocks]]'' (1976), y [[Draw the Line]] (1977), que catapultó a la fama internacional a Aerosmith y reconocencia. Estos álbumes traxeron ésitos llexendarios como "Dream On", "Walk This Way" y "Sweet Emotion". Los primeros cinco discos de Aerosmith tamién algamaron discos de platín, y los cinco tán consideraos ente los meyores álbumes de hard rock de tolos tiempos. Sicasí, como la década avanzaba, la vida azogosa de xires, les grabaciones, la convivencia y l'usu de drogues empezó a cobrar factura a la banda. A Tyler y Perry conocer como los '''''Ximielgos Tóxicos''''', pol so llexendariu consumu d'estimulantes y heroína. La so rellación ta bien documentada en munchos llanzamientos de videos de Aerosmith según tamién en Behind The Music de Aerosmith. Perry dexó Aerosmith pa empezar The Joe Perry Project. Foi sustituyíu por Jimmy Crespo. Jimmy formó una sociedá d'escritura col cantante Steven Tyler, co-escribió y produció l'álbum [[Rock In A Hard Place]]. Crespo foi la clave pa caltener xuníos hasta que Brad Whitford abandonó Aerosmith. El so sustitutu foi Rick Dufay. Na década de [[1970]] y principios de [[1980]], Tyler foi conocíu tamién pol so consumu de drogues dures y alcohol,<ref>[http://www.univision.com/content/content.jhtml?cid=1544584 UNIVISION.COM], Steven Tyler en rehabilitación</ref> anque terminó la rehabilitación de drogues en 1986 y caltúvose sobriu mientres más de 20 años hasta qu'empezó a abusar de los analxésicos en 2009<ref>[http://musica.aol.com/2009/12/23/steven-tyler-vocalista-de-aerosmith-en-rehabilitacion/ MUSICA.AOL.COM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210117152043/http://musica.aol.com/2009/12/23/steven-tyler-vocalista-de-aerosmith-en-rehabilitacion/ |date=2021-01-17 }}, Steven Tyler, vocalista de Aerosmith, en rehabilitación, 23 d'avientu de 2009</ref> y dende entós volvió rehabilitar. Mientres les sos actuaciones nos conciertos, na cual descarga tola so enerxía, siempres ta vistíu con traxes de colores bien vivos<ref name=repetids_11>[https://web.archive.org/web/20101029162102/http://www.elle.com/Pop-Culture/Celebrity-Spotlight/Steven-Tyler ELLE.COM], Steven Tyler</ref> y tamién con bufandes colgaes sobre'l so micrófonu.<ref name=repetids_11/> === Xunta con Aerosmith y rehabilitación === El 19 de febreru de 1983, Joe Perry y Brad Whitford, quien dexaron la banda en 1979, presentar a un show de Aerosmith. Acordies con l'especial de Behind the Music de VH1 de la banda, Tyler aliega que fizo la primer llamada telefónica a Joe Perry animándolo a axuntase de nuevu. Ente bastidores, toos ellos axuntáronse y Perry y Whitford aceptaron xunise a la banda una vegada más. Aerosmith embarcar nuna xira de xunta llamada "The Back in the Saddle Tour" y empezaron a grabar de nuevu. Un problema yera qu'entá permanecía, sicasí, l'adicción a les drogues de los miembros del grupu, especialmente Tyler, que se derrumbara nel escenariu mientres delles actuaciones na década de 1980 y sufriera una llarga adicción a la heroína. El nuevu mánager de Aerosmith, Tim Collins y el restu de la banda aconceyada sabíen que nun llegaría a nada col so líder, Steven Tyler, inda so la fuerte influencia de les drogues. En 1986, tuvieron una xunta na que primieron a Tyler pa entrar a un programa estrictu de rehabilitación de drogues. Dempués de que Tyler terminara la rehabilitación de drogues, tolos demás miembros de Aerosmith finalmente entraron en rehabilitación y toos salieren con ésitu los sos respeutivos programes en diversos momentos de la década la segunda metá de 1980. === Regresu y superestrellato === En 1985, Aerosmith llanzó'l so álbum de regresu, "Done With Mirrors", que-y dieron resultancies mediocres la banda. En 1986, sicasí, Tyler y Perry collaboraron con Run-DMC pa un ''remake'' del ésitu de Aerosmith de 1975 "Walk This Way", qu'algamó'l nᵘ4 nes llistes y foi nomada apocayá pola revista Rolling Stone como'l cantar nᵘ37 de les 100 cantares que camudaron el mundu. "Walk This Way" introdució tantu a la música rap como a Aerosmith a una nueva xeneración, según ayudar a semar les granes d'un gran regresu. Aerosmith volvió en 1987 con [[Permanent Vacation]], que llegó al puestu 3 del Top 20 de singles y vendió cuatro millones de copies. La banda siguió en 1989 con [[Pump]] y una vegada más en 1993 con [[Get a Grip]], que vendieron siete millones de copies cada unu y llanzó a la banda al estrellalgu mundial, clisando asina'l so ésitu na década de 1970. Los trés álbumes ganaron aclamación pola crítica polos sos estilos musicales innovadores, apaecieron una docena de Top 40 de singles, producieron videu musicales teatrales, y ganó la banda de docenes de premios. La subsecuente xira de Aerosmith y l'apaición na televisión y el cine convirtió a la banda n'unu de los más grandes iconos de la cultura del Rock. Steven Tyler, como'l líder del grupu, convertir nun símbolu pa la banda y un nome familiar nel so propiu derechu. La banda tomó un descansu saludable en 1995 pa pasar tiempu coles sos families, arriendes del so estilu de vida agotadora de los diez años anteriores, so la direición del mánager, Tim Collins, qu'ayudó a orquestar la mayor parte de remanecimientu de la banda y sostener l'ésitu. Sicasí, Aerosmith casi llegó a un chirrido altu, ente que Collins primió a los exhaustos miembros de la banda y corrieron rumores de que la banda eslleíase y que Steven Tyler taba siendo infiel a la so esposa y usando drogues de nuevu. Foi despidíu darréu. Esto, xunto con un cambéu de productores, retrasó'l procesu de grabación de [[Nine Lives (álbum)|Nine lives]], que foi finalmente llanzáu en 1997. Magar nun s'averaron a les cifres de ventes de Get a Grip, inda foi doble platín, y la banda llogró caltenese na parte cimera y tuvo de xira mientres más de dos años en sofitu del álbum. En 1997, Steven Tyler y Joe Perry apaecen nun anunciu para [[GAP]], realizando un númberu de blues con Tyler na harmónica. Esto foi parte d'una campaña publicitaria por GAP con una variedá d'artistes de la música. En 1998, mientres taba de xira en sofitu del álbum Nine Lives, Steven Tyler sufrió una mancadura de lligamentos cuando'l so micrófonu de pies topetó contra la so rodía. Tyler y la banda terminaron l'espectáculu, pero tuvieron qu'atayar delles feches y Tyler tuvo qu'usar un yelsu na pierna mientres filmaba el videu de "[[I Don't Want to Miss a Thing]]", qu'algamó'l puestu nᵘ1 nes llistes d'esi añu. === Periodu 2000 – 2008 === L'empiezu del sieglu XXI vio atención Aerosmith na Super Bowl XXXV Espectáculu de mediu tiempu, foi incluyíu nel Rock and Roll Hall of Fame, y llanzaron otru álbum de platín. Dende 2001, Aerosmith punxo en marcha una esitosa xira tolos años y caltuvo un papel activu na industria musical, la grabación de los álbumes [[Just Push Play]] (2001) y [[Honkin' on Bobo]] (2004). Amás d'esto, Steven Tyler caltúvose ocupáu con una variedá de proyeutos paralelos y apaiciones especiales. Dempués de los ataques del 11 de setiembre de 2001, la banda tocó nel conciertu benéficu "United We Stand", en Washington D. C. Tyler púnxose una chaqueta de cuerpu enteru, cola bandera d'Estaos Xuníos y la banda presentó unos curtios númberos incluyíos "Livin 'on the Edge" y "I Don't Wanna Miss a Thing ". La banda volvió a Indianápolis pa realizar un conciertu esa mesma nueche. En 2003, Tyler recibió un títulu honoríficu del Berklee College of Music, y en 2005 recibió un doctoráu "honoris causa" pola Universidá de Massachusetts, Boston. En 2003, Tyler tamién instaló a [[AC/DC]] nel [[Rock and Roll Hall of Fame]], dempués de qu'él y la so banda fueron incluyíos dos años antes. Tyler cantó con AC/DC el líder del grupu [[Brian Johnson]] na interpretación de "You Shook Me All Night Long". "The Grind", de Aerosmith, tamién apaez como extra. Tamién cantó l'Himnu Nacional pa inaugurar la Serie Mundial en 2004 nel Fenway Park. [[Ficheru:Aerosmith_B.jpg|200px|left|thumb|Aerosmith en vivu, 2003.]] Na película de Navidá, "The Polar Express" de 2004, Steven Tyler, apaez cantando la lletra d'un númberu de rock tituláu "Rockin' on Top of the world", según un grupu de elfos d'animación per ordenador aseméyase Aerosmith interpretando'l cantar. Mientres Joe Perry caltúvose ocupáu en 2005 col so homónimu álbum en solitariu, Steven Tyler caltúvose ocupáu con una variedá de proyeutos. Esi añu, él foi'l vocalista principal de [[Carlos Santana|Santana]] nel senciellu "Just Feel Better". Tyler tamién fixo un cameo na película Be Cool protagonizada por [[John Travolta]] y [[Uma Thurman]]. Na película, Steven Tyler fai un dúu del cantar "Cryin'" cola cantante Linda Moon (Interpretada por Christina Milian) En 2006, dempués de la cicatrización de la ciruxía nel gargüelu de Tyler y l'agotador Rockin' the Joint Tour, Steven Tyler fixo una torna digna de mentar. Un fechu destacable foi cuando actuó con Joe Perry y la Orquesta Boston Pops pola cuarta Orquesta añal en xunetu, espectacular, foi'l so primera gran apaición pública dempués de la operación. Mientres el conciertu, que foi tresmitíu a nivel nacional por [[CBS]], Tyler, Perry y la orquesta interpretaron un popurrí de "Walk This Way", "I Don't Wanna Miss a Thing" y "Dream On". Tyler tamién grabó un dueto col artista de música country [[Keith Anderson]], tituláu "Three Chord Country and American Rock & Roll". El cantar, una versión remezclada del cantar atopáu nel álbum debú de Anderson, foi llanzáu como single nes llistes Country de EE.&nbsp;UU. Esi mesmu añu, amás de trabayar con Aerosmith en xires y grabando un nuevu álbum, Tyler fixo delles apaiciones públiques. Fixo un cameo na comedia [[Two and a Half Men]], faciendo de sigo mesmu como un ruidosu vecín desagradable. El 14 d'ochobre 2006 Tyler cantó "God Bless America" mientres l'estiramientu na séptima entrada del xuegu nᵘ3 de la Serie de Campeonatu de la Lliga Nacional ente los Cardenales de San Luis y los Mets de Nueva York nel Busch Stadium de St. Louis, Missouri. El 24 de payares, de manera voluntaria, Steven sirve la cena d'Aición de Gracies a los precisaos nun restorán en West Palm Beach, Florida, antes d'un show de Aerosmith ellí. En 2007, Tyler caltién activa una xira mundial cola banda que los vio actuar en 19 países. El 21 de mayu de 2008, informar de que'l vocalista Steven Tyler rexistrárase en Les Encinas Hospital clínica de rehabilitación, en Pasadena, [[California]], pa recuperar pacíficamente la pierna con ciruxíes múltiples. Él fixo una declaración pública diciendo que "El dolor d'arreglu del pie foi intensu", más grande de lo que yo antemanaría. Los meses de cuidos de rehabilitación y la tensión dolioso de la terapia física fueron traumáticos. Realmente precisaba un ambiente seguro pa recuperame onde podría apagar el teléfonu y volver a los mios pies". El 14 de xunetu de 2008, la madre de Tyler, Susan Ray Tallarico, morrió a los 84 años. El 18 de xunetu de 2008, Steven Tyler apaeció con [[Billy Joel]] nel últimu conciertu que se xugó nel estadiu Shea. Sofitáu pela banda de Billy Joel, cantó como voz principal nel cantar "Walk This Way". N'agostu de 2008, HarperCollins ganó una puya de publicar l'autobiografía de Steven Tyler. N'avientu de 2008, fixo una apaición sorpresa nos conciertos de Trans-Siberian Orchestra nel Nassau Coliseum (12 d'avientu de 2008) y el Centru de Izod (13 d'avientu de 2008). Foi'l "final sorpresa" Nel Centru de Izod, collaboró cola Trans-Siberian Orchestra en "Dream On" y "Sweet Emotion". === Eventos recién === El 5 d'agostu 2009 Tyler cayó del escenariu, cerca de [[Sturgis (Dakota del Sur)|Sturgis]], Dakota del Sur, mancándose la cabeza, el pescuezu y rompiéndose un costazu. Foi treslladáu al Hospital Rexonal de Rapid City. Por cuenta de la cayida de Tyler, Aerosmith viose obligáu a atayar el restu del so Tour de 2009 sacante dos conciertos en Ḥawai n'ochobre. Yá en 2007 Aerosmith tuvo qu'atayar el so primer conciertu en Maui que dio llugar a una demanda coleutiva de 8000 persones pola cancelación de la serie de conciertos. Los asistentes recibieron boletos y, en dellos casos, reembolsos polos gastos añadíos. Steven Tyler apocayá ayudó a faer una harmónica pa Hohner como parte de "Signature Series". El 9 de payares de 2009, informar de que Steven Tyler nun tuvo contautu colos demás miembros de Aerosmith y que nun taben seguros si taba inda na banda. El 10 de payares de 2009, Joe Perry confirmó que Steven Tyler dexara de Aerosmith pa siguir una carrera en solitariu y nun taba seguru si yera por tiempu definíu. Nun hai sustitución pa Tyler anunciada. A pesar de los rumores de dexar la banda, y a pesar de los comentarios de Perry como s'informó enantes el mesmu día, Tyler xunir a The Joe Perry Project nel escenariu 10 de payares 2009 nel Fillmore de Nueva York en Irving Plaza y realizó el clásicu de Aerosmith "Walk This Way". Según fontes del casu, Tyler aseguró al ensame qu'a pesar de los rumores en contrariu, "Nun dexó Aerosmith". Anque Tyler dixera que nun dexaba Aerosmith, los miembros de la banda taben esmolecíos de que cayera nes drogues otra vegada. Informar pola revista [[Rolling Stone]] el 22 d'avientu que Tyler ingresó a rehabilitación pol manexu del dolor y una adicción a los analxésicos, y qu'él ta dispuestu a empezar a trabayar cola banda dempués de la rehabilitación. El 15 de febreru de 2010, foi anunciáu que Aerosmith sería titular del Download Festival en Donington, Inglaterra, cola afirmación de que Steven Tyler solo apaecería como cantante pal grupu. El 26 de marzu de 2010, informar de que Steven Tyler, va trabayar con Timbaland pa grabar un álbum de rap. La collaboración de Reverend Run y Darryl Mac de [[Run-DMC]], Kid Rock y T-Pain se rumorea que va apaecer nel nuevu proyeutu. El sábadu 14 d'agostu de 2010 Steven Tyler xunto a Aerosmith y el grupu J.Geils Band presentar nel FenWay Park de Boston.<ref>[http://www.boston.com/ae/music/gallery/aerosmithfenway0810/ Boston Globe], Fotos Concierto FenWay 14 d'agostu de 2010</ref> El Periódico [http://kiosko.net/us/2010-08-15/np/boston_globe.html Boston Sunday Globe] dedíca-y la portada. [[Ficheru:Aerosmith en Paraguay - Octubre 2011.jpg|thumb|Steven Tyler portando la [[Bandera de Paraguái]] mientres el conciertu en [[Asunción]] n'ochobre de 2011, un día dempués del so accidente.]] Tuvo presente mientres el "All-Stars Game" en 2011. El 25 d'ochobre de 2011, Tyler sufrió un esmorecimientu y cayó nel bañu de la so habitación d'hotel en [[Luque (Paraguay)|Luque]], Paraguay, polo que sufrió un par de firíes na cara y el frayatu de dos dientes. Foi treslladáu a un hospital priváu d'Asunción onde foi sometíu a un serviciu odontolóxicu y ciruxía plástica de ceya y de llabios. El conciertu que tenía d'ufiertar esa mesma nueche foi retardáu p'a otru día. == Discografía == === Con Aerosmith === {{AP|Discografía d'Aerosmith}} === Trabayos en collaboración === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="5" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Añu ! style="background:#B0C4DE;" | Cantar ! style="background:#B0C4DE;" | Artista ! style="background:#B0C4DE;" | Álbum |- | 1986 | ''Walk this way'' | [[Run-D.M.C.]] extra Steven Tyler y Joe Perry | Raising Hell |- | 1988 | "Wild Thing" | Sam Kinison; estrella convidada inclúi a Steven Tyler | Have You Seen Me Lately? |- | 1989 | "Only My Heart Talkin'" | [[Alice Cooper]]; estrella convidada inclúi a Steven Tyler | Trash (álbum) |- | 1989 | "Slice of Your Pie" | [[Mötley Crüe]]; estrella convidada inclúi a Steven Tyler | Dr. Feelgood |- | 1989 | "Sticky Sweet" | [[Mötley Crüe]]; estrella convidada inclúi a Steven Tyler | Dr. Feelgood |- | 2001 | "Misery" | [[Pink]] extra Steven Tyler y [[Richie Sambora]] | Missundaztood |- | 2002 | "Sing for the Moment" | [[Eminem]] con Steven Tyler y [[Joe Perry]] (non acreditáu; Dream On amuesa utilizada, el rexistru nuevu ensin faer) | The Eminem Show |- | 2004 | "I'm a King Bee" | Steven Tyler y [[Joe Perry]] | Lightning in a Bottle Soundtrack |- | 2005 | "Just Feel Better" | [[Carlos Santana|Santana]] extra Steven Tyler | [[All That I Am]] |- | 2006 | "Three Chord Country and American Rock & Roll" | Keith Anderson extra Steven Tyler | Three Chord Country and American Rock & Roll |- | 2006 | "Roots, Rock, Reggae" | [[Bob Marley]] featuring Steven Tyler | Chant Down Babylon |- | 2009 | "Cryin' and Smile" | Chris Botti extra Steven Tyler | Chris Botti in Boston |- |} == Filmografía == {{AP|Videografía de Aerosmith}} {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="5" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Añu ! style="background:#B0C4DE;" | Película ! style="background:#B0C4DE;" | Personaxe |- | 1978 | Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band | Miembros de la Banda Futuru Villanu |- | 1990 | [[Saturday Night Live]]: Músicos invitaos; "Wayne's World" sketch | Él mesmu |- | 1991 | [[The Simpsons]]: "Flaming Moe's": episodiu | Él mesmu (Voz) |- | 1993 | [[Wayne's World 2]] | Él mesmu |- | 1997 | Saturday Night Live: Músicu convidáu; sketch "Mary Katherine Gallagher" sketch | Él mesmu |- | 1999 | Clubland | David Foster |- | 2001 | Saturday Night Live: Músicu convidáu | Él mesmu |- | 2003 | [[Lizzie McGuire]] | Padre de navidá/Él mesmu |- | 2004 | [[The Polar Express]] | Elf Lieutenant / Elf Singer |- | 2004 | Goodnight Joseph Parker | Sammy |- | 2005 | Be Cool | Él mesmu |- | 2006 | [[Two and a Half Men]] dos episodios | Él mesmu |- | 2009 | [[Chris Botti]] in Boston | Él mesmu |- |} == Dirico Motorcycles (enantes Red Wing Motorcycles) == El [[15 de setiembre]] de [[2007]] nel [[New Hampshire International Speedway]], Steven anunció'l llanzamientu de les nueves motocicletes Dirico.<ref>[https://web.archive.org/web/20100819030119/http://www.diricomotorcycles.com/st_blogue.asp DIRICOMOTORCYCLES.COM], Steven's Blogue</ref> Les motos Dirico tán diseñaes por Steven Tyler, dirixíu por Mark Dirico, y construyíu por AC Custom Motorcycles en Mánchester, [[New Hampshire]]. Steven foi un vieyu fanáticu de les motocicletes y entusiasta de la equitación.<ref>[https://web.archive.org/web/20071225234458/http://www.starpulse.com/news/index.php/2006/09/20/steven_tyler_designs_80_000_harley_david STARPULSE.COM], Steven Tyler Designs $80,000 Harley Davidson Motorcycle</ref> Sobre la nueva Motocicleta Tyler Dirico comentó: "Te montes nuna d'estes motos y te puedes montar per díes. Estes motos son rápides, fuertes y a cencielles maraviyoses. Y son increíbles de ver." Steven Tyler tamién participa nuna variedá de puyes de caridá con motocicletes, incluyendo'l Paséu de la caridá de la Infancia.<ref>[https://web.archive.org/web/20110708101528/http://brucerossmeyer.com/t-bruce-fundraising-efforts.aspx BRUCEROSSMEYER.COM], NEWS RELEASE FOR IMMEDIATE RELEASE</ref> == Vida personal == === Rellaciones === Steven tuvo una curtia rellación cola modelu Bebe Buell,<ref>[http://www.lovelylivtyler.com/info/spanish/family/bebe/ LOVELYLIVTYLER.COM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022041507/http://www.lovelylivtyler.com/info/spanish/family/bebe/ |date=2011-10-22 }}, Hestoria</ref> mientres la cual foi padre de l'actriz [[Liv Tyler]] (Buell afirmó primeramente que'l padre yera Todd Rundgren pa protexer a Liv de l'adicción a les drogues de Steven). En [[1978]], casóse con [[Cyrinda Foxe]],<ref>[http://www.biografias.es/famosos/steven-tyler.html BIOGRAFIAS.es], Steven Tyler</ref> una ex-modelu Warhol, y l'ex esposa del cantante de [[New York Dolls]], [[David Johansen]], y foi padre de la modelu de talles grandes [[Mia Tyler]].<ref>[http://www.lovelylivtyler.com/info/spanish/family/mia/ LOVELYLIVTYLER.COM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130311112915/http://www.lovelylivtyler.com/info/spanish/family/mia/ |date=2013-03-11 }}, Hestoria</ref> Él y Cyrinda Foxe divorciáronse'n [[1987]]; en [[1997]], publicó [[Dream On (cantar de Aerosmith)|Dream On]] y Livin' on the Edge Con Steven Tyler y [[Aerosmith]] y un llibru de memories de la so vida con Tyler. Cyrinda Foxe morrió de cáncer cerebral en [[2002]]. Tien trés nietos, Milo William Langdon (nacíu'l [[14 d'avientu]] de [[2004]] en [[Nueva York]]), del matrimoniu de la so fía Liv col músicu británicu Royston Langdon, y Sailor Gene Gardner (nacíu'l 11 de febreru de 2015)<ref>{{cita web|url=http://www.hola.com/noticias-de-actualidad/14-02-2015/113654/|títulu=Liv Tyler da la bienvenida al so segundu fíu|fecha= 14 de febreru de 2015}}</ref> y Lula Rose Gardner (nacida'l 11 de xunetu de 2016)<ref>{{cita web|url=http://www.hola.com/noticias-de-actualidad/11-07-2016/123169|títulu=Liv Tyler da a lluz al so tercer fíu|fecha=11 de xunetu de 2016}}</ref> frutu de la so rellación col empresariu David Gardner. En [[1988]], casó cola diseñadora de ropa Teresa Barrick.<ref>[http://www.foxnews.com/story/0,2933,148306,00.html FOXNEWS.COM], Steven Tyler Draws the Line</ref> En febreru de [[2005]], la pareya anunció que se diben a dixebrar por cuenta de problemes personales. En xineru de [[2006]] el divorciu yera oficial. Foi padre d'una fía y un fíu, Chelsea Tallarico ([[6 de marzu]] de [[1989]]), y Taj Tallarico ([[31 de xineru]] de [[1991]]). En [[2011]] comprometióse cola modelu de 28 años [[Erin Brady]], la so novia dende 2006 pero a finales de 2012 termina la so rellación por cuenta de qu'enagora les prioridaes de Steven son les xires mundiales que tien por proyeutu.<ref>[https://www.elmundo.es/america/2012/01/03/gentes/1325608067.html El cantante de Aerosmith cásase]</ref> == Ciruxía de gargüelu == El [[22 de marzu]] de [[2006]], xustu cuatro díes antes del so cumpleaños númberu 58, el periódicu [[The Washington Post]] informó que Tyler someter a ciruxía pa una "condición médica non revelada".<ref>[https://web.archive.org/web/20110207174548/http://www.monstersandcritics.com/people/Steven-Tyler/biography MONSTERSANDCRITICOS.COM], Steven Tyler Biography</ref> Un comunicáu del publicista de Tyler diz en parte: "A pesar del deséu d'[[Aerosmith]] de caltener la xira'l mayor tiempu posible, (el médicu de Tyler) aconseyó nun siguir cantando pa da-y a la so voz tiempu pa recuperase." El restu de les feches de la xira n'América del Norte d'[[Aerosmith]] en [[2006]] nel [[Rockin' the Joint]] Tour darréu fueron atayaes como resultáu de la operación. La ciruxía pa correxir un vasu sanguineu apaecíu nel gargüelu, foi un ésitu. Nes pallabres de Tyler: "Él a cencielles con un láser y corrixó el vasu sanguineu". Dempués d'unes selmanes de descansu, Steven Tyler y el restu d'[[Aerosmith]] fueron al estudiu'l [[20 de mayu]] de [[2006]] pa empezar a trabayar nel so nuevu álbum. El 3 y 4 de xunetu de [[2006]], Tyler y [[Joe Perry]] llegaron al escenariu na mariña de Boston cola Orquesta Boston Pops y cantó los cantares "[[Dream On (cantar de Aerosmith)|Dream On]]", "[[Walk This Way]]", y "[[I Don't Want to Miss a Thing]]" como parte de la Boston 4th of July Fireworks Spectacular. El conciertu foi notable como la primer actuación pública de Tyler dende la operación. Dempués fixeron un tour na seronda de [[2006]] xunto con [[Mötley Crüe]], bautizáu como Route of All Evil Tour.<ref>[http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=60362 ROADRUNNERRECORDS.COM], AEROSMITH And MÖTLEY CRÜE Extend 'Route Of All Evil' Tour - Oct. 16, 2006</ref> La ciruxía del gargüelu de Steven Tyler apaeció en [[2007]] nun episodiu de la serie de [[National Geographic Channel]] llamáu la ''Increíble Máquina Humana''.<ref>[http://wn.com/Steven_Tyler_la_increible_maquina_humana WN.COM], Steven Tyler La Increible Maquina Humana</ref> == Batalla contra la hepatitis B y C == Nuna entrevista de setiembre de [[2006]] con Access Hollywood, Steven Tyler reveló que tuviera sufriendo de [[hepatitis B]]<ref>[http://www.prnewswire.co.uk/cgi/news/release?id=180303 PRNEWSWIRE.CO.UK], Steven Tyler Praised by International Patient Groups in Advance of World Hepatitis Awareness Day</ref> y [[hepatitis C]]<ref name=repitida_1>[http://today.msnbc.msn.com/id/15020874 TODAY.MSNBC.COM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100730011006/http://today.msnbc.msn.com/id/15020874 |date=2010-07-30 }}, Steven Tyler reveals battle with hepatitis C</ref> nos postreros 11 años. Diagnosticóse-y la enfermedá en [[2003]] y foi sometíu a un tratamientu intensivu dende esi añu hasta'l [[2006]], incluyendo 11 meses de tratamientu con "[[interferón]]", que calificó de "agónicu".<ref name=repitida_1/> == Adicción a calmantes == L'axencia de noticies [[Associated Press]] informó'l [[23 d'avientu]] de [[2009]]<ref name=repitida_02>[https://www.elpais.com/articulo/gente/Steven/Tyler/clinica/rehabilitacion/elpepugen/20091223elpepuage_2/Tes ELPAIS.COM], Steven Tyler, a la clínica de rehabilitación</ref> que Steven Tyler entró nuna clínica de rehabilitación pa tratar la so adicción a los analxésicos que tuviera tomando pa faer frente a les mancadures de les actuaciones.<ref name=repitida_02/> La banda atayó una xira de branu n'agostu dempués de que Tyler cayer del escenariu mientres una actuación en [[Dakota del Sur]] y rompiérase el costazu esquierdu.<ref>[https://web.archive.org/web/20090809054606/http://www.cronica.com.ar/diariu/2009/08/06/20826-steven-tyler-se-cayo-del escenariu.html CRONICA.COM], STEVEN TYLER SE CAYO DEL ESCENARIU</ref> El doctor Brian McKeon Tyler dixo a la [[People|revista People]] que les mancadures ortopédiques na última década dexaron al roqueru de 68 años d'edá con dolor crónicu severu y que rique ciruxíes nes rodíes y los pies. == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * [http://www.steventyler.com/ StevenTyler.com], Sitiu oficial de Steven. * [http://www.aerosmith.com/ Aerosmith.com], Sitiu oficial d'Aerosmith. * {{IMDB|0878911|Steven Tyler}} {{commons|Category:Steven Tyler|Steven Tyler}} {{NF|1948||Tyler, Steven}} {{Tradubot|Steven Tyler}} [[Categoría:Cantantes de rock d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Aerosmith]] [[Categoría:Músicos y músiques de heavy metal]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]] szbx12trzfis8u4c1ahslqv9cy1bbsg 0 102260 4503177 4492395 2026-07-08T02:24:21Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503177 wikitext text/x-wiki {{Película}} '''''Star Wars: Episode I - The Phantom Menace''''' (n'[[asturianu]]: '''''Guerres estelares: Episodiu I - L'Amenaza Pantasma''''') ye una [[película]] d'[[space opera|ópera espacial]]<ref group="n.">Acordies coles declaraciones feches por [[George Lucas]], les películes de ''Star Wars'' nun se consideren dientro del xéneru [[ciencia-ficción]], sinón más apropiadamente nes [[Space opera|operetes espaciales]] (del términu orixinal, ''Space opera'').</ref> de [[1999]], escrita y dirixida pol [[direutor de cine]] d'[[Estaos Xuníos]]. Ye la cuarta entrega de la saga ''[[Star Wars]]'' y la primera nel [[Cronoloxía de Star Wars|orde cronolóxicu]], dempués d'un paréntesis de ventidós años dende'l llanzamientu de ''[[Star Wars: Episode IV - A New Hope]]''. La trama describe la historia del maestru ''[[jedi]]'' [[Qui-Gon Jinn]] y del so ''[[Padawan]]'' [[Obi-Wan Kenobi]], qu'escolten y protexen a la [[Padmé Amidala|Reina Amidala]] dende'l so planeta [[Naboo]] hasta [[Coruscant]] cola esperanza d'alcontrar una salida pacífica a un conflictu comercial interplanetariu a gran escala. Tamién trata del nuevu [[Anakin Skywalker]] primero de convertise en Jedi, presentáu como un esclavu con un potencial de [[la Fuercia]] inusualmente fuerte, y tien de trepar col misteriosu regresu de los [[Sith]]. Lucas entamó la producción de la película dempués de llegar a la conclusión de que la teunoloxía de los [[efeutos especiales]] avanzara abondo pa facer la cuarta entrega de la saga. El rodaxe empezó'l [[26 de xunu]] de [[1997]] en distintes llocalizaciones, ente ellos [[Leavesden Film Studios]] y la [[estepa]] [[Tunicia|tunecina]]. Los efeutos especiales inclúin un gran númberu d'[[Imaxe xenerada por ordenador|escenes xeneraes por ordenador]] (CGI); dalgunos de los sos personaxes y paisaxes tán creaos dafechu con esta teunoloxía. La película foi estrenada nos cines el [[19 de mayu]] de [[1999]], dieciséis años dempués de l'anterior entrega, ''[[Star Wars: Episode VI - Return of the Jedi|Return of the Jedi]]'', en 1983. El so estrenu foi bien aclamáu y recibió una amplia cobertoria tanto nos [[medios de comunicación]] como pol gran númberu de [[fan|siguidores]] que lo esperaren mientres toos estos años. A pesar de les crítiques recibíes, ye una de les películes más taquilleres de la historia del cine, al recaldar en tol mundu 924&nbsp;317&nbsp;558&nbsp;[[USD]]. El 10 de febreru de 2012 reestrenar en versión [[película 3-D|3D]], que-y dexó consiguir un adicional de más d'un [[millardo]] de dólares en taquilla. == Argumentu == {{Cita|Hai enforma tiempu nuna galaxa bien, bien alloñada [...] La República Galáctica ta sumida en disturbios. Hai protestes contra la tributación de les rutes comerciales a sistemes estelares. [...] Esperando resolver el problema con un bloquéu de mortíferos cruceros, l'avariciosa Federación de Comerciu detuvo tolos envios al pequeñu planeta de Naboo. [...] Mientres el Congresu de la República alderica ensin fin esta alarmante cadena d'acontecimientos, el Canciller Supremu espachó de callao a dos Caballeros Jedi, los guardianes de la paz y la xusticia na galaxa, a resolver el conflictu...|Testu introductoriu<ref name="blueharvest.net">{{cita web |url=http://www.blueharvest.net/scoops/pm-script.shtml |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140330143831/http://blueharvest.net/scoops/pm-script.shtml|fechaarchivu=30 de marzu de 2014|títulu=The Phantom Menace Script|fechaaccesu=28 d'avientu de 2013|editor=BlueHarvest.net|idioma=inglés}}</ref>}} La [[Federación de Comerciu]] empecipió un bloquéu comercial nel planeta Naboo, gobernáu pola nuevu Reina Amidala, en imponiéndose nuevos y elevaos impuestos sobre les rutes comerciales na galaxa. El Canciller Supremu de la [[República Galáctica]], Valorum, unvia a dos embaxadores Jedi al centru de la Federación, onde'l Virréi, [[Nute Gunray]], les espera. Al llegar, el [[androide]] TC-14, que-yos da la bienvenida, comunica a Gunray que, al paecer, los embaxadores son Caballeros [[Jedi]] llamaos [[Qui-Gon Jinn]] y [[Obi-Wan Kenobi]], el so [[padawan]]. Gunray ponse bien nerviosu porque sabe que'l so bloquéu va terminar cuando los Jedis esixir, pero poner en contautu con un [[Lord Sith]], [[Darth Sidious]], quien-yos diz que lo que tienen que faer ye acabar colos Jedis. {{Imaxe múltiple|posición_tabla= right|direición= horizontal|semeya1= Galactic Republic.svg|anchu1= 108|semeya2= Confederacy of Independent Systems.svg|anchu2= 110|testu= Los emblemes de la República Galáctica y la Confederación de Sistemes Independientes, que'l so enfrentamientu ye una de les temes principales nes trés primeres entregues de la saga.}} Gunray ataca con gas tóxico la cortil onde taben Qui-Gon y Obi-Wan, quien s'atopen con un grupu de droides de batalla. Los Jedis vencer fácilmente al utilizar los sos sables de lluz. Depués, Gunray unvia un par de droides destructores, pero los Jedis escapar pol túnel de ventilación. Al escapar, lleguen a un [[monte]] nel planeta [[Naboo]], que taba siendo asediado polos droides de la Federación. Qui-Gon atopar con un [[gungan]] llamáu [[Jar Jar Binks]], quien los guía a él y a Obi-Wan escontra la so ciudá oculta, [[Otoh Gunga]]. Ellí axúntense col so líder, Nass, quien-yos concede una nave pa dirixise en rescate de la Reina [[Padmé Amidala]] de Naboo xunto a [[Jar Jar Binks]] como guía. Nel so viaxe so l'agua, son atacaos por distintes clases de criatures. Al llegar a Naboo lliberen a la so soberana y al so grupu. [[Ficheru:Scala Reggia Casertana.jpg|thumb|right|La ''Scala Regia'' del [[Palaciu Real de Caserta]] (Italia), decoráu del Palaciu Real de Naboo.]] Toos escapen na nave de la Reina, en direición al planeta [[Coruscant]], pero al salir del planeta son atacaos por flotes de la Federación, y resulta estropiada. Por esa razón, tienen d'aterrizar nel planeta [[Tatooine (Star Wars)|Tatooine]] pa reparala. Ellí diríxense escontra un negociu de repuestos atendíu por [[Watto]], quien tien como esclavu a un neñu llamáu [[Anakin Skywalker]]. Ellí produzse un acercamientu ente Padmé y Anakin. Al salir del llocal, desamarrar una [[nube de sable]], polo cual Anakin ufiérta-yos abellugu a [[Qui-Gon Jinn|Qui-Gon]], Jar Jar y Padmé na so casa. Una vegada ellí, Qui-Gon esplíca-y a la madre de Anakin, [[Shmi Skywalker]], que siente una presencia fuerte de la Fuercia nel neñu. Qui-Gon presiente que Anakin podría ser l'Escoyíu de la profecía Jedi, qu'apurriría equilibriu a encomalo. Anakin cúntalos que ye «espertu» en carreres de pods, y que preparaba una nave pa participar. Qui-Gon apuésta-y a Watto que si'l neñu gana la carrera, van quedar colos repuestos pa la nave y cola llibertá de Anakin. Watto acepta, al creer que'l mayor oponente de Anakin, [[Sebulba]], ganaríalu. Yá na carrera, Anakin tien problemes yá que Sebulba rompiera un elementu del so pod. Sicasí, el neñu se les ingenia pa estabilizar la nave y finalmente gana la carrera. Depués d'una emotiva despidida ente Shmi y Anakin, toos dirixir escontra la nave de la Reina pa treslladase escontra [[Coruscant]], capital de la República. Antes de llegar a la nave, Qui-Gon ye sorprendíu pol aprendiz de Lord Sidious, [[Darth Maul]], y caltienen una curtia llucha colos sos sables de lluz. Finalmente, Qui-Gon llogra fuxir na nave. Una vegada en Coruscant, Qui-Gon y Obi-Wan dirixir escontra'l Conseyu Jedi pa proponer l'entrenamientu de Anakin, pero ye refugáu por cuenta de que'l conseyu oponer a ello porque nun ven a Anakin como [[L'escoyíu (Star Wars)|L'escoyíu]]. Sicasí, Qui-Gon, pela so parte, decide dar términu al entrenamientu de Obi-Wan para asina poder entrenar a Anakin él mesmu. Coles mesmes, el Senador [[Palpatine]] convence a Padmé de votar en contra del Canciller Supremu Valorum por non tomar midíes al respective de tomar de Naboo. Ella vota d'esa forma, pero al nun consiguise una resolución efeutivu como deseyaba, decide colase escontra Naboo colos Jedis. En Naboo, Padmé preséntase énte'l líder de los gungan y llogra apautar una alianza con ellos en contra de la Federación de Comerciu. Los gungan, so l'autoridá de Jar Jar Binks, lluchen contra los droides de la Federación en tierra. Coles mesmes, Padmé y el so grupu prinden al Virréi Gunray. Per otru llau, Obi-Wan y Qui-Gon atópense nuevamente con [[Darth Maul]], y empiecen a lluchar contra él. Na engarradiella, Qui-Gon muerre a manes de Darth Maul, quien ye vencíu depués por Obi-Wan. Nes sos últimes pallabres, Qui-Gon píde-y a Obi-Wan qu'entrene a Anakin. A lo último, la nave de la Federación que controlaba a los droides en Naboo ye destruyida por Anakin con ayuda d'una nave espacial. El Senador Palpatine ye escoyíu como'l nuevu Canciller Supremu de la República, y la Reina Amidala establez la paz colos Gungan.<ref name="blueharvest.net"/> == Repartu == {{Imaxe múltiple |posición_tabla= right |direición= vertical |anchu= 130 |títulu= Actores de reparto |posición_títulu= center |semeya1= Liam_Neeson_Deauville_2012_3.jpg |testu1= [[Liam Neeson]] |alineación_texto1= center |semeya2= Ewan McGregor 2012.jpg |testu2= [[Ewan McGregor]] |alineación_texto2= center |semeya3= Natalie Portman Thor 2 cropped.png |testu3= [[Natalie Portman]] |alineación_texto3= center |semeya4= Jake Lloyd.jpg |testu4= [[Jake Lloyd]] |alineación_texto4= center |semeya5= The Emperor Has Nun Robes.jpg |testu5= [[Ian McDiarmid]] |alineación_texto5= center |semeya6= 10.2.10AhmedBestByLuigiNovi.jpg |testu6= [[Ahmed Best]] |alineación_texto6= center |semeya7= Pernilla August.jpg |testu7= [[Pernilla August]] |alineación_texto7= center |semeya8= Ray Park.jpg |testu8= [[Ray Park]] |alineación_texto8= center |semeya9= Daniels03 cropped.jpg |testu9= [[Anthony Daniels]] |alineación_texto9= center}} * [[Liam Neeson]] como [[Qui-Gon Jinn]]: [[Maestru Jedi]] y mentor de Obi-Wan Kenobi. Cuando afaya a Anakin, encamienta a entrenalo pa ser un Jedi a pesar de tener al Conseyu en contra. Nun principiu, Lucas pensara nun actor d'Estaos Xuníos pa esti papel, pero nel procesu de seleición camudó d'opinión al ver que Neeson tenía grandes habilidaes histrióniques y presencia na pantalla, y describir como «un actor que ye consideráu como un espertu na actuación, en quien los otros actores podríen inspirase, y que tien les cualidaes que rique'l personaxe».<ref name="ProductionNotes"/> * [[Ewan McGregor]] como [[Obi-Wan Kenobi]]: [[padawan]] so les órdenes de Qui-Gon. Tien al so maestru nuna alta estima anque lo cuestione dacuando polos sos métodos. McGregor foi escoyíu ente un total de cincuenta actores; toos ellos fueron comparaos con imáxenes d'[[Alec Guinness]] de moza, qu'interpretara Obi-Wan na triloxía orixinal.{{Harvnp|Bouzereau|Duncan|1999|p=44-45}} Ewan tuvo un [[profesor de cantar]] personal pa llograr asimilar la so voz a la de Guinness y estudió el so comportamientu a la d'actuar, tantu nes sos primeres películes como les demás ''Star Wars''.<ref name="ProductionNotes"/> * [[Natalie Portman]] como [[Padmé Amidala]]: la nueva reina del planeta [[Naboo]] de 14 años, Amidala, espera protexer el so planeta del sitiu al que ta sometíu per parte de la [[Federación de Comerciu]]. Cerca de 200 actrices fixeron una audición pal papel;<ref>{{harvnb|Bowen|2005|p=3}}</ref> les notes de producción indiquen que «el papel riquía una moza que podría ser creíble como'l gobernante d'esti planeta pero, coles mesmes, vulnerable y abierta». Portman foi escoyida especialmente polos sos papeles en ''[[Léon]]'' (1994) y ''[[Beautiful Girls]]'' (1996), que impresionaron a Lucas.<ref name="ProductionNotes">{{cita web |títulu=Star Wars Episode I'' Production Notes: The Actors and Characters;– Part I|url=http://www.starwars.com/episode-i/bts/production/f19990501/indexp4.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20050228155458/http://www.starwars.com/episode-i/bts/production/f19990501/indexp4.html|fechaarchivu=28 de febreru de 2005|fechaaccesu=28 d'avientu de 2013|fecha=1 de mayu de 1999|idioma=inglés|editor=starwars.com}}</ref> Él dixo: «taba buscando dalguna actriz que fuera nueva, fuerte, na llinia de [[Leia Organa|Leia]]; Natalie encarna toos estes traces y más».<ref name="ProductionNotes"/> L'actriz nun taba familiarizada con ''[[Star Wars]]'' antes del ''casting'',<ref name="ProductionNotes"/> pero taba bien entusiasmada por interpretar a la Reina de Naboo, un personaxe que vio como un modelu a siguir: «foi maraviyosu poder interpretar una nueva reina con tanto poder. Creo que ye bonu pa les muyeres nueves ver a una muyer fuerte y d'aición que tamién ye intelixente y una líder».<ref>{{cita web |url=https://www.cnn.com/CNN/Programs/people/shows/portman/profile.html|títulu=Return of the galaxy's new beauty|editor=[[CNN]]|fechaaccesu=28 d'avientu de 2013|añu=2002|idioma=inglés}}</ref> * [[Jake Lloyd]] como [[Anakin Skywalker]]: mozu de nueve años con grandes habilidaes de pilotu que suaña en convertise en Maestru Jedi. Cientos d'actores fixeron la prueba pol papel primero que los productores decidir por Lloyd.<ref name="ProductionNotes" /> Lucas consideró que Lloyd tenía tolos requisitos necesarios: «un bon actor, entusiasta y bien enerxéticu». El productor Rick McCallum añadió: «intelixente, traviesu y encánta-y la mecánica, al igual qu'a Anakin».<ref name="NotesII" /> * [[Ian McDiarmid]] como [[Palpatine|Palpatine/Darth Sidious]]: Senador de Naboo, quien finalmente ye escoyíu Canciller Supremu de la República. McDiarmid foi sorprendíu por Lucas cuando dieciséis años más tarde del estrenu de ''[[Star Wars: Episode VI - Return of the Jedi|Return of the Jedi]]'' pidiólu que volviera interpretar a Palpatine.<ref>{{cita web |url=http://www.starwars.com/episode-iii/bts/profile/beacon134.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20050418000540/http://www.starwars.com/episode-iii/bts/profile/beacon134.html|fechaarchivu=18 d'abril de 2005|títulu=''Homing Beacon'' #134: Palpatine Speaks|fecha=14 d'abril de 2005|editor=StarWars.com|fechaaccesu=24 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> * [[Ahmed Best]] como [[Jar Jar Binks]]: ye un [[gungan]] cabileñu, exiliáu pol so pueblu pero acoyíu por Qui-Gon y Obi-Wan. Acompañar a lo llargo de la película. Best foi contratáu pa faer exhibiciones sobre la teunoloxía cola que daba vida al so personaxe en [[San Francisco (California)|San Francisco]],<ref name="NotesII" /> nun principiu namái diba apurrir la [[captura de movimientu]], pero dempués ufiertó tamién la voz del personaxe. Mientres el rodaxe diba con un traxe d'espluma y látex con un cascu eleváu por que los actores tuvieren un puntu de referencia d'onde s'atopaba la so cara.<ref name="behind" /> Los movimientos de Jar Jar yeren de cutiu improvisaos, una y bones Jar Jar ye un personaxe risible y cabileño.<ref name="NotesII" /> * [[Pernilla August]] como [[Shmi Skywalker]]: ye la madre de Anakin. A pesar de tar esmolecida pol futuru del so fíu, dexar partir de casa por que se convierta en Maestru Jedi. August yera una actriz [[Suecia|sueca]] veterana que foi escoyida nuna audición a pesar de tar esmolecida porque creía que nun la escoyeríen pol so acentu.<ref name="behind">{{cita web|url=http://www.ew.com/article/1999/05/21/behind-scenes-phantom-menace-0|títulu=Behind the scenes of The Phantom Menace|editor=[[Entertainment Weekly]]|apellíu=Daly|nome=Steven|fechaaccesu=24 de febreru de 2014|fecha=19 de mayu de 1999|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170811143152/http://ew.com/article/1999/05/21/behind-scenes-phantom-menace-0/|fechaarchivu=2017-08-11}}</ref> * [[Ray Park]] como [[Darth Maul]]: aprendiz Sith de Darth Sidious qu'usa un sable de lluz con dos fueyes. Park ye un espertu en [[artes marciales]], ximnasia y na llucha n'espaes. Nun principiu diba ser miembru d'un grupu d'especialistes,<ref name="NotesII">{{cita web |url=http://www.starwars.com/episode-i/bts/production/f19990501/indexp5.html|fecha=1 de mayu de 1999|títulu=Star Wars Episode I'' Production Notes: The Actors and Characters&nbsp;– Part II|editor=StarWars.com|fechaaccesu=24 de febreru de 2014|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20041023023636/http://www.starwars.com/episode-i/bts/production/f19990501/indexp5.html|fechaarchivu=23 d'ochobre de 2004}}</ref> pero'l coordinador d'especialistes Nil Gillard filmó a Park p'amosar cómo s'imaxinaba la llucha d'espaes. Lucas y McCallum quedaron impresionaos al velo n'aición y decidieron da-y el papel de Maul. La so voz foi considerada demasiáu estridente y por ello foi dobláu por Peter Serafinowicz.<ref name="behind" /> * [[Anthony Daniels]] pon la so voz a [[C-3PO]]: androide de protocolu diseñáu pa interactuar con seres humanos que foi construyíu por Anakin. Un titiriteru vistíu col mesmu color que'l fondu da vida al personaxe, de similar forma que los títeres del teatru [[Xapón|xaponés]] [[Bunraku]]. El vistíu foi borráu mientres la postproducción y dempués Daniels encargar de da-y voz.<ref name="NotesII" /><ref>{{cita web |url=http://www.starwars.com/episode-i/bts/production/f19991102/index.html|títulu=The Man (Literally) Behind C-3PO|fecha=2 de payares de 1999|editor=StarWars.com|fechaaccesu=24 de febreru de 2014|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071102150746/http://www.starwars.com/episode-i/bts/production/f19991102/index.html|fechaarchivu=2 de payares de 2007}}</ref> * [[Kenny Baker]] como [[R2-D2]]: androide astromecánico, salva a la Reina Amidala de la fuxida de Naboo. Antes d'empezar la producción de la película, los [[fans]] pidieron vía [[Internet]] que Baker volviera faer el papel del robot, y Lucas respondió qu'asina sería. Baker interpretó aquelles escenes onde R2 doblar escontra alantre, escontra tras y taramellábase escontra les bandes. Les otres escenes más complexes fueron feches por ordenador.<ref>{{cita web |nome=Andrew|apellíu=Williams|títulu=Kenny Baker|fecha=19 de mayu de 2005|editorial=[[Metro (periódicu inglés)|Metro Associated Newspapers]]|url=http://metro.co.uk/2009/10/27/kenny-baker-240855/|editor=[[Metro (periódicu inglés)|Metro]]|fechaaccesu=24 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> * [[Silas Carson]] como [[Nute Gunray]]: Virréi de la [[Federación de Comerciu]] y líder que dirixe l'ataque a Naboo ya intenta forzar a la Reina Amidala a roblar un tratáu que legitime la ocupación. Carson tamién interpretó tres personaxes secundarios: el maestru jedi [[Ki-Adi-Mundi]], el senador [[Lott Dod]] y un pilotu mancáu (personaxe pol que fizo l'audición orixinal).<ref>{{cita publicación |títulu=Multiple Personality|editor=Star Wars Insider|publicación=83|mes=xunetu|añu=2005|ref=harv}}</ref> Carson llogró'l papel porque l'anterior actor sintióse incómodu al llevar los traxes usaos polos personaxes de la Federación: taben calientes, exercíen una gran presión sobre'l portador y tardábase cerca de 136 minutos en pone-y los. L'acentu [[Idioma tailandés|tailandés]] utilizáu pol personaxe foi escoyíu dempués de que Lucas y McCurrt escucharen dellos idiomes pa escoyelos como fala de los [[neimodianos]].<ref>{{cita web |url=http://www.starwars.com/episode-ii/bts/profile/f20020530/index.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080202050217/http://www.starwars.com/episode-ii/bts/profile/f20020530/index.html|fechaarchivu=2 de febreru de 2008|títulu=Silas Carson: Hero with a Thousand Faz|editor=StarWars.com|fecha=30 de mayu de 2002|fechaaccesu=24 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> * [[Andy Secombe]] pon la so voz a [[Watto]]: chatarreru de Tatooine que tien como esclavos a Anakin y la so madre. El so diseñu sale de la fusión de delles idees refugaes.<ref>{{cita web |url=http://www.starwars.com/episode-i/bts/production/f19990617/index.html|títulu=Watto's Character Development&nbsp;– From Concept to CG|fecha=17 de xunu de 1999|editor=StarWars.com|fechaaccesu=24 de febreru de 2014|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071112000442/http://www.starwars.com/episode-i/bts/production/f19990617/index.html|fechaarchivu=12 de payares de 2007}}</ref> * [[Hugh Quarshie]] como'l capitán Panaka: xefe de seguridá de la Reina Amidala. Quarshie aceptó'l papel porque consideraba que yera «un bon pasu na so carrera» y la producción paecía-y prestada.<ref>{{cita web|url=http://www.forcecast.net/story/home/Microcast_In_The_Chigre_With_Hugh_Quarshie_127493.asp|apellíu=Swank|nome=Jason|títulu=Microcast: In The Bar With Hugh Quarshie|editor=theforce.net|fecha=6 de payares de 2009|fechaaccesu=24 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> * [[Lewis MacLeod]] pon la so voz a [[Sebulba]]: un agresivu [[podracer]] y rival de Anakin na carrera. El diseñu de Sebulba foi descritu por Lucas como «una araña cruciada con un orangután cruciáu con un osu perezosu»,<ref name=time /> con una cara de camellu y la ropa inspirada na armadura medieval.<ref>{{cita web |url=http://www.starwars.com/databank/character/sebulba/index.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110524235020/http://www.starwars.com/databank/character/sebulba/index.html|fechaarchivu=24 de mayu de 2011|títulu=Sebulba at the Star Wars Databank|editor=StarWars.com|fechaaccesu=24 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> * [[Frank Oz]] pon la so voz a [[Yoda]]: antiguu líder del [[Conseyu Jedi]]. Yoda foi mayormente representáu como un [[títere]] diseñáu por Nick Dudman, basáu nel diseñu orixinal de [[Stuart Freeborn]], del que Oz controlaba la boca; les otres partes yeren controlaes por [[titiriteru|titiriteros]], qu'utilizaben mandos a distancia.<ref name="behind" /> Lucas contrató a Oz dempués de que terminara la so última película, ''[[In & Out]]''.{{Harvnp|Bouzereau|Duncan|1999|p=96}}<ref>''Star Wars Episode I: The Phantom Menace.'' The Phantom Menace DVD: 20th Century Fox Home Entertainment. 2001</ref> Lucas declaró que la so intención orixinal yera que Yoda fuera xeneráu por ordenador en toles escenes, pero los intentos nun funcionar bien. Finalmente, nes versiones pa [[Blu-ray]] y [[3D]] usóse una téunica similar a la de les otres [[precuela|precueles]].<ref name="Yoda">{{cita web|url=http://www.ew.com/article/2012/02/03/george-lucas-star-wars-dixital-yoda-phantom-menace|títulu=George Lucas talks about adding a dixital Yoda to 'The Phantom Menace' -- EXCLUSIVE VIDEO|editor=[[Entertainment Weekly]]|fecha=3 de febreru de 2012|fechaaccesu=24 de febreru de 2014|apellíu=Ross|nome=Dalton|idioma=inglés}}</ref> * [[Samuel L. Jackson]] como [[Maze Windu]]: miembru del Conseyu Jedi y unu de los que s'opón al entrenamientu de Anakin. Dempués de que Jackson espresara'l so interés en salir en ''Star Wars'', el direutor de casting Robin Gurland dio-y el papel de Windu.<ref name="NotesII" /> * [[Terence Stamp]] como Canciller Supremu [[Finis Valorum]]: ye quien unvia a Obi-Wan y Qui-Gon a axustar col Virréi de la Federación de Comerciu al empiezu de la película. Lucas describir como un «bon home pero ye acosáu, daqué según [[Bill Clinton]]».<ref>{{cita publicación |títulu=Terence Stamp: Stamp of Approval|publicación=Star Wars Insider|númberu=41|fecha=avientu/xineru 1998|apellíu=Chernoff|nome=Scott|editor=Fantastic Media|idioma=inglés}}</ref> * [[Brian Blessed]] pon la so voz a [[Boss Nass]]: el líder de la tribu gungan que alíase colos [[Naboo]] y derrota a la [[Federación de Comerciu]]. Blessed nun principiu fixo l'audición pa Sio Bibble, el gobernador de Naboo,<ref>{{harvnb|Bowen|2005|p=5}}</ref> pol que foi consideráu «demasiao fuerte».<ref name="blessed">{{cita web |url=http://www.aintitcool.com/node/2595?q=node/2577|títulu=Brian Blessed Talks On British Radio About STAR WARS EPISODE ONE. SPOILERS|fecha=3 d'avientu de 1998|editor=Ain't It Cool News|fechaaccesu=24 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> La direutora de casting Robin Gurland averóse-y por Nass, yá que yera un personaxe «más grande que la vida» con «una especie de valentía».{{Harvnp|Bouzereau|Duncan|1999|p=51}} Brian describió al so personaxe como un héroe ronciegu a selo»<ref name="blessed" /> y un papel risonderu d'interpretar.<ref>{{cita web |url=http://metro.co.uk/2009/10/27/brian-blessed-635406/|títulu=Brian Blessed|editor=[[Metro (periódicu inglés)|Metro]]|nome=Jamie|apellíu=Walters|fecha=18 d'abril de 2002|fechaaccesu=24 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> * [[Greg Proops]] y [[Scott Capurro]] ponen la so voz a Fode y Beed, los dos llocutores de la carrera de vainas. Los actores fueron filmaos usando maquillaxe y [[Overol|monos]] azules, y les sos cabeces xunir nun cuerpu xeneráu por ordenador. Nel equipu d'efeutos visuales nun gustaben los resultaos orixinales y terminaron la ellaboración de Fode y Beed dafechu por ordenador.<ref>{{cita web |url=http://www.starwars.com/databank/character/fodeandbeed/index.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090303065015/http://www.starwars.com/databank/character/fodeandbeed/index.html|fechaarchivu=3 de marzu de 2009|títulu=Fode and Beed at the Star Wars Databank|editor=StarWars.com|fechaaccesu=24 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> == Producción == === Antecedentes y guión === [[Ficheru:George_Lucas_cropped_2009.jpg|thumb|upright|left|[[George Lucas]], cineasta d'Estaos Xuníos, creador de la saga fílmica de ''[[Star Wars]]''.]] Mientres el procesu de redaición de la película orixinal de ''[[Star Wars]]'' de 1977, el creador y direutor [[George Lucas]], diose cuenta de que la historia qu'escribiera yera demasiáu llarga como pa metela dientro d'una sola película y, por tanto, taba destinada a ser la introducción d'una amplia saga qu'inclusive podría tener precuelas si ésta tenía ésitu. La película orixinal foi finalmente desenvuelta como la primera de seriar pero siendo en realidá una que pertenecía a la segunda triloxía de la saga.<ref>Introducción de George Lucas en ''[[Splinter of the Mind's Eye]]'', re-edición de 1994</ref><ref>{{harvnb|Rinzler|Lippincott|2007|p=107}}</ref> Nel momentu del tercer proyeutu, Lucas axustara un contratu que-y daba derechu a escribir dos secuela. Tamién nesi momentu desenvolvió una historia de fondu bastante ellaborada p'ayudar al so procesu d'escritura.<ref>{{harvnb|Kaminski|2007|p=134}}</ref> Mientres escribía la primer secuela, ''[[Star Wars: Episode V - The Empire Strikes Back|The Empire Strikes Back]]'' de 1980, Lucas consideró distintes direiciones a tomar pola historia, ente les que fueron la revelación del villanu [[Darth Vader]] como padre del héroe [[Luke Skywalker]] y el desenvolvimientu d'una historia de fondu onde s'esplica que foi un gran maestru [[Jedi]] llamáu [[Anakin Skywalker]], un guerreru con un gran poder que se vio seducíu y arrastráu al llau Escuru de la Fuercia, amás d'un rellatu que yá incluyera na primer película de la triloxía que cunta la historia de los Jedis que tuvieren el so apoxéu como los guerreros más poderosos de la galaxa y tres ellos taben en cantu de la estinción, que impactaron sorprendentemente al públicu de la dómina.<ref>{{harvnb|Kaminski|2007|pp=164–165}}</ref> L'impautu que causó esta nueva historia de fondu, dio ánimos a Lucas pa decidir faer una nueva triloxía qu'esplicaría los oríxenes de la saga de finales de los años 70 y principios de los 80, y camudó el nome de ''Episodiu II'' a ''Episodiu V''.<ref>{{harvnb|Bouzereau|1997|p=123}}</ref> A la fin de la triloxía, nes últimes escenes de ''[[Star Wars: Episode VI - Return of the Jedi|Return of the Jedi]]'', Vader tresformar nun personaxe tráxico y redimío. Sicasí, a pesar d'amosase nun principiu entusiasmáu por llevar esti proyeutu a cabu, Lucas dixo que taba «quemáu» y quería tomase un descansu.<ref>{{cita publicación|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,953916,00.html|títulu=I've Got to Get My life Back Again|autor=Clarke, Gerald; Worrell, Denise|fecha=23 de mayu de 1983|editorial=[[Time]]|fechaaccesu=12 de xineru de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131214143309/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,953916,00.html|archivedate=2013-12-14}}</ref> Dempués de perder gran parte de la so fortuna nel alcuerdu de divorciu de 1987, Lucas nun tenía nengún deséu de volver a ''Star Wars'' y atayó la triloxía-secuela non oficial nel estrenu de ''Return of the Jedi''. Sicasí, por cuenta de que Lucas yá tenía desenvuelta la mayor parte de la historia, la idea de realizar les [[precuela|precueles]] siguía estelándo-y especialmente pol deséu del públicu de proyeutar la historia previa a la triloxía orixinal.<ref>{{harvnb|Kaminski|2007|p=227}}</ref> A principios de la década de 1990, ''Star Wars'' volvió ser popular arriendes de la llinia de cómics ''[[Dark Horse Comics]]'' y la triloxía [[Thrawn]] de [[Timothy Zahn]]. Al ver qu'inda había una gran audiencia pa la so idea d'una triloxía, y cola esplosión de la [[Imaxe xenerada por ordenador teunoloxía CGI]], el direutor consideró volver dirixir la saga.<ref>{{harvnb|Kaminski|2007|pp=294–295}}</ref> En 1993 confirmóse y anuncióse na revista ''[[Variety]]'', ente otres, que se realizaríen les precuelas. Lucas empezó entós a trabayar más a xeitu na historia onde [[Anakin Skywalker]] pasaría a ser el protagonista d'esta historia en llugar d'[[Obi-Wan Kenobi]] y que remataría «trágicamente» colos oríxenes y el tresformamientu de Darth Vader. Ésti foi l'últimu pasu que convirtió la franquicia nuna saga.<ref>{{harvnb|Kaminski|2007|pp=299–300}}</ref> Lucas empezó a escribir el guión de la primer película'l 1 de payares de 1994.<ref name="Idea">DVD ''All I Need Is An Idea'' (2001). Special Featurette. ed.</ref> Foi una adautación del guión de 15 páxines qu'él mesmu escribiera en 1976. El primer esquema foi diseñáu orixinalmente p'ayudar a rexistrar les histories de fondu de calter y qué acontecimientos tuvieren lugar antes de la triloxía orixinal.<ref name="Idea" /> Pa esta trama, Lucas creó un Anakin Skywalker con carauterizaciones totalmente nueves que fueron pieces claves pa la so historia orixinal anque tamién respetando les descripciones históriques y personales que los personaxes de la primer saga fixeren referencia d'él antes de volvese un ser llenu de maldá: Anakin nació y creció nel planeta [[Tatooine (Star Wars)|Tatooine]] (lo mesmo que'l so fíu Luke) ensin tener padre biolóxicu, siendo la fuercia qu'hubo na so madre la que lo nició nel so banduyu y al nacer heredó, lo que-y dio la idealdad de poder convertise en jedi y amosáu como un esclavu, nun entamu tenía doce años pero Lucas amenorgar a nueve porque creía que yera demasiáu grande pa empezar el so aprendizaxe y dixebrase de la so madre. Tamién reescribió'l final de la película tocantes a la participación de Anakin na batalla final, qu'apriende a usar la nave estelar cola ayuda de [[R2-D2]]; d'esta manera, la escena sería muncho más creíble.{{Harvnp|Bouzereau|Duncan|1999|p=7}} Magar el títulu tenía de ser ''The Beginning'',<ref name="Idea" /> Lucas reveló más tarde que sería ''The Phantom Menace'' (traducíu al [[idioma asturianu|asturianu]] como ''L'amenaza pantasma''), en referencia al canciller [[Palpatine]], que despinta la so verdadera identidá como'l malváu [[Lord Sith]] detrás de la fachada d'un funcionariu bienintencionado.<ref>{{harvnb|Bowen|2005|p=93}}</ref> Esplicáronse tamién los oríxenes de Obi-Wan Kenobi, qu'apaez como aprendiz de Qui-Gon, quien ayudó a lliberar a Anakin de la esclavitú y na so muerte encamentaría a Kenobi el so entrenamientu pa convertilo en Jedi; de R2-D2 y C3PO, esti postreru como un androide creáu por Anakin Skywalker (a pesar de que na película de [[Star Wars: Episode V - The Empire Strikes Back|The Empire Strikes Back]], na escena del conxelamientu de [[Han Solo]], que ye la única que se ven xuntos, C3PO ye un desconocíu pa Darth Vader); y de Yoda, el maestru supremu de los Jedis, que n'analizando al neñu Skywalker opónse tajantemente a que sía entrenáu poles sos figuraciones de que va ser seducíu pel llau escuru. La historia termina con cinco histories que trescurren simultáneamente. La principal ye que Palpatine convertir en Canciller Supremu, que conduz un ataque de la [[Federación de Comerciu]] en [[Naboo]], los Jedis son unviaos ellí y Anakin empieza'l so llargu camín que va acabar llevando al llau Escuru de la Fuercia. Al igual que na triloxía orixinal, Lucas desenvolvió en ''The Phantom Menace'' una serie de temes al traviés de la narrativa. La dualidá ye frecuente con [[Reina Amidala|Amidala]], una Reina que se fai pasar por criada, Palpatine que xuega nos dos papeles de la guerra y Obi-Wan que ta en contra de delles enseñances de Qui-Gon como, por casu, entrenar a Anakin; a la fin ye él mesmu quien lo adoma. L'equilibriu tamién ye frecuente, Anakin ye supuestamente escoyíu pa llevar l'equilibriu a encomalo y los personaxes qu'han d'influyir de dalguna manera o otra. Como dixo Lucas: «Anakin precisa una madre, Obi-Wan un maestru, [[Darth Sidious]] un aprendiz, ensin toos estos elementos nun habría drama».{{Harvnp|Bouzereau|Duncan|1999|pp=8–9}} === Pre-producción y diseñu === [[Ficheru:Galaxymap p1.jpg|thumb|upright=1.5|left|Mapa de la galaxa ficticia onde tien llugar la saga de ''Star Wars''.]] Primero que Lucas empezara a escribir el guión, el so sociu de producción [[Rick McCallum]] yá realizara dellos preparativos pa la película. McCallum dixo que la so esperiencia na serie de televisión ''[[The Young Indiana Jones Chronicles]]'' ayudólu a tomar munches decisiones con ''The Phantom Menace'', como alcuerdos al llargu plazu colos actores y los platós, qu'empleguen a los recién graduaos ensin esperiencia nel cine, y la creación de conxuntos y paisaxes al traviés de la [[teunoloxía dixital]]. N'abril de 1994, McCallum empezó la busca de profesionales nes escueles d'arte, arquiteutura y diseñu, y pel branu del mesmu añu, empecipió la esploración d'allugamientos pa filmar, xunto col diseñador de producción [[Gavin Bocquet]]. El direutor d'arte de [[Industrial Light & Magic]], [[Doug Chiang]], foi contratáu pa ser el xefe de diseñu.{{Harvnp|Bouzereau|Duncan|1999|pp=10–12}} Dientro de los trés o cuatro primeros meses que Lucas se dedicó al guión, Chiang y el so equipu de diseñu empezaron un procesu de dos años de revisiones de los miles de diseños de la película.<ref name="Thousands">''Thousands of Things''. DVD Special Featurette (2001)</ref> Chiang díxo-y a Lucas que pretendía que l'episodiu I fuera estilísticamente distintu de la producción de les otres películes de la saga, que ye «más ricu y más como una película de dómina, yá que yera la historia que condució a ''[[Star Wars: Episode IV - A New Hope|A New Hope]]''». Los trés planetes onde la historia cobra vida —dalgunos d'ellos con ambientes variaos, como les ciudaes de los humanos y de los [[gungan]] de [[Naboo]] y tres edificios distintos de [[Coruscant]]— daría-yos un aspeutu distintivu, con un pocu de base nel mundu real con esceición de la ciudá gungan, que tenía una inspiración visual al [[Modernismu (arte)|modernismu]]. Los dibuxos conceptuales de [[Ralph McQuarrie]] de la [[triloxía]] orixinal sirvieron de base pa [[Mos Espa]] —que tamién sacó de vieyos hoteles y edificios de [[Tunicia]], y tenía detalles como un mercáu estremáu al de ''Star Wars: Episode IV - A New Hope'', [[Mos Eisley]]— y Coruscantsobremanera'l diseñu d'una metrópolis qu'acabaría siendo la base del Senáu.{{Harvnp|Bouzereau|Duncan|1999|pp=12–17}} Bocquet más tarde afondó nel trabayu del equipu de Chiang y el diseñu de los interiores, la traducción de los conceutos nos planos de construcción con redolaes y estilos arquiteutónicos que teníen dalguna base na realidá «pa dar al públicu un pocu de la clave del filme».{{Harvnp|Bouzereau|Duncan|1999|pp=54–55}} [[Ficheru:Queen Amidala's Parade Gown.jpg|thumb|right|Unu de los vistíos diseñaos pol equipu de Trisha Biggar especialmente pa la película.]] El diseñu de les criatures foi a manes del artista [[Terryl Whitlatch]]. Munchos de los [[estraterrestre|aliens]] surdieron d'[[Híbridu (bioloxía)|hibridar]] distintos animales reales. Tamién diseñó [[cadarma|cadarmes]] detallaos de los personaxes principales y los [[músculu facial|músculos faciales]] de [[Jar Jar Binks]] como referencia pa los animadores d'[[Industrial Light & Magic|ILM]]. Cada criatura foi diseñada pa reflexar la redolada nel que vive: en Naboo son más guapes una y bones el planeta ye «exuberante y más respetuosu colos animales»; en [[Tatooine (Star Wars)|Tatooine]] hai criatures d'aspeutu axatáu «cola piel curtida pa protexelos de les inclemencies dures del desiertu»; y, en Coruscant, apaecen alienígenas d'aspeutu humanu más [[bípedu|bípedos]].{{Harvnp|Bouzereau|Duncan|1999|pp=16–22}} El [[Doble (cine)|coordinador d'especialistes]] [[Nick Gillard]] foi contratáu pa crear un nuevu estilu de llucha jedi que s'estremara de la triloxía orixinal y predominara ente distintes téuniques d'artes marciales y de combates a espada.<ref>{{cita web |títulu=Especial Star Wars: Reportaxe episodiu II. Attack of the Clones|url=http://www.labutaca.net/starwars/episodiu2-2-2-5.htm|fechaaccesu=21 de setiembre de 2014|obra=Hispanu Foxfilm|apellíu=Castillo Moreno|nome=Ángel|editor=La Butaca|allugamientu=Valencia|añu=2002}}</ref> Gillard comparó les batalles con [[Sable de lluz|espaes láser]] con una partida d'axedrez onde «cada movimientu ye un xaque». Como usen armes de curtiu algame, teorizó que los Jedis tendríen que desenvolver un métodu de llucha que combinara toa clase d'[[esgrima]], como'l [[kendo]] y otros estilos de [[kenjutsu]], con demás téuniques de valumbu, como nel [[tenis (deporte)|tenis]] y l'usu del hachu. Mientres entrenaba a [[Liam Neeson]] y [[Ewan McGregor]], Nick escribía una secuencia de batalla d'unos 60 segundos de duración, que sería cinco o seis [[Secuencia (llinguaxe)|secuencies]].<ref name="Prime">''Prime of the Jedi''. DVD Special Featurette. (2001)</ref> Lucas, más palantre, en llugar de referise a los Jedis como soldaos, describir como «negociadores», por cuenta de qu'utilicen les sos estratexes polítiques p'algamar un alcuerdu pacíficu col mínimu númberu de víctimes. La preferencia al combati cuerpu a cuerpu tenía la intención de dar un papel más espiritual ya intelectual a los Jedis.<ref name="Prime" /> Como Gillard pensaba que los saltos acrobáticos nun paecíen realistes colos actores y los especialistes colgaos de los cables, usáronse impulsores d'aire nel so llugar.<ref name=mak>{{harvnb|Bouzereau|Duncan|1999|pp=102–3}}</ref> Lucas tamién decidió faer vistíos ellaboraos, una y bones la sociedá yera más sofisticada que la que salía na triloxía orixinal. La diseñadora [[Trisha Biggar]] y el so equipu crearon más de mil vistíos, dempués de que se basaren en diverses cultures del nuesu planeta pa la confección de delles pieces de ropa.<ref>''Costumes''. DVD Special Featurette. (2001)</ref> Biggar trabayó estrechamente col conceutu del diseñador [[Iain McCaig]], creó una paleta de colores pa los habitantes de cada mundu, mientres Tatooine siguía cola idea de ''A New Hope'' con color tierra blanquiaos pol sol, Coruscant tenía grises, marrones y negros, y Naboo tenía verde y oru polos seres humanos, ente que los gungan llevaben «un aspeutu correosu, como la so piel». Los traxes jedi siguíen el patrón orixinal.{{Harvnp|Bouzereau|Duncan|1999|p=23}} Lucas dixo qu'él y Biggar miraríen l'arte conceptual pa trabayar en «traducir toos estos diseños nel trapu, la tela y los materiales que realmente funcionen, trabayu que nun paez fácil». Biggar tamién consultó a Gillard a la de buscar formes en que los traxes afacer a les escenes d'aición, y el departamentu de criatures pa «nun usar por demás» nes pieles exótiques. Un departamentu de vestuariu enorme afitar en Leavesden Film Studios pa crear dende cero más de 250 traxes de los actores principales y 5.000 pa los personaxes de fondu.{{Harvnp|Bouzereau|Duncan|1999|pp=60–64}} === Rodaxe === [[Ficheru:Star Wars Episode One Village - 05.jpg|thumb|right|Restos de [[Mos Espa]] nel desiertu tunecín.]] El rodaxe empezó'l 26 de xunu de 1997 y terminó'l 30 de setiembre d'esi mesmu añu. Tuvo llugar principalmente nos estudios Leavesden Film n'[[Inglaterra]]. Tamién se rodó n'otru estudiu [[Reinu Xuníu|británicu]] utilizáu pa la triloxía orixinal, Elstree Studios;{{Harvnp|Bouzereau|Duncan|1999|p=53}} y el parque Cassiobury, en [[Watford]], pa les escenes del monte en Naboo.<ref name=starwars>{{cita web|títulu=The Park on TV|url=http://cassioburypark.info/the-park-on-tv/|editor=Cassiobury Park website|fechaaccesu=12 de xineru de 2014|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120402094206/http://cassioburypark.info/the-park-on-tv/|fechaarchivu=2012-04-02}}</ref><ref name=starwarslocations>{{cita web |títulu=Star Wars trek: Whippendell Woods - November 2001|url=http://www.starwarslocations.com/article.php?story=20071008041303639|editor=Star Wars Locations|fechaaccesu=12 de xineru de 2014|idioma=inglés}}</ref> Fueron rodaes delles tomes d'un planu ente agostu de 1998 y febreru de 1999, dempués de que Lucas proyeutara un primer corte de la película a los sos amigos en mayu de 1998.{{Harvnp|Bouzereau|Duncan|1999|pp=137–138}} La mayor parte de l'aición y les acrobacies fueron filmaes pola segunda unidá de [[Roger Christian]], quien trabayó a lo llargo de la unidá principal debíu al altu númberu de tomes pa completar acaldía.<ref name=mak/> El desiertu de [[Tunicia]] foi usáu una vegada más pa les escenes de [[Tatooine (Star Wars)|Tatooine]],<ref name="Episode1"/> con [[Mos Espa]] construyíu pela rodiada de [[Gobernación de Tozeur|Tozeur]]. Mientres la tercer nueche de rodaxe, una inesperada nube de sable destruyó munchos escenarios y accesorios. Con una rápida reprogramación, la producción foi capaz de salir de Túnez al día exactu previstu.<ref name="War">''It's Like War Now''. DVD Special Featurette. (2001)</ref> El [[Palaciu Real de Caserta]] foi utilizáu pal so rodaxe como l'interior del Palaciu de Naboo.<ref name="Episode1">''"The Beginning" Making Episode I'' ''Star Wars Episode I: The Phantom Menace''. DVD documentary. (2001)</ref> Amás, les escenes con esplosiones fueron construyíes en conxuntos de retruques en Leavesden.{{Harvnp|Bouzereau|Duncan|1999|pp=57}} Una carpeta con [[storyboards|guiones gráficos]] de la película sirvieron como referencia pa la grabación de l'aición en vivu; estes escenes fueron rodaes con [[croma]], y darréu aplicaríase por ordenador. L'usu enllargáu del croma foi emplegáu pa les estensiones dixitales, fondos o paisaxes. [[David Tattersall]], [[direutor de fotografía]], dicía qu'había que buscar lluces más potentes p'allumar los decoraos, y el supervisor d'[[efeutos visuales]] John Knoll desenvolvió un [[software]] qu'esaniciara'l reflexu azul del suelu brillosu. Knoll, que tuvo nel set de rodaxe mientres la mayor parte de la producción, trabayó n'estrecha collaboración con Tatterstall p'asegurase de que les escenes yeren afeches p'añader los efeutos visuales más tarde. Les cámares taben forníes con modelos de captura de datos qu'apurríen los datos téunicos a los artistes CGI. {{Harvnp|Bouzereau|Duncan|1999|pp=77–79; 84-85}} ''The Phantom Menace'' foi la última película de la saga que se rodó en [[35 mm]]. Delles escenes, na so mayoría d'elementos filmaos pol equipu d'efeutos especiales, fueron grabaes en [[alta definición]] poles cintes de videu pa probar el funcionamientu de la grabación dixital. Lucas y McCallum consideraron que yera'l siguiente pasu lóxicu dada la cantidá de dixitalización —un procesu costosu en comparanza cola grabación direutamente en dixital— pa la composición de los efeutos xeneraos por ordenador. Toles películes futures seríen tomaes con Sony CineAlta, [[cámara de videu|cámares de videu]] d'alta definición.{{Harvnp|Bouzereau|Duncan|1999|pp=79–80; 120}}<ref>{{cita publicación |url=https://books.google.com/books?id=7HCzmWfb47sC&pg=PA71|apellíu=Metz|nome=Cade|títulu=Hollywood Reboots|publicación=[[PC Magacín]]|fecha=23 de mayu de 2006|páxines=70–71|idioma=inglés}}</ref> La [[Montaje|edición]] duró dos años y foi realizada tantu por [[Paul Martin Smith]], quien empecipió'l procesu n'[[Inglaterra]] y centróse nos [[diálogu|diálogos]], como por [[Ben Burtt]] —tamién editor de soníu—, responsable de les secuencies d'aición, so la supervisión de Lucas. Los sistemes d'edición non lliniales xugaron un papel importante pa la traducción de la visión de Lucas, pos él constantemente afaía, revisaba y reelaboraba los planos y escenes. L'amiestu de soníu final foi introducida en marzu de 1999 y, al mes siguiente, la película completar cola entrega de los efeutos visuales restantes.{{Harvnp|Bouzereau|Duncan|1999|pp=135–137; 149}} === Efeutos especiales === {{caxa de cita|«Escribir el guión yera muncho más prestosu esta vegada porque nun taba obligáu a nada. Nun puede escribise una d'estes películes ensin saber cómo va acabar. Cola CGI a la mio disposición, sabía que podía faer lo que quixera».|George Lucas.{{Harvnp|Bouzereau|Duncan|1999|p=105}}}} Cerca de 1 950 tomes contienen efeutos especiales; la escena inicial na que se lliberar gas tóxico onde tán los dos [[Jedi]]s, ye la única secuencia de tola película que nun tien cambeos dixitales.<ref name="time"/> El trabayu yera tan estensu que se precisaron tres supervisor pa estremar el trabayu: John Knoll supervisó la producción en serie, la carrera y les secuencies de batalles espaciales, el veteranu Dennis Murano yera l'encargáu de les secuencies submarines y les batalles terrestres ente que Scott Squires encargar de los efeutos de les espaes láser.{{Harvnp|Bouzereau|Duncan|1999|pp=106}} Hasta la producción de la película, munchos efeutos especiales na industria del cine llograr por aciu l'usu de modelos en miniatura, pintures mate y efeutos visuales nel set. Foi un fechu innovador, anque n'otres películes yá se fixera un usu estensivu de les [[imaxe xenerada por ordenador imáxenes xeneraes por ordenador]] (CGI). Knoll realizó 3 500 [[storyboard|guiones]] con Lucas como acompañante pa esplica-y los factores de rodaxe que seríen práuticos y aquellos que se crearíen al traviés de los efeutos visuales. La resultancia foi entemecer téuniques orixinales coles nueves téuniques dixitales pa faer difícil al espectador aldovinar cuál yera la téunica que s'utilizara. El nuevu software d'ordenador foi escritu por Knoll y el so equipu d'efeutos visuales pa crear ciertes traces de la película, ente ellos simuladores de ropa pa dexar una representación realista. Otru de los oxetivos yera crear personaxes per ordenador que pudieren actuar a la perfeición colos actores d'aición en vivu. Mientres el rodaxe d'escenes xeneraes por ordenador, Lucas podría bloquiar los calteres colos sos correspondientes actores de voz nel plató. Los actores de voz entós retiráronse y los actores d'aición en direuto realizaron la mesma escena. Más tarde, añadiríase un personaxe CGI nel planu pa terminar la conversación.<ref name="VE">''Visual Effects''. DVD Special Featurette. (2001)</ref> Lucas tamién usó la CGI pa correxir la presencia física de los actores en ciertes escenes.<ref name="time"/> Coles mesmes utilizáronse modelos práuticos, como podíen ser los paisaxes en miniatura de fondu y los vehículos que seríen escaniaos pa crear los modelos dixitales o filmaos pa representar les naves espaciales y la carrera de vainas.{{Harvnp|Bouzereau|Duncan|1999|pp=115–124}} Dempués de tener problemes colos accesorios utilizaos pa representar a [[R2-D2]] nes anteriores películes, Lucas contrató dos empreses, [[Industrial Light & Magic]] (ILM) y el departamentu d'efeutos especiales de la producción británica pa crear les sos propies versiones. Inventáronse nuevos modelos del droide astromecánico: unu yera pal actor [[Kenny Baker]], quien tenía de tar dientro del robot, siete fueron construyíos por ILM y cuntaron con dos motores de sielles de ruedes capaces d'emburriar 198 [[quilogramu|kg]]; l'estudiu británicu produció un novenu R2 neumáticu que podría camudar de dos a tres piernes y utilizábase, sobremanera, en [[Tunicia]], una y bones el sistema de accionamiento del motor de R2 dexába-y conducir sobre'l sable.<ref name="R2">''Bad Droid Karma''. DVD Special Featurette. (2001)</ref> Ente que l'intentu inicial yera crear tantos estraterrestres por ordenador como fuera posible, dáu'l so baxu costu, cada vez s'utilizaben más mázcares con maquillaxe y [[Animatrónica|animatrónicos]]. Estos fueron establecíos pol equipu d'efeutos de criatures de Nick Dudman qu'incluyeron los [[neimodianos]] y personaxes de fondu en [[Mos Espa]], el conseyu jedi y el senáu galácticu. El grupu de Dudman foi alvertíu de que namái tendríen seis meses primero qu'empezara la fotografía principal, asina que tuvieron que salir apresuradamente de la producción. Los vistíos de los neimodianos, primeramente visualizaos como personaxes dixitales, apurriéronse un día primero que se-yos esixera en xunto. Dudman viaxó a Skywalker Ranch pa ver les criatures orixinales que podríen ser reutilizaes, lleer el guión pa un desglose d'escenes con individuos práuticos, y dexar solamente los diseños más estravagantes pa realizalos al traviés del CGI.{{Harvnp|Bouzereau|Duncan|1999|pp=65–66}} Pa la investigación de los vehículos de carrera, l'equipu d'efeutos especiales visitó un esguace d'[[Avión de reacción|aviones de reacción]] nes contornes de [[Phoenix]], onde atoparon cuatro motores de [[Boeing 747]].<ref name=time>{{cita publicación|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,990819-3,00.html|títulu=Ready, Set, Glow|editorial=[[Time]]|fecha=26 d'abril de 1999|autor=Corliss, Richard; Booth, Cathy|fechaaccesu=17 de febreru de 2014|idioma=inglés|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200813210304/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,990819-3,00.html|archivedate=2020-08-13}}</ref> Retruques a escala natural de los motores fueron construyíes y unviaes a Túnez pa sirvir de referencia na película. Amás de Jake Lloyd dientro d'una cabina de mandu hidráulicu y unos pocos modelos útiles de corredores de vainas, toles escenes de la carrera son xeneraes por ordenador. L'equipu d'efeutos especiales trató de diseñalo tou pa tar tan «fora d'esti mundu» como fuera posible.<ref name="Episode1"/>{{Harvnp|Bouzereau|Duncan|1999|pp=119–120}} === Banda sonora === {{AP|Bandes sonores de Star Wars|Música de Star Wars}} {{Imaxe múltiple |posición_tabla = left |direición = horizontal |testu = A la izquierda, la fachada del estudiu de grabación [[Abbey Road Studios]]; a la derecha, [[John Williams (compositor)|John Williams]], compositor y direutor de la música de ''Star Wars''. |semeya1 = Abbey Rd Studios.jpg|anchu1 = 280 |semeya2 = John Williams tux.jpg|anchu2 = 140 }} Al igual que nes anteriores entregues, la [[banda sonora]] foi compuesta y empobinada por [[John Williams (compositor)|John Williams]]. Empezó a componer la partitura n'ochobre de 1998 y grabó la música cola [[London Voices]] y la [[Orquesta Sinfónica de Londres]] en [[Abbey Road Studios]] el 10 de febreru de 1999. Williams decidió utilizar preseos electrónicos como sintetizadores pa realzar les pieces sonoru y coral pa «prindar la maxa y la fuercia místico qu'una orquesta normal nun podría ser capaz d'apurrir» y que reflexara un ambiente distinto, «más misteriosu y místicu y menos militar» que na triloxía orixinal.<ref name=williams>{{cita web |url=http://starwars.talkcity.com/starwars/trans/5-6-99.htmpl|títulu=Chat with John Williams|editor=TalkCity|fecha=6 de mayu de 1999|fechaaccesu=12 de xineru de 2014|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/19991013020724/http://starwars.talkcity.com/starwars/trans/5-6-99.htmpl|fechaarchivu=13 d'ochobre de 1999}}</ref> Unu de les temes más destacaes ye ''Duel of the Fates'', qu'inclusive recibió'l so propiu [[videoclip]], utiliza un coru pa da-y un toque relixosu na batalla con espaes láser.<ref name="Music">''Movie Music''. DVD Special Featurette. (2001)</ref> Al componer la tema de Anakin, Williams quixo reflexar la inocencia de la so infancia y abarruntar el so tresformamientu en Darth Vader al poner leves notes de la [[Marcha Imperial]] na melodía.<ref name=williams/> La banda sonora de la cinta foi publicada por [[Sony Classical]] el 4 de mayu de 1999. Esti álbum cuntó cola partitura reestructurada pol compositor, por tanto, nun ta nel orde del cine y omite munches señales notables de la película por cuenta de les restricciones d'espaciu d'un [[discu compactu]].<ref>{{cita web |url={{Allmusic|pure_url=yes|class=album|id=w102733|tab=}}|títulu=<nowiki>Star Wars Episode I: The Phantom Menace [Original Motion Picture Soundtrack] [The Ultimate Edition]</nowiki>|nome=Joseph|apellíu=Stevenson|fechaaccesu=24 de febreru de 2014}}</ref> Unu de los dos discos de la «Ultimate Edition» foi puestu a la venta'l 14 de payares de 2000. El conxuntu cunta con casi toles pieces que s'escuchen na película, incluyíes toles ediciones y los bucles que se fixeron pa l'[[amiestu de soníu]].<ref>{{cita web |url=http://www.ultimateeditionsoundtrack.com/index2.htm|títulu=The Ultimate Edition – Star Wars: Episode I The Phantom Menace|editor=[[Sony Classical]]|fecha=13 d'abril de 2001|fechaaccesu=12 de xineru de 2014|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20010413221536/http://www.ultimateeditionsoundtrack.com/index2.htm|fechaarchivu=13 d'abril de 2001}}</ref> == Alusiones históriques y culturales == Al igual que n'anteriores entregues de ''Star Wars'', ''The Phantom Menace'' fai delles referencies a fechos históricos y películes que [[George Lucas|Lucas]] vía na so mocedá. Les cintes de la saga suelen entemecer dellos conceutos escoyíos de distintos [[mitoloxía|mitoloxíes]].<ref name="myth">{{cita publicación|fecha=26 d'abril de 1999|títulu=Of Myth And Men|editorial=[[Time Magazine]]|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,990820,00.html|fechaaccesu=24 de febreru de 2014|nome=Bill|apellíu=Moyers|idioma=inglés}}</ref> La práutica jedi ye como'l [[budismu zen]], la meditación y les artes marciales, al igual que fixeron los antiguos [[samurái]]s [[Xapón|xaponeses]]. El nome «[[Qui-Gon Jinn|Qui-Gon]]» fai referencia a [[qigong]], que se refier a una disciplina china qu'implica la meditación y el cultivu del fluxu de la enerxía vital llamada «[[X|Chi]]» o «[[Qì]]» pal sanamientu, la salú y el combate. Les pallabres ''ch'i'' ([[Idioma chinu|chinu]]), ''ki'' ([[Idioma xaponés|xaponés]]) y el términu [[India|indiu]] «[[prana]]» referir a la enerxía que flúi al traviés de tolos seres vivos, dende la fonte de toa enerxía, que ye «el camín» na filosofía china.<ref name="myth" /> Hai munches referencies a la mitoloxía cristiana, como l'apaición de Darth Maul, que'l so diseñu basar en gran midida de les representaciones tradicionales del diañu cristianu, con cuernos y piel colorao.<ref name="myth" /> El ciclu de cine ''Star Wars'' cuenta con una base relixosa con al respective de la narrativa de Anakin Skywalker; el «escoyíu» foi concebíu por una madre virxe, que se siente tentáu a xunise a los [[Sith]]. La so cayida, a priori, tórga-y cumplir col so destín como «l'escoyíu», llevar l'equilibriu a encomalo y acabar colos Sith. La inspiración detrás de la historia de la nacencia virxinal» ye paralela a un conceutu que desenvolvió [[Joseph Campbell]] nel so trabayu en ''[[L'héroe de les mil cares]]'', obra que yá influyó en gran parte a Lucas cuando escribió la triloxía orixinal de ''Star Wars''.<ref name="myth" /> El cine xaponés tamién sirvió d'inspiración na triloxía anterior, en concretu ''[[La fortaleza escondida]]'' d'[[Akira Kurosawa]]. Los historiadores de cine Geoff King y Tanya Krywinska afirmaron: «Los diseños de vestuariu y el maquillaxe... son un amiestu del estilu [[Narrativa gótica|góticu]] y [[Oriente|oriental]] con un puntu bien futurista. El góticu ye más fuertemente evidente nos cuernos demoníacos de Darth Maul y el maquillaxe coloráu y negru que toma emprestáu de los diseños faciales atópase nes representaciones de los demonios xaponeses». King y Krzywinska tamién notaron que «el peñáu de Qui-Gon y la posición del so aprendiz Obi-Wan, afalen entá más una llectura en términos de la tradición [[samurái]]». Finalmente, «Amidala, acordies cola so condición y calter, tien un númberu de traxes bien formales... pa dir col pelo esculpíu nuna curva qu'enmarca'l maquillaxe d'un repartu xaponés».<ref>{{cita llibru |apellíu=King|nome=Geoff|coautores=Tanya Krzywinska|url=https://books.google.es/books/about/Science_Fiction_Cinema.html?id=rME0VjOIUD4C|títulu=Science Fiction Cinema: From Outerspace to Cyberspace|añu=2000|editor=Wallflower Press|ubicación=Londres|páxina=109|isbn=1-903364-03-5|fechaaccesu=24 de febreru de 2014}}</ref> == Estrenu == L'estrenu de la primer entrega nel orde cronolóxicu de ''Star Wars'' foi dieciséis años dempués de l'anterior, ''[[Star Wars: Episode VI - Return of the Jedi|Return of the Jedi]]'', polo que'l so llanzamientu viose envolubráu metanes una gran espectación mediática.<ref>{{harvnb|Bowen|2005|p=76}}</ref> Fueron pocos los estudios de cine que mientres la mesma selmana de la proyeición estrenaron les sos películes, ente ellos [[DreamWorks]] y [[Universal Studios]] con ''The Love Letter'' y ''[[Notting Hill (película)|Notting Hill]]'' el 21 y 28 de mayu respeutivamente.<ref>{{cita publicación |url=http://articles.latimes.com/1999/may/17/entertainment/ca-37999|títulu=Challenging the Force With a 'Love Letter'|editorial=[[Los Angeles Times]]|fecha=17 de mayu de 1999|fechaaccesu=12 de xineru de 2014|idioma=inglés}}</ref> ''The Love Letter'' resultó un fracasu en taquilla, ente que ''Notting Hill'' foi-y abondo meyor, siguíu de cerca por ''The Phantom Menace'' en segundu llugar.<ref>{{cita publicación |url=http://variety.com/1999/film/news/jedi-masters-200-mil-mark-1117502634/|títulu=Jedi masters $200 mil mark|fechaaccesu=12 de xineru de 2014|fecha=1 de xunu de 1999|editorial=[[Variety]]|nome=Andrew|apellíu=Fiendes|idioma=inglés}}</ref> Challenger, Gray & Christmas, una firma consultora d'empléu de Chicago, envaloró que si 2,2 millones de trabayadores a xornada completa nun apaecíen nel so puestu por asistir a la película, la resultancia sería una perda de 293 millones de dólares de productividá. Según ''[[The Wall Street Journal]]'', munchos trabayadores anunciaron los sos planes pa ver la ''[[Estrenu|première]]'' y delles empreses del país cerraron el día del estrenu.<ref>{{cita web|fecha=20 d'abril de 1999|títulu=May 19th: A "Cultural Holiday?"|editor=[[Los Angeles Daily News]]|url=http://www.thefreelibrary.com/STAR+WARS-a083608985|fechaaccesu=12 de xineru de 2014|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121019142846/http://www.thefreelibrary.com/STAR+WARS-a083608985|fechaarchivu=2012-10-19}}</ref> Empezar a formar coles nes salíes de los cines un mes antes de la venta d'entraes.<ref>{{cita web |fecha=4 de marzu de 1999|títulu=An Online Chat with Rick McCallum|editor=StarWars.com|url=http://www.starwars.com/episode-i/bts/production/news19990304.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20040924141301/http://www.starwars.com/episode-i/bts/production/news19990304.html|fechaarchivu=24 de setiembre de 2004|fechaaccesu=12 de xineru de 2014|idioma=inglés}}</ref> Apaecieron más coles nos cines cuando s'anunció qu'estos nun taben autorizaos a vender entraes por adelantao hasta dos selmanes antes del estrenu. Esto fixo por medrana a que los amantes del cine fueren incapaces de poder mercar les entraes o se veríen obligaos a pagar precios más altos.<ref>{{cita publicación |fecha=30 de marzu de 1999|títulu=ARTS AND ENTERTAINMENT REPORTS FROM THE TIMES, NEWS SERVICES AND THE NATION'S PRESS|editorial=[[Los Angeles Times]]|url=http://articles.latimes.com/1999/mar/30/entertainment/ca-22312|fechaaccesu=12 de xineru de 2014|nome=Shauna|apellíu=Snow|idioma=inglés}}</ref> Sicasí, dempués de les xuntes cola Asociación Nacional de Propietarios de Cines, [[Lucasfilm]] alcordó dexar la venta d'entraes antemanaes el 12 de mayu de 1999, a condición de qu'hubiera una llende de doce boletos por veceru.<ref>{{cita web|fecha=24 d'abril de 1999|títulu=ADVANCE SALE PLANNED; `PHANTOM MENACE' TICKETS TO BE AVAILABLE WEEK BEFORE MAY 19 OPENING|editor=Los Angeles Daily News|url=http://www.thefreelibrary.com/ADVANCE+SALE+PLANNED%3B+%60PHANTOM+MENACE%27+TICKETS+TO+BE+AVAILABLE+WEEK...-a083609540|fechaaccesu=12 de xineru de 2014|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150409062920/http://www.thefreelibrary.com/ADVANCE+SALE+PLANNED%3B+%60PHANTOM+MENACE%27+TICKETS+TO+BE+AVAILABLE+WEEK...-a083609540|fechaarchivu=2015-04-09}}</ref> Como resultancia, delles entraes antemanaes fueron revendíes a precios tan elevaos como 100 dólares caúna. Un xefe de distribución catalogar como «horrible», y afirmó que yera esautamente lo que queríen evitar.<ref>{{cita publicación |fecha=19 de mayu de 1999|títulu=Fans rave over Star Wars|editorial=[[BBC]]|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/346810.stm|fechaaccesu=12 de xineru de 2014|idioma=inglés}}</ref> ''[[Daily Variety]]'' informó que los propietarios de les sales recibieron instrucciones estrictes de la productora de Lucas por que la película solo pudiera emitise nel auditoriu más grande mientres les primeres 8-12 selmanes, y viéronse obligaos a unviar los sos pagos a la distribuidora [[20th Century Fox]] al cabu de siete díes.<ref>{{cita publicación |autor=Andrew Fiendes|coautores=Chris Petrikin|fecha=6 d'abril de 1999|títulu=New 'Star' born with firm terms|editorial=[[Variety]]|url=http://variety.com/1999/film/news/new-star-born-with-firm-terms-1117492967/|fechaaccesu=12 de xineru de 2014|idioma=inglés}}</ref> A pesar de les esmoliciones sobre si la película acabar nel tiempu previstu, dos selmanes antes del so estrenu Lucasfilm movió la fecha de llanzamientu del 21 de mayu al 19 del mesmu mes. Na convención ShoWest, Lucas dixo que'l cambéu yera dar a los [[fan]]es una ventaya» que-yos dexara ver la entrega a mediaos de selmana y dexar a les families la oportunidá de mirala'l fin de selmana. Antemanóse la so futura [[Conversión analóxica-dixital|conversión]] a la [[cinematografía dixital]] y declaró que la película diba ser puesta en cuatro [[Proyeutor dixital|proyeutores dixitales]] el 18 de xunu de 1999.<ref>{{cita web |fecha=11 de marzu de 1999|títulu=Early prequel: `Star Wars' release moved up|work=The Milwaukee Journal Sentinel|url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-6680786.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121104031612/http://www.highbeam.com/Search?searchTerm=Early+prequel+%60Star+Wars%27+release+moved+up&searchType=Article&currentPage=0&orderBy=|fechaarchivu=4 de payares de 2012|fechaaccesu=12 de xineru de 2014|idioma=inglés}}</ref> Once estreno pa la [[Solidaridá (socioloxía)|caridá]] entamar n'[[Estaos Xuníos]] el 16 de mayu de 1999. Los ingresos del eventu de [[Los Angeles]] fueron donaos a la Elizabeth Glaser Pediatric AIDS Foundation con paquetes corporativos por valor de 5.000 hasta 25.000 [[dólares d'Estaos Xuníos|dólares]].<ref>{{cita publicación |fecha=18 de mayu de 1999|títulu=Stars Align for 'Phantom' Galaxy|editorial=[[Los Angeles Times]]|url=http://articles.latimes.com/1999/may/18/news/cl-38233|fechaaccesu=12 de xineru de 2014|nome=Kathleen|apellíu=Craughwell|idioma=inglés}}</ref> Otros estrenos caritativos incluyeron el llanzamientu de [[Dallas]] por Children's Medical Center, en [[Nueva York]] pol Aubrey Fund for Pediatric Cancer Research del Memorial Sloan-Kettering Cancer Center, [[Filadelfia]] na Big Brothers Big Sisters of America y [[Washington DC]] a la Children's National Medical Center. Nuna declaración dixo que les entraes vender a 500 dólares caúna y que ciertes seiciones taben acutaes pa los neños desfavorecidos.<ref>{{cita web |fecha=4 de marzu de 1999|títulu=Stars in Force for 'Phantom Menace'|editor=[[People (magacín)|People]]|url=http://www.people.com/people/article/0,,615910,00.html|fechaaccesu=12 de xineru de 2014|idioma=inglés}}</ref> === Promoción === [[Lucasfilm]] fixo una inversión de venti millones de dólares pa la campaña publicitaria de la película. La empresa realizó alcuerdos de llicencia promocionales con [[Hasbro]], [[LEGO]], [[Tricon Global Restaurants, Inc]] y [[PepsiCo]].<ref>{{cita publicación |títulu=The Media Business: Advertising – The Hype Is With Us; The Lucas Empire Is Invading; Resistance Is Futile|url=http://www.nytimes.com/1999/05/14/business/media-business-advertising-hype-with-us-lucas-empire-invading-resistance-futile.html?pagewanted=2|editorial=[[The New York Times]]|fecha=14 de mayu de 1999|fechaaccesu=5 de febreru de 2014|nome=Stuart|apellíu=Elliott|idioma=inglés}}</ref> La compañía tamién ayudó al club de fans del filme pa entamar un eventu especial, ''Star Wars Celebration'', que tuvo llugar en [[Denver]], [[Colorado]] ente'l 30 d'abril y el 2 de mayu de 1999.<ref>{{cita web |url=http://www.starwars.com/community/event/celebration/f19990430/ |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060103042824/http://www.starwars.com/community/event/celebration/f19990430/|fechaarchivu=3 de xineru de 2006|títulu=Star Wars Celebration 1999|fecha=30 de xineru de 1999|editor=starwars.com|fechaaccesu=5 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> El tráiler foi llanzáu na gran pantalla col estrenu de ''[[Bichos: una aventura en miniatura]]'' el 17 de payares de 1998, inclusive los medios de comunicación informaron que la xente pagaba la entrada completa nos cines solu pa ver el [[trailer (cine)|meyora]].<ref>{{cita publicación |fecha=23 de payares de 1998|títulu=Now Playing: Two New Minutes of 'Star Wars'|editorial=The New York Times|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A00Y6D91130F930A15752C1A96Y958260&sec=&spon=&pagewanted=all|fechaaccesu=5 de febreru de 2014|nome=Bernard|apellíu=Weinraub|idioma=inglés}}</ref> Una segunda pieza foi proyeutada'l 12 de marzu de 1999 na película [[Wing Commander]]. Una vegada más, munchos aficionaos pagaron el billete solamente pa ver el nuevu tráiler.<ref>{{cita web |url=http://www.mrcranky.com/movies/wingcommander.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110103103625/http://www.mrcranky.com/movies/wingcommander.html|fechaarchivu=3 de xineru de 2011|títulu=Wing Commander Movie Review|editor=mrcranky.com|fechaaccesu=5 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> Una versión piratiada de la vista previa penerar n'Internet el mesmu día<ref name=bootleg/> y, la mañana siguiente, foi llanzáu nel sitiu web oficial de la película, sicasí, pocu dempués, los servidores quedaron sobrecargados.<ref>{{cita web |fecha=19 de payares de 1998|títulu=Net Force Clogged|editor=[[Empire (revista)|Empire]]|url=http://www.empireonline.com/News/story.asp?nid=11091|fechaaccesu=5 de febreru de 2014|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140807104549/http://www.empireonline.com/News/story.asp?nid=11091|fechaarchivu=7 d'agostu de 2014}}</ref> La promoción causó una notable atención de los medios, yá que non solo estrenóse nos cines, sinón que foi proyeutada na convención ShoWest de [[Las Vegas]]<ref>{{cita web|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,274944,00.html|títulu=A Sho of Force|apellíu=Jensen|nome=Jeff|editor=[[Entertainment Weekly]]|fechaaccesu=24 de febreru de 2014|fecha=26 de marzu de 1999|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110623112631/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C274944%2C00.html|fechaarchivu=2011-06-23}}</ref> y tresmitida en ''Entertainment Tonight'' y ''Access Hollywood''.<ref name=bootleg>{{cita web |fecha=16 de payares de 1998|títulu="Star Wars" trailer: The bootleggers strike back|editor=[[Salon.com|Salon 21st]]|url=http://archive.salon.com/21st/log/1998/11/16log.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090215005600/http://archive.salon.com/21st/log/1998/11/16log.html|fechaarchivu=15 de febreru de 2009|fechaaccesu=5 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> El cartelu publicitariu de Anakin cola so solombra de Darth Vader foi llanzáu'l 10 de payares de 1998. Dempués, Lucas optó por un mural dibuxáu y Drew Struzan, l'artista responsable de los cartelos de la edición especial, foi l'encargáu d'ilustralo; el rótulu dar a conocer el 11 de marzu de 1999. Lucasfilm dictó que, contractualmente, la ilustración de Struzan yera l'únicu arte que los distribuidores estranxeros podríen usar y, aparte, que'l testu nun podía ser modificáu de nenguna manera.<ref>{{cita web |url=http://www.starwars.com/episode-i/release/promo/f20000310/index.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110603233625/http://www.starwars.com/episode-i/release/promo/f20000310/index.html|fechaarchivu=3 de xunu de 2011|títulu=Star Wars: Episode I&nbsp;– The Making of the Poster|editor=starwars.com|fecha=10 de marzu de 1999|fechaaccesu=5 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> Munches adautaciones fueron puestes a la venta, como un [[videoxuegu]] de LucasArts para [[PlayStation]] y [[Ordenador|PC]],<ref>{{cita web |url=http://www.ign.com/articles/1999/05/15/star-wars-episode-i-the-phantom-menace-3|títulu=Star Wars Episode I: The Phantom Menace|editor=IGN|fecha=18 de mayu de 1999|fechaaccesu=5 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> una máquina de [[pinball]] de Williams,<ref>{{cita web |url=http://www.pinball.com/games/starwars/gameindex.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070822230914/http://www.pinball.com/games/starwars/gameindex.html|fechaarchivu=22 d'agostu de 2007|títulu=Star wars Pinball 2000|editor=Williams Electronics Games|fechaaccesu=5 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> una adautación del cómic de cuatro partes de [[Dark Horse Comics]]<ref>{{cita web |url=http://www.starwars.com/eu/lit/comics/f19990501/index.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090609141106/http://www.starwars.com/eu/lit/comics/f19990501/index.html|fechaarchivu=9 de xunu de 2009|títulu=The Phantom Menace Online Comic|fecha=1 de mayu de 1999|fechaaccesu=5 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> y una pequeña novelización de [[Scholastic Corporation|Scholastic]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Wrede|nome=Patricia C.|títulu=Star Wars, Episode I&nbsp;– The Phantom (Junior Novelization)|allugamientu=Nueva York|editor=[[Scholastic Corporation|Scholastic Paperbacks]]|añu=1999|fecha=3 de mayu de 1999|isbn=0-590-01089-1|coautor=Lucas, story by George|ref=harv|idioma=inglés}}</ref> La novela oficial de la película foi escrita por [[Terry Brooks]], quien s'axuntó con Lucas antes d'escribir el llibru y recibió la so aprobación y orientación, ya incluyó la información sobre los eventos que s'averen nos dos apurres de la serie. Brooks tamién escribió tres capítulos de material inédito.<ref>{{cita llibru |apellíu=Brooks|nome=Terry|títulu=Sometimes the Magic Works: Lessons from a Writing Life|allugamientu=Nueva York|editor=[[Del Rey Books]]|añu=2004|fecha=3 de febreru de 2004|isbn=0-345-46551-2|ref=harv|enllaceautor=Terry Brooks|idioma=inglés}}</ref> Pal rellanzamientu en 3D del 2012, [[General Mills]] y [[Nestlé]] fueron socios na promoción p'[[América del Norte]], que yera bastante llindada.<ref>{{cita web |url= http://www.mediapost.com/publications/article/166262/general-mills-ties-into-3d-star-wars-release.html?edition=42558#axzz2KM1BqzCt|títulu=General Mills Ties Into 3D 'Star Wars' Release|fechaaccesu=5 de febreru de 2014|nome=Karlene|apellíu=Lukovitz|editor=MarketingDaily|fecha=23 de xineru de 2013|idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |url=http://starwars.com/news/brisk_star_wars_promotion.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121130184112/http://www.starwars.com/news/brisk_star_wars_promotion.html|fechaarchivu=30 de payares de 2012|títulu=Yoda and Maul Get "Briskified"|fechaaccesu=5 de febreru de 2014|editor=starwars.com|fecha=9 de xineru de 2012|idioma=inglés}}</ref> En [[Xapón]] foi llargamente promovida con productos oficiales vendíos por [[7-Eleven]], [[Domino's Pizza]], [[Pepsi]] y Gari Gari-Kun.<ref>{{cita web |url=http://starwarsblog.starwars.com/index.php/2012/04/05/7-eleven-r2-darth-maul-utensils-and-lightsaber-popsicle-sticks/ |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120808233923/http://starwarsblog.starwars.com/index.php/2012/04/05/7-eleven-r2-darth-maul-utensils-and-lightsaber-popsicle-sticks/|fechaarchivu=8 d'agostu de 2012|títulu=7-Eleven R2, Darth Maul Utensils, and Lightsaber Popsicle Sticks|fechaaccesu=5 de febreru de 2014|fecha=5 d'abril de 2012|nome=Pete|apellíu=Vilmur|editor=starwars.com|idioma=inglés}}</ref> [[Kellogg's]], pela so parte, impulsó la película internacionalmente,<ref>{{cita web |url=http://exame.abril.com.br/marketing/galerias/embalagens/kelloggs-lanca-embalagens-do-filme-star-wars|títulu=Kellogg's lança embalagens do filme Star Wars|fechaaccesu=5 de febreru de 2014|editor=exame.com|fecha=12 de xineru de 2012|idioma=portugués}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.theodmgroup.com/2012/04/23/promotional-product-spain-star-wars-spoon-by-kelloggs/|títulu=Promotional Product Spain – Star Wars Spoon by Kellogg's|fechaaccesu=5 de febreru de 2014|nome=Thibaut|apellíu=Carminho|editor=theodmgroup.com|fecha=23 d'abril de 2012|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130620114721/http://www.theodmgroup.com/2012/04/23/promotional-product-spain-star-wars-spoon-by-kelloggs/|fechaarchivu=2013-06-20}}</ref> y el restorán francés de comida rápida [[Quick (restorán)|Quick]], fixo lo propio cola ellaboración de trés hamburgueses especiales con temática de ''Star Wars''.<ref>{{cita web |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-2082727/Darth-Vader-burger-French-fast-food-chain-reveals-Star-Wars-inspired-black-bun.html|títulu=May the Force beef with you: But who'll be tempted by a Darth Vader burger in a black bun?|fechaaccesu=5 de febreru de 2014|nome=Chris|apellíu=Parson|editor=DailyMail|fecha=6 de xineru de 2012|idioma=inglés}}</ref> === Formatu caseru === La película foi llanzada en tol mundu en [[VHS]] ente'l 3 y el 8 d'abril de 2000. N'América del Norte, que salió'l 4 d'abril, taba en dos formatos distintos; una versión estándar [[pan and scan|recortada]] y otra de coleicionista pa pantalla ancha. Nos sos dos primeros díes de disponibilidad, la versión regular vendió 4,5 millones de copies y la edición llindada 500&nbsp;000.<ref>{{cita web |url=http://www1.videobusiness.com/article/CA621273.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061019121557/http://www1.videobusiness.com/article/CA621273.html|fechaarchivu=19 d'ochobre de 2006|títulu=Star Wars fans snap up two VHS versions despite non DVD.|editor=Video Business|fecha=7 d'abril de 2000|fechaaccesu=5 de febreru de 2014|apellíu=Wilson|nome=Wendy|idioma=inglés}}</ref> Más tarde, convertir na primer película de ''Star Wars'' n'estrenase oficialmente en [[DVD]], el 16 d'ochobre de 2001. La versión en DVD tenía ciertes escenes y otros elementos editaos y agregos pol cineasta, que ye llixeramente distintu del so estrenu en cines pero caltién una trama idéntica. Ente les carauterístiques especiales incluyíense siete secuencies esaniciaes de la película y recuperaes específicamente pal DVD, un extra colos comentarios de Lucas y el productor Rick McCallum, y una serie de documentales qu'inclúi'l de llarga duración tituláu ''The Beginning: Making Episode I''. ''The Phantom Menace'' convertir nel DVD más vendíu nunca nos [[Estaos Xuníos]] con 2,2 millones de copies vendíes na so primer selmana dempués del llanzamientu.<ref>{{cita web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1617965.stm|editor=[[BBC News]]|títulu=Star Wars breaks DVD records|fecha=24 d'ochobre de 2001|fechaaccesu=5 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> La versión en DVD foi rellanzada nuna caxa fita de la triloxía-precuela el 4 de payares de 2008.<ref>{{cita web |url=http://www.starwars.com/movies/saga/20080826news.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081026032957/http://www.starwars.com/movies/saga/20080826news.html|fechaarchivu=26 d'ochobre de 2008|títulu=Star Wars Saga Repacked in Trilogy Sets on DVD|fechaaccesu=5 de febreru de 2014|obra=Lucasfilm|editor=StarWars.com|fecha=28 d'agostu de 2008|idioma=inglés}}</ref> Una versión [[LaserDisc]] tamién foi esvalixada en [[Xapón]] dellos meses primero que tuviera disponible en DVD n'EE.XX.<ref>{{cita web |url=http://www.thedigitalbits.com/reviews/laserdisc/phantommenace.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120908011736/http://www.thedigitalbits.com/reviews/laserdisc/phantommenace.html|fechaarchivu=8 de setiembre de 2012|títulu=Laserdisc Review&nbsp;– Star Wars: Episode I&nbsp;– The Phantom Menace (Japanese Import)|editor=The Digital Bits|fechaaccesu=24 de febreru de 2014|fecha=13 d'abril de 2000|idioma=inglés}}</ref> Les películes de ''Star Wars'' fueron puestes a la venta en [[Blu-ray]] el 16 de setiembre de 2011 en tres ediciones distintos.<ref name="Yoda" /><ref>{{cita web |url=http://starwars.com/news/starwars_blu-ray.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130109085144/http://starwars.com/news/starwars_blu-ray.html|fechaarchivu=9 de xineru de 2013|títulu=The Star Wars Saga on Blu-ray Now!|editor=StarWars.com|obra=[[Lucasfilm]]|fecha=4 de mayu de 2011|fechaaccesu=5 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.starwars.com/news |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140425121810/http://starwars.com/news/saga_bluray_restoration.html|fechaarchivu=25 d'abril de 2014|títulu=The Best on Blu-ray: Restoring the Star Wars Saga for the HD Generation|editor=StarWars.com|editorial=[[Lucasfilm]]|fecha=23 d'agostu de 2011|fechaaccesu=24 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> === Reestrenu en 3D === El 28 de setiembre de 2010, Lucasfilm anunció que les seis películes de la saga diben reestrenase en formatu [[Cine 3D|3D]] y que estes seríen rellanzaes por orde cronolóxicu, empezando con ''The Phantom Menace'' que se proyeutó nos cines en febreru de 2012.<ref>{{cita web |url=http://www.hollywoodreporter.com/news/lucasfilm-fox-set-release-date-163858|títulu='Star Wars: Episode I' 3D Gets Theatrical Release Date From Lucasfilm, Fox|nome=Pamela|apellíu=McClintock|editor=The Hollywood Reporter|fecha=3 de marzu de 2011|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> La conversión tuvo supervisada por [[Industrial Light & Magic]] y editada por Prime Focus.<ref>{{cita web|url=http://www.primefocusworld.com/star-wars-1-2-3|títulu=Star Wars: Episode I - The Phantom Menace|editor=Prime Focus|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140128063521/http://www.primefocusworld.com/star-wars-1-2-3|fechaarchivu=2014-01-28}}</ref> La reposición de ''Attack of the Clones'' y ''Revenge of the Sith'' en 3D aplazáronse dempués de que [[Lucasfilm]] fuera adquirida por [[The Walt Disney Company]], que decidió concentrase nel desenvolvimientu de ''[[Star Wars: Episode VII]]'' y dempués de que [[J. J. Abrams]] fuera escoyíu como direutor d'esta nueva entrega.<ref>{{cita web |url=http://www.cinemablend.com/new/Star-Wars-Attack-Clones-Revenge-Sith-Won-t-Getting-3D-Re-Releases-35358.html|títulu=Star Wars Attack Of The Clones And Revenge Of The Sith Won't Be Getting 3D Re-Releases|apellíu=Eisenberg|nome=Eric|editor=Cinema Blend|fecha=28 de xineru de 2013|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.deadline.com/2013/01/exclusive-no-more-star-wars-3d-prequel-releases-lucasfilm-passes-to-focus-on-new-trilogy|títulu=EXCLUSIVE: No More 'Star Wars' 3D Prequel Releases; Lucasfilm Passes To Focus On New Trilogy|apellíu=Finke|nome=Nikki|editor=Deadline Hollywood|fecha=28 de xineru de 2013|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> Finalmente y, a pesar de la idea inicial, esta foi la única parte que s'espublizó con dicha teunoloxía ente que les demás reemisiones, previstes pal añu 2013, atayáronse.<ref>{{cita publicación |apellíu=Finke|nome=Nikki|títulu=EXCLUSIVE: No More 'Star Wars' 3D Prequel Releases; Lucasfilm Passes To Focus On New Trilogy|url=http://deadline.com/2013/01/exclusive-no-more-star-wars-3d-prequel-releases-lucasfilm-passes-to-focus-on-new-trilogy-414739/|fechaaccesu=4 d'abril de 2015|editor=Dead Line|editorial=Penske Business Media|fecha=28 de xineru de 2013|idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita publicación |autor=Redaición|títulu=Cancelaos los estrenos en 3D de «Star Wars»|url=https://www.abc.es/cultura/cine/20130129/abci-star-wars-201301291200.html|fechaaccesu=4 d'abril de 2015|fecha=29 de xineru de 2013|editor=[[ABC (España)|Diariu ABC]]|editorial=[[Vocento]]|obra=OTR|axencia=[[Europa Press]]|ubicación=Madrid}}</ref> El direutor esclarió que la reedición al 3D yera «namái una conversión» de la película de 2011 al [[Blu-ray]] y que nun se realizaron cambeos adicionales.<ref>{{cita web |url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/george-lucas-star-wars-interview-288523|títulu=5 Questions With George Lucas: Controversial 'Star Wars' Changes, SOPA and 'Indiana Jones 5'|apellíu=Block|nome=Alex|editor=The Hollywood Reporter|fecha=9 de febreru de 2012|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> L'únicu cambéu confirmáu ye la baniella magnética de Anakin mientres la escena de la carrera de vainas onde s'apinó la punta p'afaer con más precisión la fotografía [[2D]] a la nueva imaxe tridimensional.<ref>{{cita web|url=https://au.news.yahoo.com/thewest/entertainment/a/12792427/may-3-d-be-with-you/|títulu=May 3-D be with you|editor=The West Australian|apellíu=Harvey|nome=Shannon|fecha=2 de febreru de 2012|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150414014240/https://au.news.yahoo.com/thewest/entertainment/a/12792427/may-3-d-be-with-you/|fechaarchivu=2015-04-14}}</ref> De siguío, se enlistan les feches d'estrenu y les recaldaciones en distintos países de la película en 3D: <center> {|width=75% {{tablaguapa}} style="font-size: 90%; background: #F9F9F9;" |colspan=8 align=center bgcolor=#ccddff|'''Recaldación y feches de reestrenu en 3D''' <small>(Fonte: [[IMDb]] y [[Box Office Mojo]])<ref name="fechasIMDb" /><ref>{{cita web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=starwars3d.htm|títulu=STAR WARS: EPISODE I - THE PHANTOM MENACE (IN 3D)|editor=[[Box Office Mojo]]|editorial=[[IMDb]]|fechaaccesu=5 d'abril de 2015|idioma=inglés}}</ref></small> |- !width=22% style="background:#ccddff"|País !width=18% style="background:#ccddff"|Fecha de reestrenu !width=10% style="background:#ccddff"|Recaldación <br /> (en USD) !width=22% style="background:#ccddff"|País !width=18% style="background:#ccddff"|Fecha de reestrenu !width=10% style="background:#ccddff"|Recaldación <br /> (en USD) |- | {{bandera2|Alemaña}} | 9 de febreru de 2012 | 11&nbsp;248&nbsp;752 | {{bandera2|Grecia}} | 9 de febreru de 2012 | 186&nbsp;481 |- | {{bandera2|Arxentina}} | 16 de febreru de 2012 | 595&nbsp;820 | {{bandera2|Hong Kong}} | 9 de febreru de 2012 | 213&nbsp;913 |- | {{bandera2|Australia}} | 9 de febreru de 2012 | 3&nbsp;891&nbsp;001 | {{bandera2|Hungría}} | 9 de febreru de 2012 | 314&nbsp;548 |- | {{bandera2|Austria}} | 10 de febreru de 2012 | 715&nbsp;336 | {{bandera2|Israel}} | 9 de febreru de 2012 | 91&nbsp;703 |- | {{bandera2|Baḥréin}} | 9 de febreru de 2012 | 5.183 | {{bandera2|Italia}} | 9 de febreru de 2012 | 1&nbsp;036&nbsp;890 |- | {{Bandera2|Bélxica}} | 8 de febreru de 2012 | 650&nbsp;885 | {{bandera2|Xapón}} | 16 de marzu de 2012 | 6&nbsp;604&nbsp;041 |- | {{bandera2|Bolivia}} | 9 de febreru de 2012 | 95&nbsp;285 | {{bandera2|Malasia}} | 9 de febreru de 2012 | 220&nbsp;280 |- | {{bandera2|Brasil}} | 10 de febreru de 2012 | 1&nbsp;076&nbsp;408 | {{bandera2|Méxicu}} | 10 de febreru de 2012 | 3&nbsp;113&nbsp;231 |- | {{bandera2|Bulgaria}} | 10 de febreru de 2012 | 88&nbsp;655 | {{bandera2|Noruega}} | 10 de febreru de 2012 | 578&nbsp;331 |- | {{bandera2|Chile}} | 9 de febreru de 2012 | 257&nbsp;599 | {{bandera2|Nueva Zelanda}} | 4 d'abril de 2012 | 368&nbsp;877 |- | {{bandera2|Colombia}} | 10 de febreru de 2012 | 348&nbsp;494 | {{bandera2|Polonia}} | 10 de febreru de 2012 | 872&nbsp;057 |- | {{bandera2|Croacia}} | 9 de febreru de 2012 | 92&nbsp;727 | {{bandera2|Portugal}} | 9 de febreru de 2012 | 142&nbsp;426 |- | {{bandera2|Corea del Sur}} | 9 de febreru de 2012 | 682&nbsp;049 | {{bandera2|Reinu Xuníu}} | 10 de febreru de 2012 | 8&nbsp;239&nbsp;408 |- | {{bandera2|Dinamarca}} | 9 de febreru de 2012 | 571&nbsp;227 | {{bandera2|República Checa}} | 9 de febreru de 2012 | 272&nbsp;164 |- | {{bandera2|Ecuador}} | 10 de febreru de 2012 | 225&nbsp;641 | {{bandera2|Rusia}} | 9 de febreru de 2012 | 2&nbsp;441&nbsp;772 |- | {{bandera2|Exiptu}} | 8 de febreru de 2012 | 10&nbsp;451 | {{bandera2|Serbia y Montenegru}} | 9 de febreru de 2012 | 88&nbsp;867 |- | {{bandera2|Emiratos Árabes Xuníos}} | 9 de febreru de 2012 | 108&nbsp;173 | {{bandera2|Singapur}} | 9 de febreru de 2012 | 153&nbsp;594 |- | {{bandera2|España}} | 10 de febreru de 2012 | 1&nbsp;960&nbsp;992 | {{bandera2|Sudáfrica}} | 9 de febreru de 2012 | 209&nbsp;063 |- | {{bandera2|Estaos Xuníos}} | 10 de febreru de 2012 | 22&nbsp;469&nbsp;932 | {{bandera2|Suiza}} | 10 de febreru de 2012 | 769&nbsp;041 |- | {{bandera2|Finlandia}} | 10 de febreru de 2012 | 151&nbsp;406 | {{bandera2|Turquía}} | 10 de febreru de 2012 | 350&nbsp;050 |- | {{bandera2|Francia}} | 8 de febreru de 2012 | 5&nbsp;528&nbsp;275 | {{bandera2|Ucraína}} | 10 de febreru de 2012 | 186&nbsp;804 |}</center> == Receición == === Crítica === Nel momentu del so llanzamientu, la película recibió crítiques mistes. Nel [[#reestrenu en 3D|reestrenu en 3D]] de marzu de 2012, llogró una calificación media de 5,8 puntos sobre 10 en [[Rotten Tomatoes]], basada en 186 opiniones.<ref>{{cita web |url=http://www.rottentomatoes.com/m/star_wars_episode_i_the_phantom_menace/|títulu=Star Wars Episode I: The Phantom Menace (1999)|editor=Rotten Tomatoes|obra=Flixster|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> Tamién recibió una puntuación de 51/100 en [[Metacritic]] basada en 36 comentarios.<ref>{{cita web |url=http://www.metacritic.com/movie/star-wars-episode-i---the-phantom-menace|títulu=Star Wars: Episode I - The Phantom Menace|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> En dambos sitios, ye la película con una valoración más baxa de tola saga. Munchos aspeutos del guión fueron criticaos, especialmente la del personaxe [[Jar Jar Binks]], que foi consideráu por munchos miembros de la comunidá de fans como un ''toyetic'', puramente una oportunidá de [[mercadotecnia|comercialización]] en llugar d'un calter grave na película.<ref name="JarCNN">{{cita publicación |apellíu=Okwu|nome=Michael|títulu=Jar Jar jars viewers, spawns criticism|editorial=[[CNN]]|fecha=14 de xunu de 1999|url=https://www.cnn.com/SHOWBIZ/Movies/9906/09/jar.jar/index.html|fechaaccesu=26 d'avientu de 2013|idioma=inglés}}</ref><ref name="salon.com">{{cita web |apellíu=Wilson|nome=Steve|títulu=I was a Jar Jar jackass|editor=[[Salon.com|Salon Technology]]|obra=[[Salon.com|Salon]]|fecha=8 de xunu de 1999|url=http://www.salon.com/1999/06/08/jarjar/|fechaaccesu=26 d'avientu de 2013|idioma=inglés}}</ref> Kenneth Turan de ''[[Los Angeles Times]]'' describió a Binks como «una gran picia, un personaxe risible d'aliviu que, francamente, nun ye graciosu».<ref>{{cita web |apellíu=Turan|nome=Kenneth|url=http://articles.latimes.com/1999/may/18/entertainment/ca-38249|títulu=The Prequel Has Landed|editor=Los Angeles Times|fecha=18 de mayu de 1999|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> [[George Lucas|Lucas]] criticó a los medios de comunicación norteamericanos pol usu de les opiniones de siguidores al traviés d'Internet como una fonte fiable pa les sos noticies.<ref>{{cita web |títulu=Star Wars: Lucas Strikes Back|editor=BBC News|fecha=14 de xunetu de 1999|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/394542.stm|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> En 2002, col estrenu de ''[[Star Wars: Episode II - Attack of the Clones|Attack of the Clones]]'', [[Ewan McGregor]] dixo que, en retrospectiva, a ''The Phantom Menace'' faltába-y un pocu más de «humor y color» de les próximes [[precuela|precueles]].<ref>{{cita web|apellíu=Susman|nome=Gary|títulu=Ewan McGregor disses "Star Wars: Episode I"|editor=[[Entertainment Weekly]]|fecha=12 d'abril de 2002|url=http://www.ew.com/article/2002/04/09/ewan-mcgregor-disses-star-wars-episode-i|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170621065122/http://ew.com/article/2002/04/09/ewan-mcgregor-disses-star-wars-episode-i/|fechaarchivu=2017-06-21}}</ref> Un críticu de Salon.com señaló que, «seique l'absoluta llibertá creativa del direutor yera esfrutar mientres el suañu hasta l'aliviu risible de la película —ensin los executivos d'estudiu y non munchos actores independientemente implicaos—. Ye un camín escontra'l llau escuru».<ref name="salon.com" /> Otra manera, [[Roger Ebert]] del ''[[Chicago Sun Times]]'', dio-y trés estrelles y media de cuatro y calificar de «un ésitu sorprendente na cinematografía imaxinativa»; amás, afirmó que Lucas nos cunta una bona historia». Ebert tamién comentó que los personaxes yeren daqué menos convincentes y concluyó la so crítica diciendo qu'en llugar de películes de ''Star Trek'', los cineastes podríen «dame les ciudaes so l'agua tresparente y vastu esferes bueques senatoriales cualquier día».<ref>{{cita publicación |apellíu=Ebert|nome=Roger|títulu=Star Wars&nbsp;– Episode I: The Phantom Menace|editorial=suntimes.com|fecha=17 de mayu de 1999|url=http://www.rogerebert.com/reviews/star-wars-episode-i-the-phantom-menace-1999|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|enllaceautor=Roger Ebert|idioma=inglés}}</ref> Owen Gleiberman de ''[[Entertainment Weekly]]'' dio a la película una calificación de B y emponderó l'actuación de [[Liam Neeson]] y les escenes d'aición.<ref>{{cita publicación |url=http://www.ew.com/article/1999/05/21/star-wars-episode-i-phantom-menace|títulu=Movie Review: Star Wars: Episode I – The Phantom Menace (1999)|editorial=[[Entertainment Weekly]]|apellíu=Gleiberman|nome=Owen|fecha=21 de mayu de 1999|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|idioma=inglés|enllaceautor=Owen Gleiberman}}</ref> Marc Bernardin, pela so parte, valorar con un C-, y calificar de «ventura trazada, horriblemente escrita y xuvenil».<ref>{{cita web |url=http://www.ew.com/article/2001/10/16/star-wars-episode-i-phantom-menace|apellíu=Bernardin|nome=Marc|editor=[[Entertainment Weekly]]|títulu=Movie Review: Star Wars: Episode I -- The Phantom Menace (DVD)|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|fecha=16 d'ochobre de 2001|idioma=inglés}}</ref> Susan Wloszczyna del ''[[USA Today]]'' pensó que la película taba perbién, y allabó a los personaxes Darth Maul y Watto.<ref>{{cita web |url=http://usatoday30.usatoday.com/life/movies/reviews/2005-05-17-menace-review_x.htm|títulu=Hyped up 'Menace' runs on overdrive|nome=Susan|apellíu=Wloszczyna|editor=[[USA TODAY]]|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|fecha=17 de mayu de 2005|idioma=inglés}}</ref> David Cornelio, de Efilmcritic, comentó que los meyores momentos de la película «nun se llinden a permediar los más débiles, estos balten los fuertes».<ref>{{cita web |url=http://www.rottentomatoes.com/m/star_wars_episode_i_the_phantom_menace/|títulu=Star Wars: Episode I – The Phantom Menace|editor=[[Rotten Tomatoes]]|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> Colin Kennedy, de la revista ''[[Empire (revista)|Empire]]'', dixo qu'a pesar de los problemes col ritmu y l'escritura «inda hai enforma prestar por ver a los nuesos guíes jedi n'aición»; coles mesmes, allabó los efeutos visuales y l'actuación de Liam Neeson, y afirmó que'l duelu ente Darth Maul y los jedis yera «la meyor batalla d'espaes de lluz de la saga».<ref>{{cita web |url=http://www.empireonline.com/reviews/reviewcomplete.asp?DVDID=7324|títulu=Star Wars Episode I: The Phantom Menace|apellíu=Kennedy|nome=Colin|editor=[[Empire (revista)|Empire Online]]|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130423165634/http://www.empireonline.com/reviews/reviewcomplete.asp?DVDID=7324|fechaarchivu=23 d'abril de 2013}}</ref> La revista ''[[Empire (revista)|Empire]]'' clasificó a ''The Phantom Menace'' na so [[ranking|llista]] de «Les 500 meyores películes de tolos tiempos»,<ref>{{cita publicación |url=http://www.empireonline.com/500/10.asp|títulu=Empire's 500 Greatest Movies Of All Time|editorial=[[Empire (revista)|Empire]]|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> ente que ''[[Entertainment Weekly]]'' y ''[[Comcast]]'' catalogar dientro de «Les peores remortines nunca feches».<ref>{{cita publicación|url=http://www.ew.com/article/2007/12/22/worst-movie-sequels-ever|títulu=The worst movie sequels ever|editorial=[[Entertainment Weekly]]|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|idioma=inglés|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171231124138/http://ew.com/article/2007/12/22/worst-movie-sequels-ever/|archivedate=2017-12-31}}</ref><ref>{{cita web |url=http://xfinity.comcast.net/slideshow/entertainment-worstsequels/50/|títulu=Worst Sequels of All Time|apellíu=Nashawaty|nome=Chris|editor=[[Comcast]]|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> James Berardinelli más tarde escribió que: «''The Phantom Menace'' yera probablemente la película más sobrovalorada de la década pasada —o inclusive más—, y la so reputación sufriera de resultes de la so incapacidá pa satisfaer les mires pocu razonables».<ref>{{cita web |url=http://www.reelviews.net/movies/s/sw2002.html|títulu=Review: Star Wars (Episode II): Attack of the Clones|editor=ReelViews|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|apellíu=Berardinelli|nome=James|ubicación=Estaos Xuníos|añu=2002|idioma=inglés}}</ref> William Arnold, de ''Seattle Post-Intelligencer'', coincidió en que la publicidá masivo de la película causó gran parte de la reacción negativa, y dixo que «construyó mires que nun pueden posiblemente ser igualaes y fundieron los elementos de la narración sorpresa». Sicasí, tamién consideró que la película foi «bien fecha y entretenida» y creía que yera muncho meyor qu'otres películes llanzaes nesi mesmu añu como ''[[The Mummy (película de 1999)|The Mummy]]'' o ''[[The Matrix]]''.<ref>{{cita publicación|apellíu=Miguel|nome=Juan Carlos|coautores=Eizaguirre, R.; Oter, J.|títulu=Factores d'ésitu de les series y sagues|publicación=[[Universidá del País Vascu]]|añu=2004|númberu=465-481|páxines=17|url=http://area.us.es/grehcco/ambitos11-12/eizaguirre.pdf|fechaaccesu=24 de febreru de 2014|nome-editor=Y.|apellíu-editor=López|formatu=PDF}}</ref><ref>{{cita publicación |apellíu=Cantares Ceballos|nome=Antonio Miguel|títulu=Cine virtual y "presencialidad" teatral: El cine electrónicu de Coppola y los sos imbricaciones nel afitamientu del xéneru (Peter Jackson)|publicación=Revista Iconu 14|fecha=30 de marzu de 2011|añu=2012|volume=10|númberu=135-148|páxines=14|url=http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=3957073|fechaaccesu=24 de febreru de 2014|ubicación=Madrid|issn=1697-8293}}</ref> La introducción de [[midiclorianos]] —organismos microscópicos qu'intervienen l'usu de la Fuercia— na película foi motivu de discutiniu ente los fans. Aquellos en contra ver como un conceutu que niega la calidá espiritual de la Fuercia, anque la película en sí inda retrata a encomalo como una entidá misteriosa qu'usa criatures microscópiques pa comunicase colos seres vivos. El [[historiador]] y [[cineasta]] Daniel Dinelli señaló que: «Pa los fanáticos de ''Star Wars'' que pensaben qu'amenorguen la Fuercia a un tipu d'infeición viral, los midiclorianos apurren una interfaz biolóxica, la rellación ente'l cuerpu físicu y la enerxía espiritual».<ref>{{cita llibru |apellíu=Dinello|nome=Daniel|url=https://books.google.es/books/about/Technophobia.html?id=BA_1sOD40K4C|títulu=Technophobia!: Science Fiction Visions of Posthuman Technology|añu=2005|editor=University of Texas Press|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|allugamientu=[[Austin]]|isbn=0-292-70986-2|páxina=211 (329)|ref=harv|idioma=inglés}}</ref> El [[teoloxía|teólogu]] John D. Caputo añadió: «Nel evanxeliu de Lucas, un mundu esconxurar nel que se reconcilien les oposiciones difíciles que tienen los pensadores relixosos dempués de ser acoradaos mientres sieglos [...] Los dones que los maestros jedis esfruten pueden tener una base científica perfectamente plausible, anque los sos caminos son misteriosos: les sos célules corporales tienen una concentración de midiclorianos mayor de lo normal».<ref>{{cita llibru |apellíu=Caputo|nome=John D.|títulu=On Religion|url=https://books.google.es/books?id=8oyC2Xn-wuUC|añu=2001|editor=Routledge|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|ubicación=Londres|páxina=87 (160)|isbn=0-415-23332-1|ref=harv|idioma=inglés}}</ref> Dempués del estrenu de la película, hubo discutiniu sobre si varios personaxes alienígenas reflexen estereotipos racialessobremanera: el cabileñu Jar Jar Binks, tenía llargues oreyes cayíes que recuerden a la xente con [[rasta|rastes]] y la so forma de falar remembra al ''[[patois]]'' del [[Caribe (rexón)|Caribe]], reminiscencia del [[patois xamaicanu]].<ref>{{cita web |nome=Guylaine|apellíu=Cadorette|títulu=Jar Jar Less Conspicuous in "Clones"|editor=hollywood.com|url=https://web.archive.org/save/http://www.hollywood.com/news/brief/1109067/jar-jar-less-conspicuous-in-clones|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> Los [[neimoidianos]] cobiciosos y corruptos de la [[Federación de comerciu]] falaben con acentos d'[[Asia oriental]] y los habitantes del desiertu como [[Watto]] interpretáronse como un estereotipu [[xudíu]]. Lucas negó categóricamente toes estes implicaciones,<ref name="JarCNN" /> sicasí, l'animador Rob Coleman almitió que vía imáxenes d'[[Alec Guinness]] como Fagin en ''[[Oliver Twist]]'' pa inspirar a los sos animadores na creación de Watto.<ref>{{cita publicación |títulu=G Force: George Lucas fires up the next generation of Star Warriors|númberu=7.05|mes=mayu|añu=1999|publicación=[[Wired (magacín)|Wired]]|url=http://archive.wired.com/wired/archive/7.05/lucas_pr.html|nome=Steve|apellíu=Silberman|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> Jar Jar Binks foi descritu por un críticu como «servil y cobarde [...] un estereotipu xuglar negru [[Minstrel]] similar a [[Stepin Fetchit]]».<ref name="salon.com" /> Michael Eric Dyson, profesor d'estudios afroamericanos de la [[Universidá de Georgetown]], reparó que tol pueblu gungan paez extrañamente suxestivu d'una tribu primitiva africana: «El líder de la tribu de Jar Jar ye un gordu y cabileñu bufón con una voz retumbante, y paez ser una caricatura estereotipada d'un xefe tribal africanu».<ref name="edition.cnn.com">{{cita publicación|url=http://edition.cnn.com/SHOWBIZ/Movies/9906/09/jar.jar/index.html|editorial=CNN|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|títulu=Jar Jar jars viewers, spawns criticism|fecha=9 de xunu de 1999|idioma=inglés|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181201082227/http://edition.cnn.com/SHOWBIZ/Movies/9906/09/jar.jar/index.html|archivedate=2018-12-01}}</ref> === Comercial === [[Ficheru:Cinemaaustralia.jpg|thumb|upright|Sala de cine.]] A pesar de la so crítica mista, foi un ésitu financieru importante, pos rompió munchos récores de taquilla nel so debú. Superó a ''[[The Lost World: Jurassic Park]]'' en mayor recaldación el día del estrenu con unos ingresos de más de 28 millones de dólares (''[[Harry Potter y la piedra filosofal (película)|Harry Potter y la piedra filosofal]]'' superar en 2001), y el d'embolsase 100 millones en menos tiempu (superaos en 2002 por ''[[Spider-Man (película)|Spiderman]]''), llográu al quintu día.<ref>{{cita publicación |nome=Josh|apellíu=Wolk|url=http://www.ew.com/article/1999/05/24/phantom-menace-topples-two-three-box-office-records|títulu=Flip the Record : 'The Phantom Menace' topples two of three box office records|editorial=[[Entertainment Weekly]]|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|fecha=24 de mayu de 1999|idioma=inglés}}</ref> Tamién se convirtió na película más rápida n'algamar los 200 y 300 millones de dólares, marques que sofitaben ''[[Independence Day]]'' y ''[[Titanic (película de 1997)|Titanic]]'', respeutivamente.<ref name="Numbers" /> ''The Phantom Menace'' foi la película con más ésitu de 1999; ingresó 431&nbsp;088&nbsp;295 dólares n'[[Estaos Xuníos]] y 493&nbsp;229&nbsp;263 nel restu del mundu, con un total mundial de 924&nbsp;317&nbsp;558 dólares.<ref name="Numbers">{{cita web|títulu=Star Wars: The Phantom Menace|work=The Numbers|fecha=1 d'avientu de 2001|url=http://www.the-numbers.com/movie/Star-Wars-Ep-I-The-Phantom-Menace|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131231164713/http://www.the-numbers.com/movie/Star-Wars-Ep-I-The-Phantom-Menace|fechaarchivu=2013-12-31}}</ref> Nesi momentu, la cinta asitióse como la segunda más taquillera de tolos tiempos en tol mundu —por detrás de ''Titanic''—. Si afáense los precios de les entraes pola inflación, asitióse como la decimonovena película más taquillera nel país (cuatro apurres de la saga tán dientro del puestu númberu 20 d'esti ranking). Otros países onde tuvieron gran trunfu fueron: [[Xapón]] ($ 109,9 millones), [[Reinu Xuníu]] ya [[Irlanda]] (81&nbsp;900&nbsp;000 dólares), [[Alemaña]] (53,9 mill.), [[Francia]] y [[Arxelia]] (43 millones), [[Australia]] ([[USD|$]] 25,9 mill.), [[España]] (25 mill.), [[Italia]] ($ 12&nbsp;900&nbsp;000), [[Méxicu]] (12 mill.) y [[Brasil]] ($ 10&nbsp;400&nbsp;000).<ref>{{cita web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=starwars.htm|títulu=International Box Office Results|editor=[[Box Office Mojo]]|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> Tres el so reestrenu en [[Cine 3D|3D]] en 2012, la suma total de les taquilles superó los mil millones de dólares. Anque la cinta perdiera posiciones na clasificación de les películes más taquilleres de tolos tiempos, esti rellanzamientu en formatu tridimensional facer xubir hasta la décimu segunda posición mientres dellos meses.<ref>{{cita web |url=http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|títulu=All Time Worldwide Box Office Grosses|editor=Box Office Mojo|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> N'[[América del Norte]], onde superó a la orixinal de ''Star Wars'' si nun s'afaen los precios de les entraes pola inflación, pasó a ser la quinta película más taquillera de tolos tiempos.<ref>{{cita web |url=http://www.boxofficemojo.com/alltime/domestic.htm|títulu=All Time Domestic Box Office Grosses|editor=Box Office Mojo|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> Tamién nos [[Estaos Xuníos]] aumentó la so clasificación nes películes más taquilleres si afaise l'agregu al quedar nel puestu 16 (unu por detrás de ''Return of the Jedi'').<ref>{{cita web |url=http://www.boxofficemojo.com/alltime/adjusted.htm|títulu=All Time Domestic Grosses - Adjusted for Ticket Price Inflation|editor=Box Office Mojo|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> La reposición en 3D, que foi en febreru de 2012, ganó 43 millones de dólares en tol mundu nel primer fin de selmana. Hasta xunu de 2014, el llanzamientu en tridimensional ingresó un total de 102&nbsp;727&nbsp;119 dólares mundialmente.<ref name="3D opening weekend">{{cita web |url=http://www.boxofficemojo.com/news/?id=3369&p=.htm|títulu=Weekend Report (cont.): 'Phantom Menace' Moves Up to Fifth All-Time|editor=Box Office Mojo|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> La cinta, que devasó los mil millones de dólares el 22 de febreru de 2012, convertir na primer película de ''Star Wars'' en llograr esta fazaña y la oncena entrega de la historia en faelo, ensin tener en cuenta la inflación. Los sos ingresos totales son de 1&nbsp;027&nbsp;044&nbsp;677 dólares.<ref name=starwars3dgross>{{cita web |editor=Box Office Mojo|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=starwars.htm|títulu=Star Wars Episode I: The Phantom Menace|fechaaccesu=8 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> === Premios y nomamientos === {| class="wikitable sortable" !Premiu !Categoría !Nomaos !Resultancia |- | rowspan="3" |[[Premiu Óscar|Premios Oscar]] |[[Óscar al meyor soníu|Meyor soníu]] |[[Gary Rydstrom]], [[Tom Johnson]], [[Shawn Murphy]], [[John Midgley]] |{{celda|Nomaos}} |- |[[Óscar a la meyor edición de soníu|Meyor edición de soníu]] |[[Ben Burtt]], [[Tom Bellfort]] |{{celda|Nomaos}} |- |[[Óscar a los meyores efeutos visuales|Meyores efeutos visuales]] |[[John Knoll]], [[Dennis Muren]], [[Scott Squires]], [[Rob Coleman]] |{{celda|Nomaos}} |- | rowspan="2" |[[Premios BAFTA]] |[[BAFTA al meyor soníu|Meyor soníu]] |[[Ben Burtt]], [[Tom Bellfort]], [[John Midgley]], [[Gary Rydstrom]], [[Tom Johnson]], [[Shawn Murphy]] |{{celda|Nomaos}} |- |[[BAFTA a los meyores efeutos visuales|Meyores efeutos visuales]] |[[John Knoll]], [[Dennis Muren]], [[Scott Squires]], [[Rob Coleman]] |{{celda|Nomaos}} |- | rowspan="3" |[[MTV Movie Awards]] |[[Meyor escena d'aición]] (Pola carrera de vainas) |'''Star Wars: Episode I - The Phantom Menace''' |{{celda|Ganadora}} |- |[[MTV Movie al meyor villanu|Meyor Villanu]] |[[Ray Park]] |{{celda|Nomáu}} |- |[[Meyor engarradiella]] |[[Liam Neeson]], [[Ewan McGregor]], [[Ray Park]] |{{celda|Nomaos}} |- |[[Premios Grammy]] |[[Premiu Grammy a la Meyor composición instrumental escrita pa una película, televisión o otru mediu visual|Meyor composición instrumental escrita pa una película, televisión o otru mediu visual]] |[[John Williams (compositor)|John Williams]] |{{celda|Nomáu}} |- | rowspan="7" |[[Premios Golden Raspberry|Premios Razzie]] |[[Razzie al peor actor de repartu Peor actor de repartu]] |[[Ahmed Best]] |{{celda|Ganador}} |- |[[Razzie a la peor película|Peor Película]] |'''Star Wars: Episode I - The Phantom Menace''' |{{celda|Nomada}} |- |[[Razzie a la peor pareya|Peor pareya en pantalla]] |[[Jake Lloyd]], [[Natalie Portman]] |{{celda|Nomaos}} |- |[[Razzie al peor actor de repartu Peor actor de repartu]] |[[Jake Lloyd]] |{{celda|Nomáu}} |- |[[Razzie a la peor actriz de repartu Peor actriz de repartu]] |[[Sofia Coppola]] |{{celda|Nomada}} |- |[[Razzie al peor direutor|Peor Direutor]] |[[George Lucas]] |{{celda|Nomáu}} |- |[[Razzie al peor guión|Peor guión]] |[[George Lucas]] |{{celda|Nomáu}} |} == Ver tamién == * ''[[Star Wars]]'' * ''[[Star Wars: The Clone Wars (película)|Star Wars: The Clone Wars]]'' * ''[[Star Wars: Episode II - Attack of the Clones]]'' * ''[[Star Wars: Episode III - Revenge of the Sith]]'' * ''[[Star Wars: Episode IV - A New Hope]]'' * ''[[Star Wars: Episode V - The Empire Strikes Back]]'' * ''[[Star Wars: Episode VI - Return of the Jedi]]'' * ''[[Star Wars: Episode VII - The Force Awakens]]'' == Referencies == === Notes === <references group=n./> === Cites === {{llistaref|3}} === Bibliografía === * {{cita llibru |títulu=Star Wars: The Annotated Screenplays|apellíu={{versalita|Bouzereau}}|nome=Laurent|añu=1997|isbn=0-345-40981-7|url=http://www.amazon.com/Star-Wars-Screenplays-Laurent-Bouzereau/dp/0345409817|editorial=Ballantine Books|páxines=336|idioma=inglés}} * {{cita llibru |títulu=The Making of Star Wars, Episode I - The Phantom Menace|apellíos1={{versalita|Bouzereau}}|nome1=Laurent|nome2=Jody|apellíos2={{versalita|Duncan}}|añu=1999|editorial=Ballantine Books|isbn=0-345-43111-1|url=http://www.amazon.com/Making-Star-Wars-Episode-Phantom/dp/0345431197|páxines=161|idioma=inglés}} * {{cita llibru |apellíu={{versalita|Bowen}}|nome=Jonathan L.|títulu=Anticipation: The Real Life Story of Star Wars: Episode I — The Phantom Menace|allugamientu=New York|editorial=iUniverse|añu=2005|páxines=233|isbn=0-595-34732-0|url=https://books.google.com/?id=W1oyiL-Je6MC|idioma=inglés}} * {{cita llibru |títulu=The Secret History of Star Wars: The Art of Storytelling and the Making of a Modern Epic|apellíu={{versalita|Kaminski}}|nome=Michael|añu=2007|páxines=611|idioma=inglés|editorial=Legacy Books|url=https://books.google.es/books?id=YkzKPAAACAAJ&dq|isbn=0-978-46523-7}} * {{cita llibru |títulu=The Making of Star Wars: The Definitive Story Behind the Original Film (Star Wars)|apellíu={{versalita|Rinzler}}|nome=J.W.|apellíos2={{versalita|Lippincott}}|nome2=Charles|añu=2007|isbn=0-345-49476-8|url=https://books.google.es/books?id=XWWrRvwxiWYC&dq|páxines=361|editorial=Ballantine Books|idioma=inglés}} == Enllaces esternos == * {{traducíu ref|ca|Star Wars Episode I: The Phantom Menace}} * {{traducíu ref|en|Star Wars Episode I: The Phantom Menace}} {{enllaces película}} * {{wikiquote|Star Wars: Episode I – The Phantom Menace}} {{Tradubot|Star Wars: Episode I - The Phantom Menace}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Películes de Star Wars| 01]] l5v0cyuvselm9xtnbh47uz1r9zjncxg 0 103864 4503219 4496973 2026-07-08T07:25:52Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503219 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Swindon''' (pronunciáu ['sʷɪndn̩]) ye una ciudá y una [[autoridá unitaria]] nel suroeste d'[[Inglaterra]] ([[Reinu Xuníu]]).<ref>{{cita web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/counties--non-metropolitan-districts-and-unitary-authorities/map-of-the-uk-counties-and-unitary-administrations.pdf |títulu=United Kingdom: Counties and Unitary Authorities |añu=2009 |fechaaccesu=24 de febreru de 2013 |autor=Office for National Statistics |idioma=inglés |urlarchivu=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/counties--non-metropolitan-districts-and-unitary-authorities/map-of-the-uk-counties-and-unitary-administrations.pdf |fechaarchivu=2016-01-05 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/counties/index.html |títulu=Counties, Non-metropolitan Districts and Unitary Authorities |fechaaccesu=24 de febreru de 2013 |autor=Office for National Statistics |idioma=inglés |urlarchivu=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/counties/index.html |fechaarchivu=2016-01-05 }}</ref> Ta asitiada aproximao a metá de camín ente [[Cardiff]] y [[Londres]], y ta nel ferrocarril mayor ente Londres y [[Bristol]]. La estación de trenes de Swindon ye nel ferrocarril de [[Londres]], Paddington a [[Bristol]]. L'autoridá de la división alministrativa ye independiente de l'autoridá de Wiltshire dende 1997. El llamátigu de Swindon ye "Salubritas et Industria" (que significa n'español "salú ya industria"). Los ciudadanos de Swindon son conocíu como ''Swindonians''. Swindon foi llamáu un 'Expanded Town' (un Pueblu Espandíu) pol 'Town Development Act 1952' (Llei de Pueblu Desenvuelvo, 1952) y este causaba un aumentu inmensu de la población.<ref name="pop">{{cita web|url=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_TPop&o_id=10104178&c_id=10001043&add=N|títulu=Swindon: Total Population|fechaaccesu=9 de xineru de 2007|editorial=A Vision of Britain through time|autor=Great Britain Historical GIS Project}}</ref> Nel censu de 2001, la población del barriu urbanu de Swindon yera 155.432, mientres unos 184.000 vivíen na división alministrativa, qu'inclúi les aldegues grandes de [[Highworth]] y [[Wroughton]]. == Historia == === Etimoloxía === El nome Swindon vien de la pallabra 'gocha' en vieyu inglés, 'Swine', y pa llomba o torre en vieyu británicu, 'Dun'. == Xeografía y Tiempu == El pueblu tien un área d'unos 40km². En Swindon fai una [[clima templáu]], con iviernos y branos que duren aproximao igualmente. * {{Coord|51|33|51|N|1|46|15|W|display=inline}} * Pueblos y ciudaes cercanos: [[Chippenham, Wiltshire|Chippenham]], [[Wootton Bassett]], [[Cirencester]], [[Cricklade]], [[Highworth]], [[Marlborough, Wiltshire|Marlborough]], [[Malmesbury, Wiltshire|Malmesbury]], [[Calne]] * Aldegues cercanes: [[Aldbourne]], [[Blunsdon]], [[Chiseldon]], [[Hook, Wiltshire|Hook]], [[Lambourn]], [[Liddington]], [[Lydiard Millicent]], [[Purton]], [[Ramsbury]], [[Wanborough, Wiltshire|Wanborough]], [[Wroughton]] * Llugares d'interés cercanos: [[Avebury]], [[Barbury Castle]], [[Crofton Pumping Station]], [[Silbury Hill]], [[Stonehenge]], [[Uffington White Horse]] * Llugares d'interés científicos: [[Coate Water]], [[Great Quarry, Swindon|Great Quarry]], [[Haydon Meadow]], [[Okus Quarry]], [[Old Town Railway Cutting, Swindon|Old Town Railway Cutting]] and [[Lydiard Country Park]] == Gobierno == El gobiernu municipal foi creáu en 1974, qu'entós llamáu'l "Borough of Thamesdown" (La división alministrativa de Thamesdown), de los "Swindon Borough" y "Highworth Rural Councils" (Les divisiones alministratives de Swindon y Highworth). Primeramente, nun yera llamáu Swindon, porque la división alministrativa tien un área mayor que'l pueblu, y les aldegues y tierra cercanes. Sicasí, yera rellamado "Borough of Swindon" (La división alministrativa de Swindon) en 1997. La división alministrativa fíxose una autoridá unitaria'l 1 d'abril de 1998, dempués d'una revisión pol "Local Government Commission for England" (La Comisión de Gobiernos Municipales pa Inglaterra). Poro, el pueblu yá nun ye sofitáu pol "Wiltshire County Council" (L'Autoridá Rexonal de Wiltshire). La executiva consta d'un executivu (Conseyeru Rod Bluh), y un Conseyu de Ministros que se compón del Partíu Conservador y Unionista. Inclúi 43 conseyeros Conservadores, 12 Llaborista, 3 Demócrates Lliberales y un (enantes Llaborista) independiente. Swindon ye representáu nel Parllamentu Nacional por dos diputaos. Anne Snelgrove (Llaborista) foi escoyíu pal Escañu del sur de Swindon en 2005, y Michael Wills, tamién Llaborista, representó'l norte de Swindon dende 1997. Antes de 1997, había un escañu únicu pa Swindon, anque enforma de lo que ta agora en Swindon yera entós parte del Escañu de Devizes. == Demográficos == Nel censu de 2001, había 180.061 persones y 75.154 cases ocupaes en La División Alministrativa Unitaria de Swindon.<ref name="census">{{cita web|url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/00HX-A.asp|títulu=Swindon UA|fechaaccesu=9 de xineru de 2007|editorial=Office of National Statistics|obra=Census 2001|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070109231945/http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/00HX-A.asp|fechaarchivu=2007-01-09}}</ref> Por permediu, había 2.38 persones per casa. La densidá de población yera 780/km². 20.96% de la población teníen 0–15 años, 72.80% 16-74, y la demasía 6.24% teníen 75 años o más. Por cada 100 muyeres, había 98.97 homes. Aproximativamente 300,000 persones viven a 20 minutos del centru de Swindon. [[Ficheru:Wilts-and-Berks-Canal-Swindon.jpg|thumb|"The [[Wilts and Berks Canal]]" cerca de Rushey Platt, Swindon.]] La composición étnica del pueblu yera 95.2% blancu, 1.3% indiu, y 3.5% otru. 92.4% nacíen nel RU, 2.7% na XE, y 4.9% n'otru sitiu. Prevese un aumentu de 70.000 persones (38.9%) na población de Swindon pa 2026; de los 180.000 actuales, a los 250.000.<ref name="bbc1">{{cita web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/wiltshire/5223288.stm|títulu=Vision proposes 35,000 new homes|fechaaccesu=9 de xineru de 2007|editorial=BBC News|añu=2006}}</ref> La población y la crecedera urbana grandes de Swindon plantegaron la entruga, ¿debi Swindon recibir la posición de ciudá? Swindon ye consideráu ser un microcosmos de too del RU na so composición demográfica, na midida que foi usáu pa investigar el mercáu y probar los productos y servicios nuevos. Un exemplu foi'l desdicháu dineru electrónico de [[Mondex]]. Les comunidaes relixoses inclúin la [[Ilesia d'Inglaterra]], la [[Ilesia católica]], la [[Ilesia de Xesucristu de los Santos de los Últimos Díes]], los [[movimientu Hare Krishna|Hare Krishnas]] y unu de los templos [[sikhismu|sij]] mayor nel RU. == Negocios == Los emplegadores mayores inclúin la maquinaria de producción de coches de [[Honda]]. == Educación == En Swindon dase la educación según les lleis d'Inglaterra. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons|Swindon}} {{Tradubot|Swindon}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de Wiltshire]] fde1xkcs3lonn15x9tna8wl5ptxzqs7 0 111990 4503199 4489945 2026-07-08T05:37:58Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503199 wikitext text/x-wiki {{Ficha de Super Bowl | nome = XLV | imaxe = | local = [[Green Bay Packers]] | conferencia_local = [[National Football Conference|NFC]] | local_embrivíu = GB | visitante = [[Pittsburgh Steelers]] | conferencia_visitante = [[American Football Conference|AFC]] | visitante_embrivíu = PIT | local_total = 31 | visitante_total = 25 | local_primercuarto = 14 | local_segundocuarto = 7 | local_tercercuarto = 0 | local_cuartocuarto = 10 | visitante_primercuarto = 0 | visitante_segundocuarto = 10 | visitante_tercercuarto = 7 | visitante_cuartocuarto = 8 | fecha = [[6 de febreru]] de [[2011]] | estadiu = [[Cowboys Stadium]] | ciudá = [[Arlington (Texas)|Arlington]] ([[Texas]]) | JMV = [[Aaron Rodgers]] | favoritu = Packers por 3 | árbitru = Walt Anderson | asistencia = 103.219 | himnu = [[Christina Aguilera]] | sortéu = Deion Sanders | mediutiempu = [[The Black Eyed Peas]], [[Usher]] y [[Slash (músicu)|Slash]] | televisora = [[Ficheru:FOX wordmark.svg|40px|link=FOX]] | presentadores = Joe Buck <br /> [[Troy Aikman]] <br /> Pam Oliver <br /> Chris Myers | rating = 162.9 millones | cuota = 69 (nacional) | comercial = 3 millones | anterior = XLIV | siguiente = XLVI }} '''Super Bowl XLV''' foi la 45ª edición añal [[Super Bowl]] de [[fútbol americanu]], y el partíu pol campeonatu añal númberu 41 de la era moderna de la [[National Football League]] (NFL). El partíu apostóse'l [[6 de febreru]] de [[2011]] y enfrentó a los campeones de l'[[Conferencia Americana (NFL)|AFC]], los [[Pittsburgh Steelers]], y a los campeones de la [[Conferencia Nacional (NFL)|NFC]], los [[Green Bay Packers]]. Foi retresmitíu pola cadena [[Fox Broadcasting Company|FOX]]. Los Steelers presentar con marca de 14-4 (incluyíos los partíos de postemporada) y los Packers con balance de 13-6. Cabo mentar que Green Bay presentar a los playoffs como'l postreru clasificáu de la NFC, ganáu los sos trés partíos de postemporada como visitantes. El tamién llamáu ''Super domingu'' tuvo llugar nel [[Cowboys Stadium]]<ref>{{cita web|url=http://stadium.dallascowboys.com/|títulu=http://stadium.dallascowboys.com/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120118103714/http://stadium.dallascowboys.com/|fechaarchivu=2012-01-18}}</ref> n'[[Arlington (Texas)|Arlington]], [[Texas]]. Esta foi la primer vegada que la Super Bowl llevar a cabu nel área metropolitana de [[Dallas/Fort Worth Metroplex|Dallas/Fort Worth]] y la tercer vegada que se fixo nel estáu de [[Texas]]. El [[kickoff]] foi a les 5:25pm aproximao ([[Tiempu estándar del centru horariu central]] de los [[Estaos Xuníos]]). Esta foi la octava apaición de Pittsburgh en Super Bowl (quien ostenten el récor de 6 victories y dos ganes na historia de Super Bowls), y la quinta de Green Bay (que tienen na so haber doce títulos de campeonatu de la NFL, incluyendo tres trofeos de Super Bowl). [[Christina Aguilera]], [[The Black Eyed Peas]] y [[Lea Michele]] cantaron nel show. Tamién s'anunció que'l programa de la canal [[Fox Broadcasting Company|FOX]], [[Glee (serie de televisión)|Glee]], sería tresmitíu dempués del partíu con un episodiu dedicáu al Super Bowl. == Antecedentes == === Pittsburgh Steelers === Los Steelers terminaron la [[Temporada 2010 de la NFL|temporada regular 2010]] con un balance de 12-4. Ganaron el títulu de la División Norte de la AFC y pasaron como ''seed 2'' de la conferencia, ganáu'l campeonatu de la AFC a los [[New York Jets]]. Presentar a la so octava Super Bowl, igualando la marca d'apaiciones de los [[Dallas Cowboys]]. El so balance en Super Bowl yera de 6 victories por una sola derrota. Esta ye la tercer apaición en Super Bowl de Pittsburgh desque [[Ben Roethlisberger]] convertir nel quarterback titular en 2004. Sicasí, la imaxe de Roethlisberger viose asombrada por problemes extradeportivos primero qu'empezara la temporada de 2010. Per segunda vegada dende 2008, foi acusáu de conducta impropia y [[abusu sexual]], esta vegada acusáu de violar a una estudiante universitaria de 20 años. A la fin les autoridaes del estáu de [[Georgia (Estaos Xuníos)|Georgia]] nun formularon cargos, pero en respuesta la NFL suspender mientres los primeros cuatro alcuentros de la temporada de 2010.<ref>{{cita web |url=http://sports.espn.go.com/nfl/news/story?id=5527564|títulu=http://sports.espn.go.com/nfl/news/story?id=5527564}}</ref> Sicasí, l'equipu respondió ganando trés d'esos cuatro partíos empuestos por Charlie Batch como QB suplente. ''Big Ben'' tornó dempués del descansu de la selmana 5 y llevar a un final de 9-3 mientres el restu del añu. La ofensiva total de los Steelers ta catalogada como la decimocuarta de la lliga.<ref name="nfl_1">{{cita web |url=http://www.nfl.com/stats/categorystats?archive=false&conference=null&role=TM&offensiveStatisticCategory=GAME_STATS&defensiveStatisticCategory=null&season=2010&seasonType=REG&tabSeq=2&qualified=true&Submit=Go|títulu=http://www.nfl.com/stats/categorystats?archive=false&conference=null&role=TM&offensiveStatisticCategory=GAME_STATS&defensiveStatisticCategory=null&season=2010&seasonType=REG&tabSeq=2&qualified=true&Submit=Go}}</ref> Nos 12 partíos nos que participó Roethilsberger, completó 240 de 389 intentos de pase, llogró 3200 yardes, 17 [[touchdown]]s, 5 interceptaciones y un ''QB rating'' de 97 (el quintu meyor de la lliga).<ref name="nfl_2">{{cita web |url=http://www.nfl.com/stats/categorystats?archive=false&conference=null&statisticPositionCategory=QUARTERBACK&season=2010&seasonType=REG&experience=null&tabSeq=1&qualified=true&Submit=Go|títulu=http://www.nfl.com/stats/categorystats?archive=false&conference=null&statisticPositionCategory=QUARTERBACK&season=2010&seasonType=REG&experience=null&tabSeq=1&qualified=true&Submit=Go}}</ref> El so meyor [[running back|corredor]] foi [[Rashard Mendenhall]] con 1273 yardes y 13 touchdowns.<ref>{{cita web |url=http://www.nfl.com/stats/categorystats?archive=false&conference=null&statisticPositionCategory=RUNNING_BACK&season=2010&seasonType=REG&experience=null&tabSeq=1&qualified=true&Submit=Go|títulu=http://www.nfl.com/stats/categorystats?archive=false&conference=null&statisticPositionCategory=RUNNING_BACK&season=2010&seasonType=REG&experience=null&tabSeq=1&qualified=true&Submit=Go}}</ref> Los meyores receptores de Roethilsberger fueron Mike Wallace con 60 receiciones pa 1257 yardes y 10 touchdowns y [[Hines Ward]] con 59 receiciones pa 755 yardes y 5 touchdowns.<ref>{{cita web |url=http://www.nfl.com/stats/categorystats?archive=false&conference=null&statisticPositionCategory=WIDE_RECEIVER&season=2010&seasonType=REG&experience=null&tabSeq=1&qualified=true&Submit=Go|títulu=http://www.nfl.com/stats/categorystats?archive=false&conference=null&statisticPositionCategory=WIDE_RECEIVER&season=2010&seasonType=REG&experience=null&tabSeq=1&qualified=true&Submit=Go}}</ref> Una baxa bien importante na llinia ofensiva, el [[Center (fútbol americanu)|centru]] [[Maurkice Pouncey]] nun xugó por cuenta de quebra nel todíu esquierdu.<ref>{{cita web|url=http://televisadeportes.esmas.com/futbolamericano/254870/maurkice-pouncey-piérdese-super-bowl|títulu=http://televisadeportes.esmas.com/futbolamericano/254870/maurkice-pouncey-piérdese-super-bowl}}</ref> El coordinador ofensivu ye Bruce Arians (58 años). Los Steelers cunten con una magnífica defensa, segunda total de la lliga.<ref name="nfl_3">{{cita web |url=http://www.nfl.com/stats/categorystats?archive=false&conference=null&role=OPP&offensiveStatisticCategory=null&defensiveStatisticCategory=GAME_STATS&season=2010&seasonType=REG&tabSeq=2&qualified=true&Submit=Go|títulu=http://www.nfl.com/stats/categorystats?archive=false&conference=null&role=OPP&offensiveStatisticCategory=null&defensiveStatisticCategory=GAME_STATS&season=2010&seasonType=REG&tabSeq=2&qualified=true&Submit=Go}}</ref> Líder de la NFL en [[Quarterback sack|captures de QB]] (48), menor cantidá de puntos (14,5) y yardes per tierra (62,8) dexaes por xuegu, ente qu'ocupen el segundu llugar na menor cantidá de yardes totales por partíu (276,8). La llinia foi liderada pol [[defensive tackle|tackle]] y Pro Bowl Brett Keisel. Los Steelers tamién tienen cuatro escelentes [[linebacker]]s: LaMarr Woodley, James Harrison, James Farrior y Lawrence Timmons. Per tercer añu consecutivu, Woodley y Harrison llograron a lo menos 10 [[Quarterback sack|sacks]] cada unu. Woodley tamién forzó 3 [[fumble]]s y Harrison 6. Farrior tuvo un total de 109 placajes y 6 sacks. Timmons lideró al equipu con 135 placajes totales, ente que tamién llogró 3 sacks y dos [[Intercepción (fútbol americanu)|interceptaciones]]. La [[Defensive back|secundaria]] ye comandada pol Pro Bowl [[Troy Polamalu]], quien ganó'l premiu al [[Premiu al Xugador Defensivu del Añu de la NFL|xugador defensivu del añu de la NFL]]<ref>{{cita web|url=http://www.timesleader.com/sports/football/Polamalu_named_Non__1_defender_01-31-2011.html|títulu=http://www.timesleader.com/sports/football/Polamalu_named_Non__1_defender_01-31-2011.html}}</ref> y empató la so marca personal de 7 interceptaciones, 101 yardes devueltes y 1 touchdown en 2010. Esta magnífica defensa ye coordinada por Dick LeBau (73 años), que fai recordar les glories de la ''Cortina d'Aceru'' de los años 70. [[Mike Tomlin]] yá ye'l [[Entrenador en xefe (fútbol americanu)|entrenador en xefe]] más nuevu en ganar la Super Bowl (36 años) y convirtióse nel entrenador más nuevu en llegar al Super Domingo en dos causes (38 años). '''Nominación de Steelers al Pro Bowl''' # ''James Harrison'', [[Linebacker|LB]] # Brett Kiesel, [[Defensive end|DE]] # ''[[Troy Polamalu]]'', [[Safety (posición)|S]] # [[Maurkice Pouncey]], [[Center (fútbol americanu)|C]] En [[tipografía]] ''[[cursiva]]'', xugador [[All-Pro]] titular o de primer equipu. === Green Bay Packers === Los Packers remataron la [[Temporada 2010 de la NFL|temporada regular]] con un balance de 10-6, y foi'l primer ''seed 6'' de la NFC en llegar a una Super Bowl ganáu los sos 3 partíos de postemporada de visitantes. Green Bay ganó a los [[Chicago Bears]] nel Xuegu de Campeonatu de la NFC en [[Soldier Field]] y xugaron la so quinta Super Bowl. El so balance nestos partíos ye de 4-1. Los Packers tamién se xunieron a los Steelers de 2005 como los únicos equipos en ganar a los trés primeros cabeces de serie nel camín nos playoffs. La ofensiva de Green Bay, novena total de la lliga,<ref name="nfl_1"/> foi dirixida pol QB [[Aaron Rodgers]] na so tercer campaña como titular dende la salida del llexendariu [[Brett Favre]]. Rodgers remató la temporada regular con un permediu de pases completos del 65,7%, 3912 yardes y 28 [[touchdown]]s, con tan solo 10 interceptaciones, dándo-y la so segunda temporada consecutiva con un ''[[Eficiencia de pase|QB rating]]'' de tres dígitos, 101,2 (el terceru meyor de la lliga).<ref name="nfl_2"/> Amás, Rodgers tamién collaboró colos Packs con 356 yardes y 4 touchdowns per tierra. El so principal [[Wide receiver|receptor]] foi'l nomáu a [[Pro Bowl]] [[Greg Jennings]], quien atrapó 76 pases pa 1265 yardes y 12 touchdowns, con un permediu de 16,6 yardes por pases recibíos. Otros importantes receptores incluyeron a James Jones (50 receiciones, 676 yardes y 5 touchdowns), Donald Driver (51 receiciones, 565 yardes y 4 touchdowns) y Jordy Nelson (45 receiciones, 582 yardes y 496 yardes en ''kick returns''). Los Packers perdieron al [[tight end]] estrella Jermichael Finley (21 receiciones, 301 yardes, 1 touchdown) por cuenta de una mancadura na selmana cinco, y qu'hasta entós yera'l so líder receptor. El xuegu terrestre de los Packers viose menguáu pola mancadura de Ryan Grant na primer selmana. Grant corriera pa más de 1200 yardes en cada unu de los dos últimos años. Na so ausencia, l'equipu basar en Brandon Jackson, quien corrió pa 703 yardes, amás atrapó 43 pases pa 342 yardes, xunto col [[Fullback (fútbol americanu)|fullback]] John Kuhn, quien sumó 281 yardes per tierra. La llinia ofensiva del equipu ta fondiada por Chad Clifton, [[Offensive tackle|tackle]] veteranu de 11 años y nomáu a Pro Bowl. El coordinador ofensivu ye Joe Philbin (49 años). La defensa de los Packers quedó como la quinta total de la NFL.<ref name="nfl_3"/> Ocupó'l segundu llugar en puntos dexaos por partíu con 15, precisamente detrás de los Steelers. La llinia foi dirixida pol tackle Cullen Jenkins, qu'atropó siete sacks en solu 11 xuegos y frente al so compañeru'l [[Nose tackle|nose tacke]] B.J. Raji, quien consiguió 6,5 sacks. Detrás d'ellos, cunten con dos sobeyosos linebackers, el Pro Bowler [[Clay Matthews III]] y A.J. Hawk. Matthews ocupó'l cuartu llugar na NFL con 13,5 sacks (Matthews foi'l segundu llugar del xugador defensivu del añu, solo detrás de Polamalu), ente que Hawk lideró al equipu en [[Tackleo|placajes]] totales (111) y trés pases interceptaos. Trés de los cuatro titulares de los Packers de la secundaria fueron nomaos a Pro Bowl. Tramon Williams lideró al equipu con una cuota de 6 interceptaciones, ensin mentar la adición de 326 yardes en ''punt returns''. Otres seleiciones a Pro Bowl fueron el [[Safety (posición)|safety]] Nick Collins (4 interceptaciones y 70 placajes totales) y el vetarano [[cornerback]] Charles Woodson, quien rexistró 92 placajes y 5 fumbles forzaos, amás de 2 interceptaciones. El coordinador defensivu ye Dom Capers (60 años). Pal entrenador en xefe de Green Bay, Mike McCarthy (47 años), ye la so primer apaición en Super Bowl dempués de 5 temporaes al mandu de los Packers. '''Nominación de Packers al Pro Bowl''' # Chad Clifton, [[Offensive tackle|OT]] # Nick Collins, [[Safety|S]] # [[Greg Jennings]], [[Wide receiver|WR]] # ''[[Clay Matthews III]]'', [[Linebacker|LB]] # Tramon Williams, [[Cornerback|CB]] # Charles Woodson, CB En tipografía ''cursiva'', xugador All-Pro titular o de primer equipu == Notes previes al Super Bowl == * Mientres una conferencia de prensa'l 19 de xineru de 2011 el [[Presidente de los Estaos Xuníos|presidente]] [[Barack Obama]] (aficionáu de los Chicago Bears), mentó qu'asistiría al Super Bowl si los Bears vencíen a los Packers, diciendo: "Si los Bears ganen, ensin dulda voi al partíu".<ref>{{cita web|url=http://www.sportsgrid.com/nfl/president-obama-will-attend-super-bowl-xlv-if-the-bears-are-playing/|títulu=http://www.sportsgrid.com/nfl/president-obama-will-attend-super-bowl-xlv-if-the-bears-are-playing/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120724014929/http://www.sportsgrid.com/nfl/president-obama-will-attend-super-bowl-xlv-if-the-bears-are-playing/|fechaarchivu=2012-07-24}}</ref> Chicago terminó perdiendo'l xuegu de Campeonatu de la NFC por 14-21. Nuna rueda de prensa dempués del partíu, el CB Charles Woodson bromió sobre'l comentariu del presidente diciendo: "Si'l presidente nun quier venir venos a la Super Bowl, ¿aldovinen qué?, nós sí vamos velo” (lo qu'implicaba que Green Bay ganaría la Super Bowl y visitaría la [[Casa Blanca]], como va cada añu l'equipu ganador). Woodson terminó la conferencia glayando "¡a la Casa Blanca!".<ref>{{cita web |url=http://washingtonscene.thehill.com/in-the-know/36-news/7961--packers-star-needles-obama-on-super-bowl|títulu=http://washingtonscene.thehill.com/in-the-know/36-news/7961--packers-star-needles-obama-on-super-bowl}}</ref> El [[26 de xineru]], el presidente Obama visitó [[Green Bay (Wisconsin)|Green Bay]] y el [[gobernador]] de [[Wisconsin]], Scott Walker, apurrió-y al presidente 2 camisetes de los Packers. La primera col apellíu Obama nel llombu, col númberu 1 y la segunda camiseta autografiada por Charles Woodson col mensaxe, "¡Vemos na Casa Blanca. ¡Vamos Packers!".<ref>{{cita web|url=http://www.fox11online.com/dpp/news/president-obama-receives-two-packers-jersey|títulu=http://www.fox11online.com/dpp/news/president-obama-receives-two-packers-xerséis|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110129040934/http://www.fox11online.com/dpp/news/president-obama-receives-two-packers-xerséis|fechaarchivu=29 de xineru de 2011}}</ref> * Pa esta Super Bowl los Packers van ser consideraos como l'equipu llocal (camiseta verde), y los Steelers como los visitantes (camiseta blanca). * Los Packers lleguen al Super Domingo con una racha de 5 victories y los Steelers de 4 trunfos. * Les defenses del ambos equipos utilicen el sistema de formación [[defensa 3-4]], esto ye, 3 xugadores na llinia defensiva y 4 linebackers. * Los Steelers y los Packers xugaron 6 vegaes nos postreros 25 años con una marca de 4-2 en favor de los Steelers. La última vegada que s'enfrentaron foi'l 20 d'avientu de 2009, cuando Pittsburgh venció a Green Bay por 37-36 nel [[Heinz Field]]. Esi partíu tuvo marcáu por cuatro ''cucurrabucos'' de marcador nel postreru cuartu y remató con un pase de touchdown de Ben Roethlisberger a Mike Wallace col reló lliteralmente a cero. Nesi partíu, ''Big Ben'' llanzó más de 500 yardes y 3 touchdowns.<ref>{{cita web|url=http://www.nfl.com/gamecenter/2009122006/2009/REG15/packers@steelers/watch/contentid:09000d5d815238fa|títulu=http://www.nfl.com/gamecenter/2009122006/2009/REG15/packers@steelers/watch/contentid:09000d5d815238fa|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100409082829/http://www.nfl.com/gamecenter/2009122006/2009/REG15/packers@steelers/watch/contentid:09000d5d815238fa|fechaarchivu=9 d'abril de 2010}}</ref> * El ''coach'' de los Packers, Mike McCarthy nació en [[Pittsburgh]], [[Pennsylvania]] y polo tanto creció como aficionáu de los Steelers. Coles mesmes, McCarthy foi entrenador asistente de les Panteres de la [[Universidá de Pittsburgh]] de 1989 a 1992. * Dambos equipos tienen un gran rexistru de llonxevidá: los Steelers fueron fundaos en 1933, y son la franquicia más antigua de la AFC (la mayoría de los equipos de la conferencia fueron adquiríos al traviés de la fusión de l'[[American Football League|AFL]]-NFL y por posteriores espansiones); ente que los Packers pasaron más años na mesma ciudá que cualesquier otru equipu na historia de la NFL (Green Bay), inclusive fueron fundaos en 1919, antes de la nacencia de la lliga). * Los Steelers cunten con 25 xugadores con esperiencia de Super Bowl ente que los Packers solu con 2. * Los xugadores del equipu ganador van llograr 83.000 dólares, ente que los perdedores van conformar con 42.000.<ref>{{cita web|url=http://www.eluniversal.com.mx/notas/742749.html|títulu=http://www.eluniversal.com.mx/notas/742749.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150509175921/http://www.eluniversal.com.mx/notas/742749.html|fechaarchivu=2015-05-09}}</ref> * Va Haber más d'un billón d'apuestes a nivel mundial. Tan solo l'hotel [[Hoteles Hilton|Hilton]] de [[Las Vegas]] va cuntar con más de 500 tipos distintos d'apuestes. * El nivel d'audiencia por televisión calcular en más de 105 millones de persones solo nos Estaos Xuníos. A la fin rexistráronse 111 millones de televidentes nos Estaos Estaos y a nivel mundial 162,9 millones totales. Esti Super Bowl rompió tolos niveles d'audiencia y tamién foi'l programa más vistu de cualquier xéneru na historia de la televisión na Unión Americana.<ref>{{cita web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/02/07/super-bowl-xlv-poised-to-break-viewing-records-ties-1987-with-highest-overnight-ratings-ever/81684|títulu=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/02/07/super-bowl-xlv-poised-to-break-viewing-records-ties-1987-with-highest-overnight-ratings-ever/81684|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110210203502/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/02/07/super-bowl-xlv-poised-to-break-viewing-records-ties-1987-with-highest-overnight-ratings-ever/81684|fechaarchivu=2011-02-10}}</ref><ref>{{cita web|url=http://mx.deportes.especiales.yahoo.net/nfl/blog/2011/02/08/mas-de-111-millones-de-persones-vieron-el-super-bowl-n%27estaos%20xun%C3%ADos-efe/|títulu=http://mx.deportes.especiales.yahoo.net/nfl/blog/2011/02/08/mas-de-111-millones-de-persones-vieron-el-super-bowl-n'estaos xuníos-efe/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110211095028/http://mx.deportes.especiales.yahoo.net/nfl/blog/2011/02/08/mas-de-111-millones-de-persones-vieron-el-super-bowl-n%27estaos|fechaarchivu=2011-02-11}}</ref> * El [[troféu Vince Lombardi]] pesa alredor de 7 [[kilogramos|kg]], de [[plata]] pura y ta valoráu en 25.000 dólares. El troféu ye un diseñu de la casa [[Tiffany & Co.]], de [[Nueva York]]. * Pa los Super Bowl empléguense más de 70 balones. * Pa esti partíu nel Cowboys Stadium, instaláronse asientos adicionales p'aumentar la so capacidá a más de 105.000 aficionaos, pero l'asistencia foi de 103.219 persones con boletu pagu, polo que nun rompió la marca d'asistencia de la [[Super Bowl XIV]], que ye de 103.895 aficionaos (establecida nel [[estadiu Rose Bowl]] el 20 de xineru de 1980). Funcionarios de la NFL indicaron que tamién cuntaron con espectadores viendo'l partíu nes pantalles de televisión xigantes fuera del estadiu, anque éstos nun se cuntaron pal rexistru de l'asistencia oficial.<ref>Wilson, Allen (31 de xineru 2011). Texas gets a worthy Super Bowl matchup. The Buffalo News. Vistu 31 de xineru 2011</ref> * El techu retráctil del Cowboys Stadium va permanecer zarráu mientres el partíu.<ref>{{cita web|url=http://sportsillustrated.cnn.com/2011/football/nfl/01/24/super-bowl-roof.ap/index.html|títulu=http://sportsillustrated.cnn.com/2011/football/nfl/01/24/super-bowl-roof.ap/index.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110128061851/http://sportsillustrated.cnn.com/2011/football/nfl/01/24/super-bowl-roof.ap/index.html|fechaarchivu=28 de xineru de 2011}}</ref> == Desenvolvimientu del partíu == {| {{tablaguapa}} |- ! Cuartu !! Tiempu restante !! Equipu !! Xugada !! Duración de la xugada!! [[Pittsburgh Steelers|Steelers]] !! [[Green Bay Packers|Packers]] |- | 1 || 3:51 || Green Bay Packers || Touchdown (pase de 29 yardes d'A. Rodgers a J. Nelson); puntu extra ye bonu || 4:33 || 0 || 7 |- | 1 || 3:34 || Green Bay Packers || Interceptación pa touchdown (torna de 37 yardes de N. Collins); puntu extra ye bonu || — || 0 || 14 |- | 2 || 11:53 || Pittsburgh Steelers || Field goal (Suisham, 33 yardes) || 7:12 || 3 || 14 |- | 2 || 2:31 || Green Bay Packers || Touchdown (pase de 21 yardes d'A. Rodgers a G. Jennings); puntu extra ye bonu || 2:04 || 3 || 21 |- | 2 || 0:39 || Pittsburgh Steelers || Touchdown (pase de 8 yardes de B. Roethlisberger a H. Ward); puntu extra ye bonu || 1:45 || 10 || 21 |- | colspan="5" style="text-align:center;"| '''Descansu''' || '''10''' || '''21''' |- | 3 || 10:22 || Pittsburgh Steelers || Touchdown (carrera de 8 yardes de R. Mendenhall); puntu extra ye bonu || 2:20 || 17 || 21 |- | 4 || 12:03 || Green Bay Packers || Touchdown (pase de 8 yardes d'A. Rodgers a G. Jennings); puntu extra ye bonu || 2:53 || 17 || 28 |- | 4 || 7:34 || Pittsburgh Steelers || Touchdown (pase de 25 yardes de B. Roethlisberger a M. Wallace); conversión de 2 puntos ye bona (carrera de Randle El de 3 yardes) || 4:23 || 25 || 28 |- | 4 || 2:07 || Green Bay Packers || Field goal (Crosby, 23 yardes) || 5:27 || 25 || 31 |- | colspan="5" style="text-align:center;"| '''Puntuación final''' || '''25''' || '''31''' |} == Alliniaciones iniciales == <Center> {| {{tablaguapa}} ! width="150px"| Pittsburgh !! Posición !! Posición !! width="150px"| Green Bay |- |colspan="4" align="center"| '''OFENSIVA''' |- | [[Jonathan Scott (American football)|Jonathan Scott]] || colspan="2" align="center"| LT || [[Chad Clifton]] |- | [[Chris Kemoeatu]] || colspan="2" align="center"| LG || [[Daryn Colledge]] |- | [[Doug Legursky]] || colspan="2" align="center"| C || [[Scott Wells]] |- | [[Ramon Foster]] || colspan="2" align="center"| RG || [[Josh Sitton]] |- | [[Flozell Adams]] || colspan="2" align="center"| RT || [[Bryan Bulaga]] |- | [[Ben Roethlisberger]] || colspan="2" align="center"| QB || [[Aaron Rodgers]] |- | [[Rashard Mendenhall]] || colspan="2" align="center"| RB || [[James Starks]] |- | [[Hines Ward]] ||colspan="2" align="center"| WR|| [[Greg Jennings]] |- | Heath Miller || align="center"| TE ||align="center"| WR || [[Donald Driver]] |- | [[Matt Spaeth]] || align="center"| TE || align="center"| WR || [[Jordy Nelson]] |- | [[David Johnson (tight end)|David Johnson]] || align="center"| FB || align="center"| WR || [[James Jones]] |- |colspan="4" align="center"| '''DEFENSIVA''' |- | [[Casey Hampton]] || align="center"| NT || align="center"| LDE || [[Ryan Pickett]] |- | [[Brett Keisel]] || align="center"| DE || align="center"| NT || [[B.J. Raji]] |- | [[LaMarr Woodley]] || align="center"| LOLB || align="center"| RDE || [[Howard Green (American football)|Howard Green]] |- | [[James Farrior]] || align="center"| LILB || align="center"| DE || [[C. J. Wilson (defensive end)|C.J. Wilson]] |- | [[Lawrence Timmons]] || align="center"| RILB || align="center"| LOLB || [[Clay Matthews III]] |- | [[James Harrison (American football)|James Harrison]] || align="center"| ROLB || align="center"| LILB || [[A.J. Hawk]] |- | [[Bryant McFadden]] || align="center"| LCB || align="center"| RILB || [[Desmond Bishop]] |- | [[Ryan Clark (American football)|Ryan Clark]] || align="center"| FS || align="center"| ROLB || [[Frank Zombo]] |- | [[Troy Polamalu]] || align="center"| SS || align="center"| LCB || [[Charles Woodson]] |- | [[Ike Taylor]] || align="center"| RCB || align="center"| FS || [[Nick Collins]] |- | [[William Gay (cornerback)|William Gay]] || align="center"| CB || align="center"| RCB || [[Tramon Williams]] |- |} </center> == Enllaces esternos == * [http://www.superbowl.com Official Super Bowl website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213155803/http://www.southfloridasuperbowl.com/ |date=2009-02-13 }} * [http://www.nfl.com Sitiu oficial de la NFL] * [http://www.steelers.com Sitiu oficial de los Acereros de Pittsburgh] * [https://web.archive.org/web/20171002093036/https://steelersfever.com/ Steelers Fever – Noticies de los Acereros de Pittsburgh] * [http://www.sportsecyclopedia.com/nfl/pitt/steelers.html Sports Y-Cyclopedia.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203223042/http://www.sportsecyclopedia.com/nfl/pitt/steelers.html |date=2007-02-03 }} * [http://www.packers.com/ Green Bay Packers] Sitiu web oficial de los Green Bay Packers * [http://www.nfl.com/teams/greenbaypackers/profile?team=GB Green Bay Packers] at the [[National Football League]] Official Homepage == Referencies == <small>{{llistaref}}</small> {{Tradubot|Super Bowl XLV}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Deporte n'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Super Bowl|Super Bowl 045]] [[Categoría:Deporte en 2011]] 0zz73u881f32n4a7lnbktrr064vwepa 0 112252 4503130 4468110 2026-07-07T21:49:40Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503130 wikitext text/x-wiki {{equipu |pattern_b1=_whitehalf|pattern_ra1= |leftarm1=AAD0FF|body1=AAD0FF|rightarm1=FFFFFF|shorts1=FFFFFF|socks1=AAD0FF |pattern_la2=|pattern_b2=_whitesquares|pattern_ra2= |leftarm2=FF0000|body2=FF0000|rightarm2=FF0000|shorts2=FF0000|socks2=FF0000 }} La '''Sociedad Deportiva Compostela''' ye un [[club de fútbol]] [[España|español]] con sede en [[Santiago de Compostela]], [[provincia de La Coruña|La Coruña]]. Foi fundáu en 1928 pol santiagués [[Ramón Castromil Casal|Ramón Castromil]] sol nome de ''Compostela Foot-ball Club''.<ref name=HISTORIA>{{cita web |autor=La Futbolteca|títulu=Historia de la Sociedad Deportiva Compostela|url=http://lafutbolteca.com/sociedad-deportiva-compostela/|fechaaccesu=26 d'avientu de 2012}}</ref> Participa na [[Tercer División d'España]], cuarta categoría del fútbol español, en baxando a ésta na temporada 2015-16. Ta consideráu como unu de los equipos históricos de Galicia por hestoria y tradición,<ref>{{cita web|autor=Conceyu d'Ames|títulu=Bertamiráns FC recibe al líder de la categoría, la SD Compostela|url=http://www.concellodeames.org/nova.php?idioma=es&noticia=7226&sec=32|fechaaccesu=27 d'avientu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140901022850/http://www.concellodeames.org/nova.php?idioma=es&noticia=7226&sec=32|fechaarchivu=2014-09-01}}</ref> siendo'l cuartu equipu de la Comunidá n'apostar la [[Primer División d'España|Primer División]], máxima categoría de la [[Lliga Nacional de Fútbol Profesional]] tres el [[Real Club Celta de Vigo]], el [[Real Club Deportivo de La Coruña]] y el [[Pontevedra Club de Fútbol]],<ref group="n">El R. C. Celta de Vigo xubió a la Primer División per primer vegada na temporada 1939-40, el R. C. Deportivo de La Coruña na 1941-42 y el Pontevedra C. F. na 1963-64, ente que la S. D. Compostela consiguir por primer vegada na temporada 1994-95.</ref> y asitiándose como'l tercer meyor equipu gallegu na [[Clasificación histórica de la Primer División d'España|clasificación histórica de La Lliga]] tres deportivistas y vigueses magar apostala un total d'apenes cuatro temporaes. La historia del club vivió dellos altibaxos dende la so fundación, dende la que llegó a vivir delles desapaiciones y refundaciones, hasta conoce-y -y güei día pol nome de ''Sociedad Deportiva Compostela'', nome históricu del club, que volvió adoptar tres la última refundación nel añu 2006 por cuenta de una estratexa llevada a cabu gracies a la fundación del [[Campus Stellae]] per parte d'antiguos directivos y del ex presidente del club [[José María Caneda]]. El club tien una seición femenina oficialmente dende l'añu 2011, y anguaño milita nel Grupu I de la [[Segunda División Femenina d'España|Segunda División]], segunda categoría del [[fútbol femenín]] d'España.<ref>{{cita web |url=http://ffemenino.es/2-grupu-1|títulu=Segunda División Femenina Grupu I|autor=Fútbol Femenino|fechaaccesu=27 d'avientu de 2012}}</ref> El club femenín yera enantes conocíu como ''Pedras de Santiago'' hasta que por entueyos qu'amenaciaben la so sobrevivencia, foi incorporáu a la disciplina del la «Esedé» de mano del presidente [[Antonio Quinteiro Canedo|Antonio Quinteiro]].<ref name=FEMENÍN>{{cita web |autor=Fútbol Femenino|títulu=S. D. Compostela Femenín|url=http://ffemenino.es/component/joomsport/team/12/32?Itemid=159|fechaaccesu=27 d'avientu de 2012}}</ref> Amás, el club cunta con [[Fútbol base de la Sociedad Deportiva Compostela|categoríes inferiores]] onde formar a nuevos futbolistes pal primer equipu dende la [[Fútbol base#Categoríes|categoría pre redrueyu]]. == Historia == === Oríxenes y primeres décades (1928-1962) === Nel añu [[1928]] dellos estudiantes de [[Santiago de Compostela]] deciden fundar de la mano de [[Ramón Castromil Casal]] el '''Compostela Foot-ball Club'''. La evolución del fútbol compostelano perviviría na Serie B la rexonal gallega hasta l'españíu de la [[Guerra Civil Española]], cuando'l club yera consideráu'l meyor equipu de la ciudá. Xugaba los sos partíos nel antiguu campu d'[[A Choupana]], en Santa Isabel, onde xugadores como Pachuco, [[Jesús Porto Aldrey|Jesús Porto]],<ref>{{cita web|autor=Diariu [[El Correo Gallego]]|títulu=Torna una vieya gloria|url=http://www.elcorreogallego.es/santiago/ecg/corréu-fai-25-anos/idEdicion-2010-08-01/idNoticia-575011/|fechaaccesu=28 d'avientu de 2012}}</ref> los hermanos Pombo, el mesmu Ramón Castromil y el futuru refundador de la entidá, [[Elisardo García]], fueron dellos de los futbolistes destacaos de la «Esedé»<ref group="n">El club ye conocíu como «Esedé» en referencia a les sigles S. D., de Sociedad Deportiva.</ref> de la pre-guerra. A empiezos de los [[década de 1940|años 40]], Ramón Castromil vuelve fundar el club con poco ésitu por cuenta de les dificultaes de la posguerra, viendo como l'antiguu estadiu d'A Choupana sumía pa construyise nel so llugar l'Hospital Gil Casares. Nesa dómina, el decretu del Estáu que torgaba los estranxerismos camuda'l nome del club a ''Compostela Club de Fútbol'', siendo popularmente conocíu como ''Club Compostela''.<ref name=HISTORIA/> Finalmente, la importancia adquirida pol club años tras sume en 1946 cuando se ve superáu pola relevancia del [[Club Deportivo Santiago]], antiguu Racing Club San Llorienzo, y acaba sumiendo en desterciu d'ésti y del [[Arenal Sport Club|Club Arenal]].<ref name=HISTORIA/> === Nacencia de la Sociedad Deportiva (1962-Act.) === Cola desapaición del Club Santiago na temporada 1961-62, y cola escasa relevancia qu'apurría'l Club Arenal a la ciudá de Santiago, dellos ex socios del desapaecíu Club Compostela deciden fundar una nueva entidá'l [[26 de xunu]] de [[1962]], empezando de nuevu nes divisiones rexonales de [[Galicia]], sol nome de '''Sociedá Recreativa Compostela'''. El [[28 d'ochobre]] del mesmu añu, el Club Arenal fundir cola S. R. Compostela pasando'l club a denominase como '''Sociedad Deportiva Compostela''' y pasando el Club Arenal a desempeñar les funciones d'equipu filial. Tres dellos años en [[Tercer División d'España|Tercer División]], llogra'l so ascensu a la [[Segunda División B d'España|Segunda División "B"]] la temporada na qu'ésta foi creada, 1977-78. En [[1990]] el club sufrió una gran reestructuración cola llegada del ex propietariu, [[José María Caneda]], y el fichaxe d'un nuevu entrenador, [[Fernando Castro Santos]]. Na 1989-90 torna a la Segunda División B y tan solo una temporada dempués, la 1990-91, llogró'l so ascensu a la [[Segunda División d'España|Segunda División]] en quedando terceru na fase regular y quedar primero nel grupu d'ascensu, superando a otros rivales de grupu como'l [[Club Deportivo Alcoyano|Alcoyano]], el [[Club Deportivo Badajoz]] y el [[Deportivo Alavés]]. L'equipu permaneció en Segunda División 3 temporaes, hasta qu'en 1993-94 quedó terceru y pudo xugar la promoción d'ascensu a [[Primer División d'España|Primer División]] frente al [[Rayo Vallecano]]. Tres 2 partíos qu'acabaron con empate, túvose que llegar a un terceru en campu neutral (l'[[Estadiu Carlos Tartiere (1932)|Estadiu Carlos Tartiere]] d'[[Uviéu]]) que concluyó con una victoria compostelana por 3 a 1, con goles d'[[Christopher Ohen|Ohen]] (2) y José. La plantía titular que llogró l'ascensu a Primer taba compuesta por Iru, Modesto II, Tocornal, Modesto I, Bellido, Bodelón, Abadía, Fabiano, Lucas, [[Christopher Ohen|Ohen]] y Suso Moure.<ref>[https://www.elmundo.es/papel/hemeroteca/1994/06/02/deportes/5429.html El Compostela abrasa al Rayo] (El Mundo, 2.6.1994)</ref> La derrota supúnxo-y al so contrincante, ''el Rayo'' un gran contratiempu más l'agregu de la salida de la so gran estrella y "última" esperanza Hugo Sánchez. Xugó na [[Primer división española]] cuatro temporaes siguíes, dende 1994 hasta 1998. Tres 7 años de [[Fernando Castro Santos]] como entrenador del Compostela, pa la temporada 1995-96 l'equipu fichó como entrenador a [[Fernando Vázquez]]. Esi mesmu añu l'equipu robla la so meyor temporada, aportando a subcampeón d'iviernu solu por detrás del Atlético al términu de la primer vuelta, y terminando décimu na que sería la so meyor temporada. L'equipu caltuvo trés temporaes más, hasta que terminó nuna mala posición na temporada 1997-98 y baxó a Segunda en perdiendo na promoción contra'l [[Villarreal CF]] pol valor de los goles fora de casa (0-0 n'El Madrigal y 1-1 en San Llázaro). Tres el descensu a Segunda división José María Caneda tomóse'l descensu como una temporada de transición ya intentó que'l club volviera xubir. Pa esto nun remacarió en gastos, caltuvo gran parte de la plantía anterior y fichó a otros con muncho nome, como los internacionales Nando y Radchenko. Sicasí, el club quedó octavu y les deldes empezaron a faese patentes. Les siguientes temporaes l'equipu tendría entueyos na tabla y terminó baxando a Segunda B. Nesa división volvió cometese'l mesmu error de caltener a la plantía del añu pasáu colos mesmos sueldos, y les deldes del equipu crecieron hasta'l puntu de tener entueyos nos pagos. Aun así, l'equipu terminó terceru en 2001-2002 y superó na liguilla d'ascensu al [[Mérida UD]], [[Valencia B]] y [[Barcelona B]]. La última temporada del equipu na élite profesional foi la 2002-03, na temporada del so regresu a Segunda. L'equipu, dirixíu por [[Luis Ángel Duque]], terminó novenu a pesar de que los xugadores tuvieron tola temporada ensin cobrar. L'impagu de les deldes a xugadores agravóse cuando un xuez, a falta de 2 díes pa concluyir el plazu d'inscripción pa siguir en segunda. El propietariu Caneda nun pagó y l'equipu baxó a [[Segunda B]] en favor del [[Club Deportivo Leganés|CD Leganés]].<ref>[https://archive.today/20120702231545/http://www.libertaddigital.com/deportes/el-compostela-baxa-a-segunda-b-por impagu-de-les deldes-a-los xugadores-1275767641/ El Compostela baxa a Segunda B por impagu de les deldes a los xugadores] (Libertad Digital, 31.7.2003)</ref> Un añu dempués, la marcha de los xugadores que nun percibieron les deldes dexó a la plantía con pocos efectivos nun añu nel qu'inclusive'l club tuvo a puntu de sumir.<ref>[http://www.galegos.info/victor-manuel-basadre-orozco Perfil de Víctor Basadre] (Galegos.info</ref> === Lliquidación del club === [[Ficheru:Compos vs Lugo.jpg|thumb|right|Partíu ente Compostela y Lugo de la temporada 2009-10.]] La SD Compostela termina la temporada 2003-04 en penúltima posición del grupu II de [[Segunda B]], polo que-y correspondía empecipiar la temporada 2004-05 en Tercer División, pero l'impagu de les deldes contraíes, envaloraes en más de mil millones de pesetes, con xugadores y empreses provoca'l descensu automáticu a la Rexonal Preferente. Esi añu la xunta xeneral d'accionistes aprueba liquidar la entidá, magar la oposición de dellos socios y del ex presidente, José María Caneda. El procesu llega al so fin nel branu de 2006, cola puya pública de tolos bienes del equipu, incluyíos tolos trofeos del club, la marca "SD Compostela", accesorios de llavandería, coches del club o sistemes de calefacción.<ref>[http://www.elcorreogallego.es/index.php?idEdicion=168&idNoticia=50608. Poner en marcha la puya de los bienes del Compostela] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307100101/http://www.elcorreogallego.es/index.php?idEdicion=168&idNoticia=50608. |date=2012-03-07 }} (El Correo Gallego, 01.06.2006)</ref> L'ex presidente José Albarrán pagó 61.000 euros por tolos trofeos llograos pol equipu nos sos más de 40 años d'historia.<ref>[https://web.archive.org/web/20140904101306/http://www.galiciahoxe.com/index_2.php?idEdicion=202&idNoticia=61618 L'ex presidente José Albarrán va pagar 61.260 euros polos trofeos de la SD] (Galicia Hoxe, 4.7.2006)</ref> === Resurdimientu === Coles mesmes que s'empecipiaba'l procesu de lliquidación de la SAD Compostela, crear en Santiago de Compostela otru club (Campus Stellae) que ye'l que ''heredería'' los derechos deportivos del club compostelanu so la fórmula de cesión. L'ex presidente José María Caneda adquirió na puya pública'l nome "SD Compostela", y darréu pasó a ocupar la presidencia del Campus Stellae. Esta operación dexó ''refundar'' l'equipu, yá que xurídicamente trátase d'otru club (Campus Stellae) qu'escarez de deldes y que namái utiliza la marca deportiva "SD Compostela". Esto déxa-y competir en categoríes nacionales con esti nome, magar la oposición de los alministradores del equipu.<ref>[http://www.lavozdegalicia.es/hemeroteca/2006/09/07/5087807.shtml El alministradores desautoricen a Caneda ] (La Voz de Galicia, 07.09.2006)</ref> El club empecipió la temporada 2008-09 en [[Tercer División d'España - Grupu I|Tercer División]], coles mires de xubir a la [[Segunda División B]]. Caneda, nuna charra ufiertada na facultá d'económiques de la Universidá de Santiago de Compostela aseguró que'l so oxetivu yera llevar l'equipu a primer división en solu 5 años{{ensin referencies}}. La temporada 2008/09 llogró xubir a [[Segunda División B]] en proclamándose campeón del so grupu de Tercera ya imponese al [[Atlético de Monzón|Monzón]] na promoción d'ascensu. La temporada 2009/10 nun hai foi nada bona pa la SD Compostela. Xugadores amenaciando de fuelga, munches deldes y un mal entamu de lliga, condergaron práuticamente a la SD Compostela al descensu, que se fixo oficial a falta d'unes xornaes pal final de la lliga. La temporada foi mala pero tuvo los sos bonos momentos, como ser el primer equipu en puntuar, n'[[Estadiu Municipal de Ipurua|Ipurua]] d'[[SD Eibar|Eibar]], en diendo perdiendo 2-0, y a la fin empatar a dos, o la victoria en Pasarón contra'l Pontevedra por 1-2. Nesta nefasta temporada la policía nacional llegó a aprucir un entrenamientu pa pidir los papeles a los xugadores.<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2010/02/10/futbol/mas_futbol/1265795598.html|autor=Diariu Marca |títulu=La Policía apruz nel entrenamientu de la SD Compostela pa pidir los papeles a los xugadores}}</ref><sup>,</sup><ref>{{cita web|títulu=Praterías, de fonte del suañu de Lorca a Cibeles compostelanista|url=http://www.elcorreogallego.es/deportes/futbol/futbol-2-b/ecg/praterias-fonte-sueno-lorca-cibeles-compostelanista/idEdicion-2009-06-01/idNoticia-432629/|autor=El Correo Gallego|fecha=1 de xunu de 2009}}</ref> === Fundimientu: II Parte === Na temporada 2010/11, el Compostela vuelve a Preferente, ante los impagos, y Caneda retírase como presidente del club dexando sitiu al abogáu, Sr.Gayoso como nuevu dirixente del club. Gayoso duraría escases selmanes nel cargu, recuperando de nuevu la presidencia'l polémicu dirixente Caneda. La FGF encamentó al club a utilizar el so nome real (S.D. Campus Stellae) y non una marca comercial adquirida en puya (S.D. Compostela SAD). Na actualidá 2011 Caneda dexó de nuevu'l club de forma "definitiva" y agora el cargu del club en Preferente, ye responsabilidá del empresariu Antonio Quinteiro, qu'asumió les deldes del club y recuperó pa competir el nome de SD Compostela. Tamién cunta con un equipu femenín que milita na [[Primer Nacional]]. === Resurdimientu II Parte === Una directiva anovada, procedente del área empresarial y profesional, conocedora del mundu futbolísticu, fíxose cargu del equipu a empiezos de 2011 n'alquiriendo tolos derechos llegales, arreglar les deldes y llograr la recuperación del nome fundacional. La entidá vuelve denominase SD Compostela y tien ente los sos retos inmediatos volver a les categoríes mayores col sofitu de tola ciudá y contorna. Dempués de 2 años en Preferente'l club ye campeón y xube a [[Tercer División d'España - Grupu I|Tercer División]] la temporada 2011/12. Tan solo un añu más tarde, consigue terminar la fase regular de Tercer División ocupando'l tercer puestu, que otorgar el derechu a participar nel playoff d'ascensu a Segunda División B. El 30 de xunu de 2013 consigue l'allampáu ascensu a la categoría de bronce del fútbol español en superando al CD Cieza (2-0 y 0-2) na tercer ronda de la fase d'ascensu, esaniciando enantes al CD Ebro y a la AD San Juan. Na so vuelta a la Segunda División B acaba la temporada na decimotercer posición, llogrando asina l'oxetivu de la permanencia entamada a principiu de temporada. Na temporada 2014/15 facer colos servicios del entrenador Iñaki Alonso pa intentar el saltu de categoría a la Segunda División.Tres una temporada bastante regular l'equipu acaba sestu nun consiguiendo l'ascensu pero si la clasificación pa la Copa del Rei. La temporada 2015/2016 l'equipu sale a competir coles mires de clasificase al Playoff d'ascensu. Un mal empiezu xuníu a una temporada bastante mala dexa al equipu bien lloñe del so oxetivu entrando en posiciones de descensu mientres tola temporada, quedando matemáticamente baxáu'l 1 de mayu ante'l [[Racing de Santander]] nel Sardineru. == Estadiu == [[Ficheru:Estadio_Multiusos_de_San_Lazaro.jpg|thumb|250px|L'[[Estadiu Multiusos de San Lázaro]], campu de la S. D. Compostela.]] Anguaño'l club apuesta los sos alcuentros como llocal nel [[Estadiu Multiusos de San Llázaro]], un estadiu multiusos obra del doctor arquiteutu [[Andrés Fernández-Albalat Lois]] y cuenta con capacidá pa 13.000 espectadores, ye de yerba natural y tien unes dimensiones de 105 x 68 metros. Asítiase na Avenida de Fernando Cases Novoa, al noroeste de la ciudá, nel barriu de [[San Llázaro (Santiago)|San Llázaro]]. El terrén de xuegu atópase arrodiáu per una pista d'atletismu, ente que na redoma del mesmu, el club dispón d'un campu de fútbol amiesto pa los entrenamientos, con unes dimensiones de 105 x 68 metros. Cuenta con un aparcamientu alredor del estadiu con una capacidá pa 2.000 vehículos. El recintu foi inauguráu'l [[24 de xunu]] de [[1993]] entamándose pa la fecha un tornéu cuadrangular nel que participen el [[Real Club Deportivo de La Coruña|R. C. Deportivo de La Coruña]], el [[Club Deportivo Tenerife|C. D. Tenerife]], el [[Santos Futebol Clube|Santos F. C.]], y el [[Club Atlético River Plate|C. A. River Plate]], siendo'l [[Brasil|brasilanu]] «[[Bebeto]]» el primer goliador de la hestoria del estadiu.<ref name=HISTORIA/> La primer vegada que'l club local xugó nel estadiu foi un partíu de pretemporada frente al [[Real Uviéu]] ente que'l primer gol oficial nel mesmu correspondió a la S. D. Compostela na victoria na segunda xornada de la [[Segunda División d'España 1993/94|temporada 1993-94]] frente al [[Club Deportivo Leganés|C. D. Leganés]] por 2-1 siendo [[Fabiano Soares Pessoa|Fabiano]], emblemáticu xugador de la historia del club, el primer goliador del alcuentru.<ref>{{cita web |autor=Futbol Me|títulu=Segunda División 1993-94|url=http://www.futbolme.com/com/5/h_temporada.asp?id_tou tornéu=523|fechaaccesu=27 d'avientu de 2012}}</ref> Hasta la inauguración del nuevu estadiu, l'equipu xugó en distintos campos de la ciudá, siendo'l más recordáu'l [[Estadiu Municipal de Santa Isabel]], al qu'aportó en xugando primeramente en campos como'l de la Residencia Universitaria o'l primerizu campu d'[[A Choupana]]. == Himno == * Letra del Dr. Sixto y música de [[Manuel Muñiz Tubío]], de la Orquesta Compostela. == Xugadores == Más presencies nel club Solo en Primer División {| {{tablaguapa}} |- ! Nᵘ !! Nome !! Partíos |- | '''1ᵘ''' || {{bandera|Brasil}} [[Fabiano Soares Pessoa]] || 146 |- | '''2ᵘ''' || {{bandera|Francia}} [[Franck Passi]] || 142 |- | '''3ᵘ''' || {{bandera|España}} [[Ángel Lecumberri García]] || 140 |- | '''4ᵘ''' || {{bandera|España}} [[Javier Bellido]] || 137 |- | '''5ᵘ''' || {{bandera|España}} [[José Ignacio Fernández Palacios]] || 125 |} Máximos goliadores Solo en Primer División {| {{tablaguapa}} |- ! Nᵘ !! Nome !! Goles |- | '''1ᵘ''' || {{bandera|Nixeria}} [[Christopher Ohen]] || 48 |- | '''2ᵘ''' || {{bandera|Bulgaria}} [[Luboslav Penev]] || 32 |- | '''3ᵘ''' || {{bandera|Dinamarca}} [[Bent Renè Christensen Arensøy]] || 24 |- | '''4ᵘ''' || {{bandera|Brasil}} [[Fabiano Soares Pessoa]] || 17 |- | '''5ᵘ''' || {{bandera|España}} [[Javier Bellido]] || 12 |} == Datos del club == === Denominaciones === A lo llargo de la so historia, el Compostela vio como'l nome del club variaba por diverses circunstancies hasta la denominación actual de Sociedad Deportiva Compostela, vixente dende 2011.<ref group="n">El club yá usó tal denominación nel pasáu del club.</ref> El club formar sol nome oficial de Compostela Foot-ball Club, cuando en 1928 créase'l club baxo mano d'unos estudiantes de la ciudá. De siguío se listan les distintes denominaciones de les que dispunxo'l club a lo llargo de la so historia: * '''Compostela Foot-Ball Club''': (1928-41) <small>''Nome oficial na so fundación.''</small> * '''Compostela Club de Fútbol''': (1941-46) <small>''Tres la instauración de la [[dictadura de Francisco Franco]] produzse una [[idioma español|castellanización]] de los [[anglicismos]].''</small> * '''Sociedad Recreativa Compostela''': (1962-62) <small>''Nome oficial nel so refundación.''</small> * '''Sociedad Deportiva Compostela''': (1962-94) <small>''Renomáu tres la fusión col Club Arenal.''</small> * '''Sociedad Deportiva Compostela S. A. D.''': (1994-07) <small>''El club convertir en Sociedá Anónima Deportiva.''</small> * '''Sociedad Deportiva Campus Stellae S. A. D.''': (2007-11) <small>''El club sume pero caltiénse vivu en baxu'l nome del club Campus Stellae.''</small> * '''Sociedad Deportiva Compostela S. A. D.''': (2011-Act.) <small>''El club se renombra so la so antigua denominación.''</small> === Palmarés y datos estadísticos resumíos === {{AP|Trayeutoria de la Sociedad Deportiva Compostela|l1=Trayeutoria de la Sociedad Deportiva Compostela|Palmarés de la Sociedad Deportiva Compostela|l2=Palmarés de la Sociedad Deportiva Compostela}} {{VT|Historial de partíos de Lliga de la Sociedad Deportiva Compostela|l1=Historial de partíos de Lliga de la S. D. Compostela}} {|align="left" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse; width="1100" |- align=center bgcolor=#000066 style="color:white;" !rowspan=2|S. D. Compostela en Lliga !colspan=2|1ª división !colspan=2|2ª división !colspan=2|2ª división B !colspan=2|3ᵉʳ división |- align=center bgcolor=#000066 style="color:white;" |Datos |Notes |Datos |Notes |Datos |Notes |Datos |Notes |- align=left |Temporaes |<center>'''4'''</center> |<center>1994-98</center> |<center>'''7'''</center> | |<center>'''14'''</center> | |<center>'''19'''</center> | |- align=left |Meyor clasificación en Lliga |<center>'''10º'''</center> |<center>[[Primer División d'España 1995/96|1995-96]]</center> |<center>'''3º'''</center> |<center>[[Segunda División d'España 1993/94|1993-94]]</center> |<center>'''3º'''</center> |<center>[[Segunda División B d'España 2001/02|2001-02]]</center> |<center>'''1º'''</center> |<center>[[Tercer División d'España 1989/90|1989-90]]</center> |- align=left |Peor clasificación en Lliga |<center>'''17º'''</center> |<center>[[Primer División d'España 1997/98|1997-98]]</center> |<center>'''xº'''</center> | |<center>'''xº'''</center> | |<center>'''xº'''</center> | |- align=left |Puestu históricu'''<ref group="n">Participantes na hestoria de la Lliga Española, incluyendo equipos antes de fundise o sumir</ref><sup>,</sup><ref>{{cita web |url=http://www.rankinghistorico.es/ |títulu=Dato Históricos de la Lliga de Fútbol Español |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170919172414/http://rankinghistorico.es/ |fechaarchivu=2017-09-19 }}</ref> |<center>'''[[Clasificación histórica de la Primer División d'España|40º]]'''</center> |<center>59 equipos</center> |<center>'''[[Clasificación histórica de la Segunda División d'España|63º]]'''</center> |<center>161 equipos</center> |<center>'''[[Clasificación histórica de la Segunda División B d'España|80º]]'''</center> |<center>343 equipos</center> |<center>'''[[Clasificación histórica de la Tercer División d'España|288º]]'''</center> |<center>1576 equipos</center> |- align=left | colspan="9" style="text-align:center; color:red;" | <small>''Datos actualizaos a [[2 de mayu]] de 2012.</small> |} <small><center>''Fuentes: LFP Lliga de Fútbol Profesional BBVA. [http://www.futbolme.com/com/5/h_equipu.asp?id=1376 FutbolMe]''</small></center> * '''Temporaes en Rexonal''': 11 === Datos en primer división === * '''Temporaes en [[Primer División española|1ª]]''': 4 * '''Meyor puestu en [[Primer División española|1ª]]''': 10º (95-96) * '''Partíos xugaos''': 160 * '''Partíos ganaos''': 52 * '''Partíos empataos''': 45 * '''Partíos perdíos''': 63 * '''Goles a favor''': 143 * '''Goles en contra''': 231 * '''Puntos consiguíos''': 212 * '''Mayor goliada consiguida''': [[Real Club Deportivo de La Coruña|Deportivo]] 2 - SD Compostela 6 (Xornada 37, 97-98) * '''Mayor gana encaxada''': [[Club Deportivo Tenerife|CD Tenerife]] 6 - SD Compostela 0 (Xornada 1, 96-97) == Palmarés resumíu == === Torneos nacionales === * '''[[Tercer división española]] (4)''': 1963-64, 1979-80, 1989-90, 2008-09 * '''[[Preferente Autonómica de Galicia]] (2)''': 2007-08, 2011-12 * '''Serie A Rexonal de Galicia (3):''' 1962-63, 1970-71, 1975-76 * '''Serie A Rexonal de Galicia - Grupu Norte (1):''' 1962-63 * Subcampeón de [[Tercer división española]] (2): 1964-65, 1967-68 * Subcampeón de la Serie A Rexonal de Galicia (2): 1973-74, 1974-75 === Torneos amistosos === * '''[[Trofeo Concepción Arenal]] (1):''' [[1993]] * '''[[Troféu Emma Cuervo]] (1):''' [[1995]] == Notes y referencies == === Notes === {{llistaref|group="n"}} === Referencies === {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://sdcompostela.com/ Páxina oficial del club] * {{Enllaz rotu|1=Imáxenes de la historia del fútbol gallego |2=http://www.elcorreogallego.es/semeyes/ecg/exposicion-historia-futbol-santiago/idGaleria-1960/idImagen-8/ |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://sd-compostela.blogspot.com.es/ Web non oficial de la SD Compostela] {{Tradubot|Sociedad Deportiva Compostela}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Equipos de fútbol de Galicia]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] j6g4d3grufkka8ir0mwafxiba0xoa89 0 112277 4503170 4496928 2026-07-08T01:34:30Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503170 wikitext text/x-wiki {{equipu | pattern_la1 = _sporting2425h | pattern_b1 = _sporting2425h | pattern_ra1 = _sporting2425h | pattern_sh1 = _shorts | pattern_so1 = _socks | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _sporting2425a | pattern_b2 = _sporting2425a | pattern_ra2 = _sporting2425a | pattern_sh2 = _shorts | pattern_so2 = _socks | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _sportingcp2425t | pattern_b3 = _sportingcp2425t | pattern_ra3 = _sportingcp2425t | pattern_sh3 = _sportingcp2425t | pattern_so3 = _socks | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 }} El '''Sporting Clube de Portugal''' (oficialmente en [[Idioma portugués|portugués]], '''Sporting Clube de Portugal''') ye un club polideportivu de [[Portugal]] fundáu'l [[1 de xunetu]] de [[1906]]. El so equipu de [[fútbol]] xuega na [[Primer División de Portugal]] y visti camiseta verde y blanca a franxes horizontales, con pantalón negru. El lema del Sporting Clube de Portugal ye ''esfuerciu, dedicación, devoción y gloria''. A nivel llocal, llogró 18 campeonatos de primer División, amás de 20 ediciones de la [[Copa de Portugal]] y 8 [[Supercopa de Portugal|Supercopes]]. Esto asitiar terceru nel historial por detrás de [[Sport Lisboa e Benfica|Benfica]], con quien apuesta'l [[Clásicu de Lisboa]], y de [[Fútbol Club Porto|Porto]], l'otru club grande de Portugal. A nivel internacional, el Sporting de Portugal llogró la [[Recopa d'Europa]] [[Recopa d'Europa 1963-64|1963/64]] y rematáu segundu na [[Copa de la UEFA]] 2004/05. Ye'l primer club con más medayes ganaes polos sos atletes nos [[Xuegos Olímpicos]], y el segundu club con más títulos ganaos en tolos deportes que práutica o que prauticó, por detrás del [[Futbol Club Barcelona]].<ref>{{cita web|url=http://es.fifa.com/classicfootball/clubes/club=44170/index.html|títulu=Sporting de Portugal, Lleones a la chisba|fechaaccesu=22 de febreru de 2012|editorial=fifa.com}}</ref> L'academia de Sporting clube de Portugal ye reconocida en tol mundu y considerada una de les meyores canteres del Mundu por munchos espertos.<ref name="nuevaeradeportiva1">{{cita web|apellíos1=Regueiro|nome1=Miguel|títulu=Academia Sporting Clube de Portugal|url= http://www.nuevaeradeportiva.com/2014/07/academia-sporting-clube-de-portugal.html|obra=Nueva Era Deportiva|fecha=16 de xunetu de 2014|fechaaccesu=2 de xunu de 2015}}</ref><ref>{{cita noticia|apellíos1=FERNÁNDEZ|nome1=SERGIO|títulu=El Sporting de Portugal gana la Eurocopa de les canteres|url=https://www.marca.com/2012/06/14/futbol/eurocopa_2012/portugal/1339669077.html|fechaaccesu=2 de xunu de 2015|axencia=Marca|fecha=14/06/12}}</ref> Esto consiguir cola meyor rede de ojeadores de Portugal y entrenadores cualificaos na formación de futbolistes.<ref name="nuevaeradeportiva1"/> Formáronse xugadores como [[Cristiano Ronaldo]], [[Ricardo Quaresma]], [[Luís Figo]], [[Paulo Futre]] y [[Luís Carlos Almeida da Cunha|Nani]]. == Historia == === Fundación (1902-1930) === [[Ficheru:Fundadores do Sporting.jpg|thumb|250px|right|Fundadores del Sporting.]] Sporting Clube de Portugal, tien los sos oríxenes en xunu de 1902, cuando los mozos Francisco da Ponte, Horta Gavazzo y el so hermanu José María decidieron crear el ''Sport Club de Belas''. Esti club, el primer antepasáu del Sporting, xugó namái un partíu y a la fin del branu del añu, eslleióse. Dos años más tarde, la idea de crear un club de fútbol foi restablecíu, y esta vegada, colos hermanos Gavazzo xuníos por José Alvalade y José Stromp, nuevu club, el ''Campo Grande Football Club'', foi fundáu. Xuega los sos partíos na finca del Vizconde de Alvalade, el güelu de José Alvalade, cola sede del club allugáu na casa de Francisco Gavazzo. Mientres dos años, el club desenvolvió una intensa actividá en dellos deportes, fútbol, [[tenis]] y [[esgrima]]. El club tamién entamó fiestes y díes de campu. Col tiempu, mientres una comida campestre, el 12 d'abril de 1906, españaron discutinios, una y bones dellos miembros defendieron que'l club namái se centró na organización de picnics y eventos sociales, con otru grupu de defensa de que'l club tien de centrase na práutica de deportes nel so llugar. Dalgún tiempu dempués, José Gavazzo, [[José Alvalade]] y otros 17 miembros abandonaron el club, con esta última frase<blockquote>"Voi tener conmigo al mio güelu y él va dame'l dineru pa faer otru club."<ref>{{cita web |url=http://www.sporting.pt/en/club/museum/featured-areas|títulu=Featured Areas <nowiki>|</nowiki> Official website of Sporting Clube de Portugal|fechaaccesu=24 de febreru de 2016|sitiuweb=[[Official website of Sporting Clube de Portugal]]|idioma=en}}</ref></blockquote> [[Ficheru:Sporting Lisboa 1916.jpg|thumb|250px|El Sporting mientres una visita a Madrid, España, en 1916.]] Como tal, un nuevu club, ''Campo Grande Sporting Clube'', foi fundáu. El Vizconde de Alvalade, que'l so dineru ayudó a financiar el club, foi'l primer presidente del Sporting.<ref>{{cita web |url=http://www.sporting.pt/pt/clube/historia/resumo|títulu=Resumo <nowiki>|</nowiki> Site oficial do Sporting Clube de Portugal|fechaaccesu=25 de febreru de 2016|sitiuweb=[[Site oficial do Sporting Clube de Portugal]]|idioma=portugués}}</ref> José Alvalade, como unu de los principales fundadores, pronunció en nome de sigo mesmu y de los sos compañeros de co-fundadores,<blockquote>"Queremos qu'esti club sía un gran club, tan grande como'l más grande n'Europa."<ref>{{cita web |url=http://www.sporting.pt/pt/clube/historia/fundadores|títulu=Fundadores <nowiki>|</nowiki> Site oficial do Sporting Clube de Portugal|fechaaccesu=25 de febreru de 2016|sitiuweb=[[Site oficial do Sporting Clube de Portugal]]|idioma=portugués}}</ref></blockquote> Tres meses más tarde, el 1 de xunetu de 1906, António Félix da Costa Júnior suxirió'l nome de ''Sporting Clube de Portugal'', y esta fecha considerar el Sporting día oficial de la so fundación. L'añu 1907 marcó unos "primeros" pal club, porque Sporting xugó'l primer partíu de fútbol de la so historia'l 3 de febreru, que termina nuna derrota por goliada 5-1 contra'l club de tercer división ''Cruz Negra''; inaugura la so primer sede, conocida como "''Sítio das Mouras''" (los más avanzaos en Portugal nel momentu, fornida con duches, dos pistes de tenis, una pista d'atletismu y un campu de fútbol), el 4 de xunetu; y xugó el primer clásicu de tolos tiempos contra los rivales locales [[Sport Lisboa e Benfica]] (entós conocíu como ''Grupu Sport Lisboa'') el 1 d'avientu.<ref>{{cita llibru|títulu=Sporting Clube Portugal – Fotobiografia por Rui Guedes|fechaaccesu=3 de marzu de 2016|añu=1988|editorial=Publicações Dom Quixote|páxines=7 a 9}}</ref> El club tamién llanzó la so primer tarxeta d'informe'l 31 de marzu de 1922, titulada "''Boletim do Sporting''" (Informe del Sporting), dando les bases pal posterior llamáu "''Jornal do Sporting''", el diariu oficial del club, qu'inda esiste anguaño.<ref>{{cita web|url=http://atascadocherba.com/wp-content/uploads/2014/03/aniversariojornal.jpg|títulu=aniversariojornal.jpg (596×308)|fechaaccesu=6 de marzu de 2016|fecha=31 de marzu de 1922|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151226195416/http://atascadocherba.com/wp-content/uploads/2014/03/aniversariojornal.jpg|fechaarchivu=2015-12-26}}</ref> === Primeros años (1931-1959) === [[Ficheru:European Cup Winners' Cup trophy at Museum Mundo Sporting.JPG|thumb|La Copa de la UEFA Recopa ganada pol Sporting nel Muséu de ''Mundo Sporting''.]] Sporting xugó'l so primer partíu de [[Primeira Liga]] (la 1ra división del fútbol portugués) el 20 de xineru de 1935, ganando 0-6 contra'l [[Académica de Coimbra]]. Un añu más tarde, en 1936, el club tuvo la so derrota más pesada enxamás consiguida contra'l [[Fútbol Club Porto]], perdiendo 10-1. Sporting, sicasí, tomó la revancha un añu dempués, cuando s'humildaren col mesmu equipu con un resultáu de 9-1. En 1941, so la direición del direutor húngaru [[József Szabó (futbolista húngaru)|József Szabó]], el club celebró'l primer títulu de Lliga de la so historia.<ref name=":0">{{cita web |url=http://www.ceroacero.es/news_list.php|títulu=Noticies :: ceroacero.es|fechaaccesu=7 de marzu de 2016|fecha=18 de xunu de 2013|sitiuweb=[[ceroacero.es]]}}</ref> L'equipu de fútbol tuvo'l so apoxéu mientres los años 1940 y 1950. Foi encabezada por [[Fernando Peyroteo]], [[José Travassos]], [[Albano Narciso Pereira]], [[António Jesus Correia]] y [[Manuel Vasques]], nun quintetu moteyáu "Los Cinco violinos".<ref>{{cita web |url=http://www.maisfutebol.iol.pt/efemeride/sporting/o-dia-em-que-os-cinco-violinos-marcaram-12-golos|títulu=O dia em que vos cinco violinos marcaram 12 golos <nowiki>|</nowiki> Maisfutebol.iol.pt <nowiki>|</nowiki> Paixão Pura|fechaaccesu=8 de marzu de 2016|apellíu=Marques|nome=Sara|fecha=16 de febreru de 2015|sitiuweb=[[Paixão Pura]]|idioma=portugués}}</ref> Cola ayuda de los violinos, el Sporting ganó siete títulos de lliga n'ocho temporaes ente 1947 y 1954, incluyendo una de cuatro precedentes nuna fila a partir de 1950-1951 d'equí p'arriba. Fernando Peyroteo, el más conocíu de los "violinos", ye consideráu unu de los meyores xugadores portugueses de tolos tiempos.<ref>{{cita web |url=https://www.dreamteamfc.com/c/cristiano-ronaldo-is-not-portugals-greatest-ever-player-this-man-is/|títulu=Cristiano Ronaldo is NOT Portugal's greatest ever player. This man is... - The Sun Dream Team FC|fechaaccesu=8 de marzu de 2016|apellíu=Bearryman|nome=Edward|sitiuweb=[[The Sun Dream Team FC]]|idioma=en}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.fourfourtwo.com/features/better-messi-pele-muller-how-cristiano-ronaldos-scoring-stacks#:rwB5cG3Wa6XYxA|títulu=Better than Messi, Pele, Muller: How Cristiano Ronaldo's scoring stacks up <nowiki>|</nowiki> FourFourTwo|fechaaccesu=8 de marzu de 2016|apellíu=Flanagan|nome=Chris|fecha=19 d'ochobre de 2015|sitiuweb=[[FourFourTwo]]|idioma=en}}</ref> Sporting y l'equipu yugoslavu [[F. K. Partizan Belgráu]] fixeron historia'l 4 de setiembre de 1955, ente que xugaron el primer partíu de la UEFA Campeón de la Copa de Clubes. El xugador del Sporting João Martins anotó'l primer gol de la competición, a los 14 minutos. El partíu terminó nun empate 3-3.<ref>{{cita web |url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2274124.html|títulu=When Sporting and Partizan broke new ground - UEFA Champions League - News - UEFA.com|fechaaccesu=11 de marzu de 2016|autor=José Nuno Pimentel|fecha=4 de setiembre de 2015|sitiuweb=[[UEFA.com]]|idioma=en}}</ref> Sporting tamién inauguró la so nueva sede, el ''José Alvalade Stadium'', el 10 de xunu de 1956. Esti estadiu foi l'estadiu del club hasta 2003. === Los años d'oru (1960-1995) === [[Ficheru:Hector Yazalde.jpg|thumb|[[Héctor Casimiro Yazalde|Hector Yazalde]], xugador del Sporting Clube de Portugal, y Bota d'Oru en 1974]] Na década del 60, el club ganó la Lliga nes temporaes 1961/62, 1965/66 y 1969/70, ente que se fixo de la Copa de Portugal 1962/63. Esti llogru coperu, dexó-y al club verde y blancu apostar la [[Recopa d'Europa]] de la [[Recopa d'Europa 1963-64|temporada siguiente]], que ganaría, en ganando al [[MTK Budapest FC]] d'Hungría na final. Esta ye la única vegada qu'un equipu portugués ganó un títulu de la Recopa. L'equipu entró nel concursu de ganar a [[Atalanta Bergamasca Calcio]] na fase de clasificación, goliando al club chipriota [[APOEL Nicosia FC]] no que foi la mayor victoria nun solu xuegu de competiciones de la UEFA hasta la fecha: 16-1, un récor qu'entá sigue de pies. Na siguiente ronda, perdió 4-1 ante'l [[Manchester United Football Club]] en [[Old Trafford]] na primer parte, pero fixeron una notable recuperación en casa, ganando 5-0. Nes semifinales, el Sporting esanició a [[Olympique Lyonnais]], y na final al MTK Budapest, nuna final de dos rondes pa ganar el so primer títulu européu. El gol de la victoria foi marcáu por [[João Morais]] d'un saque d'esquina direutu.<ref>{{cita web|url=http://www.uefa.com/competitions/ecwc/news/kind=8192/newsid=3569.html|títulu=uefa.com - UEFA Cup Winners' Cup - News|fechaaccesu=21 de marzu de 2016|fecha=17 d'agostu de 2001|sitiuweb=[[uefa.com]]|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080519112850/http://www.uefa.com/competitions/ecwc/news/kind=8192/newsid=3569.html|fechaarchivu=19 de mayu de 2008}}</ref> Asina, el club de Lisboa llogró'l primer títulu internacional oficial entamáu pola [[UEFA]] na so hestoria. Yá na década del 70, llegaron los campeonatos lligueros de la temporada 1973/74 y 1979/80, amás de los llogros nes Copes de Portugal 1970/71, 1972/73, 1973/74 y 1977/78. Nel planu internacional, el club llegó a les semifinales de la Copa de Campeones de Copa en 1974, pero perdió ante'l futuru campeón, [[1. FC Magdeburg]], d'Alemaña del Este. L'entrenador Inglés [[Malcolm Allison]] llegó al Sporting en 1981, y so la so direición el club ganó'l doblete (Lliga y la Copa de Portugal), en 1982.<ref>{{cita web|url=https://www.publico.pt/noticia/malcolm-allison-19272010-o-treinador-que-gostava-de-viver-pa-el do-futebol-1461321|títulu=Malcolm Allison (1927-2010), o treinador que gostava de viver pa lá do futebol - PÚBLICU|fechaaccesu=21 de marzu de 2016|apellíu=Vaza|nome=Marco|fecha=16 d'ochobre de 2010|sitiuweb=[[PÚBLICU]]|idioma=portugués}}</ref> Ente 1983 y 1987 el club nun vivió grandes llogros, pero a pesar d'aquello, hubo dellos puntos destacaos mientres esti tiempu, sobremanera una victoria 7-1 sobre'l Benfica nel [[Estadiu José Alvalade]] el 14 d'avientu de 1986. Tres 5 años ensin títulos, el Sporting ganó de la mano del inglés [[Keith Burkinshaw]] la Supercopa de Portugal de 1987, ganando al Benfica na final. El Sporting llegó a la semifinal de la [[Copa de la UEFA 1990-91]], perdiendo contra'l [[Inter de Milán]].<ref>{{cita web |url=http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/history/season=1990/index.html|títulu=1990/91: Matthäus makes the difference for Inter - UEFA Europa League - News - UEFA.com|fechaaccesu=21 de marzu de 2016|sitiuweb=[[UEFA.com]]|idioma=en}}</ref> Depués de dellos años en blancu, na temporada 1994-95 el club leonino volvió llograr la Copa de Portugal, ganando 3 a 1 al Marítimu nel duelu decisivu. === Campeón de Lliga y de Copes depués de dellos años (1999-actualidá) === Na [[Primeira Liga 1999-2000]], depués de 5 años ensin consiguir títulos oficiales, el Sporting -dirixíu pol direutor [[Augusto Inácio]]- (un ex xugador de Sporting, que al empiezu de la temporada sustituyó al italianu [[Giuseppe Materazzi]]), ganó'l títulu de Lliga na última xornada con una victoria por 4-0 sobre'l [[Sport Comércio y Salgueiros]], terminando una seca de 18 años.<ref name=":0" /> Nel planu internu, el Sporting nun ganó un títulu de lliga dende 2002, pero llogró victories na [[Copa de Portugal]] en [[Copa de Portugal 2006–07|2007]] y [[Copa de Portugal 2007–08|2008]]. Amás, dempués de 41 años, Sporting llegó per segunda vegada a una final europea, na [[Copa de la UEFA 2004-05|final de la Copa de la UEFA de 2005]]. Xugando nel so propiu terrén, l'equipu, sicasí, perdió 3-1 contra'l club rusu [[PFC CSKA Moscú|CSKA Moscú]]. El club casi algamó otra final europea en 2012, pero foi esaniciáu de la competencia pol [[Athletic Club]], nes semifinales de la [[Lliga Europea de la UEFA 2011-12]].<ref>{{cita web |url=http://www.maisfutebol.iol.pt/-y-at-bilbao-sporting-3-1-cronica|títulu=-Y: At. Bilbao-Sporting, 3-1 (crónica) <nowiki>|</nowiki> Maisfutebol.iol.pt <nowiki>|</nowiki> Paixão Pura|fechaaccesu=27 de marzu de 2016|fecha=26 d'abril de 2012|sitiuweb=[[Paixão Pura]]|idioma=portugués}}</ref> Sporting tamién algamó, per primer vegada, la fase d'octavos de final de la [[Lliga de Campeones de la UEFA]], na temporada 2008-09, pero foi cedíu pol [[FC Bayern München]], nuna derrota total de 12-1. Esto ye llargamente consideráu como unu de los puntos más humillantes de la historia del club.<ref>{{cita web |url=http://www.jn.pt/PaginaInicial/Desporto/Interior.aspx?content_id=1166263|títulu=Sporting sofre humilhação histórica - JN|fechaaccesu=27 de marzu de 2016|apellíu=Melo|nome=Rui Miguel|fecha=11 de marzu de 2009|sitiuweb=[[JN]]|idioma=portugués}}</ref> Amás, años de mala xestión financiera casi conducieron a la desapaición del club. En 2011, el club atropara deldes de más de 276 millones de €.<ref>{{cita web|url=http://www.ionline.pt/399398|títulu=Sporting. Soares Franco pode ser o senhor que se segue na llista das expulsões|fechaaccesu=27 de marzu de 2016|apellíu=Tavares|nome=Isabel|fecha=27 de xunu de 2015|idioma=portugués|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304114319/http://www.ionline.pt/399398|fechaarchivu=2016-03-04}}</ref> Les resultancies nel terrén de xuegu tamién yeren pésimos, col Sporting terminó séptimu - la so posición más baxa na tabla de la lliga - na [[Primeira Liga 2012-13]].<ref>{{cita web |url=http://desporto.sapo.pt/futebol/primeira_lliga/artigo/2013/05/20/o-pior-sporting-de-sempre|títulu=O pior Sporting de sempre - Primeira liga - Futebol - SAPU Desporto|fechaaccesu=27 de marzu de 2016|apellíu=Santiago|nome=Eduardo|fecha=20 de mayu de 2013|sitiuweb=[[SAPU Desporto]]|idioma=portugués}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.publico.pt/desporto/noticia/pacos-afunda-ainda-mais-o-sporting-com-trunfo-em-alvalade-1579621|títulu=Paços de Ferreira deixa Sporting a um ponto da zona de despromoção - PÚBLICU|fechaaccesu=27 de marzu de 2016|apellíu=Curáu|nome=Paulo|fecha=5 de xineru de 2013|sitiuweb=[[PÚBLICU]]|idioma=portugués}}</ref> Dempués d'una inmensa presión dende dientro y fora del club, Luís Godinho Lopes, entós presidente del Sporting, arrenunció.<ref>{{cita web |url=http://desporto.sapo.pt/futebol/primeira_lliga/artigo/2013/02/03/godinho-lopes-demite-se-na-terca-feira|títulu=Godinho Lopes demite-se na terça-feira - Primeira liga - Futebol - SAPU Desporto|fechaaccesu=27 de marzu de 2016|fecha=3 de febreru de 2013|sitiuweb=[[SAPU Desporto]]|idioma=portugués}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.vavel.com/pt/futebol-portugues/313826-guerra-y-paz.html|títulu=Sporting 2013: Guerra y Paz - VAVEL.com|fechaaccesu=27 de marzu de 2016|apellíu=Gomes|nome=Bruno|fecha=26 d'avientu de 2013|sitiuweb=[[VAVEL.com]]|idioma=portugués}}</ref> Bruno de Carvalho foi'l so socesor.<ref>{{cita web |url=https://www.publico.pt/desporto/noticia/bruno-de-carvalho-y-o-novo-presidente-do-sporting-1588913|títulu=Bruno de Carvalho é o novo presidente do Sporting - PÚBLICU|fechaaccesu=27 de marzu de 2016|apellíu=Matias|nome=Jorge Miguel|fecha=24 de marzu de 2013|sitiuweb=[[PÚBLICU]]|idioma=portugués}}</ref><ref>{{cita web|url=http://expresso.sapo.pt/desporto/bruno-carvalho-confirmado-presidente-do-sporting=f796482|títulu=Expresso <nowiki>|</nowiki> Bruno Carvalho confirmáu presidente do Sporting|fechaaccesu=27 de marzu de 2016|apellíu=Roseiro|nome=Bruno|fecha=26 de marzu de 2013|sitiuweb=[[Expresso]]|idioma=portugués|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180612145351/http://expresso.sapo.pt/desporto/bruno-carvalho-confirmado-presidente-do-sporting=f796482|fechaarchivu=2018-06-12}}</ref> Con un discursu ambiciosu, les intenciones de Carvalho taben axustando colos bancos, y tamién volver poner a Sporting na sienda de la gloria, ente que "declaró la guerra" a los que conducieron al abismu a Sporting, y demandalos nos tribunales.<ref>{{cita web |url=http://desporto.sapo.pt/futebol/primeira_lliga/artigo/2013/03/26/vamos-devolver-a-paz-ao-sporting|títulu=«Vamos devolver a paz ao Sporting» - Primeira liga - Futebol - SAPU Desporto|fechaaccesu=27 de marzu de 2016|apellíu=Godinho|nome=João Paulo|fecha=26 de marzu de 2013|sitiuweb=[[SAPU Desporto]]|idioma=portugués}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.publico.pt/desporto/noticia/bruno-de-carvalho-ameaca-godinho-lopes-com-tribunal-1585218|títulu=Bruno de Carvalho ameaça Godinho Lopes com tribunal - PÚBLICU|fechaaccesu=27 de marzu de 2016|apellíu=Curáu|nome=Paulo|fecha=20 de febreru|sitiuweb=[[PÚBLICU]]|idioma=portugués}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.publico.pt/desporto/noticia/o-sporting-merecia-outros-candidatos--y-eu-merecia-outros-adversarios-1588689|títulu="O Sporting merecia outros candidatos y eu merecia outros adversários" - PÚBLICU|fechaaccesu=27 de marzu de 2016|apellíu=Curáu|nome=Paulo|fecha=22 de marzu de 2013|sitiuweb=[[PÚBLICU]]|idioma=portugués}}</ref> Con una estructura más estable dientro del club, la [[Primeira Liga 2013-14]] vio meyores nes resultancies, una y bones el Sporting terminó segundu na tabla, ganando asina l'accesu direutu a la [[Lliga de Campeones de la UEFA 2014-15]], la primer vegada en cinco años que club llegó al nivel cimeru de les competiciones europees.<ref>{{cita web |url=http://www.jn.pt/PaginaInicial/Desporto/Interior.aspx?content_id=3820793|títulu=Sporting vence Belenenses y garante segundu llugar y acesso direto à "Champions" - JN|fechaaccesu=27 de marzu de 2016|fecha=19 d'abril de 2014|sitiuweb=[[JN]]|idioma=portugués}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.tsf.pt/desporto/sporting/interior/sporting-vence-non-restelo-y-assegura-entrada-direta-na-champions-video-3820794.html|títulu=Sporting vence non Restelo y assegura entrada direta na "Champions" (videu)|fechaaccesu=27 de marzu de 2016|fecha=19 d'abril de 2014|idioma=portugués|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250221110824/https://www.tsf.pt/desporto/sporting/interior/sporting-vence-non-restelo-y-assegura-entrada-direta-na-champions-video-3820794.html/|fechaarchivu=2025-02-21}}</ref> Na temporada 2014-15, el Sporting ganó'l so 16ª [[Copa de Portugal|Copa de Portugal 2014-15]] de manera dramática. L'equipu de Lisboa, dirixíu por [[Marco Alexandre Saraiva da Silva|Marco Silva]], xugó la final ante'l [[Sporting Clube de Braga]], y dempués d'un desastrosu empiezu, perdieron 0-2 nel primer tiempu y xugó con diez homes tres la espulsión de [[Cédric Soares]]. Cola final aparentemente perdida, [[Islam Slimani]] dio daqué d'esperanza a los aficionaos, y anotó'l 1-2 nos 83 minutos. Nel tiempu de descuentu, [[Fredy Montero]] llogró igualar, forzando la prórroga. Sporting n'última instancia, ganó'l partíu 3-1 nos penaltis.<ref>{{cita web |url=http://www.portugoal.net/club-news/212-sporting-win-a-dramatic-taca-de-portugal-final-on-penalties|títulu=Sporting win dramatic Taça de Portugal final on penalties|fechaaccesu=4 d'abril de 2016|fecha=31 de mayu de 2015|idioma=en}}</ref> Les celebraciones terminaron nuna invasión de campu de José Alvalade polos fanes, una y bones el club tocó plata per primer vegada en siete años.<ref>{{cita web|url=http://pt.uefa.com/memberassociations/news/newsid=2252987.html|títulu=Sporting vence Braga nos penalties y conquista a Taça de Portugal - UEFA.com|fechaaccesu=4 d'abril de 2016|fecha=31 de mayu de 2015|sitiuweb=[[UEFA.com]]|idioma=pt|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180723093207/https://pt.uefa.com/memberassociations/news/newsid=2252987.html|fechaarchivu=2018-07-23}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.ojogo.pt/Futebol/1a_liga/Sporting/interior.aspx?content_id=4599604|títulu=Festa de Alvalade termina com invasão de campu - O Jogo|fechaaccesu=4 d'abril de 2016|fecha=31 de mayu de 2015|sitiuweb=[[O Jogo]]|idioma=pt|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304110656/http://www.ojogo.pt/Futebol/1a_liga/Sporting/interior.aspx?content_id=4599604|fechaarchivu=2016-03-04}}</ref> En xunu de 2015, [[Jorge Jesus]] xunir a Sporting, yá que, [[SL Benfica]] optó por nun anovar el so contratu como entrenador del club, y robló un contratu de trés años. Presentáu como'l nuevu xerente del club el 1 de xunetu, el cambéu de direición interpunxo la rivalidá de los dos clubes de Lisboa a nuevos altores.<ref>{{cita web |url=http://www.dailymail.co.uk/sport/article-3116643/Benfica-Sporting-Lisbon-just-six-minute-drive-Jorge-Jesus-journey-one-controversial-moves-football.html|títulu=Jorge Jesus' journey from Benfica to Sporting Lisbon is one of the most controversial moves in football <nowiki>|</nowiki> Daily Mail Online|fechaaccesu=4 d'abril de 2016|apellíu=Bernstein|nome=Joe|fecha=9 de xunu de 2015|sitiuweb=[[Daily Mail Online]]|idioma=en}}</ref><ref>{{cita web|url=http://expresso.sapo.pt/desporto/2015-07-01-Vos-sete-espinhos-de-Jesus|títulu=Expresso <nowiki>|</nowiki> Vos sete espinhos de Jesus|fechaaccesu=4 d'abril de 2016|apellíu=Santos|nome=Nicolau|fecha=1 de xunetu de 2015|sitiuweb=[[Expresso]]|idioma=pt}}</ref> Dellos medios de comunicación portugueses llamaron al eventu ''O Verão Quente de 2015'' "("El branu caliente de 2015").<ref>{{cita web|url=http://expresso.sapo.pt/sociedade/2015-12-04-Votacao-online-escolha-as-figures-y-os-acontecimentos-do-anu|títulu=Expresso <nowiki>|</nowiki> Votação online: escolha as figures y vos acontecimentos do anu|fechaaccesu=7 d'abril de 2016|fecha=4 d'avientu de 2015|sitiuweb=[[Expresso]]|idioma=pt}}</ref> So la direición de Jesús, Sporting ganó la [[Supercopa de Portugal]] contra'l Benfica campeón de la [[Primeira Liga 2014-15]] (1-0).<ref>{{cita web |url=http://www.jn.pt/desporto/interior/sporting-venci-benfica-10-y-conquista-oitava-supertaca-4722474.html?id=4722474|títulu=Sporting vence Benfica (1-0) y conquista oitava Supertaça|fechaaccesu=7 d'abril de 2016|apellíu=Silva|nome=Susana|fecha=9 d'agostu de 2015|idioma=pt}}</ref> == Estadiu == {{AP|Estadiu José Alvalade}} El Sporting construyó un nuevu estadiu, [[Estádio José Alvalade]], construyíu pa la [[Eurocopa 2004]]. Diseñáu por Tomás Taveira y calificáu pola [[UEFA]] de cinco estrelles, calificáu p'apostar finales de los torneos de la [[UEFA]]. Orixinalmente taba fechu pa una capacidá de 40,000 aficionaos, pero l'actual ye de 50,095 y l'acústica facer fayadizu pa entamar conciertos. Foi inauguráu'l [[6 d'agostu]] del 2003 nun xuegu ente'l Sporting col [[Manchester United F.C.|Manchester United]] 3–1. Foi sede de la final de la [[UEFA Cup]] nel 2005 ente'l Sporting y el [[PFC CSKA Moscow|CSKA Moscow]], con trunfu del CSKA 3–1.<ref name="sporting2"/> Foi una de les sedes de la [[Eurocopa 2004]]. Xugáronse 5 partíos nel Estádio José Alvalade, unu d'ellos la semi-final ente {{sel|Portugal}} 2–1 {{sel|Holanda}}. [[Ficheru:Estadio José Alvalade - Sporting Clube de Portugal (15848471826).jpg|thumb|center|1000px|Sporting xugando contra'l club alemán Schalke 04, nun partíu de la Champions.]] == Uniforme == * '''Uniforme titular''': Camiseta verde a franxes horizontales blanques, pantalón verde, medies blanques y verdes. * '''Uniforme visitante''': Camiseta lila, pantalón lila, medies liles. == Rivalidaes == {{AP|Vos Três Grandes|Derby da Capital}} == Muséu == El Sporting Clube de Portugal tien más de 16&nbsp;000 trofeos n'esposición nel so Muséu, asitiáu nel [[Estadiu José Alvalade]]. == Xugadores == === Máximos goliadores === {| {{tablaguapa}} |- ! # !! Nome !! Goles |- | '''1°''' || {{bandera|Portugal}} [[Fernando Peyroteo]] || 331 |- | '''2°''' || {{bandera|Portugal}} [[Manuel Fernandes]] || 255 |- | '''3°''' || {{bandera|Portugal}} [[Manuel Vasques]] || 221 |- | '''4°''' || {{bandera|Portugal}} [[Manuel Soeiro]] || 204 |- | '''5°''' || {{bandera|Portugal}} [[Rui Jordão]] || 187 |- | '''6°''' || {{bandera|Brasil}} [[Liédson]] || 173 |- | '''7°''' || {{bandera|Portugal}} [[Adolfo Mourão]] || 170 |- | '''8°''' || {{bandera|Portugal}} [[João Martins]] || 166 |- | '''9°''' || {{bandera|Portugal}} [[Jesus Correia]] || 156 |- | '''10°''' || {{bandera|Portugal}} [[Albano Narciso Pereira|Albano]] || 153 |} == Presidentes == Llista completa:<ref>{{cita web|url=http://www.sporting.pt/English/Club/club_presidents.asp|títulu=Gallery of Presidents|fechaaccesu=16 de payares de 2012|editorial=Sporting.pt}}</ref> {{llista de columnes|2| * Alfredo Augusto das Neves Holtreman (1906–10) * Luís Caetano Pereira (1910) * José Holtreman Roquette (José Alvalade) (1910–12) * Luís Caetano Pereira (1912–13) * José da Mota Marques (1913–14) * Daniel Queirós dos Santos (1914–18) * Mário de Lemos Pistacchini (1918) * António Nunes Soares Júnior (1918) * Mário de Lemos Pistacchini (1918–21) * António Nunes Soares Júnior (1921) * Manoel Garcia Cárabe (1921–22) * Júlio Barreiros Cardoso de Araújo (1922–23) * Pedro Sanches Navarro (1923–24) * Júlio Barreiros Cardoso de Araújo (1924–25) * José Salazar Carreira (1925–26) * Pedro Sanches Navarro (1926–27) * António Nunes Soares Júnior (1927–28) * Joaquim Guerreiro de Oliveira Duarte (1928–29) * Eduardo Mário Costa (1929) * Álvaro José de Sousa (1929–31) * Artur Silva (1931) * Álvaro Luís Retamoza Dias (1932) * Joaquim Guerreiro de Oliveira Duarte (1932–42) * Augusto Amado de Aguilar (1942–43) * Diogo Alves Furtado (1943) * Alberto da Cunha e Silva (1943–44) * Augusto Fernando Barreira de Campos (1944–46) * António José Ribeiro Ferreira (1946–53) * [[Carlos Cecílio Nunes Góis Mota]] (1953–57) * Francisco de Cazal-Ribeiro (1957–58) * Guilherme Braga Brás Medeiros (1958–61) * Gaudêncio L. da Silva Costa (1961–62) * Joel Azevedo da Silva Pascoal (1962–63) * Horácio de Sá Viana Rebelo (1963–64) * Martiniano A. Piarra Homem de Figueiredo (1964–65) * Guilherme Braga Brás Medeiros (1965–73) * Orlando Valadão Chagas (1973) * Manuel Henrique Nazareth (1973) * João António dos Anjos Rocha (1973–86) * Amado de Freitas (1986–88) * Jorge Manuel Alegre Gonçalves (1988–89) * [[Sousa Cintra|José de Sousa Cintra]] (1989–95) * [[Pedro Santana Lopes|Pedro Miguel de Santana Lopes]] (1995–96) * José Alfredo Parreira Holtreman Roquette (1996-00) * [[Carlos Santaña|Carlos Santaña Fernández]] (1996-18) * [[António Dias da Cunha|António Augusto Serra Campos Dias da Cunha]] (2000–05) * [[Filipe Soares Franco|Filipe Pinto Basto Soares Franco]] (2005–09) * [[José Eduardo Bettencourt|José Eduardo Fragoso Tavares de Bettencourt]] (2009–11) * [[Luís Godinho Lopes|Luís Filipe Fernandes David Godinho Lopes]] (2011–2013) * [[Bruno de Carvalho|Bruno Miguel Azevedo Gaspar de Carvalho]] (2013–2018) * [[Frederico Varandas]] (2018–Presente) }} == Estadístiques en competiciones Internacionales == {| class="sortable" border=1 width=80% cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; text-align: center;" |- style="background:Green; color:white;" !Tornéu || Temp. || PX || PG || PE || PP || GF || GC || Dif. || Puntos || Meyor posición |- align=center |'''[[Lliga de Campeones de la UEFA]]''' || 21 || 92 || 26 || 20 || 46 || 118 || 152 || -34 || '''98 || Cuartos de Final |- align=center |[[Recopa d'Europa de la UEFA|Recopa d'Europa]] || 8 || 40 || 18 || 9 || 13 || 82 || 49 || +33 || '''63 || bgcolor=gold| '''Campeón''' |- align=center |'''[[Lliga Europa de la UEFA]]''' || 30 || 163 || 77 || 37 || 49 || 255 || 180 || +75 || '''268 || bgcolor=silver| Subcampeón |- align=center bgcolor=silver ! Total !! 59 !! 295 !! 121 !! 66 !! 108 !! 455 !! 381 !! +74 !! 429 !! 1 títulu |} <center><small>Actualizáu a la [[Lliga de Campeones de la UEFA 2017-18|Lliga de Campeones 2017-18]].</small></center> * <small>'''Temp.=''' Temporaes; '''PX=''' Partíos xugaos; '''PG=''' Partíos ganaos; '''PE=''' Partíos empataos; '''PP=''' Partíos perdíos; '''GF=''' Goles a favor; '''GC=''' Goles en contra; '''Dif.=''' Diferencia de goles.</small> == Palmarés resumíu == {{AP|Palmarés del Sporting Clube de Portugal}} === Torneos nacionales oficiales (49) === * [[Ficheru:Portuguese shield.svg|20px]] '''[[Primeira Liga|Primeira Liga/Primeira Divisão]] (20):''' [[Primeira Divisão 1940/41|1940/41]], [[Primeira Divisão 1943/44|1943/44]], [[Primeira Divisão 1946/47|1946/47]], [[Primeira Divisão 1947/48|1947/48]], [[Primeira Divisão 1948/49|1948/49]], [[Primeira Divisão 1950/51|1950/51]], [[Primeira Divisão 1951/52|1951/52]], [[Primeira Divisão 1952/53|1952/53]], [[Primeira Divisão 1953/54|1953/54]], [[Primeira Divisão 1957/58|1957/58]], [[Primeira Divisão 1961/62|1961/62]], [[Primeira Divisão 1965/66|1965/66]], [[Primeira Divisão 1969/70|1969/70]], [[Primeira Divisão 1973/74|1973/74]], [[Primeira Divisão 1979/80|1979/80]], [[Primeira Divisão 1981/82|1981/82]], [[Primeira Liga 1999/00|1999/00]], [[Primeira Liga 2001/02|2001/02]], 2020/21, 2023/24. * {{Bandera|Portugal}}''' [[Copa de Portugal|Campeonatu de Portugal (1922-1938)]]: (4)''' 1922/23, 1933/34, 1935/36, 1937/38. ::<small>Ye'l club que más títulos tien d'esta competición.</small> * '''[[Copa de Portugal]] (17):''' [[Copa de Portugal 1940-41|1940/41]], [[Copa de Portugal 1944-45|1944/45]], [[Copa de Portugal 1945-46|1945/46]], [[Copa de Portugal 1947-48|1947/48]], [[Copa de Portugal 1953-54|1953/54]], [[Copa de Portugal 1962-63|1962/63]], [[Copa de Portugal 1970-71|1970/71]], [[Copa de Portugal 1972-73|1972/73]], [[Copa de Portugal 1973-74|1973/74]], [[Copa de Portugal 1977-78|1977/78]], [[Copa de Portugal 1981-82|1981/82]], [[Copa de Portugal 1994-95|1994/95]], [[Copa de Portugal 2001-02|2001/02]], [[Copa de Portugal 2006-07|2006/07]], [[Copa de Portugal 2007-08|2007/08]], [[Copa de Portugal 2014-15|2014/15]], 2018/19. * '''[[Copa de la Lliga de Portugal]] (3):''' [[Copa de la Lliga de Portugal 2017-18|2017/18]], 2018/19, 2020/21. * '''[[Supercopa de Portugal]] (8):''' [[1982]], [[1987]], [[1995]], [[2000]], [[2002]], [[2007]], [[2008]], [[2015]]. * Subcampeón de la [[Copa de la Lliga de Portugal]] (2): [[Copa de la Lliga de Portugal 2007-08|2007/08]], [[Copa de la Lliga de Portugal 2008-09|2008/09]]. === Torneos internacionales oficiales (1) === * [[Ficheru:Coppacoppe.png|24px]] '''[[Recopa d'Europa]] (1)''': [[Recopa d'Europa 1963-64|1963/64]]. ::<small>Ye'l club portugués que más títulos tien nesta competición.</small> * Subcampeón de la [[Copa de la UEFA]] (1): [[Copa de la UEFA 2004-05|2004/05]]. === Torneos amistosos y non oficiales === * '''[[Supercopa de Portugal|Copa Imperiu]] (1):''' 1944. ::<small>La '''Copa del Imperiu''' ye la competición precusora de l'actual '''[[Supercopa de Portugal]]'''. La [[Federación Portuguesa de Fútbol]] nun reconoz como oficial esti tornéu.</small> * '''[[Trofeo Teresa Herrera]] (8):''' [[1961]]. * '''[[Troféu Ibéricu]] (2): '''[[1967]], [[1970]]. * '''[[Troféu Ciudá de Vigo]] (1):''' [[2001]]. * '''[[Troféu Colombín de fútbol|Troféu Colombín]] (1):''' [[2006]]. * '''Copa [[Ciudá del Cabu]] (1):''' [[2015]]. * '''[[Copa Ibérica de fútbol|Copa Ibérica]] (1) ''' [[2000]] "Troféu Ciudá de Pontevedra (1):" 2002 == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.sporting.pt/ Sitiu web oficial] (en portugués) * [http://www.sporting.pt/english/english_hp.asp Sitiu web oficial] (n'inglés) * [http://www.sportingcp.home.sapo.pt/ Historia del Sporting] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071010071814/http://sportingcp.home.sapo.pt/ |date=2007-10-10 }} (en portugués) * [https://www.facebook.com/SportingClubePortugal Sporting CP] en [[Facebook]] * [http://www.youtube.com/user/SportingCP Sporting CP] en [[YouTube]] * [http://es.soccerway.com/teams/portugal/sporting-clube-de-portugal/1680/ soccerway.com] {{Tradubot|Sporting de Lisboa}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Equipos de fútbol de Portugal]] [[Categoría:Equipos de fútbol fundaos en 1906]] oez3bj8qe4afrnq5hprei0sp99aku1n 0 112279 4503090 4496870 2026-07-07T15:35:36Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 14 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503090 wikitext text/x-wiki {{equipu | pattern_la1 = _sevilla2324h | pattern_b1 = _sevilla2425h | pattern_ra1 = _sevilla2425h | pattern_sh1 = _sevilla2425h | pattern_so1 = _sevilla2425h | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _sevilla2425a | pattern_b2 = _sevilla2425a | pattern_ra2 = _sevilla2425a | pattern_sh2 = _sevilla2425a | pattern_so2 = _sevilla2425a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = E00000 | socks2 = E00000 | pattern_la3 = _sevilla2425t | pattern_b3 = _sevilla2425t | pattern_ra3 = _sevilla2425t | pattern_sh3 = _sevilla2425t | pattern_so3 = _sevilla2425t | leftarm3 = FFFFFF | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFFFF | shorts3 = FFFFFF | socks3 = FFFFFF }} El '''Sevilla Fútbol Club''' ye un club de [[fútbol]] [[España|español]] entamáu como [[sociedá anónima deportiva]]. Tien la so sede en [[Sevilla]], capital de la [[comunidá autónoma]] d'[[Andalucía]], y anguaño xuega na {{división}} Foi fundáu'l 25 de xineru de 1890<ref>{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/el club/la entidá/sevilla-fc|títulu=Información del Sevilla|editor=sevillafc.es |fechaaccesu=6 de febreru de 2017}}</ref><ref>[http://es.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2016/matches/round=2000660/match=2017207/prematch/focus/ Perfil oficial UEFA] Consultáu'l 8 d'abril de 2016.</ref> y el so primer presidente foi'l vice-cónsul británicu Edward Farquharson Johnston.<ref>{{cita web |títulu=EL SEVILLA FC, DEL 24 DE XINERU DE 1890 POR UNANIMIDÁ|url = http://www.sevillafc.es/es/actualidad/noticias/el-sevilla-fc-del-25-de-xineru-de-1890-por unanimidá|sitiuweb = Sevilla FC |fechaaccesu=12 d'avientu de 2015}}</ref> Darréu foi inscritu nel rexistru d'asociaciones el 14 d'ochobre de 1905, siendo'l so presidente'l xerezanu [[José Luis Gallegos Arnosa]]. L'[[Estadiu Ramón Sánchez-Pizjuán]], propiedá del club, ye l'escenariu qu'utiliza l'equipu pa xugar los sos partíos oficiales como llocal. Ta asitiáu nel [[barriu de Nervión]] y debe'l so nome al que fuera presidente mientres diecisiete años. Tien capacidá pa 42&nbsp;714 espectadores.<ref name="hist">{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/es/el club/la entidá/sevilla-fc|títulu=Información del Sevilla ya himnu|editor=sevillafc.es |fechaaccesu=9 d'avientu de 2015}}</ref> Cuenta na so palmarés con dellos trofeos y títulos que lu converten nel equipu con más títulos rexonales, nacionales ya internacionales de Sevilla y de toa [[Andalucía]]. Foi campeón de [[Lliga española de fútbol|Lliga]] una temporada y subcampeón cuatro vegaes; ganó cinco [[Copa del Rei de Fútbol|Copes del Rei]], cinco [[Lliga Europa de la UEFA|Copes de la UEFA]] (trés d'elles como [[Europa League]]), una [[Supercopa d'España de Fútbol|Supercopa d'España]] y una [[Supercopa d'Europa]]. Militó 73 temporaes en [[Primer División d'España|Primer División]] y 13 en [[Segunda División d'España|Segunda]]. El Sevilla F. C. ta allugáu na sesta posición de la [[Clasificación histórica de la primer división española de fútbol|clasificación histórica]] de la [[Lliga Española de Fútbol]].<ref>{{cita web |url=http://www.lfp.es/estadisticas-historicas|títulu=Clasificación histórica de la Lliga Española |fechaaccesu=26 de mayu de 2015}}</ref> Foi designáu pola [[IFFHS|Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol]] como'l meyor club del mundu en 2006 y 2007.<ref>{{cita web |url=http://www.iffhs.de/?b002ec28d814f14d003d06|títulu=Top 25 de la IFFHS 2006|editor=iffhs.de |fechaaccesu=15 de xunetu de 2010}}</ref> La entidá apurrió a la {{sel|España|seleición española}} dellos xugadores a lo llargo de la so historia, empezando con [[Enrique Gómez Muñoz|Spencer]] en 1922 y pasando ente otros por [[Jesús Navas]], quien formó parte del conxuntu que se proclamó en 2010 [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|campeón del mundu]] y en 2012 [[Eurocopa_2012|campeón d'Europa]] xunto a [[Álvaro Negredo]]; tamién apurrió xugadores de sonadía a seleiciones d'otros países. Cuenta con diversos equipos en categoríes inferiores, como'l [[Sevilla Atlético]], fundáu en 1950 y qu'anguaño xuega en [[Segunda División d'España|Segunda División]]. En 2005 celebró'l centenariu de la so fundación (En 2005 nun se conocíen los fechos de 1890 y considerábase la fecha de fundación del club en 1905) con gran cantidá d'actos sociales y deportivos, habiendo quedáu ente los más populares l'Himnu del Centenariu, la bandera y logo diseñaos pal aniversariu o la portada especial de la [[Feria d'Abril]] de dichu añu, según la concesión de la [[Medaya d'Andalucía]]. Caltién una histórica rivalidá col otru equipu profesional de la ciudá, el [[Real Betis Balompié]], col que s'enfrenta nel conocíu [[derbi sevillanu]]. == Historia == === Los entamos del ''football'' sevillanu === [[Ficheru:Recreativo-Sevilla.jpg|thumb|120px|Carta publicada nel diariu "La Provincia", el 28 de febreru de 1890 col anunciu p'apostar un partíu ente'l Sevilla Football Club y l'Huelva Recreation Club.]] La práutica del fútbol foi introducida en Sevilla a finales del [[sieglu XIX]] pola nutrida colonia [[Reinu Xuníu|británica]] de la ciudá, compuesta por propietarios o xestores d'empreses manufactureras ellí aniciaes. Nel añu 1890, aprovechando la tradición de la [[Nueche de Burns]], que se celebra cada 25 de xineru, un grupu de británicos y españoles decidió fundar un club que cumpliera les regles de la [[Football Association]], al llevar el nome de la ciudá na qu'aniciaben los fundadores (Sevilla), al indicar que'l club va prauticar el ''football'' y non el ''rugby'' (Football Club) y al quedar los principales cargos del club consensuar y escoyer na mesma xunta.<ref name="lapalanganamecanica_1">{{cita web |títulu=Descubierta acta fundacional Sevilla Fútbol Club de 1890|url = http://www.lapalanganamecanica.com/2012/06/descubierta-acta-fundacional-sevilla-fc.html|sitiuweb = La Palancana Mecánica |fechaaccesu=22 de mayu de 2016}}</ref>{{fonte cuestionable}} [[Ficheru:Edward Farquharson Johnston.jpg|thumb|left|Edward Farquharson Johnston, primer presidente del Sevilla Football Club.|160px]] El primer presidente del Sevilla Football Club foi Edward Farquharson Johnston,<ref>{{cita web |títulu=Edward F. Johnston|url = http://www.lapalanganamecanica.com/2011/05/biografia-de-edward-farquharson.html = La Palancana Mecánica |fechaaccesu=22 de mayu de 2016}}</ref>{{fonte cuestionable}} el vice-cónsul británicu na ciudá; el primer secretariu foi Isaías White Méndez,<ref>{{cita web |títulu=Isaías White Méndez, sevillanu|url = http://www.lapalanganamecanica.com/2012/09/isaias-white-mendez-sevillanu.html = La Palancana Mecánica |fechaaccesu=22 de mayu de 2016}}</ref>{{fonte cuestionable}} sevillanu aniciáu na cai Bailén, nᵘ 41 (primer sede social y alministrativa del club) y el primer capitán del club foi Hugo MacColl,<ref>{{cita web |títulu=Hugo MacColl, capitán del Sevilla FC|url = http://www.lapalanganamecanica.com/2011/03/hugo-maccoll-capitan-del-sevilla-fc.html = La Palancana Mecánica |fechaaccesu=22 de mayu de 2016}}</ref>{{fonte cuestionable}} un comerciante escocés, quien amás d'exercer los llabores propios de capitán, tuvo provistu al Sevilla Football Club de balones y camisetes nos sos empiezos, al traviés de la naviera MacAndrews. {{Cita|Dempués d'aldericalo y tomar unes cuantes cañes de cerveza, el Club de ‘Football' de Sevilla” taba debidamente constituyíu y colos sos cargos oficiales electos. Decidióse que tendríamos de xugar conforme a les regles de l'Asociación.|Artículu del Dundee Courier, periódicu escocés, 17 de marzu de 1890}} Pasáu un mes de la fundación del club, el secretariu Isaías White convidó por aciu carta escrita al secretariu del [[Real Club Recreativo de Huelva|Huelva Recreation Club]], Y. W. Palin, a apostar un alcuentru de football en Sevilla. El partíu xugó'l día 8 de marzu de 1890 na Sociedá de Carreres de Caballos (Devesa de Tablada) a les 16:45 hores, siendo ésti'l primer partíu oficial apostáu n'España, al ser el primeru apostáu por dos equipos debidamente constituyíos. El partíu arbitrar el Sr. Johnston y concluyó con una victoria sevillista por 2 goles a 0, con goles de Ritson y el "payasu" Yugles. Guardaron el partíu unes 150 persones y xugóse con un tiempu lluviosu.<ref name="lapalanganamecanica_1"/><ref>{{cita web |títulu=El primer partíu d'España. 1890|url = http://www.lapalanganamecanica.com/2015/03/el-primer-partíu-de-espana-1890.html|sitiuweb = La Palancana Mecánica |fechaaccesu=22 de mayu de 2016}}</ref>{{fonte cuestionable}} El Sevilla Football Club siguió xugando al fútbol nos años siguientes con equipos formaos por ingleses, alemanes y españoles, y pasu ente pasu el club foi tomando un enclín al aumentu de los españoles ente les files sevillistes, frente al amenorgamientu d'estranxeros. Foi especialmente sonora la incorporación en 1896 de Luis Moliní, un inxenieru que foi treslladáu a Sevilla pa trabayar nel puertu y que recalara nes files del Sevilla Football Club dempués de tar l'[[Real Club Recreativo de Huelva|Huelva Recreation Club]]. Cola entrada del nuevu sieglu XX llegó'l relevu xeneracional y la vida de club siguió tantu no deportivo como no social, xugando partíos pela redolada de la fábrica de la Trinidá y sofitáu pol [[Club Mercantil ya Industrial|Club Mercantil ya Industrial de Sevilla]].<ref>{{cita web |títulu=Historial del Sevilla Fútbol Club, S.A.D.|url = http://lafutbolteca.com/sevilla-futbol-club-s-a-d/|sitiuweb = La Futbolteca |fechaaccesu=22 de mayu de 2016}}</ref> {{ensin referencies|Mentanto, n'España empezar a xestar la idea de formar una federación ''inter-clubes'', y en 1902 la prensa deportiva madrilana y catalana (Como la revista "Los Deportes") falaron del Sevilla Football Club como un club imprescindible nesi intentu de federación.}} En 1902, el [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]] convocó a tolos equipos españoles pa xugar un tornéu n'honor a la mayoría d'edá d'[[Alfonsu XIII d'España|Alfonsu XIII]] y la so xura como Rei d'España, llamáu [[Copa de la Coronación]] (precursor de la [[Copa del Rei de fútbol|Copa d'España]], actual [[Copa del Rei de fútbol|Copa del Rei]]), dictaminando que los equipos que participaren nella teníen que tar debidamente inscritos nel rexistru d'asociaciones. Esto provocó que se fundaren nuevos clubes y que los que yá esistíen animar a inscribise.{{ensin referencies}} Al igual que'l Sevilla Football Club, equipos como'l [[Futbol Club Barcelona|Football Club Barcelona]] o'l [[Real Club Recreativo de Huelva|Huelva Recreation Club]] ver na necesidá{{ensin referencies}} de redactar unos primeros estatutos del club pa la so posterior inscripción. El club catalán foi fundáu en 1899, los sos primeros estatutos fueron redactaos en 1902 y rexístrense en 1903.{{ensin referencies}} Los onubenses tienen el so orixe en 1889, y redactaron los sos estatutos ya inscribiéronse el mesmu añu, 1903.{{ensin referencies}} El Sevilla, pela so parte, fundar en 1890, redactó los sos primeros estatutos en 1904 foi inscritu en 1905. [[Ficheru:Detalleguía1905.jpg|thumb|Detalle de la ''Guía Oficial del Comerciu y de la Industria de [[Provincia de Sevilla|Sevilla y la so Provincia]]'', [[1905]].]] === Rexistru, relevu xeneracional y presentación a la sociedá sevillana === Los estatutos del Sevilla Fútbol Club fueron aprobaos pol gobernador civil de Sevilla'l 14 d'ochobre de 1905, como culminación d'un procesu previu nel que se llevaron a cabo reunión y asamblees. La primer direutiva componer [[José Luis Gallegos]], presidente; Manuel Jiménez de León, secretariu y tesoreru; Juan Mejías, Samuel Hammick, Manuel Zapata Castañeda y Charles Langdon, como vocales. La secretaría del club instalar na casa del secretariu tesoreru, na cai Teodosio nᵘ 14.<ref name="Historia">{{cita llibru |títulu=Curtiu Historia del Sevilla F. C.|añu=2010|editorial=Punto Rojo Libros S. L.|id=D.L SE-3847-2010|autor=Juan Castro y Agustín Rodríguez}}</ref> A otru día de l'aprobación de los estatutos, la xunta direutiva axuntar nel Pasaxe d'Oriente (un conocíu restorán de la dómina) nuna cena na que José Luis Gallegos pronunció un discursu que contenía la frase que terminó convirtiéndose n'emblema del Sevilla Fútbol Club: {{Cita|El Sevilla Foot-Ball Club constituyir so la siguiente premisa. Ye un club al que puede pertenecer cualquier persona ensin distinción de nivel social, idees relixoses o polítiques, que van tener equí cabida.|José Luis Gallegos Arnosa, discursu pronunciáu nel Pasaxe d'Oriente tres l'aprobación de los primeros estatutos del club, 15 d'ochobre de 1905}} Dempués del festexu, llevantóse acta nuna servilleta, roblando tolos asistentes (incluyíos los camareros) onde se dicía lo siguiente: {{Cita|Axuntaos nel Pasaxe d'Oriente en llacuada tolos embaxo firmantes, pa festexar tolos ésitos col xuegu de la pelota colos pies d'esta ciudá, pidimos a Dios fuercies pa siguir y enllantar tan entreteníu y escitante xuegu.|Llevantamientu d'acta nuna servilleta del Pasaxe d'Oriente,15 d'ochobre de 1905}} [[Ficheru:Joseluisgallegos.jpg|thumb|left|José Luis Gallegos, presidente del Sevilla Foot-ball Club nel momentu de los sos primeros estatutos.|200px]]Los periódicos llocales que recoyeron esti sucesu, como'l Diariu de Sevilla, dan constancia de que "diba tiempu que los mozos queríen entamase en regla". La sede social y la empresa loxística siguieron siendo les mesmes que les del sieglu pasáu: El [[Club Mercantil ya Industrial|Club Mercantil ya Industrial de Sevilla]] y la naviera MacAndrews.<ref>.{{cita web |títulu=El mesmu club. Conexón ente 1890 y 1905|url = http://www.lapalanganamecanica.com/2012/06/el-mesmu-club-conexion-ente-1890-y.html|sitiuweb = La Palancana Mecánica |fechaaccesu=22 de mayu de 2016}}</ref> Ye de resaltar que les primeres provisiones de camisetes pal club proveníen de la ciudá de Sunderland, y más concretamente, del [[Sunderland Association Football Club|Sunderland AFC]], por cuenta de la estrecha rellación que teníen el Sr. Johnston y el Sr. MacColl cola ciudá.<ref>{{cita web |títulu=The British Library y el Sevilla FC|url = http://www.lapalanganamecanica.com/2012/10/the-british-library-y-el-sevilla-fc.html|sitiuweb = La Palancana Mecánica |fechaaccesu=22 de mayu de 2016}}</ref> Por cuenta de esto, les primeres camisetes del Sevilla Fútbol Club fueron alternándose ente la blanca llisa a la de rayes coloraes y blanques.<ref>{{cita web |títulu=Esi equipu de rayes|url = http://www.lapalanganamecanica.com/2012/01/esi equipu-de-rayes.html|sitiuweb = La Palancana Mecánica |fechaaccesu=22 de mayu de 2016}}</ref> Anque les obligaciones llaborales del primer presidente y el primer capitán del club obligáben-yos a tar fuera de la ciudá, siguieron collaborando cola entidá arbitrando partíos en 1906 y ayudando al club cola naviera MacAndrews.<ref>{{cita web |títulu=La MacAndrews y el contrabandu|url = http://www.lapalanganamecanica.com/2011/03/la-macandrews-y-el contrabandu.html|sitiuweb = La Palancana Mecánica |fechaaccesu=22 de mayu de 2016}}</ref>{{fonte cuestionable}} El segundu equipu fundáu en Sevilla del cual tiense constancia llamábase [[Sevilla Balompié]] (nun principiu llamáu España Balompié), que foi creáu en 1908 y taba formáu mayoritariamente por fíos de militares con plaza en Sevilla, estudiantes de la Escuela Politéunica. En 1909 apruz un tercer equipu na ciudá, el Betis Foot-ball Club. En 1914, el políticu [[Partíu Lliberal (España, Restauración)|lliberal]] [[Pedro Rodríguez de la Borbolla y Serrano]], diputáu pol distritu de [[Cazalla de la Sierra]], llogró'l títulu de Real pal Betis Foot-ball Club. Esi mesmu añu'l Sevilla Balompié y el nuevu Real Betis Foot-ball Club xunir de forma definitiva dando llugar al [[Real Betis Balompié]], siendo a lo llargo de la historia'l mayor rival que tuvo'l Sevilla Fútbol Club na ciudá.<ref name="Historia" /><ref name="Historia4">{{cita llibru |títulu=Sevilla F. C. cien años d'Historia. Llibru del Centenariu|añu=2005|editorial=Sevilla F. C. S. A. D.|autor=Pablo F. Enríquez, Ángel Cervantes. Documentación, Juan Castro y Agustín Rodríguez|ISBN=84-609-6625-9}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/_www/club.php?op=his0|títulu=Prehistoria del Club|editor=Web oficial del Sevilla F. C. |fechaaccesu=31 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100630134421/http://www.sevillafc.es/_www/club.php?op=his0|fechaarchivu=30 de xunu de 2010}}</ref> [[Ficheru:Priemrescudodelsevilla2.JPG|thumb|Primer escudu del Sevilla Fútbol Club diseñáu por Juan Lafita en 1908 bordáu na camiseta d'un xugador. Muséu del Sevilla Fútbol Club.]] Mientres los sos primeros años d'esistencia como club inscritu apostáronse partíos benéficos contra equipos de marinos británicos fondiaos nel puertu de Sevilla. El campu de fútbol onde na mayoría de los casos xugábase como llocal siguió siendo la Devesa de Tablada, por casu dellos alcuentros importantes, como'l partíu benéficu del 30 de xineru de 1909 contra'l [[Recreativo de Huelva]], n'ocasión del terremotu acaecíu en Messina el mes anterior. En 1910 los equipos andaluces de la dómina empezaron a xugar torneos más o menos oficiales. A una Copa d'Andalucía oficiosa, xunióse la Copa Conceyu de Sevilla. En 1912, una comisión de los clubes andaluces más importantes (Recreativo de Huelva, Sevilla Balompié, Betis Foot-ball Club y Sevilla Foot-ball Club) tuvo la so primer xunta pa la creación d'una asociación de clubes, ensin ésitu. El procesu nun remató hasta 1915 cuando se constituyó la [[Federación Andaluza de Fútbol|Federación Sur]], que tomaba Andalucía, Estremadura, Canaries y los territorios y posesiones españoles nel norte d'África, antecedente de la [[Federación Andaluza de Fútbol]]. El 1 de xineru de 1913 inauguróse'l so nuevu estadiu, el [[campu del Mercantil]], nos terrenes municipales del [[Prau de San Sebastián]], que la so cesión pa campu sevillista consiguiera del Conceyu'l presidente del club. L'estadiu debía'l so nome al topase allugáu tres la caseta del Círculu Mercantil. {{Cita|Vós representáis l'allegría, la salú, la fuercia y la robustez; nes xuntes que celebramos nun se fala de política, nel senu de la nuesa sociedá de “sport” caben por igual el probe y el ricu, hasta la nuesa afición ye reflexu de la nuesa Sociedá de “sport”, pos nel nuesu campu xáciense persones de toles clases sociales y débevos emponderar, porque tenéis como norma la disciplina, por ideal la victoria, la fortaleza ye la nuesa aspiración y l'almiración de los demás nuesu premiu.|José María Miró Trepat, discursu tres la inauguración del campu del Mercantil, 1 de xineru de 1913}} [[Ficheru:MiroTrepats.jpg|thumb|left|José María Miró Trepat, presidente del Sevilla Foot-ball Club dende 1912 hasta 1914.|100px]]El 21 d'ochobre de 1918 camudar de nuevu de see, pasando al llamáu [[Estadiu Reina Victoria]], na actual Avenida de la Palmera (orixinalmente llamada Avenida de la Reina Victoria Eugenia). Nél apostaríase'l primer partíu de la seleición española n'Andalucía, en 1923. El Sevilla ganó'l so primer troféu oficial, la Copa Conceyu de Sevilla, en 1913, en venciendo por 2-0 al Sevilla Balompié. Los ésitos deportivos siguieron llegando, sobremanera dende la creación oficial de la [[Copa d'Andalucía]] en 1916.<ref name="his1">{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/_www/club.php?op=his1|títulu=Historia del Sevilla 1915-1920|editor=Web oficial del Sevilla F. C. |fechaaccesu=31 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100618140200/http://sevillafc.es/_www/club.php?op=his1|fechaarchivu=18 de xunu de 2010}}</ref> En 1915 constituyóse la Federación Sur y el presidente sevillista, Paco Alba, convertir nel so primer presidente. La Federación creó'l primer campeonatu rexonal oficial, la Copa d'Andalucía, de la que s'apostaron 23 ediciones ente [[1916]] y [[1940]]. El Sevilla ganar en 18 ocasiones y en 2 foi subcampeón. Per otra parte, na [[Copa del Rei de Fútbol|Copa del Rei]] (única competición estatal de la dómina) la meyor participación realizar en 1921, cuando algamó les semifinales. Nestos tiempos consolidóse la famosa delantrera conocida como «la llinia del mieu», compuesta por Enrique ''Spencer'', Brand, y Escobar, ente otros, que sorprendió a los equipos de la dómina, siendo'l mesmu [[Enrique Gómez Muñoz|Enrique Gómez ''Spencer'']] el primer xugador internacional que tuvo'l Sevilla.<ref name="his1" /> El club xugó'l so primer partíu fora d'Andalucía en 1915, na capital d'España contra'l [[Real Madrid]]. En dos díes consecutivos, Sevilla y Real Madrid xugaron dos partíos con trunfu del equipu llocal en dambes ocasiones. De 1923 a 1925 foi presidente del club l'abogáu y políticu [[Partíu de la Izquierda Lliberal|lliberal d'izquierdes]] [[Manuel Blasco Garzón]], que nomó secretariu al que se convertiría nel so brazu derechu, el futuru presidente [[Ramón Sánchez Pizjuán|Ramón Sánchez-Pizjuán]]. Nel orde deportivu, Blasco introdució numberoses innovaciones: contrató un médicu p'atender a los futbolistes, dixebró los puestos de capitán y entrenador, y instituyó les concentraciones previes a los partíos importantes.<ref name="his2">{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/_www/club.php?op=his2|títulu=Historia del Sevilla 1923-1924|editor=Web oficial del Sevilla F. C. |fechaaccesu=31 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100623121455/http://sevillafc.es/_www/club.php?op=his2|fechaarchivu=23 de xunu de 2010}}</ref> === Empiezu de la competición lliguera (1928-1934) === [[Ficheru:Balondefutbol1924.JPG|thumb|Balón de fútbol de 1924. Muséu del Sevilla Fútbol Club.]] Al crease la [[Lligues de fútbol d'España|competición lliguera]] na temporada 1928/29, la [[Real Federación Española de Fútbol|Federación Española]] alcordó que compondríen la Primer División diez equipos: los seis que ganaren hasta'l momentu la Copa d'España, los trés que fueren subcampeones ensin llegar a ganar el campeonatu y otru que saldría d'una eliminatoria ente'l restu d'equipos. Llegaron a la final de la eliminatoria'l Sevilla y el [[Real Racing Club de Santander|Racing de Santander]], apostándose a doble atopo. El Racing alzar cola victoria, llogrando plaza en Primer, ente que'l Sevilla quedó encuadráu na Segunda División. Nengún equipu sevillanu xugó en Primer nel arranque de la lliga española. El 7 d'ochobre de 1928 inauguróse'l que sería'l penúltimu estadiu del Sevilla hasta la fecha: l'[[estadiu de Nervión]], na avenida Eduardo Dato y axacente a onde atópase l'estadiu actual, que pasó a la historia sevillista como'l primeru nel que xugó un partíu de Lliga. El partíu, de Segunda División, foi'l primer [[Clásicu deportivu|derbi]] lligueru ente'l Sevilla y el Betis, que foi ganáu por esti postreru (1-2). Nesta temporada, el Sevilla alzar col campeonatu de Segunda División. Sicasí, l'ascensu nun yera automáticu y tuvo que xugar col postreru clasificáu de primera, de nuevu'l Racing de Santander. De nuevu, n'eliminatoria a doble partíu, el Racing alzar col trunfu, llogrando la permanencia.<ref name="his2" /> En 1932 aportó a la presidencia del club l'abogáu [[Ramón Sánchez-Pizjuán Muñoz]], que presidir hasta 1941 y, de nuevu, ente 1948 y 1956. Contención de gastos, atención a la cantera y una cuidadosa política de fichaxes fueron les carauterístiques más destacaes de la so presidencia.<ref name="Historia" /><ref name="Historia4" /><ref name="Historia3">{{cita web |url=https://www.abc.es/informacion/futbolsevilla/sevilla/historia/sigue3.asp|títulu=Historia del Sevilla F. C. (1921-1939)|editor=[[ABC (España)|ABC]] |fechaaccesu=20 de xunetu de 2010}}</ref> Los empiezos de Sánchez-Pizjuán fueron, sicasí, complicaos nel planu deportivu, yá que na temporada 1932/33 el Sevilla tuvo a puntu de baxar a Tercera, al quedar penúltimu nel campeonatu de Segunda División.<ref name="his4" /> === Ascensu a Primer División (1934) === El 18 de febreru de 1934, l'equipu sevillista consiguió l'ascensu a la [[Primer División d'España|Primer División]], en ganando en Madrid al [[Atlético de Madrid|Atlético]] na última temporada del campeonatu y quedar primeru (sía que non, na temporada siguiente decidiérase que Primer ampliar a doce equipos, polo que'l Sevilla podría ser inclusive segundu). Por esta razón numberosos siguidores sevillistes mover a [[Madrid]], pero nel viaxe de regresu un accidente ferroviariu causó nueve muertos y más de 50 mancaos y de resultes suspendiéronse los festexos previstos pol ascensu consiguíu. Esi añu [[Guillermo Campanal]] y [[Federico Sáiz Villegas|Fede]] debutaron como internacionales con [[Seleición española de fútbol|España]] nel [[Copa Mundial de Fútbol de 1934|Mundial d'Italia]]. L'once ideal que consiguió l'ascensu taba compuestu por: [[Eizaguirre]], Deva, Euskalduna, Fede, Segura, Alcázar, Caro, Tache, Campanal, Torrontegui y Tejada.<ref name="his4">{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/_www/club.php?op=his4|títulu=Historia del Sevilla F. C. Temporada 1933/34|editor=Sevillafc.es. Historia |fechaaccesu=13 d'agostu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091214042553/http://www.sevillafc.es//_www/club.php?op=his4|fechaarchivu=14 d'avientu de 2009}}</ref> Na temporada siguiente'l Sevilla ganó la [[Copa del Presidente de la República]], primer troféu d'ámbitu nacional que figura nel so palmarés. A pesar d'ello, mientres la temporada 1935/36 el Sevilla tuvo a puntu de baxar de nuevu a Segunda, al quedar antepenúltimu (baxaben dos), y llogrando la salvación nel postreru partíu de la temporada, ante l'Atlético de Madrid. === La Guerra Civil === Por cuenta de la [[Guerra Civil Española|Guerra Civil]] la Lliga tuvo suspendida mientres tres temporaes y la práutica del fútbol tuvo sol control de les autoridaes militares, debíu al interés de los sublevaos por caltener la práutica del fútbol. En Sevilla, dexóse que la mayoría de los xugadores de los equipos llocales que taba na [[Zona Nacional|zona franquista]] dispunxeren de destinos na ciudá y na so redoma de forma que pudieren siguir la práutica del deporte. Xugáronse múltiples partíos benéficos y torneos rexonales. Sicasí, munchos de los xugadores de los equipos sevillanos procedentes d'otres rexones d'España atopar de vacaciones nes sos llocalidaes d'orixe, y dalgunos de los que quedaron na zona republicana incorporar al [[Exércitu Popular Republicanu|exércitu]]. De los sevillistes, a Campanal sorprendió-y l'españíu de la guerra na so tierra, [[Asturies]], y en sirviendo nel exércitu republicanu, tres la cayida del frente Norte, tornó a Sevilla. El porteru Eizaguirre apuntóse como voluntariu na [[Lexón Española|Lexón]], llegando a capitán y resultando mancáu delles vegaes.<ref>{{cita llibru |autor=Juan Castro y Agustín Rodríguez|títulu=Curtiu Historia del Sevilla F. C. Capítulu 17, 1936, Fútbol en tiempos de guerra.Páxina 85.|añu=2010|editorial=Punto Rojo Libros S. L.|id=D.L SE-3847-2010}}</ref> Ente ochobre de 1936 y avientu de 1938, el Sevilla xugó 66 partíos amistosos, de los que ganó 55.<ref>{{cita llibru |títulu=El deporte na Guerra Civil|nome=Julián|apellíu=García Candau|añu=2007|editorial=Espasa|isbn=9788467026221|ubicación=Madrid|páxines=101}}</ref> Sicasí, l'acontecimientu más relevante pa la historia del Sevilla que tuvo llugar mientres la Guerra Civil foi l'alquisición en 1938 de la propiedá del solar nel que s'atopaba l'estadiu de Nervión, qu'hasta entós taba a cencielles arrendáu. El solar adquiríu nun yera namás el terrén ocupáu pol estadiu, sinón qu'incluyía unos terrenales anexos onde dos décades dempués llevantaríase un nuevu estadiu. === La primer lliga (1946) === La década posterior a la Guerra Civil sería una de les más granibles pal Sevilla: una lliga, un subcampeonatu lligueru y dos copes. Tres el fin de la guerra, el Sevilla ganó la [[Copa del Xeneralísimu de fútbol 1939|primer Copa del Xeneralísimu]] (la so segunda [[Copa del Rei de fútbol|Copa d'España]]), que caltién en propiedá. La Lliga tamién se volver# a entamar y na temporada [[Primer División d'España 1939/40|1939/40]] llogró resonantes trunfos: al [[F. C. Barcelona]] por 11-1, al [[Valencia C. F.]] por 10-3 o al [[Hércules C. F.]] por 8-3. Sicasí, el títulu escapóse-y nel postreru partíu, nun empate col Hércules. La so delantrera, «los stukas» (llamaos de la mesma que los devastadores [[Stuka|aviones alemanes]]), marcó 216 goles en cuatro temporaes. Formar fueron: López, Torrontegui, Campanal, Raimundo, Berrocal y Pepillo.<ref name="Historia4" /> <ref>{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/_www/club.php?op=his5|títulu=Historia del Sevilla 1939-1945|editor=Web oficial del Sevilla F. C. |fechaaccesu=31 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091214042620/http://www.sevillafc.es//_www/club.php?op=his5|fechaarchivu=14 d'avientu de 2009}}</ref> En 1941 Ramón Sánchez-Pizjuán dexó la presidencia del club pa convertise en direutivu de la [[Federación Española de Fútbol]]. Esi añu, el decretu del 22 de febreru pol que se creó la Delegación Nacional de Deportes, asitió al deporte español sol control del [[Movimientu Nacional|Movimientu]], llindando les funciones sociales de los clubes de fútbol. La Delegación Nacional, presidida por [[José Moscardó]], designaba a los direutivos de les federaciones rexonales y éstes nomaben de la mesma a los presidentes de los clubes, que teníen d'identificase políticamente col [[réxime franquista]]. Tres la marcha de Sánchez-Pizjuán, Antonio Sánchez Ramos ocupó de forma interina la presidencia hasta'l nomamientu de [[Jerónimo Domínguez y Pérez de Vargas]] (marqués de Contadero), que tuvo seis años na presidencia del club, hasta'l regresu de Sánchez-Pizjuán.<ref>{{cita web |url=https://www.abc.es/informacion/futbolsevilla/sevilla/historia/sigue2.asp|títulu=Historia del Sevilla (1939-1948)|editor=[[ABC (España)|ABC]] |fechaaccesu=31 de xunetu de 2010}}</ref> El Sevilla llogró los meyores resultaos lligueros de la so historia ente 1942 y 1946. Foi subcampeón na temporada [[Primer División d'España 1942/43|1942/43]] y terceru na [[Primer División d'España 1943/44|siguiente]]. Na temporada [[Primer División d'España 1945/46|1945/46]] ganó'l so primer, y única hasta'l momentu, [[Lligues de fútbol d'España|Lliga]].<ref>{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/_www/club.php?op=his6|títulu=Campeón de Lliga 1945/46|editor=sevillafc.es.Historia |fechaaccesu=13 d'agostu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091214042643/http://www.sevillafc.es//_www/club.php?op=his6|fechaarchivu=14 d'avientu de 2009}}</ref> L'equipu entrenar [[Ramón Encinas Dios|Ramón Encinas]] y l'once ideal d'aquella temporada componer [[José María Busto]], [[Joaquín Jiménez]], [[Diego Villalonga]], [[Pedro Alconero]], [[Francisco Antúnez]], [[Pedro Eguiluz]], [[José López Martínez (futbolista)|José López Martínez]], [[Juan Arza]], [[Juan Araujo]], [[José Palacio Herrera]] y [[José Campos Rodríguez (futbolista nacíu en 1923)|José Campos Rodríguez]]. En 1948 el Sevilla proclamóse campeón de [[Copa del Rei de Fútbol|Copa]] per tercer vegada na so historia. El fichaxe más significativu d'aquellos años foi'l delanteru [[Juan Arza]], que, xunto con [[Alconero]], foi delles vegaes internacional. Tamién se produció'l debú del sobrín de Campanal, el defensa [[Marcelino Campanal|Campanal II]], col so tíu como entrenador.<ref name="Historia" /> === Década de 1950 === [[Ficheru:Suscripcionpopularnuevoestadio.JPG|thumb|Emisión d'obligaciones pa construyir el nuevu estadiu (1957).]] [[Ficheru:Bustoderamonsanchezpizjuan2.JPG|thumb|Bustu de [[Ramón Sánchez-Pizjuán]] instaláu nel estadiu del Sevilla.]] Na temporada [[Primer División d'España 1950/51|1950/51]], con Campanal como entrenador, el Sevilla quedó subcampeón de Lliga por detrás del [[Atlético de Madrid]] de [[Helenio Herrera]]. Aquella lliga decidir nel postreru partíu, qu'enfrentó a Sevilla y Atlético na ciudá hispalense el 22 d'abril de 1951. El Sevilla precisaba ganar pero a la fin terminó 1-1 y envueltu en gran discutiniu porque l'árbitru anulara un gol sevillista nel minutu 7 de la segunda parte.<ref>{{cita publicación|nome=Alfredo|apellíos=Relaño|títulu=El NO-DO nun quería jaleos|url=https://blogs.elpais.com/memorias-blanco-negro/2013/04/el-non-do-non-quer%C3%ADa-jaleos.html|editorial=El País|fecha=22 d'abril de 2013|fechaaccesu=8 de mayu de 2013}}</ref> Na temporada [[Primer División d'España 1952/53|1952/53]] Campanal II llogró la internacionalidad. Pa la temporada 1953/54 contratóse como entrenador a [[Helenio Herrera]], que na so etapa nel Sevilla F. C. llogró ser 5ᵘ na Lliga na temporada [[Primer División d'España 1953/54|1953/54]], 4ᵘ nes temporaes [[Primer División d'España 1954/55|1954/55]] y [[Primer División d'España 1955/56|1955/56]] y 2ᵘ na [[Primer División d'España 1956/57|1956/57]]. En 1954, convócase un concursu pa la construcción d'un nuevu estáu, por culpa de que el de Nervión habíase quedáu pequeñu. Na temporada 1954/55 [[Juan Arza|Arza]] proclamóse [[Troféu Pichichi|Pichichi]] con 28 goles,<ref>{{cita web |url=http://www.cosasdefutbol.es/historia-trofeo-pichichi-liga/|títulu=Historia: troféu Pichichi de la Liga|editor=cosasdefutbol.es |fechaaccesu=13 d'agostu de 2010}}</ref> y l'equipu quedó subcampeón de Copa. En 1955, al cumplir el so 50ᵘ aniversariu, celebróse un tornéu triangular contra'l [[Stade Reims]] francés y el [[IFK Norrköping]] suecu, que ganó'l Sevilla.<ref name="Historia3" /> El 28 d'ochobre de 1956 producióse un fechu que produció un gran pesar na afición sevillista: finó de secute el presidente [[Ramón Sánchez-Pizjuán Muñoz|Sánchez-Pizjuán]]. L'apreciu de l'afición pol fináu dirixente, so que la so presidencia'l Sevilla conquistara trés copes d'España, fizo que se decidiera que'l nuevu estadiu que se construyera llevaría'l so nome.<ref>{{cita web |url=http://www.estadiodeportivo.com/sevilla.php?id=7630|títulu=Estadiu Deportivo|autor=estadiodeportivo.com|fecha=12 d'ochobre de 2009 |fechaaccesu=11 de payares de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110728114950/http://www.estadiodeportivo.com/sevilla.php?id=7630|fechaarchivu=28 de xunetu de 2011}}</ref> Esa temporada de [[Primer División d'España 1956/57|1956/57]] l'equipu llogró'l subcampeonatu de Lliga, namái por detrás del [[Real Madrid]] de [[Alfredo Di Stéfano|Di Stéfano]], lo que-y dexó participar per primer vegada na [[Copa d'Europa de Fútbol|Copa d'Europa]], al ganar l'equipu madridista la Copa d'Europa l'añu anterior. L'equipu titular que consiguió esi subcampeonatu formar Javier (Busto), Valero, Campanal II, Romero, Pepín (Ramoni), Herrera II (Enrique), Pepillo, Arza, Pahuet, Loren y Domenech, siendo entrenador [[Helenio Herrera]], que se despidió del club al rematar la temporada.<ref>{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/_www/club.php?op=his9|títulu=Historia del Sevilla 1955/1959|editor=Web oficial del Sevilla F. C. |fechaaccesu=31 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091214042814/http://www.sevillafc.es//_www/club.php?op=his9|fechaarchivu=14 d'avientu de 2009}}</ref> La temporada siguiente vivió un contraste absolutu. Ente que na Lliga'l Sevilla tuvo a puntu de baxar, salvándose na última xornada, na Copa d'Europa algamó los cuartos de final, siendo derrotáu pol Real Madrid, que se proclamaría de nuevu campeón. Tres la muerte del presidente, asumió la presidencia mientres cuatro años'l políticu [[Ramón de Carranza Gómez Pablo|Ramón de Carranza]]. Cúntase que pronunció estes pallabres ante la tumba de Sánchez-Pizjuán: {{cita|Queríu Ramón, agora te vamos dar los tos amigos, ente los qu'honro, cristiana sepultura, y a otru día a la entrega del to cuerpu a la tierra, ponemos manes a la obra y el to suañu de que'l Sevilla F. C. tenga un gran estadiu, va vese fechu realidá. Ramón, vete tranquil al cielu que los tos deseos van ser cumplíos.<ref name="Pizjuan">{{cita web |url=http://www.sevillacf.com/presidentes.htm|títulu=Presidentes del Sevilla FC |fechaaccesu=12 d'agostu de 2015}}</ref>}} Cumpliendo la so pallabra, fixo una emisión d'obligaciones per valor de 50 millones de pesetes y mes y mediu dempués de la muerte de Sánchez-Pizjuán asitióse la primer piedra. L'arquiteutu foi [[Manuel Muñoz Monesteriu]], coautor unos años antes del [[Estadiu Santiago Bernabéu]]. Inauguróse l'estadiu'l 7 de setiembre de 1958 nun partíu amistosu col [[Real Jaén Club de Fútbol|Real Jaén C. F.]] El so primer partíu oficial foi na apertura de la Lliga 1958/59 con victoria por 2-4 del [[Real Betis Balompié|Real Betis]].<ref>{{cita web |url=https://www.abc.es/informacion/futbolsevilla/sevilla/historia/sigue3.asp|títulu=Historia del Sevilla F. C.|editor=[[ABC (España)|ABC]] |fechaaccesu=20 de xunetu de 2010}}</ref> === Crisis económica y deportiva (1960-1975) === [[Ficheru:En el Sánchez Pizjuan el 15-11-1961.jpg|thumb|[[Marcelino Campanal|Campanal II]], estenando un balón nel estadiu Sánchez-Pizjuán el 15-11-1961]] Na [[años 1960|década de 1960]] el Sevilla entró en crisis económica por cuenta de les deldes contraíes pa construyir el nuevu estadiu, razón pola cual viose obligáu a dir vendiendo a los sos meyores xugadores: el primeru foi [[Manuel Ruiz Sosa|Ruiz Sosa]], al [[Atlético de Madrid]]; depués [[Francisco Fernández Rodríguez|Francisco ''Gallego'']], al [[Futbol Club Barcelona]], con gran enfadu de l'afición; y el paraguayu [[Juan Bautista Agüero Sánchez|Agüero]], al [[Real Madrid]]. Tamién se vendieron a una caxa d'aforros parte de la terrenal redoma al estadiu.<ref name="Historia" /> Na temporada [[Primer División d'España 1967/68|1967/68]] producióse'l descensu a Segunda División dempués de permanecer 31 temporaes consecutives en Primer. Pero al añu siguiente terminó líder de Segunda, xubiendo de nuevu. L'once titular que consiguió esti ascensu taba formáu por Rodri, Santos Bedoya, Costas, Toni, Palacios, Hita, Berruezo, Bergara, Lebrón, Eloy II, Lora, siendo l'entrenador [[Juan Arza]] y el presidente del club [[Cisneros Palacios]]. Na temporada [[Primer División d'España 1969/70|1969/70]] llegó al club l'entrenador austriacu [[Max Merkel]], moteyáu «Míster Llátigu» por emplegar téuniques bien severes de disciplina y entrenamientu.<ref>{{cita web |url=http://archivo.lavozdeasturias.es/html/309635.html|títulu=Muerre Max Merkel, ´Míster Llátigu´ |fechaaccesu=11 de payares de 2010|autor=La Voz de Asturias|fecha=30 de payares de 2006|editorial=Públicu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110718081944/http://archivo.lavozdeasturias.es/html/309635.html|fechaarchivu=18 de xunetu de 2011}}</ref> Aquella temporada acabó terceru na Lliga, y los delanteros [[Enrique Lora|Lora]] y [[Juan López Hita|Hita]] algamaron la internacionalidad. Sicasí, pocu más tarde entró de nuevu en crisis, inclusive na temporada [[Primer División d'España 1972/73|1972/73]] baxó de nuevu a Segunda División, momentu en que llegó a la clasificación más baxa de la so historia. Na temporada 1972/73 finó de forma repentina'l xugador [[Pedro Berruezo]] mientres un partíu nel [[Estadiu Municipal de Pasarón|Municipal de Pasarón]] frente al [[Pontevedra Club de Fútbol]]. Na temporada 1973/74, procedente de [[Gambia]], incorporóse'l primer xugador negru de la historia del club, que foi conocíu como [[Alhaji Momodo Njle|Biri Biri]] y al que l'afición tomó gran ciñu. Na temporada 1974/75, con [[Eugenio Montes Cabeza]] de presidente y [[Roque Olsen]] como entrenador, el club consiguió de nuevu l'ascensu a Primer y asitióse nuna llarga fase d'estabilidá nesta categoría. A finales de la década llegaron d'[[Arxentina]] los xugadores [[Héctor Scotta]] y [[Daniel Bertoni]].<ref name="Historia4" /> <ref name="Historia3" /><ref>{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/_www/club.php?op=his13|títulu=Historia del Sevilla (1971-1995)|editor=Web oficial del Sevilla F. C. |fechaaccesu=31 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091214043000/http://www.sevillafc.es//_www/club.php?op=his13|fechaarchivu=14 d'avientu de 2009}}</ref> === Estabilidá ensin títulos (1976-1995) === Na [[años 1980|década de 1980]] l'equipu incluyó a xugadores como [[Francisco Buyo|Buyo]], [[Francisco López Alfaro|Francisco]] y [[Carlos Alberto Pintinho|Pintinho]], quien marcó 4 goles al [[Real Zaragoza|Zaragoza]] el día del debú como entrenador del primer equipu de [[Manolo Cardo]].<ref>{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/_www/club.php?op=his15|títulu=Historia del Sevilla. Temporada 1981/82|editor=sevillafc.es |fechaaccesu=2 de payares de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110723032645/http://www.sevillafc.es/_www/club.php?op=his15|fechaarchivu=23 de xunetu de 2011}}</ref> Tuvo dirixíu primero por [[Miguel Muñoz]] y dempués por [[Manolo Cardo]], que participó en dos ediciones consecutives na [[Copa de la UEFA]], nes temporaes 1981/82 y 1982/83. Aportaron al primer equipu procedente del Sevilla Atlético los xugadores [[Nimo]], Maraver y Diosdado. Celebróse'l 75ᵘ aniversariu del club con variaos actos sociales y un partíu col club [[Santos Futebol Clube]] de [[Brasil]]. En 1982 celebrar n'España'l [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|Campeonatu Mundial de Fútbol]] y l'[[estadiu Ramón Sánchez-Pizjuán]] foi una de les sedes principales. Con esti motivu, l'estadiu sufrió una gran remodelación y meyora de les sos instalaciones, especialmente del allumáu, pa poder retresmitir meyor los partíos nocherniegos na televisión en color. Otra de les novedaes na remodelación del campu foi l'allugamientu d'un gran mural, obra del pintor cordobés [[Santiago del Campo (pintor)|Santiago del Campo]]. El partíu más destacáu foi la semifinal na que la seleición de {{sel|Francia}} foi ganada pola d'{{sel|Alemaña}} metanes un discutiniu arbitral que quedó grabada na memoria coleutiva francesa.<ref>{{cita llibru |apellíos=Basse|nome=Pierre-Louis|editorial=Quité|títulu=Séville 82|añu=2005|isbn=2-35076-003-0|idioma=francés}}</ref> En 1984 [[Eugenio Montes Cabeza]] remató los sos once años como presidente del Sevilla y foi sustituyíu pol empresariu ganaderu [[Gabriel Rojas]]. A él débese-y gran parte del esfuerciu que significó'l terminar de cerrar l'estadiu mientres la so etapa como vicepresidente. Na temporada 1985/86 Manolo Cardo cesó como entrenador dempués de cinco temporaes nel cargu y al rematar la temporada [[Francisco López Alfaro|Francisco]] apostó cola seleición nacional el [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|Mundial de 1986]]. Na temporada 1986/87 llegó a la presidencia [[Luis Cuervas]]. A partir de [[1987]], so la direición de [[Javier Azcargorta]], llegaron al equipu xugadores como [[Pablo Bengoechea|Bengoechea]], [[Rinat Dasáyev|Dasáyev]], [[Anton Polster|Polster]], Salguero y De la Fonte. Sicasí, estos refuerzos nun llograron meyores significatives na clasificación de la Lliga y el club atropó una delda de 900 millones de [[peseta|pesetes]] (5,4 millones d'[[euru|euros]]). Na temporada 1989/90, con [[Vicente Cantatore]] nel banquín, el club consiguió una nueva participación na Copa de la UEFA. Esi añu, el delanteru austriacu Polster llogró algamar la cifra de 33 goles, siendo'l xugador sevillista que mayor cantidá de goles consiguió nuna temporada.<ref name="Historia4" /><ref>{{cita web |url=https://www.abc.es/informacion/futbolsevilla/sevilla/historia/sigue5.asp|títulu=Historia del Sevilla (1983-1991)|editor=[[ABC (España)|ABC]] |fechaaccesu=31 de xunetu de 2010}}</ref> Na temporada 1992/93, tres dellos meses de negociaciones, llegó dende'l [[SSC Napoli|Nápoles]] [[Diego Armando Maradona]], pagando'l club 7,5 millones de [[dólar d'Estaos Xuníos|dólares]] pol so trespasu. El so pasu per Sevilla foi pocu feliz, siendo despidíu del club, ente otres coses, por mancadures y problemes con [[Bilardo]].<ref>{{cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/especiales/maradona/nota1.htm|títulu=El meyor amigu de la pelota|editor=Clarín |fechaaccesu=3 d'avientu de 2010}}</ref> Nes temporaes siguientes tuvo como entrenador [[Luis Aragonés]], nuna de les cualos l'equipu volvió clasificase pa la [[Copa de la UEFA]] (1994/95). === Nueva crisis (1995-2001) === A mediaos de 1995 entró a valir la Llei del Deporte, qu'obligaba a los equipos que se convirtieren en [[sociedá anónima deportiva]] a presentar unos avales como previsión de deudes antes del [[1 d'agostu]] de 1995. El Sevilla y el [[Celta de Vigo]] nun pudieron cumplir tales plazos, polo que fueron baxaos alministrativamente a la [[Segunda División B d'España|Segunda División B]]. Nel so llugar fueron xubíos a Primer División el [[Real Valladolid|Valladolid]] y l'[[Albacete Balompié|Albacete]], y a Segunda División el [[Club Deportivo Leganés]] y el [[Getafe Club de Fútbol]], equipos que baxaren por causes deportives la temporada anterior. Decenes de miles d'aficionaos de dambos clubes echar a la cai repitíes vegaes pa defender los intereses de los sos equipos. Los direutivos del Sevilla afirmaron que s'apurriera l'aval a tiempu. A la fin, la presión de les aficiones consiguió faer retratase a la Federación, anque esta nun devolvió al Valladolid y al Albacete a Segunda, polo que finalmente se formó una Primer División de 22 equipos que tuvo dos años de vida.<ref>{{cita web|url=http://www.elcorreoweb.es/deportes/sevillafc/100386/quince/ano/descensu/alministrativu/sevilla|2=títulu cumplen quince años del descensu alministrativu del Sevilla|autor=Basilio García|fecha=1 d'agostu de 2010|editor=Periódicu El Correo de Anadalucía.es|fechaaccesu=30 d'ochobre de 2010}}</ref> Estos acontecimientos provocaron una inestabibilidad institucional. Esi añu'l club llegó a tener cuatro presidentes y tres entrenadores distintos. Primero llegó la dimisión como presidente de [[Luis Cuervas]], que foi sustituyíu de forma interina por [[José María del Nido]]. Depués asumió la presidencia [[Francisco Escobar Gallego|Francisco Escobar]] y a esti lo asocedió [[José María González de Caldas]] (1996-1997). En 1997 asumió la presidencia [[Rafael Carrión]], que foi presidente hasta l'añu 2000. Na temporada 1996/97 el Sevilla baxó a [[Segunda División d'España|Segunda División]], onde permaneció dos años, llogrando l'ascensu na temporada 1998/99.<ref>{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/_www/club.php?op=his19|títulu=Historia del Sevilla (1995-1999)|editor=Web oficial del Sevilla F. C. |fechaaccesu=31 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091214043257/http://www.sevillafc.es//_www/club.php?op=his19|fechaarchivu=14 d'avientu de 2009}}</ref> Mientres la década recalaron nel club varios xugadores estranxeros como Polster, [[Iván Zamorano|Zamorano]], [[Diego Simeone|Simeone]] y [[Davor Šuker|Šuker]]. De la cantera salieron xugadores como [[Nando Muñoz|Nando]], [[Manolo Jiménez Jiménez|Jiménez]], [[Rafa Paz]], [[José María Romero Poyón|José Mari]] y [[José Antonio Reyes|Reyes]].<ref name="Historia" /><ref name="Historia4" /> A la entrada del [[sieglu XXI]], asumió la presidencia del club [[Roberto Alés]], quien cuntó col sofitu xeneralizáu de la masa social sevillista.<ref>{{cita llibru |autor=Juan Castro y Agustín Rodríguez|títulu=Curtiu Historia del Sevilla F. C. Capítulu 39, 2000, llegó l'home del consensu. Páxina 195.|añu=2010|editorial=Punto Rojo Libros S. L.|id=D.L SE-3847-2010}}</ref> La situación del club yera nesos momentos bien delicada, porque l'equipu baxara de nuevu a Segunda División (temporada 2000/01) y escarecía de xugadores de relevancia, una y bones los más veteranos retirárense y otros fueren trespasaos a otros clubes coles mires de llograr capital, tales como [[Carlos Marchena|Marchena]], [[Jesuli]] y [[Vassilis Tsartas|Tsartas]]. Nesos delicaos momentos optar por un entrenador práuticamente desconocíu hasta entós: [[Joaquín Caparrós]]. Na so primer temporada nel club, Caparrós fixo al equipu campeón de Segunda con una antelación de tres xornaes. El so once ideal tuvo compuestu por Notariu, David, Pablo Alfaro, Prieto, Héctor, Fredi, Casquero, Podestá (Francisco), Gallardo (Tevenet), Zalayeta (Michel), Olivera.<ref>{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/_www/club.php?op=his20|títulu=Historia del Sevilla 1999/2003|editor=Web oficial del Sevilla F. C. |fechaaccesu=31 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091214043324/http://www.sevillafc.es//_www/club.php?op=his20|fechaarchivu=14 d'avientu de 2009}}</ref> === El periodu de los títulos internacionales (2001-2016) === [[Ficheru:Joaquín Caparrós 2012.jpg|thumb|150px|[[Joaquín Caparrós]] foi entrenador del Sevilla dende l'añu 2000 hasta 2005.]] [[Ficheru:Beginning Arsenal Sevilla.jpg|thumb|Empecipio d'un partíu de [[Lliga de Campeones de la UEFA|Champions League]] ente'l [[Arsenal Football Club|Arsenal FC]] y el Sevilla]] [[Ficheru:Plantilla sevilla2.jpg|thumb|Plantía del Sevilla F.C. Temporada 2010/11]] En mayu de 2002 dimitió como presidente Roberto Alés y asumió de nuevu la presidencia l'abogáu sevillanu [[José María del Nido]], una de que les sos primeres decisiones foi la de confirmar tol equipu téunicu del club encabezáu por Caparrós como entrenador y [[Monchi]] como direutor deportivu. Baxu tutelar de dambos mientres cuatro temporaes el club lluchó por caltener se en Primer División, diendo a más y col oxetivu marcáu de llograr la participación en competiciones europees, daqué que llegaría tres el 6ᵘ puestu de la 2003/04, revalidáu al añu siguiente en tentando mientres delles xornaes les posiciones de [[Lliga de Campeones de la UEFA|Lliga de Campeones]]. Ente dellos episodios d'esti periodu destaca'l desafortunáu incidente producíu'l 6 d'ochobre de 2002 nun derbi ente Sevilla y Real Betis nel qu'un menor solmenó, xunto a otros trés nuevos, una paliza a un vixilante de seguridad momento antes del partíu.<ref>{{cita web |url=http://www.diariodesevilla.es/article/sevilla/495562/bayron/foi/condenado/por/una/agresion/con/muleta/derbi.html|títulu=Bayron foi condergáu en 2003 por una agresión con muleta nun derbi|fecha=19 d'agostu de 2009|editor=diariodesevilla.es |fechaaccesu=23 de xineru de 2011}}</ref> Por esti incidente'l feudu local foi clausuráu mientres cuatro partíos, siendo'l mayor castigu impuestu enxamás a un club de primera División.<ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/deportes/Comite/Competicion/cierra/Sanchez/Pizjuan/partíos/elpepidep/20021012elpepidep_2/Tes|títulu=El Comité de Competición cierra'l Sánchez Pizjuán por cuatro partíos|fecha=12 d'ochobre de 2002|editor=elpais.com |fechaaccesu=23 de xineru de 2011}}</ref> La temporada 2005/06 empecipiar con un nuevu entrenador, [[Juande Ramos]], y taría marcada poles celebraciones acomuñaes al centenariu del club y, no deportivo, pola consecución per primer vegada d'un títulu européu al ganar la [[Copa de la UEFA 2005-06|Copa de la UEFA]] na final apostada na ciudá neerlandesa d'[[Eindhoven]].<ref>{{cita web |url=http://es.uefa.com/uefaeuropaleague/history/season=2005/index.html|títulu=2005/06: Un títulu 58 años dempués|editor=ye.uefa.com |fechaaccesu=13 d'agostu de 2010}}</ref> Nes semifinales d'esti tornéu marcó [[Antonio Puerta]] un gol memorable que facilitó'l pase a la final. L'equipu campeón de la temporada tuvo compuestu por [[Palop]], [[David Castedo|David]], [[Pablo Alfaro]], [[Javi Navarro]], [[Julien Escudé|Escudé]]/[[Dragutinovic]], [[Dani Alves]], [[José Luis Martí|Martí]], [[Enzo Maresca|Maresca]], [[Adriano Correia Claro|Adriano]], [[Kanouté]], [[Jesús Navas]] y [[Javier Saviola|Saviola]]/[[Luis Fabiano]].<ref name="sevillafc.es">{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/_www/club.php?op=his21|títulu=Historia del Sevilla (2003-2008)|editor=sevillafc.es |fechaaccesu=31 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091214043347/http://www.sevillafc.es//_www/club.php?op=his21|fechaarchivu=14 d'avientu de 2009}}</ref> La 2006/07 foi posiblemente la temporada más esitosa de la so historia, empezada llogrando la [[Supercopa d'Europa]] al vencer por 3-0 al [[Futbol Club Barcelona]] nel [[Estadiu Lluis II]] de [[Mónacu]].<ref>{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=ySxeBl0C9g8|títulu=Supercopa d'Europa 2006. F. C. Barcelona VS Sevilla F. C. Resume (Cadena SER). Parte 1|editor=YouTube |fechaaccesu=13 d'agostu de 2010}}</ref> Dempués conquistó la so segunda [[Copa de la UEFA 2006-07|Copa de la UEFA]] consecutiva nuna final xugada en [[Glasgow]] ante'l [[Real Club Deportivo Español]].<ref>{{cita web |url=http://es.uefa.com/uefaeuropaleague/history/season=2006/index.html|títulu=El Sevilla revalidó'l so títulu|editor=ye.uefa.com |fechaaccesu=13 d'agostu de 2010}}</ref> El partíu tuvo prórroga y el títulu decidir na tanda de penaltis, siendo'l porteru [[Andrés Palop]] l'héroe al detener tres lanzamientos (quien amás nuna de les eliminatories previes fuera decisivu al marcar un gol de cabeza a la salida d'un córner, facilitando asina la prórroga del partíu y el trunfu posterior del so equipu). El Sevilla consiguió ganar tamién la Copa del Rei y terminó 3ᵘ en Lliga, con puntuación de récor pa la fecha y derechu a participar na [[Lliga de Campeones de la UEFA|Lliga de Campeones]] del añu siguiente. Frutu d'estos ésitos, el club recibió'l troféu de Meyor Equipu del Mundu dau pola [[IFFHS]].<ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/deporte/Sevilla/premiu/IFFHS/meyor/equipu/pasáu/anu/elpepudep/20070108elpepudep_11/Tes|títulu=El Sevilla, premiu de la IFFHS al meyor equipu del pasáu añu|editor=elpais.com|fecha=8 de xineru de 2007 |fechaaccesu=1 d'avientu de 2010}}</ref> L'once ideal d'esta temporada componer Palop, Dani Alves, Javi Navarro, Escudé/Dragutinovic, [[Antonio Puerta|Puerta]], Jesús Navas, [[Christian Poulsen|Poulsen]], [[Renato Dirnei|Renato]], Adriano, Kanouté y Luis Fabiano, siendo entrenador Juande Ramos.<ref name="sevillafc.es"/> La temporada 2007/08 abrir con un quintu títulu, la [[Supercopa d'España de Fútbol|Supercopa d'España]]<ref>{{cita web|url=http://www.cadenaser.com/articulo/deporte/Sevilla/vence/Real/Madrid/axudica/Supercopa/csrcsrpor/20070819csrcsrdep_8/Tes/|títulu=El Sevilla vence al Real Madrid y axudícase la Supercopa|editor=cadenaser.com|fecha=19 d'agostu de 2007|fechaaccesu=14 d'agostu de 2010}}</ref> ganada contra'l Real Madrid, pero tuvo marcada por vicisitúes extradeportivas qu'amenorgaron el rendimientu del equipu. En primer llugar la muerte repentina del xugador Antonio Puerta, quien nel primer partíu de Lliga'l 25 d'agostu hubo de retirase al perder momentáneamente la consciencia pa finar tres díes más tarde. El 31 del mesmu mes el Sevilla perdería frente al [[AC Milan]] el partíu de la Supercopa d'Europa. N'ochobre dimitió l'hasta entós entrenador Juande Ramos, ficháu pol [[Tottenham Hotspur Football Club|Tottenham Hotspur]] inglés. Tres la so marcha, [[Manolo Jiménez Jiménez|Manolo Jiménez]], téunicu de la casa, convertir nel nuevu entrenador. A pesar d'estos problemes, el club llogró'l primer puestu na fase de grupos de la [[Lliga de Campeones de la UEFA|Champions League]], per delantre del [[Arsenal Football Club|Arsenal]], cayendo darréu n'octavos por penaltis ante'l [[Fenerbahçe Spor Kulübü|Fenerbahçe]]. El cursu 2008/09 empecipiar con [[Manolo Jiménez Jiménez|Manolo Jiménez]] nel banquín y la venta de los xugadores [[Christian Poulsen|Poulsen]], [[Seydou Keita|Keita]] y [[Dani Alves]]. A pesar d'ello llogróse la 3ᵉʳ posición nel campeonatu, llogrando'l récor históricu de victories a casa ya igualando la meyor marca de victories en Lliga, 21, consiguida dos años antes. Na temporada 2009/10 los ésitos deportivos siguieron acompañando al club, al ganar la Copa del Rei y llograr de nuevu la clasificación pa la Lliga de Campeones. El 19 de mayu'l Sevilla proclamar de nuevu campeón de la [[Copa del Rei de fútbol 2009-10|Copa del Rei]], apostada nel [[Camp Nou]] de [[Barcelona]] contra'l [[Atlético de Madrid]].<ref>{{cita web |url=http://www.diariodesevilla.es/article/deportes/705797/una copa pura/llei.html|títulu=Una Copa de pura llei|editor=Periódicu Diariu de Sevilla|fecha=20 de mayu de 2010 |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010}}</ref> La resultancia final foi de 0-2 con goles de [[Diego Capel]] y [[Jesús Navas]]. L'equipu que llogró esti trunfu tuvo formáu polos siguiente xugadores: Palop, [[Abdoulay Konko|Konko]], [[Sébastien Squillaci|Squillaci]], Escudé, [[Antonio Luna Rodríguez|Luna]], [[Didier Zokora|Zokora]], Renato, Jesús Navas, [[Álvaro Negredo|Negredo]]/[[Koffi Ndri Romaric|Romaric]], Kanouté y Diego Capel/[[Diego Perotti|Perotti]].<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2010/05/19/futbol/copa_rey/1274306246.html?a=PROC1hala85621d8b9a9620y22dd285d069ec3&t=1282498647|títulu=Navas, Capel, Zokora y Kanouté decantaron la final|editor=marca.com|fecha=19 de mayu de 2010 |fechaaccesu=21 d'agostu de 2010}}</ref> L'entrenador foi [[Antonio Álvarez Giráldez|Antonio Álvarez]], quien sustituyera a Jiménez a finales del mes de marzu. Per otra parte el xugador sevillista Jesús Navas formó parte del equipu de la seleición española que ganó'l [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|Mundial]] celebráu en [[Sudáfrica]], participando na xugada decisiva del gol d'[[Iniesta]] na [[Final de la Copa Mundial de Fútbol de 2010|final]].<ref name="Historia" /><ref name="HistoriaSevilla" /> La 2010/11 empezó col Sevilla perdiendo la Supercopa d'España ante'l FC Barcelona por un total de 5-3 y siendo esaniciáu de la fase clasificatoria pa la Lliga de Campeones ante'l [[Sporting Clube de Braga]] tamién por 5-3 nel total, recalando por tantu na [[Europa League]], nome que dende 2009 recibe l'anterior Copa de la UEFA. Les dos temporaes siguientes fueron mediocres en comparanza, acabando dambes en 9ª posición, ensin participación destacada n'Europa League pero algamando una semifinal de Copa del Rei en 2012/13 y llogrando una histórica goliada al [[Real Betis Balompié]] por 5-1. [[Ficheru:DeportivoSevilla.JPG|thumb|250px|Alcuentru apostáu ente'l [[Deportivo de La Coruña]] y el Sevilla FC mientres la [[Primer División d'España 2015/16|temporada 2015/16]].]] La temporada 2013/14 presentábase como de transición na plantía, incorporándose nesi branu 14 nuevos xugadores, ente ellos [[Vitolo Machín|Vitolo]], [[Carlos Bacca]] y [[Daniel Carriço]]. Superando toles mires, el sevillismo esfrutó d'una temporada memorable, al llograse la tercer Copa de la UEFA (primer como [[Europa League]]) imponiéndose na final nel [[Juventus Stadium]] de Turín al equipu portugués del [[Sport Lisboa e Benfica|Benfica]] na tanda de penaltis por 4-2. Nes rondes anteriores el Sevilla esaniciara al so máximu rival nel primer [[derbi sevillanu]] européu. En cuartos y semifinal enfrentar a [[Porto F.C.|Porto]] y [[Valencia Club de Fútbol|Valencia]] nuna eliminatoria recordada pol gol de M'bia nel últimu minutu que dio'l pase a la final. N'avientu, [[José María del Nido]] dimitiera como presidente de la entidá en siendo condergáu a siete años y mediu pol [[Caso Minutes]] y sustituyólu a lo más mandatariu José Castro Carmona, dende más d'once años tras vicepresidente primeru del club. Como suel ser habitual, nel branu de la temporada 2014/15, grandes xugadores de la plantía aceptaron ufiertes de clubes europeos, tales [[Ivan Rakitić]], [[Federico Fazio]] o [[Alberto Moreno]], y fueron sustituyíos por xugadores como [[Grzegorz Krychowiak|Krychowiak]], [[Éver Banega]] o [[Aleix Vidal]]. El Sevilla empezó la temporada perdiendo nun mal partíu la [[Supercopa d'Europa 2014|Supercopa d'Europa]] ante'l [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]] por 2-0. A pesar d'ello, l'equipu acabó 5ᵘ nuna Lliga de récor (76 puntos, a namái dos del 3ᵘ), y revalidó el títulu de campeón de la [[Europa League]] siendo amás el primeru que consigue'l bicampeonatu dos veces consecutives ([[Copa de la UEFA 2005-06|2006]]-[[Copa de la UEFA 2006-07|2007]] y [[Lliga Europa de la UEFA 2013-14|2014]]-[[Lliga Europa de la UEFA 2014-15|2015]]), siendo esta la tercer vegada na historia de la competición yá que enantes el [[Real Madrid]] facer nos años [[Copa de la UEFA 1984-85|1985]]-[[Copa de la UEFA 1985-86|1986]] y convirtiéndose nel equipu más gallardoniáu de dicha competición con 4 títulos. Con esta xesta certificó l'accesu direutu a la fase de grupos de la [[Lliga de Campeones de la UEFA]] 2015/16. La final celebrar nel [[Estadiu Nacional de Varsovia|Stadion Narodowy]] de [[Varsovia]] contra'l [[Dnipro Dnipropetrovsk]] ucraín, siendo la resultancia final de 3-2. El colombianu [[Carlos Bacca]] fixo dos tantos por unu más de Krychowiak, ente que pal Dnipro marcaron [[Nikola Kalinić|Kalinić]] y [[Ruslan Rotan|Rotan]]. La temporada siguiente, 2015/16, el Sevilla volvió ganar la [[Europa League]], convirtiéndose nel primer equipu que se lleva'l troféu trés años siguíos. Na final ganó al [[Liverpool Fútbol Club|Liverpool]] por 3-1 con goles consiguíos por [[Kevin Gameiro]] y [[Coke Andujar]] por partida doble. Na temporada 2016/17, convertir nel primer equipu español n'alliniar 11 estranxeros. Fechu qu'asocedió na xornada 5ª ante la [[SD Eibar]]. === Yera post-Monchi (2017-Actualidá) === N'abril de 2017 [[Monchi]] anuncia la so marcha de la entidá, y asoceder como nuevu direutor deportivu [[Óscar Arias Suárez|Óscar Arias]], quien enantes ocupaba'l cargu de responsable de fútbol d'élite. La temporada termina con una cuarta clasificación na [[Primer División d'España|Primer División]]. El 20 de xineru de 2018 consiguíase la victoria númberu mil en Lliga nun partíu ante'l [[RCD Espanyol]].<ref>https://www.marca.com/futbol/sevilla/2018/01/20/5a6348cde2704y2c508b460b.html</ref> == Datos del club == [[Ficheru:PPartido Sevilla Barcelona estadio Ramón Sánchez Pizjuan temporada 2010-2011.JPG|thumb|Lance de xuegu nel partíu Sevilla-FC Barcelona nel estadiu Ramón Sánchez-Pizjuán. Temporada 2010-2011]] * '''Entidá:''' Sevilla Fútbol Club, Sociedá Anónima Deportiva * '''Direición:''' C/ Sevilla Fútbol Club, e/n 41005 Sevilla. * '''Federación:''' Andaluza. '''Informe Xunta d'Accionistes''' El Sevilla F. C., S. A. D., celebró'l 19 d'avientu de 2016 el so [[Xunta Xeneral d'Accionistes]] na que s'anunció un presupuestu d'ingresos pal exerciciu 2015/16 de 116,8 millones d'[[euru|euros]]. El Presidente [[José Castro Carmona]] informó que'l balance económicu dexó un superávit de 15,57 millones d'euros netos. Los fondos propios de club xubíen a 52,69 millones d'euros.<ref name="Capital">{{cita web|url = http://sevilla.eldesmarque.com/sevilla-futbol-club/88388-en-direutu-la xunta-de-accionistes-del-sevilla|títulu = Sevilla Fútbol Club Sociedá Anónima Deportiva|fechaaccesu = 19 d'avientu de 2016}}</ref> '''Accionistes mayoritarios'''<ref name="Capital" /> * Sevillistes de Nervión S. A. (José María Del Nido, Roberto Alés, José Castro, José Martín Baena, Francisco Guijarro y José Gómez Miñan) * Rafael Carrión Moreno * José María del Nido Benavente (Máximu accionista a títulu individual). * Federación de Peñes Sevillistes San Fernando. == Denominaciones == Anguaño, el club sevillista ye denomináu como "Sevilla Fútbol Club, Sociedá Anónima Deportiva", pero tuvo llixeres variaciones a lo llargo de la so historia. De siguío se listan les distintes denominaciones de les que dispunxo'l club: * '''Sevilla Football Club''': (1890-1941) <small>''Nome orixinal.''</small> * '''Sevilla Club de Fútbol''': (1941-75) <small>''Tres el Decretu del 20 d'avientu de 1940, toles sociedaes con denominación estranxera tuvieron qu'acastellanase.''</small> * '''Sevilla Fútbol Club''': (1975-92) <small>''Torna de la denominación orixinal con llixeres variaciones, tres la derogación del Decretu anterior en 1972 y previa votación de los socios.''</small> * '''Sevilla Fútbol Club, S.A.D.''': (1992-Actualidá) <small>''Conversión de la entidá nuna [[Sociedá anónima deportiva|Sociedá Anónima Deportiva]] (S.A.D.).''</small> <timeline> TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy ImageSize = width:900 height:140 PlotArea = width:800 height:100 bottom:20 left:20 Period = from:1890 till:2017 ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1890 gridcolor:red # 704 píxeles / 108 años = 6,50 píxeles/añu, pa facilitar cálculos d'allugamientu del testu # (dir amontando los píxeles y/o reaxustando'l factor a cada nuevu añu) BarData= bar:SFBC bar:SCF bar:SFC bar:SFCSAD PlotData= width:14 fontsize:M textcolor:black color:red bar:SFBC from:start till:1941 text:"Sevilla Football Club" anchor:from shift:(5, -4) bar:SCF from:1941 till:1975 text:"Sevilla Club de Fútbol" anchor:from shift:(5, -4) bar:SFC from:1975 till:1992 text:"Sevilla Fútbol Club" align:right anchor:from shift:(88, -4) bar:SFCSAD from:1992 till:end text:"Sevilla Fútbol Club, S.A.D." align:right anchor:from shift:(88, -4) </timeline> == Símbolos del club == [[Ficheru:Elarrebato 20m.jpg|thumb|[[La Llocada]], autor ya intérprete del Himnu del Centenariu.|100px]] [[Ficheru:Escudo1921SFC.jpg|thumb|Escudo del Sevilla FC, diseñáu en 1921 por Pablo Domínguez.|100px]] === Himnos === El Sevilla F. C. tien dos himnos oficiales: * '''Himnu oficial del Sevilla F. C.''' Esti himnu data del añu 1983. La lletra foi escrita por Ángel Luis Osquiguilea de Roncales y la música foi compuesta por Manuel Osquiguilea de Roncales. * '''Himnu del centenariu del Sevilla F. C.''' Compuestu en 2005 pol cantante [[Javier Labandón]] ''[[La Llocada]]'' por cuenta de la celebración de los 100 años de la entidá. L'himnu del centenariu aportó a n'España númberu unu en ventes na categoría de senciellos y consiguió ser l'himnu d'un club de fútbol más vendíu en tola historia del fútbol español, algamando'l 2ᵘ puestu de los discos más vendíos en 2006.<ref>{{cita web |url=http://jenesaispop.com/2007/01/17/discos-vendidos-espana-2006/|títulu=Disco más vendíos n'España en 2006|editor=jenesaispop.com|fecha=17 de xineru de 2007 |fechaaccesu=1 d'agostu de 2010}}</ref> El 9 d'ochobre de 2006 foi-y apurríu nel estadiu Ramón Sánchez-Pizjuán el discu d'oru pol Himnu del centenariu. === Escudu === Dende la so fundación, l'equipu utilizó distintos sellos, que fueron les primeres muestres de corporativismu del club. El sellu más utilizáu foi un escudu de dos círculos concéntricos; ente dambos círculos taba escritu'l nome del club y la fecha de l'aprobación de los sos estatutos: «SEVILLA FOOT-BALL CLUB 1905». El círculu interior, en fondu blancu, tenía dibuxada les lletres SFC enxareyaes ente sigo tal que apaecen nel escudu actual. [[Ficheru:Mosaico5.jpg|thumb|left|Mosaicu del escudu del Sevilla asitiáu na fachada principal del [[Estadiu Ramón Sánchez-Pizjuán]].|225px]] Dende les primeres pruebes gráfiques, en 1908, hasta 1921, los xugadores teníen nes camisetes al altor del corazón l'escudu del club diseñáu por Juan Lafita, persona bien venceyada a la entidá y yera fíu del pintor sevillanu [[José Lafita y Blanco]]. L'escudu, recoyíu nos estatutos del club, consiste nuna circunferencia en gules, y dientro les lletres iniciales del nome del club (esi, efe y ce) enllazaes y en gules. Nel añu 1921, Pablo Rodríguez Blanco, delliniante de la Compañía d'Agües, diseñó un nuevu escudu pal Sevilla Fútbol Club, teniendo una bona acoyida nel senu de la direutiva y estrenándose el día 16 d'ochobre de 1921 nun alcuentru ante'l club portugués [[Casa Pia Atlético Clube]]<ref>{{cita web |títulu=90 años d'escudu sevillista|url = http://www.lapalanganamecanica.com/2011/10/90-anos-de-escudu-sevillista.html|sitiuweb = La Palancana Mecánica |fechaaccesu=22 de mayu de 2016}}</ref>{{fonte cuestionable}}. Esti escudu, con llixeres variaciones de diseñu, ye'l que se caltuvo hasta'l día de güei. Heráldicamente, l'escudu del Sevilla Fútbol Club queda definíu asina: {{Cita|Ye un escudu suizu, mediu partíu y cortáu. Nel primer cuartel, en campu de plata, un rei sentáu nun tronu, surmontado d'un baldaquín d'oru y gules, con espada na diestra, na so mano siniestra un mundu d'azur con ecuador y semimeridiano d'oru, sumáu d'una cruz de lo mesmo; a entrambos llaos, obispu sentáu con mitra, blagu y capa de plata, y con llibru. Nel segundu, sobre campu de plata, enllazaes les lletres esi, efe y ce, en sable. Nel terceru, campu de plata rebatido de cinco palos de gules. Escusón redondu nel corazón con un balón de dómina leonado.}} Les tres figures qu'apaecen correspuenden a les del escudu de la ciudá, con [[Isidoro de Sevilla|San Isidoro]], [[Fernandu III de Castiella|San Fernando]] y [[Leandro de Sevilla|San Leandro]]. Al respeutive de les franxes raxones hai delles hipótesis esplicatives de les mesmes, como que'l deséu del diseñador yera que l'equipu adoptara como vistimienta oficial la camiseta raxona o qu'usara esos colores a imitación de los equipos de fútbol d'Inglaterra famosos entós daquella. Otra versión indica que s'atopen inspiraes nel pendón que portó [[Fernandu III el Santu]] na conquista de Sevilla en 1248.<ref name="Historia" /> === Bandera === La definición de la bandera del Sevilla F. C. consta nos estatutos vixentes en 1982, que yeren un cambéu de los antiguos y que fueron depositaos nel Rexistru d'Asociaciones y Federaciones Deportives, del Conseyu Cimeru de Deportes. El so Títulu 1ᵘ, Artículu 6ᵘ diz que, ente otros, son distintivos del Sevilla F. C.: {{cita|La bandera, que va ser rectangular, partida per una llinia diagonal que va del ángulu inferior esquierdu al superior derechu, que la estrema en dos triángulos, el superior de color blancu y l'inferior coloráu.}} == Uniforme == [[Ficheru:CamisetaRayasSFC.jpg|thumb|Camiseta a rayes coloraes y blanques proveniente de Sunderland. Muséu del Sevilla Fútbol Club.|200px]] La vistimienta del Sevilla Fútbol Club caltúvose práuticamente invariable a lo llargo de la so historia. Orixinalmente, los xugadores llevaben camiseta blanca, calzonas blanques y medies negres, una y bones estes prendes yeren les más fáciles de consiguir. Por cuenta de les rellaciones de los primeres direutivos sevillistes cola ciudá de [[Sunderland]] (por cuenta de la naviera MacAndrews) Hugo MacColl, primer capitán del club, encargó al [[Sunderland AFC]] un conxuntu de les sos camisetes, a rayes coloraes y blanques. Finalmente, dende 1913 hasta 1945 usáronse estes camisetes como equipación alternativa, dexando la blanca con medies negres como la principal. Una de les poques variaciones que tuvo la equipación sevillista fueron les medies, qu'a partir de 1961 empezar a utilizar de color blancu con remates coloraos, anque nel añu 2005 volvieron utilizase les primixenies, de color negru. Asina mesmu, a la camiseta blanca empezáronse-y a añader remates coloraos nel pescuezu y les mangues a mediaos de los años 70, permaneciendo con esi patrón hasta l'actualidá. Como la venta de camisetes y material deportivo del club supón unos ingresos económicos importantes, la so direición recurrió, al igual que lu faen otros clubes de fútbol prestixosu, a camudar cada añu'l so equipamientu, calteniendo un criteriu clásicu nes vistimientes, polo que cada temporada introdúcense pequeños cambeos nes mesmes.<ref>{{cita web |url=http://todosobrecamisetas.blogspot.com/2010/07/equipaciones-joma-del-sevilla-fc-1011.html|títulu=Equipaciones Joma del Sevilla F. C. 10/11|editor=todosobrecamisetas.blogspot.com |fechaaccesu=27 de xunetu de 2010}}</ref> === Últimos diseños === * '''2015-16''' {| style="width:50%;text-align:center;" |align=left bg color=#ffffff| {{Football kit |pattern_la = _sevilla1516h |pattern_b = _sevilla1516h |pattern_ra = _sevilla1516h |pattern_sh = _socks |pattern_so = _sevillafc |leftarm = ffffff |body = ffffff |rightarm = ffffff |shorts = FFFFFF |socks = 000000 }} | {{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _sevilla1516a |pattern_ra = |pattern_sh = _sevilla1516a |pattern_so = _socks |leftarm =FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 }} | {{Football kit |pattern_la = _sevfc1516t |pattern_b = _sevilla1516t |pattern_ra = _sevfc1516t |pattern_sh = _socks |pattern_so = _socks |leftarm =000000 |pattern_ra3=000000 |rightarm =000000 |shorts =000000 |socks =000000 }} | {{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _sevilla1516f |pattern_ra = |pattern_sh = _socks |pattern_so = _socks |leftarm =FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 }} | |} * '''2014-15''' {| style="width:50%;text-align:center;" |align=left bg color=#ffffff| {{Football kit |pattern_la = _sevilla1415h |pattern_b = _sevillafc1415h |pattern_ra = _sevilla1415h |pattern_sh = _sevilla1415h |pattern_so = _sevillafc |leftarm = ffffff |body = ffffff |rightarm = ffffff |shorts = FFFFFF |socks = 000000 }} | {{Football kit |pattern_la = _sevillafc1415a |pattern_b = _sevilla1415a |pattern_ra = _sevillafc1415a |pattern_sh = _sevillafc1415a |pattern_so = _sevillafc1415a |leftarm =FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 }} | {{Football kit |pattern_la =_sevillafc1415t |pattern_b =_sevilla fc1415t |pattern_ra =_sevillafc1415t |pattern_sh =_sevillafc1415t |pattern_so =_sevillafc1415t |leftarm =DD0000 |pattern_ra3=B00000 |rightarm =DD0000 |shorts =DD0000 |socks =DD0000 }} | |} * '''2013-14''' {| style="width:50%;text-align:center;" |align=left bg color=#ffffff| {{Football kit |pattern_la = _sevilla1314h |pattern_b = _sevilla1314h |pattern_ra = _sevilla1314h |pattern_sh = |pattern_so = _sevillafc |leftarm = ffffff |body = ffffff |rightarm = ffffff |shorts = FFFFFF |socks = 000000 }} | {{Football kit |pattern_la = _sevilla1314a |pattern_b = _sevilla1314a |pattern_ra = _sevilla1314a |pattern_sh = _sevilla1314a |pattern_so = _sevilla1314a |leftarm =FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 }} | {{Football kit |pattern_la =_sevilla1314t |pattern_b =_sevilla1314t |pattern_ra =_sevilla1314t |pattern_sh = |pattern_so =_sevilla1314t |leftarm =DD0000 |pattern_ra3=B00000 |rightarm =DD0000 |shorts =000000 |socks =DD0000 }} | |} * '''2012-13''' {| style="width:50%;text-align:center;" |align=left bg color=#ffffff| {{Football kit |pattern_la = _redborder |pattern_b = _sevilla1213h |pattern_ra = _redborder |pattern_sh = |pattern_so = _sevillafc |leftarm = ffffff |body = ffffff |rightarm = ffffff |shorts = FFFFFF |socks = 000000 }} | {{Football kit |pattern_la = _sevilla1213a |pattern_b = _sevilla1213a |pattern_ra = _sevilla1213a |pattern_sh = _sevilla1213a |pattern_so = _sevilla1213a |leftarm =FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 }} | {{Football kit |pattern_la = _whiteborder |pattern_b = _wba1011a |pattern_so = _socks |pattern_ra = _whiteborder |leftarm =000040 |body = 000040 |rightarm = 000040 |shorts = 000040 |socks = 000040 }} | |} * '''2011-12''' {| style="width:50%;text-align:center;" |align=left bg color=#ffffff| {{Football kit |pattern_la = _redborder |pattern_b = _sevilla1112h |pattern_ra = _redborder |pattern_sh = |pattern_so = _sevillafc |leftarm = ffffff |body = ffffff |rightarm = ffffff |shorts = FFFFFF |socks = 000000 }} | {{Football kit |pattern_la = _whiteborder |pattern_b = _sevilla1112a |pattern_ra = _whiteborder |pattern_sh = |pattern_so = _socks |leftarm =DD0000 |body = DD0000 |rightarm = DD0000 |shorts = DD0000 |socks = DD0000 }} | {{Football kit |pattern_la =_redborder |pattern_b =_sevilla1112t |pattern_ra =_redborder |pattern_sh = |pattern_so =_sevillafc |leftarm =000000 |pattern_ra3=000000 |rightarm =000000 |shorts =000000 |socks =000000 }} | |} * '''2010-11''' {| style="width:50%;text-align:center;" |align=left bg color=#ffffff| {{Football kit |pattern_la = _sevilla1011h |pattern_b = _sevilla1011h |pattern_ra = _sevilla1011h |pattern_sh = |pattern_so = _sevillafc |leftarm = ffffff |body = ffffff |rightarm = ffffff |shorts = FFFFFF |socks = 000000 }} | {{Football kit |pattern_la = _sevilla1011a |pattern_b = _sevilla1011a |pattern_ra = _sevilla1011a |pattern_sh = |pattern_so = _socks |leftarm =FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = F00000 |socks = FF0000 }} | {{Football kit |pattern_la =_sevilla1011t |pattern_b =_sevilla1011t |pattern_ra =_sevilla1011t |pattern_sh = |pattern_so = _socks |leftarm =FFFFFF |pattern_ra3=FFFFFF |rightarm =FFFFFF |shorts= 00BBFF |socks= DDFF00 }} | |} * '''2009-10''' {| style="width:50%;text-align:center;" |align=left bg color=#ffffff| {{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _sevilla0910h |pattern_ra = |pattern_sh = |pattern_so = _sevillafc |leftarm = ffffff |body = ffffff |rightarm = ffffff |shorts = FFFFFF |socks = 000000 }} | {{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _sevilla0910a |pattern_ra = |pattern_sh = |pattern_so = _sevilla0910a |leftarm =FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = 00007B |socks = FFFFFF }} | {{Football kit |pattern_la = |pattern_b =_sevilla0910t |pattern_ra = |pattern_sh = |pattern_so =_sevilla0910t |leftarm =F00000 |pattern_ra3=F00000 |rightarm =F00000 |shorts =F00000 |socks =F00000 }} | |} === Provisor téunicu y patrocinadores === {| |- style="vertical-align: top;" | {|{{tablaguapa}} style="text-align: center" |- ! Años!!Marca deportiva |- |1980-1985||[[Ficheru:Original Adidas logo.svg|50px]]<br /><small>[[Adidas]]</small> |- |1985-1986||Yama |- |1986-1987||Gilcor |- |1987-1990|| </small><br /><small>[[Puma (marca)|Puma]]</small> |- |1990-1992||Bukta |- |1992-1993||Front Runner |- |1993-1994||Hotshot |- |1994-2001||[[Ficheru:Umbro logo (current).svg|50px]]<br /><small>[[Umbro (marca)|Umbro]]</small> |- |2001-2011||[[Ficheru:Joma_Sport.svg|50px]]<br /><small>[[Joma]]</small> |- |2011-2012||[[Ficheru:Li-Ning logo red.png|50px]]<br /><small>[[Li Ning Company Limited|Li Ning]]</small> |- |2012-2013||[[Ficheru:Umbro logo (current).svg|50px]]<br /><small>[[Umbro (marca)|Umbro]]</small> |- |2013-2015||[[Ficheru:Warrior Sports logo.svg|50px]]<br /><small>[[:en:Warrior Sports|Warrior]]</small> |- |2015-2018||[[Ficheru:New Balance logo.svg|50px]]<br /><small>[[New Balance]]</small> |- |2018-||[[Ficheru:Logo NIKE.svg|50px]]<br /><small>[[Nike]]</small> |} </td><td valign=top> {|{{tablaguapa}} style="text-align: center" ! Años!! Patrociniu |- |1986-1990||[[Expo 92|Sevilla Expo '92]] |- |1994-1996||[[Marbella]] |- |1998-2000||SuperCable & Eurotex Pintures |- |2000-2002||[[Andalucia]] |- |2002-2003||OID |- |2004-2005||La Xitana |- |2005-2006||Stevenson |- |2006-2009||888.com |- |2009-2011||12bet.com |- |2012-2013||interapuestas.es |- |2014-2015|| Visit Malaysia |- |2016-2017|| SeePuertoRico.com |- |2017-2018|| PlayWSOP.com |} |} == Presidencia == {{AP|Presidentes del Sevilla Fútbol Club}} [[Ficheru:José Castro Carmona 2015 (cropped).jpg|thumb|right|José Castro Carmona, actual presidente del club|150px]] El Sevilla F. C. ta rexíu por un sistema de xestión presidencialista, pero con un Conseyu d'Alministración qu'alderica y aprueba les decisiones importantes qu'hai que llevar a cabu. El presidente sofitar nun Direutor Xeneral y un Direutor Deportivo.<ref name="Historia" /> A lo llargo de la so historia tuvo 29 presidentes, siendo'l primeru dende la so fundación el xerezanu [[José Luis Gallegos Arnosa]]. Los que más tiempu ocuparon la presidencia fueron Ramón Sánchez-Pizjuán, Eugenio Montes Cabeza, Luis Cuervas Vilches y [[José María del Nido|José María del Nido Benavente]] (2002-2013). En 1992, la entidá pasó a convertise nuna [[sociedá anónima deportiva]] tres la entrada a valir de la llei que les regulaba, y por tanto modificóse'l sistema d'eleición de presidente, pasando de ser escoyíu polos socios del club, a ser escoyíu polos accionistes de la sociedá. El 9 d'avientu de 2013, José María del Nido dimitió como presidente en siendo condergáu a siete años de prisión pol ''[[caso Minutes]]''. Asumió la presidencia en funciones el vicepresidente [[José Castro Carmona]]. La xunta xeneral d'accionistes ratificar nel so cargu'l día 17 d'avientu de 2013.<ref>{{cita publicación |nome=Rafael|apellíos=Pineda|títulu=Del Nido: “Equivoquéme, fixi dañu al Sevilla”|url=http://deportes.elpais.com/deportes/2013/12/09/actualidad/1386583498_156700.html|editorial=El País|fecha=9 d'avientu de 2013 |fechaaccesu=11 d'avientu de 2013}}</ref> == Xugadores y cuerpu téunicu == === Altes y baxes 2017/2018 === {{caxa de cita|[[Ficheru:Red Arrow Down.svg|15px]] '''Gastos en fichaxes: 58.300.000 €'''}} {| class="sortable" cellspacing="0" style="background: #EFEFEF; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=760px |+ style="background: black; color:white;" | '''Altes''' |- bgcolor=#CC33333 style="color:white;" !'''Xugador''' !'''Posición''' !'''Procedencia''' !'''Tipu''' !'''Costu''' |- |{{Bandera|Arxentina}} [[Éver Banega]] |[[Mediocampista]] |{{Bandera|Italia}} [[Inter de Milán]] |Trespasu. |9.000.000 € |- |- bgcolor="#EFEFEF" |{{Bandera|Arxentina}} [[Guido Pizarro (futbolista)|Guido Pizarro]] |[[Defensa (fútbol)|Defensa]] |{{Bandera|Méxicu}} [[Tigres UANL]] |Trespasu. |5.300.000 € |- |{{Bandera|Colombia}} [[Luis Muriel]] |[[Delanteru]] |{{Bandera|Italia}} [[Sampdoria]] |Trespasu. |20.000.000 € |- bgcolor="#EFEFEF" |{{Bandera|Francia}} [[Sébastien Corchia]] |[[Defensa (fútbol)|Defensa]] |{{Bandera|Francia}} [[Lille OSC]] |Trespasu. |5.000.000 € |- |{{Bandera|España}} [[Nolito]] |[[Delanteru]] |{{Bandera|Inglaterra}} [[Manchester City Football Club|Manchester City FC]] |Trespasu. |9.000.000 € |- bgcolor="#EFEFEF" |{{Bandera|España}} [[Jesús Navas González|Jesús Navas]] |[[Mediocampista]] |{{Bandera|Inglaterra}} [[Manchester City Football Club|Manchester City FC]] |Llibre. |0 € |- |{{Bandera|Dinamarca}} [[Simon Kjær]] |[[Defensa (fútbol)|Defensa]] |{{Bandera|Turquía}} [[Fenerbahçe Spor Kulübü|Fenerbahçe SK]] |Trespasu. |10.000.000 € |- |{{Bandera|BRA}} [[Guilherme Antonio Arana Lopes|Guilherme Arana]] |[[Defensa (fútbol)|Defensa]] |{{Bandera|BRA}} [[Corinthians]] |Trespasu. |11.000.000 € |- |- bgcolor="#EFEFEF" |{{Bandera|Alemaña}} [[Johannes Geis]] |[[Mediocampista]] |{{Bandera|Alemaña}} [[FC Schalke 04]] |Cesión |0 € |- |{{Bandera|Francia}} [[Lionel Carole]] |[[Defensa (fútbol)|Defensa]] |{{Bandera|Turquía}} [[Galatasaray Spor Kulübü|Galatasaray SK]] |Cesión |0 € |- |} {{caxa de cita|[[Ficheru:Green Arrow Up.svg|15px]]'''Ingresos por ventes: 80.700.000 €'''}} {| class="sortable" cellspacing="0" style="background: #EEEEEE; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=760px |+ style="background: black; color:white;" | '''Baxes''' |- bgcolor=#CC33333 style="color:white;" !'''Xugador''' !'''Posición''' !'''Destín''' !'''Tipu''' !'''Cobru''' |- |{{Bandera|Uruguái}} [[Sebastián Cristóforo]] |[[Mediocampista]] |{{Bandera|Italia}} [[Associazione Calcio Firenze Fiorentina|ACF Fiorentina]] |Compra tres cesión |3.500.000 € |- |{{Bandera|Ucraína}} [[Yevhen Konoplyanka]] |[[Mediocampista]] |{{Bandera|Alemaña}} [[FC Schalke 04]] |Compra tres cesión |15.000.000 € |- |- bgcolor="#EFEFEF" |{{Bandera|Arxentina}} [[Matías Kranevitter]] |[[Mediocampista]] |{{Bandera|España}} [[Atlético de Madrid]] |Fin de cesión. |0 € |- |- bgcolor="#EFEFEF" |{{bandera|ARX}} [[Walter Montoya]] |[[Mediocampista]] |{{Bandera|MEX}} [[Cruz Azul]] |Trespasu |5.200.000 € |- |{{Bandera|Francia}} [[Samir Nasri]] |[[Mediocampista]] |{{Bandera|Inglaterra}} [[Manchester City]] |Fin de cesión. |0 € |- bgcolor="#EFEFEF" |{{Bandera|Montenegru}} [[Stevan Jovetić]] |[[Delanteru]] |{{Bandera|Italia}} [[Inter de Milán]] |Fin de cesión. |0 € |- |{{Bandera|Arxentina}} [[Luciano Vietto]] |[[Delanteru]] |{{Bandera|España}} [[Atlético de Madrid]] |Fin de cesión. |0 € |- |{{Bandera|Dinamarca}} [[Michael Krohn-Dehli]] |[[Mediocampista]] |{{Bandera|España}} [[Real Club Deportivo de La Coruña|Deportivo de La Coruña]] |Fin de contratu. |0 € |- bgcolor="#EFEFEF" |{{Bandera|Francia}} [[Benoît Trémoulinas]] |[[Defensa (fútbol)|Defensa]] |Llibre |Fin de contratu. |0 € |- |{{Bandera|España}} [[Vicente Iborra]] |[[Mediocampista]] |{{Bandera|Inglaterra}} [[Leicester City]] |Trespasu. |15.000.000 € |- bgcolor="#EFEFEF" |{{Bandera|Francia}} [[Adil Rami]] |[[Defensa (fútbol)|Defensa]] |{{Bandera|Francia}} [[Olympique de Marseille]] |Trespasu. |5.500.000 € |- |{{Bandera|España}} [[Víctor Machín Pérez|Vitolo]] |[[Mediocampista]] |{{Bandera|España}} [[UD Las Palmas]] |Pagu de cláusula. |37.000.000 € |- bgcolor="#EFEFEF" |{{Bandera|Brasil}} [[Mariano Ferreira Filho|Mariano Ferreira]] |[[Defensa (fútbol)|Defensa]] |{{Bandera|Turquía}} [[Galatasaray Spor Kulübü|Galatasaray]] |Trespasu. |4.700.000 € |- |{{Bandera|España}} [[Juan Muñoz Muñoz|Juan Muñoz]] |[[Delanteru]] |{{Bandera|España}} [[UD Almería]] |cesión. |0 € |- |} === Xugadores internacionales === <small>''Nota: en '''negrina''' xugadores parte de la última convocatoria nes sos respeutives seleiciones.''</small> {| cellspacing="0" class="sortable wikitable" style="background: #F9F9F9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=80%;" |-align="center" ! width="15%" style="background:#CC3333; color:white" | '''Seleición''' ! width="10%" style="background:#CC3333; color:white" | '''Categoría''' ! width="5%" style="background:#CC3333; color:white" |<center>'''#''' </center> ! width="70%" style="background:#CC3333; color:white" | '''Xugador(es)''' |- align="left" | align="left" |{{Selb|Arxentina}} |Absoluta | <center>5 |'''[[Éver Banega]]''', '''[[Gabriel Mercado]]''', [[Joaquín Correa]], [[Guido Pizarro (futbolista)|Guido Pizarro]] y [[Nico Pareja]] |- align="left" | align="left" rowspan="2" |{{Selb|Francia}} |Absoluta | <center>2 |[[Sébastien Corchia]] y '''[[Steven N'Zonzi]]''' |- align="left" |Sub-21 | <center>2 |[[Clément Lenglet]] y [[Wissam Ben Yedder]] |- align="left" | align="left" rowspan="3" |{{Selb|España}} |Absoluta | <center>2 |[[Sergio Ricu]] y [[Jesús Navas]] |- align="left" |Sub-21 | <center>1 |[[Pablo Sarabia]] |- align="left" |Sub-19 | <center>1 |[[Carlos Fernández]] |- align="left" | align="left" |{{Selb|Dinamarca}} |Absoluta | <center>2 |'''[[Michael Krohn-Dehli]]''' y '''[[Simon Kjær]]''' |- align="left" | align="left" |{{Selb|Colombia}} |Absoluta | <center>1 |'''[[Luis Muriel]]''' |- align="left" | align="left" |{{Selb|Brasil}} |Absoluta | <center>1 |[[Paulo Henrique Gansu]] |- align="left" | align="left" |{{Selb|Portugal}} |Absoluta | <center>1 |[[Daniel Carriço]] |- align="left" | align="left" |{{Selb|Italia}} |Absoluta | <center>1 |[[Franco Vázquez]] |- bgcolor="#EFEFEF" |colspan=4 align=center|<small>''Datos actualizaos a 4 de payares de 2017.''</small> |} === Trespasos históricos === '''Fichaxes más caros na historia del club.'''<ref>{{cita web |url=http://www.transfermarkt.es/fc-sevilla/transferrekorde/verein/368|títulu=http://www.transfermarkt.es/fc-sevilla/transferrekorde/verein/368}}</ref> {| cellspacing="0" class="sortable wikitable" style="background: #F9F9F9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=80%;" |-align="center" ! width="10%" style="background:#CC3333; color:white" | '''Xugador''' ! width="10%" style="background:#CC3333; color:white" | '''Procedencia''' ! width="5%" style="background:#CC3333; color:white" |'''Euros''' ! width="5%" style="background:#CC3333; color:white" | '''Temporada''' |- | {{bandera|Colombia}} [[Luis Muriel]] | {{bandera|Italia}} [[UC Sampdoria]] | align=center | '''20.000.000''' | align=center |17/18 |- | {{bandera|Italia}} [[Franco Vázquez]] | {{bandera|Italia}} [[Unione Sportiva Città di Palermo|US Palermo]] | align=center | '''15.000.000''' | align=center |16/17 |- | {{bandera|España}} [[Álvaro Negredo]] | {{bandera|España}} [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid CF]] | align=center | '''14.000.000''' | align=center |09/10 |- |{{Bandera|Arxentina}} [[Joaquín Correa]] |{{Bandera|Italia}} [[Unione Calcio Sampdoria|UC Sampdoria]] | align=center | '''13.000.000''' | align=center |16/17 |- | {{bandera|Costa de Marfil}} [[Arouna Koné]] | {{bandera|Países Baxos}} [[PSV Eindhoven]] | align="center" | '''12.000.000''' | align=center |07/08 |- |{{Bandera|Italia}} [[Ciro Immobile]] |{{Bandera|Alemaña}} [[Borussia Dortmund]] | align=center | '''11.000.000''' | align=center |15/16 |- | {{bandera|Brasil}} [[Luís Fabiano]] | {{bandera|Portugal}} [[Futebol Clube do Porto|FC Porto]] | align=center | '''10.500.000''' | align=center |05/06 |- | {{bandera|Francia}} [[Steven N'Zonzi]] | {{bandera|Inglaterra}} [[Stoke City Football Club|Stoke City FC]] | align="center" | '''9.750.000''' | align=center |15/16 |- | {{bandera|Brasil}} [[Paulo Henrique Gansu]] | {{bandera|Brasil}} [[São Paulo Futebol Clube|São Paulo FC]] | align=center | '''9.500.000''' | align=center |16/17 |} '''Ventes más cares na historia del club.'''<ref>{{cita web |url=http://www.transfermarkt.es/fc-sevilla/rekordabgaenge/verein/368|títulu=http://www.transfermarkt.es/fc-sevilla/rekordabgaenge/verein/368}}</ref> {| cellspacing="0" class="sortable wikitable" style="background: #F9F9F9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=80%;" |-align="center" ! width="10%" style="background:#CC3333; color:white" | '''Xugador''' ! width="10%" style="background:#CC3333; color:white" | '''Destín''' ! width="5%" style="background:#CC3333; color:white" |'''Euros''' ! width="5%" style="background:#CC3333; color:white" | '''Temporada''' |- | {{bandera|Brasil}} [[Daniel Alves]] | {{bandera|España}} [[Futbol Club Barcelona|FC Barcelona]] | align=center | '''35.500.000''' | align=center |08/09 |- | {{bandera|Polonia}} [[Grzegorz Krychowiak]] | {{bandera|Francia}} [[Paris Saint-Germain Football Club|Paris Saint-Germain FC]] | align=center | '''33.600.000''' | align=center |16/17 |- | {{bandera|Francia}} [[Kevin Gameiro]] | {{bandera|España}} [[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]] | align=center | '''32.000.000''' | align=center |16/17 |- | {{bandera|Colombia}} [[Carlos Bacca]] | {{bandera|Italia}} [[Associazione Calcio Milan|AC Milan]] | align=center | '''30.000.000''' | align=center |15/16 |- | {{bandera|España}} [[Sergio Ramos]] | {{bandera|España}} [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid CF]] | align="center" | '''27.000.000''' | align=center |05/06 |- | {{bandera|España}} [[Álvaro Negredo]] | {{bandera|Inglaterra}} [[Manchester City Football Club|Manchester City FC]] | align="center" | '''25.000.000''' | align=center |13/14 |- | {{bandera|España}} [[José Antonio Reyes]] | {{bandera|Inglaterra}} [[Arsenal Football Club|Arsenal FC]] | align=center | '''20.000.000''' | align=center |03/04 |- | {{bandera|Brasil}} [[Júlio Baptista]] | {{bandera|España}} [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid CF]] | align="center" | '''20.000.000''' | align=center |05/06 |- | {{bandera|Francia}} [[Geoffrey Kondogbia]] | {{bandera|Francia}} [[Association Sportive de Monaco Football Club|AS Monaco FC]] | align=center | '''20.000.000''' | align=center |13/14 |- | {{bandera|España}} [[Jesús Navas]] | {{bandera|Inglaterra}} [[Manchester City Football Club|Manchester City FC]] | align="center" | '''20.000.000''' | align=center |13/14 |} === Entrenadores === {{AP|Entrenadores del Sevilla Fútbol Club}} [[Ficheru:Juande Ramos 25102009.jpg|thumb|[[Juande Ramos]], l'entrenador que más títulos consiguió pal Sevilla Fútbol Club]] A lo llargo de la so historia, el Sevilla cuntó con munchos y variaos entrenadores ente los que cabo destacar a: - [[Ramón Encinas Dios|Ramón Encinas]], quien-y brindó al Sevilla la primer Copa d'España del club en 1935, entós denomada [[Copa del Rei de fútbol|Copa del Presidente de la República]], y el so títulu de Campeón de l'[[Lliga BBVA|Lliga]] na temporada 1945/46. - [[Pepe Brand]], tercer entrenador de la historia del Sevilla (1917-1921), y que na so segunda etapa como entrenador del club (1939-1941) alzó'l troféu la única edición del [[Copa del Rei de fútbol|Tornéu Nacional de Fútbol]] xugáu en 1939, consiguiendo la segunda Copa d'España pa les vitrines de la entidá. - [[Patricio Caicedo]], que consiguió la tercer Copa d'España pal Sevilla, la [[Copa del Rei de fútbol|Copa del Xeneralísimu]], en 1948 - [[Helenio Herrera]], col que consiguió un subcampeonatu na temporada 1956/57. - [[Satur Grech]], quien llevó al equipu hasta los cuartos de final de la [[Copa d'Europa]] na primer competición europea qu'apostaba'l club, na temporada 1957/58, siendo destituyíu primero que s'apostara la eliminatoria, tomando les riendes del equipu [[Diego Villalonga]] y cayendo ante'l Real Madrid, campeón d'aquella edición. - [[Max Merkel|Maximillian Merkel]], quien dexó al equipu 3ᵘ siendo acabante xubir de [[Segunda División d'España|Segunda]]. - [[Manolo Cardo]], el segundu entrenador con más partíos en Primer y que consiguió clasificar al Sevilla per primer vegada pa la [[Lliga Europa de la UEFA]]. - [[Joaquín Caparrós]], que xubió al equipu de Segunda a Primer División, sofitáu na cantera del club y formando los cimientos del Sevilla campeón d'Europa que vendría darréu. - [[Juande Ramos]], l'entrenador que más títulos consiguió pal Sevilla, consiguiendo un finxu ensin precedentes na historia de la entidá. Ganó col Sevilla dos trofeos consecutivos de la [[Lliga Europa de la UEFA]] (2005/06 y 2006/07), una [[Supercopa d'Europa]] (2006), una [[Copa del Rei de fútbol|Copa del Rei]] (2006/07), y una [[Supercopa d'España]] (2007), faciendo un total de cinco títulos pal club. - [[Manolo Jiménez]], que clasificó al Sevilla pa la [[Lliga de Campeones de la UEFA]], llegando hasta octavos de final en dos causes (2007/08 y 2009/10), quedando 3ᵘ de la [[Lliga BBVA]] nes temporaes 2008/09 y 2009/10. Metió al equipu na final de la [[Copa del Rei de fútbol|Copa del Rei]] de la temporada 2009/10, que darréu [[Antonio Álvarez Giráldez|Antonio Álvarez]] ganó. - [[Unai Emery]] permaneció tres temporaes y media nel club. Ganó tres títulos de forma consecutiva de la [[Lliga Europa de la UEFA]] y batió dellos récores, como ser l'entrenador con más victories de la historia del Sevilla, con más partíos apostaos en Primer y en competición europea, y ser l'entrenador con más trofeos de la [[Lliga Europa de la UEFA]] igualáu con Giovanni Trapattoni, ente otros récores. == Estadiu == El Sevilla F. C. apuesta los sos alcuentros nel [[Estadiu Ramón Sánchez-Pizjuán]], pero nos primeros sesenta y ocho años d'esistencia del club, apostó los sos alcuentros en campos asitiaos en distintes zones de la ciudá.<ref>{{cita web |url=http://www.sevillacf.com/terrenosdejuego.htm|títulu=Estadiu del Sevilla F.C. a lo llargo d'la historia|editor=sevillafc.com |fechaaccesu=28 de xunetu de 2010}}</ref> De siguío se listan les distintos estadios onde'l club xugó de forma avezada los sos partíos como llocal: * Hipódromu de Tablada (1890-1900) * Campu de La Trinidá (1900-1905) * Campu del Güertu de Mariana (1905-1908) * Campu del Prau de San Sebastián (1908-1913) * Campu del Mercantil (1913-1918) * Campu de la Reina Victoria (1918-1928) * Campu de Nervión (1928-1958) * Estadiu Ramón Sánchez-Pizjuán (1958-Actualidá) L'[[estadiu Ramón Sánchez-Pizjuán]] empezó a proyeutase en 1937, cuando se mercaron los terrenales sobre los que pensaba edificar el Nuevu Estadiu de Nervión, pero nun foi hasta 1954 cuando se van empezar a dar los primeros pasos pa construyilo, momentu en que se convocó un concursu de diseños que ganó l'arquiteutu [[Manuel Muñoz Monesteriu]], que fuera copartícipe de la construcción del [[Estadiu Santiago Bernabéu]]. Les sos coordenaes son {{coord|37|23|01|N|5|58|17|W}}. L'estadiu nun principiu díbase a llamar "Grand Stadium", pero al morrer de forma súbita [[Ramón Sánchez-Pizjuán]] en 1956, que yera presidente del club nel momentu de la so muerte, un sociu solicitó por aciu carta escrita que'l nuevu estadiu llevara'l so nome, pidimientu que foi aceptada. La construcción del estadiu remató nel branu de 1958 ya inauguróse el 7 de setiembre del mesmu añu, con un alcuentru amistosu que'l Sevilla xugó contra'l [[Real Jaén]]. Sicasí, el campu entá nun tenía les tribunes altes de Fondu y Preferencia. En 1974, so la presidencia d'Eugenio Montes Cabeza, cerróse a lo último algamando por aquella dómina la so mayor capacidá, con más de 70.000 espectadores. Con motivu del [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|Mundial de 1982]] construyéronse la visera, el mosaicu de preferencia y nuevu allumáu. Amás, amenorgóse la capacidá del campu, quedando en redol a unos 66.000 espectadores. L'últimu cambéu foi a mediaos de los años noventa, cuando cumpliendo la normativa FIFA hubo qu'esaniciar toles zones onde podía vese el fútbol de pies, la capacidá del estadiu pasó a ser de 45.500 persones. Coles reformes de la temporada 2015-2016, la capacidá total amenorgar en 42.714 persones. Mientres el [[Mundial de Fútbol de 1982]], celebrar nél los partíos de la fase de grupos ente la [[Seleición de fútbol de la Xunión Soviética|URSS]] y la de {{sel|Brasil}}, según los de semifinales ente l'{{sel|Alemaña Federal}} y la {{sel|Francia}}.<ref>{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=-09FMZCc-rI|títulu=Resumen partíu Alemaña Federal-Francia Mundial-82|editor=YouTube |fechaaccesu=12 de febreru de 2010}}</ref> Darréu tamién s'apostó una final de [[Copa d'Europa de fútbol|Copa d'Europa]] en 1986, ente'l [[Steaua de Bucarest]] y el [[F. C. Barcelona]].<ref>{{cita web |url=http://videos.apnicommunity.com/Video,Item,1084703430.html|títulu=Noche de Copa Final 1985-86.avi|editor=videos.apnicommunity.com |fechaaccesu=12 d'agostu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130518134250/http://videos.apnicommunity.com/Video,Item,1084703430.html|fechaarchivu=18 de mayu de 2013}}</ref> Foi una de les sedes habituales de la [[seleición española de fútbol]], que ganó 19 de los 22 partíos xugaos nél, empatando los 3 restantes y nun sufriendo nunca la derrota. Nel añu 1982, con motivu del Campeonatu Mundial de Fútbol, construyóse un mosaicu na fachada principal, obra de [[Santiago del Campo]]. Con motivu del centenariu en 2005, construyir nel Gol Sur un mosaicu alegóricu diseñáu por Ben Yessef qu'amuesa la ciudá de Sevilla y, sobre ella, llexando nel vientu, l'escudu del club.<ref name="Historia" /><ref>{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/_www/club.php?op=esti títulu=Estadiu Ramón Sánchez Pizjuán|editor=sevillafc.es |fechaaccesu=28 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100630134432/http://www.sevillafc.es/_www/club.php?op=esta|fechaarchivu=30 de xunu de 2010}}</ref> Anguaño la sede de los medios de comunicación del club alluga una tienda d'artículos rellacionaos col club, un muséu y un salón de trofeos. ;[[Ciudá Deportiva José Ramón Cisneros Palacios]] La entidá cunta con unes instalaciones conocíes como la "ciudá deportiva", que sirve como llugar d'entrenamientu de la primer plantía y onde xueguen los equipos de categoríes inferiores del club. Estes instalaciones entraron en funcionamientu en 1974. La cortil ta allugáu pela rodiada de la ciudá, na carretera de Utrera. Dispón ente otres coses de cuatro campos de yerba natural, trés terrenales de xuegu de verde artificial pa fútbol y [[fútbol 7]], y un campu de yerba artificial pa la Escuela de Fútbol Antonio Puerta; vestuarios, ximnasiu, sala de prensa, cafetería, centru médicu y sala de recuperación.<ref>{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/_www/club.php?op=ciu|títulu=Ciudad Deportiva José Ramón Cisneros Palacio|editor=sevillafc.es |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100918075712/http://sevillafc.es/_www/club.php?op=ciu|fechaarchivu=18 de setiembre de 2010}}</ref> == Clasificación del equipu na Lliga == {{VT|Trayeutoria del Sevilla Fútbol Club}} <timeline> TimeAxis = orientation:horizontal ImageSize = width:1500 height:125 PlotArea = width:900 height:22 bottom:78 left:100 DateFormat = yyyy Period = from:1928 till:2017 ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1928 ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1929 AlignBars = justify Colors = id:pri value:red id:seg value:green BarData = bar:primer text:"[[Primer División d'España|Primer División]]" bar:segunda text:"[[Segunda División d'España|Segunda División]]" PlotData = # set defaults width:10 fontsize:s textcolor:white align:left anchor:from shift:(5,-5) bar:primer color:pri from:1934 till:1936 from:1939 till:1968 from:1969 till:1972 from:1975 till:1997 from:1999 till:2000 from:2001 till:2017 bar:segunda color:seg from:1928 till:1934 from:1968 till:1969 from:1972 till:1975 from:1997 till:1999 from:2000 till:2001 </timeline> Desque na temporada 1934/35 el club xubió a Primer División la so trayeutoria tuvo casi siempres ente los equipos más grandes d'España, consiguiendo un títulu de Lliga 1945/46 y cuatro subcampeonatos, ocupando'l 6ᵘ llugar de la [[Clasificación histórica de la primer división española de fútbol|clasificación histórica]] xeneral por equipos. Sicasí en dos causes clasificóse como últimu de la Lliga, y tuvo cuatro descensos a Segunda División de los cualos salió dos veces clasificáu como líder de la mesma.<ref name="HistoriaSevilla">{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/_www/club.php?op=est&webSFC=4c6y2cefccf4b0cb5f8701b869ad0f5d|títulu=Estadístiques del Sevilla F. C.|editor=sevillafc.es |fechaaccesu=19 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110723032233/http://www.sevillafc.es/_www/club.php?op=est&webSFC=4c6y2cefccf4b0cb5f8701b869ad0f5d|fechaarchivu=23 de xunetu de 2011}}</ref> == Palmarés == {{AP|Palmarés del Sevilla Fútbol Club}} [[Ficheru:Trofeomejorequipodelmundo2006.JPG|thumb|Troféu IFFHS meyor equipu de fútbol del mundu. Añu 2006]] Esti palmarés ta actualizáu hasta'l 18 de mayu de 2016. A lo llargo de la historia, el Club consiguió dellos títulos internacionales, nacionales y rexonales que lo convirtieron nel meyor club d'Andalucía, y n'unu de los meyores clubes de fútbol d'España, siendo'l sestu club de la clasificación histórica de la Lliga. Los sos recién ésitos europeos dexó-y ser unu de los clubes más gallardoniaos del fútbol continental, ganándose'l privilexu de ser consideráu como un club franquicia n'Europa y unu de los grandes del continente.<ref>{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/_www/club.php|títulu=Palmarés de títulos oficiales|editor=sevillafc.es/club |fechaaccesu=24 d'agostu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100823041441/http://www.sevillafc.es/_www/club.php|fechaarchivu=23 d'agostu de 2010}}</ref> Anguaño la entidá ocupa'l puestu númberu 8 nel ránking UEFA. === Torneos nacionales === <small>''Nota: en '''negrina''' competiciones vixentes na actualidá.''</small> {| border="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color:black; font-size: 95%;" width=800px |- bgcolor=C2D2Y5 ! width=25%|{{bandera|tamañu=15px|España}} Competición Nacional ! width=30%|Títulos ! width=30%|Subcampeonatos |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|'''[[Primer División d'España]] (1/4)''' | bgcolor="#ECF1F7"|[[Primer División d'España 1945/46|1945/46]] |bgcolor="#F3F5F7"|[[Primer División d'España 1939/40|1939/40]], [[Primer División d'España 1942/43|1942/43]], [[Primer División d'España 1950/51|1950/51]], [[Primer División d'España 1956/57|1956/57]] |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|'''[[Copa del Rei de Fútbol|Copa del Rei]] (5/3)''' |bgcolor="#ECF1F7"|[[Copa del Presidente de la República de Fútbol 1935|1935]], [[Copa del Xeneralísimu de fútbol 1939|1939]], [[Copa del Xeneralísimu de fútbol 1947-48|1948]], [[Copa del Rei de fútbol 2006-07|2007]], [[Copa del Rei de fútbol 2009-10|2010]] |bgcolor="#F3F5F7"|[[Copa del Xeneralísimu de fútbol 1955|1954/55]], [[Copa del Xeneralísimu de fútbol 1961-62|1961/62]], [[Copa del Rei de fútbol 2015-16|2015-16]]. |- style="font-size: 90%;" |bgcolor=D8E2EE|'''[[Supercopa d'España de Fútbol|Supercopa d'España]] (1/2)''' |bgcolor="#ECF1F7"|[[Supercopa d'España de Fútbol 2007|2007]] |bgcolor="#F3F5F7"|[[Supercopa d'España de Fútbol 2010|2010]], [[Supercopa d'España de Fútbol 2016|2016]]. |- style="font-size: 90%;" |bgcolor=D8E2EE|'''[[Segunda División d'España]] (4/0)''' |bgcolor="#ECF1F7"|[[Segunda División d'España 1928/29|1928/29]], [[Segunda División d'España 1933/34|1933/34]], [[Segunda División d'España|1968/69]], [[Segunda División d'España 2000/01|2000/01]] |} === Torneos internacionales === {| border="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color:black; font-size: 95%;" width=800px |- bgcolor=C2D2Y5 ! width=25%|{{bandera|tamañu=15px|Mundu}} Competición Internacional (6) ! width=30%|Títulos ! width=30%|Subcampeonatos |- style="font-size: 90%;" |bgcolor=D8E2EE|'''[[Supercopa d'Europa]] (1/4)''' |bgcolor="#ECF1F7"|[[Supercopa d'Europa 2006|2006]] |bgcolor="#F3F5F7"|[[Supercopa d'Europa 2007|2007]], [[Supercopa d'Europa 2014|2014]], [[Supercopa d'Europa 2015|2015]], [[Supercopa d'Europa 2016|2016]] |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|'''[[Lliga Europa de la UEFA]] (5/0)''' |bgcolor="#ECF1F7"|[[Copa de la UEFA 2005-06|2005-06]], [[Copa de la UEFA 2006-07|2006-07]], [[Lliga Europea de la UEFA 2013-14|2013-14]], [[Lliga Europea de la UEFA 2014-15|2014-15]], [[Lliga Europa de la UEFA 2015-16|2015-16]] '''(Récor)''' |bgcolor="#F3F5F7"| |} === Torneos rexonales === {| border="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color:black; font-size: 95%;" width=800px |- bgcolor=C2D2Y5 ! width=25%|{{bandera|tamañu=15px|Andalucía}} Competición Rexonal ! width=30%|Títulos ! width=30%|Subcampeonatos |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Campeonatu Rexonal Sur]] ''' (18)''' |bgcolor="#ECF1F7"|1916/17, 1918/19, 1919/20, 1920/21, 1921/22, 1922/23, 1923/24, 1924/25, 1925/26, 1926/27, 1928/29, 1929/30, 1930/31, 1931/32, 1932/1933, 1935/36, 1938/39, 1939/40 '''(Récor)''' |bgcolor="#F3F5F7"|1915/16, 1927/28. |- | bgcolor=D8E2EE|[[Campeonatu Rexonal de Valencia|Campeonatu Suprarregional Llevante-Sur]] |bgcolor="#ECF1F7"| |bgcolor="#F3F5F7"|1934/35. |} === Torneos amistosos === {| border="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color:black; font-size: 95%;" width=800px |- bgcolor=C2D2Y5 ! width=20%|Competiciones amistoses ! width=30%|Títulos ! width=30%|Subcampeonatos |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|'''[[Trofeo Antonio Puerta]]''' |bgcolor="#ECF1F7"|2008, 2009, 2011, 2012, 2013, 2014 '''(Récor)''' |bgcolor="#F3F5F7"|2010, 2016 |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Supercopa Euroamericana]] |bgcolor="#ECF1F7"|2016 |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Copa Euroamericana]] |bgcolor="#ECF1F7"|2013-I, 2013-V |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Trofeo Ramón de Carranza]] |bgcolor="#ECF1F7"|1955, 1956, 1957, 2004, 2008, 2009, 2013 |bgcolor="#F3F5F7"|1958, 1981, 1994 |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Troféu del Olivo]] |bgcolor="#ECF1F7"|2000, 2013 |bgcolor="#F3F5F7"|2001, 2008 |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Trofeo Costa del Sol]] |bgcolor="#ECF1F7"|1964, 2004 |bgcolor="#F3F5F7"|1961, 1979 |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Troféu del Sal]] |bgcolor="#ECF1F7"|1975, 1997, 2010 |bgcolor="#F3F5F7"| |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Trofeo Juan Acuña]] |bgcolor="#ECF1F7"|1994 |bgcolor="#F3F5F7"| |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Troféu Achille Bortolotti]] |bgcolor="#ECF1F7"|2010 |bgcolor="#F3F5F7"| |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Troféu de la Vendimia]] |bgcolor="#ECF1F7"|1956, 2005 |bgcolor="#F3F5F7"|1957 |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Troféu Ciudá de Marbella]] |bgcolor="#ECF1F7"|1980, 1981 |bgcolor="#F3F5F7"| |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Troféu Ciudá de la Llinia]] |bgcolor="#ECF1F7"|2001, 2002, 2003 |bgcolor="#F3F5F7"|1970, 1989, 1993, 1998 |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Troféu Ciudá de Vigo]] |bgcolor="#ECF1F7"|1995, 2003 |bgcolor="#F3F5F7"|1990 |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Trofeo Teresa Herrera]] |bgcolor="#ECF1F7"|1946, 1954, 1960, 2011 |bgcolor="#F3F5F7"| |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Troféu Colombín de fútbol|Troféu Colombín]] |bgcolor="#ECF1F7"|1975, 1985, 1996, 2005 |bgcolor="#F3F5F7"|1967, 1991, 1997 |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Troféu Ciudá de Sevilla]] |bgcolor="#ECF1F7"|1972, 1973, 1976, 1978, 1982, 1984, 1994 '''(Récor)''' |bgcolor="#F3F5F7"|1975, 1977, 1980, 1981, |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Estadiu de Merkatondoa|Troféu Ciudá de Estella]] |bgcolor="#ECF1F7"|1987, 1988 |bgcolor="#F3F5F7"| |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Troféu "Ciudá de Melilla"]] |bgcolor="#ECF1F7"|1987 |bgcolor="#F3F5F7"| |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Trofeo Fundación Xerez CD]] |bgcolor="#ECF1F7"|2011 |bgcolor="#F3F5F7"| |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Troféu del Olivo]] |bgcolor="#ECF1F7"|2000, 2013 |bgcolor="#F3F5F7"|2001, 2008 |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Tornéu Internacional de Shanghai]] |bgcolor="#ECF1F7"|2005 |bgcolor="#F3F5F7"| |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Trofeo Costa Brava]] |bgcolor="#ECF1F7"|2012 |bgcolor="#F3F5F7"| |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Copa de los Ferrocarriles de Rusia]] |bgcolor="#ECF1F7"|2008 |bgcolor="#F3F5F7"| |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Troféu DirecTV]] |bgcolor="#ECF1F7"|2013, 2013 |bgcolor="#F3F5F7"|2013 |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Troféu Los Carmenes]]/Trofeo Diputación de Granada |bgcolor="#ECF1F7"|2016<ref>{{cita web |url=https://www.vavel.com/es/futbol/granada-cf/676446-resultancia-granada-cf-vs-sevilla-fc-en-vivu-online-en-v-trofeo-diputacion-de-granada.html|títulu=https://www.vavel.com/es/futbol/granada-cf/676446-resultancia-granada-cf-vs-sevilla-fc-en-vivu-online-en-v-trofeo-diputacion-de-granada.html}}</ref> |bgcolor="#F3F5F7"| |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Copa Eva Duarte]] |bgcolor="#ECF1F7"| |bgcolor="#F3F5F7"|1948 |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Troféu Emma Cuervo]] |bgcolor="#ECF1F7"| |bgcolor="#F3F5F7"|1956 |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Troféu Festa d'Elx]] |bgcolor="#ECF1F7"| |bgcolor="#F3F5F7"|1963 |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Trofeo Villa de Madrid]] |bgcolor="#ECF1F7"| |bgcolor="#F3F5F7"|1983 |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Troféu Teide]] |bgcolor="#ECF1F7"| |bgcolor="#F3F5F7"|1984 |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Troféu Conde de Fontao]] |bgcolor="#ECF1F7"| |bgcolor="#F3F5F7"|1985 |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Troféu Ciudá d'Albacete]] |bgcolor="#ECF1F7"| |bgcolor="#F3F5F7"|1994 |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Troféu Alcarria]] |bgcolor="#ECF1F7"| |bgcolor="#F3F5F7"|1997 |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Troféu Ciudá d'Almendralejo]] |bgcolor="#ECF1F7"| |bgcolor="#F3F5F7"|1998 |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Trofeo Luis Otero]] |bgcolor="#ECF1F7"| |bgcolor="#F3F5F7"|1998 |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Troféu Ciudá de Valladolid]] |bgcolor="#ECF1F7"| |bgcolor="#F3F5F7"|2004 |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Troféu Ciudá de Les Palmes de Gran Canaria|Troféu Ciudá de Les Palmes]] |bgcolor="#ECF1F7"| |bgcolor="#F3F5F7"|2006 |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Chicago Trophy]] |bgcolor="#ECF1F7"| |bgcolor="#F3F5F7"|2007 |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Copa Emirates|Emirates Cup]] |bgcolor="#ECF1F7"| |bgcolor="#F3F5F7"|2017 |} === Otros premios y reconocencies === * [[Medaya d'Andalucía]] (2005),<ref>{{cita web |url=http://www.juntadeandalucia.es/28f2009/medayes/historico.html|títulu=Históricu de Medayes d'Andalucía|editor=juntadeandalucia.es |fechaaccesu=29 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100914084051/http://www.juntadeandalucia.es/28f2009/medayes/historico.html|fechaarchivu=14 de setiembre de 2010}}</ref> dada pola [[Xunta d'Andalucía]]. * Meyor equipu del mundu tantu en 2006 como en 2007 según la Federación Internacional d'Historia y Estadística del Fútbol ([[IFFHS]]). * Premiu al equipu líder de 2006 de la Federación d'Asociaciones de Periodistes Deportivos d'Andalucía. * Premiu al meyor equipu de 2006 a xuiciu de l'Asociación Española de la Prensa Deportiva.<ref>{{cita web |url=http://www.eldesmarque.es/content/view/3844/40/|títulu=El Sevilla, premiáu pola Asociación Nacional de la Prensa Deportiva|editor=eldesmarque.es |fechaaccesu=29 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071220033543/http://www.eldesmarque.es/content/view/3844/40/|fechaarchivu=20 d'avientu de 2007}}</ref> * En xineru de 2007 foi gallardoniáu col ''XV premiu de comunicación pola Asociación de la Prensa de Sevilla''.<ref>{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/www0506/noticias.php?len=esp&id=7079|títulu=XV Premiu de Comunicación de l'Asociación de la Prensa Sevillana|editor=sevillafc.es |fechaaccesu=29 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081002091717/http://www.sevillafc.es/www0506/noticias.php?len=esp&id=7079|fechaarchivu=2 d'ochobre de 2008}}</ref> * Real Orde del Méritu Deportivu dada pol [[Conseyu Cimeru de Deportes]].<ref>{{cita web |url=http://www.eldesmarque.es/content/view/5360/40/|títulu=Real Orde del Méritu Deportivu dada al Sevilla F. C.|editor=eldesmarque.es |fechaaccesu=29 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071220033558/http://www.eldesmarque.es/content/view/5360/40/|fechaarchivu=20 d'avientu de 2007}}</ref> * Medaya d'Oru de la Real Cámara de Comerciu, pola so xestión económica-alministrativa. * Premiu Real Alcázar de Sevilla al meyor equipu nel 2014<ref>{{cita web|url=http://imd.sevilla.org/premiaos-gala-del deporte-2015|títulu=http://imd.sevilla.org/premiaos-gala-del deporte-2015}}</ref> y nel 2015<ref>{{cita web|url=http://imd.sevilla.org/fiesta-del deporte-2016|títulu=http://imd.sevilla.org/fiesta-del deporte-2016}}</ref> * Premiu Ciudá de Sevilla nel 2008<ref>{{cita web|url=http://imd.sevilla.org/premiaos-la fiesta-del deporte-2008|títulu=http://imd.sevilla.org/premiaos-la fiesta-del deporte-2008}}</ref> y 2011<ref>{{cita web|url=http://imd.sevilla.org/premiaos-la fiesta-del deporte-2011|títulu=http://imd.sevilla.org/premiaos-la fiesta-del deporte-2011}}</ref> == Trofeos Individuales == * '''[[Troféu Pichichi]] (1):''' Juan Arza (1955) * '''[[Troféu Zarra]] (2):''' Álvaro Negredo (2011 y 2013) == Dosales de Lleenda == Ye la máxima distinción que'l Sevilla F.C. concede a los sos ex-futbolistes.<ref>{{cita web |url=http://yojugueenelsevillafc.blogspot.com.es/p/d_20.html|títulu=http://yojugueenelsevillafc.blogspot.com.es/p/d_20.html}}</ref> {|align="center" bgcolor=#F9F9F9 cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#CC3333 style="color:white;" !width="135"|Dosal de lleenda !width="200"|Xugador !width="150"|Temporaes !width="135"|Añu concedíu |-align=center |I |[[Juan Arza]]<ref>{{cita web|url=http://sevilla.abc.es/deportes/orgullodenervion/noticias/sevilla-fc/arza-emotivo-homenaje-dorsal-lleenda.html|títulu=http://sevilla.abc.es/deportes/orgullodenervion/noticias/sevilla-fc/arza-emotivo-homenaje-dorsal-lleenda.html}}</ref> |[[1943]]-[[1959]] |2009 |-align=center |II |[[José María Busto]]<ref>{{cita web |url=http://www.diariodesevilla.es/deportes/Sevilla-Dorsal-Lleenda-portero-Bustu_0_315568507.html|títulu=http://www.diariodesevilla.es/deportes/Sevilla-Dorsal-Lleenda-portero-Bustu_0_315568507.html}}</ref> |[[1942]]-[[1958]] |2010 |-align=center |III |[[Marcelino Campanal|Campanal II]]<ref>{{cita web|url=http://sevilla.abc.es/deportes/orgullodenervion/noticias/sevilla-fc/campanal-marcelo-otru-dorsal-lleenda-sevilla-futbol-club.html|títulu=http://sevilla.abc.es/deportes/orgullodenervion/noticias/sevilla-fc/campanal-marcelo-otru-dorsal-lleenda-sevilla-futbol-club.html}}</ref> |[[1950]]-[[1966]] |2011 |-align=center |IV |[[Ignacio Achúcarro]]<ref>{{cita web |url=http://www.diariodesevilla.es/deportes/Achucarro-Dorsal-Lleenda_0_586741849.html|títulu=http://www.diariodesevilla.es/deportes/Achucarro-Dorsal-Lleenda_0_586741849.html}}</ref> |[[1958]]-[[1968]] |2012 |-align=center |V |[[Antonio Valero Yubero|Antonio Valero]]<ref>{{cita web|url=https://www.vavel.com/es/futbol/sevilla-fc/198319-antonio-valero-recibe-el-v-dorsal-de-lleenda-como-reconocencia-a-la so-carrera.html|títulu=https://www.vavel.com/es/futbol/sevilla-fc/198319-antonio-valero-recibe-el-v-dorsal-de-lleenda-como-reconocencia-a-la so-carrera.html}}</ref> |[[1954]]-[[1964]] |2012 |-align=center |VI |[[Gallego (futbolista)|Paco Gallego]]<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2013/11/20/futbol/sevilla-betis/1384944351.html|títulu=https://www.marca.com/2013/11/20/futbol/sevilla-betis/1384944351.html}}</ref> |[[1961]]-[[1964]] y [[1971]]-[[1980]] |2013 |-align=center |VII |[[Enrique Lora]]<ref>{{cita web|url=http://sevilla.abc.es/deportes/orgullodenervion/noticias/sevilla-fc/enrique-lora-vii-dorsal-de-lleenda-74553-1416489758.html|títulu=http://sevilla.abc.es/deportes/orgullodenervion/noticias/sevilla-fc/enrique-lora-vii-dorsal-de-lleenda-74553-1416489758.html}}</ref> |[[1966]]-[[1977]] |2014 |-align=center |VIII |[[Francisco Sanjosé|Curru Sanjosé]]<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2015/11/18/futbol/equipos/sevilla/1447850179.html|títulu=https://www.marca.com/2015/11/18/futbol/equipos/sevilla/1447850179.html}}</ref> |[[1970]]-[[1986]] |2015 |-align=center |IX |[[Antonio Álvarez Giráldez|Antonio Álvarez]]<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/futbol/sevilla/2016/11/16/582c3f5022601d153c8b462f.html|títulu=https://www.marca.com/futbol/sevilla/2016/11/16/582c3f5022601d153c8b462f.html}}</ref> |[[1975]]-[[1988]] |2016 |-align=center |X |[[Enrique Montero]]<ref>{{cita web|url=http://sevilla.abc.es/deportes/orgullodenervion/noticias/sevilla-fc/montero-futbolista-del-sevilla-hai-lo-mas-estraordinariu-pasóme-la vida-134462-1510755264.html|títulu=http://sevilla.abc.es/deportes/orgullodenervion/noticias/sevilla-fc/montero-futbolista-del-sevilla-hai-lo-mas-estraordinariu-pasóme-la vida-134462-1510755264.html}}</ref> |[[1973]]-[[1974]] y [[1976]]-[[1986]] |2017 |} == Estadístiques deportives == * ''Actualizáu'l 20 d'agostu de 2014''.<ref>{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/_www/club.php?op=est&webSFC=88f55a5406y7ed756163a3fdc3f0b1ff|títulu=Estadístiques del Sevilla F. C.|editor=sevillafc.es |fechaaccesu=25 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110723032158/http://www.sevillafc.es/_www/club.php?op=est&webSFC=88f55a5406y7ed756163a3fdc3f0b1ff|fechaarchivu=23 de xunetu de 2011}}</ref> === Datos xenerales deportivos === {| {{tablaguapa}} align="center" |+ '''Datos xenerales deportivos'''<ref name="Historia" /> |- align=center style="bgcolor=#CC3333 color:black;" ! Conceutu !Cantidá |- |Temporaes en [[Primer División d'España|1 ª]] |72 |- |Temporaes en [[Segunda División d'España|2 ª]] |13 |- |Ascensos a [[Primer División d'España|1 ª]] llograos |5 |- |Participaciones en [[Copa del Rei de Fútbol|Copa]] |81 |- |Participaciones en competiciones europees |18 |- |Puestu na [[Clasificación histórica de la primer división española de fútbol|clasificación histórica]] de la Lliga |6 º |- |Númberu d'internacionales apurríos a la {{sel|España|seleición española}} |38 |} === Mayores goliaes consiguíes en competiciones nacionales === <center> {| class="wikitable col2cen col3cen" align="center" |- |+'''Mayores goliaes consiguíes''' |- !Partíu!!Resultancia!!Temporada |- |Sevilla F. C. - [[F. C. Barcelona]] |11-1 |1940/41 |- |Sevilla F. C. - [[Valencia C. F.]] |10-3 |1940/41 |- |Sevilla F. C. - [[Real Uviéu]] |10-0 |1941/42 |- |[[Real Betis]] - Sevilla F. C. |2-5 |1942/43 |- |[[Real Club Celta|R. C. Celta]] - Sevilla F. C. |1-5 |1943/44 |- |[[Real Madrid]] - Sevilla F. C. |3-5 |Supercopa d'España 2007 |- |[[Real Racing Club de Santander]] - Sevilla F. C. |1-5 |2009/10 |- |Sevilla F. C. - [[Rayo Vallecano]] |5-2 |2011/12 |- |Sevilla F. C. - [[Real Betis]] |5-1 |2012/13 |- |[[Real Club Deportivo Mallorca]] - Sevilla F. C. |0-5 |Copa del Rei 2012/13 |- |Sevilla F. C. - [[Sociedad Deportiva Formentera]] |9-1 |Copa del Rei 2016/17 |} </center> === Peores goliaes encaxaes na Lliga === <center> {| class="wikitable col2cen col3cen" align="center" |- |+'''Peores goliaes encaxaes''' |- !Partíu!!Resultancia!!Temporada |- |Sevilla F. C. - [[Real Uviéu]] |0-5 |1942/43 |- |Sevilla F. C. - [[Real Madrid]] |0-5 |1962/63. |- |[[Valencia Club de Fútbol|Valencia C. F.]] - Sevilla F. C. |8-0 |1943/44 |- |[[Real Madrid]] - Sevilla F. C. |8-0 |1958/59 |- |[[Real Zaragoza]] - Sevilla FC |8-1 |1987/88 |- |} </center> === Estadístiques en competiciones europees === El debú del Sevilla F. C. en competiciones europees producir na temporada 1957/58, como parte de la Copa d'Europa por haber quedáu subcampeón de la Lliga española y por ser el Real Madrid campeón de Lliga y tamién campeón de la Copa d'Europa, lo que dexó al subcampeón participar en dichu tornéu.<ref>{{cita web |url=http://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/EuroExperience/competitions/Publications/01/99/48/58/1994858_DOWNLOAD.pdf|títulu=Perfil del club na web oficial de la UEFA|editor=ye.uefa.com |fechaaccesu=20 d'agostu de 2014}}</ref> <center> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- !Competición!!PX!!PG!!PE!!PP!!GF!!GC!!Dif. |- |align=left|'''[[Lliga de Campeones de la UEFA|UEFA Champions League]] |40||20||6||14||67||55||+12 |- |align=left|[[Recopa d'Europa de fútbol|Recopa d'Europa]] |2||1||0||1||2||4||-2 |- |align=left|'''[[Lliga Europa de la UEFA|UEFA Europa League]] |117||65||27||25||199||101||+98 |- |align=left|[[Copa de Feries]] |4||1||1||2||4||7||-3 |- |align=left|'''[[Supercopa d'Europa]] |5||1||0||4||10||13||-3 |- !Total |168||88||34||46||282||180||+102 |} <center>Actualizáu a la Temporada 2016-17.</center> <small> '''PX''' = Partíos; '''PG''' = Ganaos; '''PE''' = Empataos; '''PP''' = Perdíos; '''GF''' = Goles a favor; '''GC''' = Goles en contra; '''DG''' = Diferencies de goles. </small></center> <center> {| class="wikitable col2cen col3cen" align="center" |- |+'''Mayores goliaes en Competiciones Europees ''' |- !Partíu!!Resultancia!!Temporada |- |Sevilla F. C. - [[AGF Aarhus]] |4-0 |1957/58 |- |Sevilla F. C. - [[PAOK]] |4-0 |1982/83 |- |Sevilla F. C. - Atromitos F. C. |4-0 |2006/07 |- |[[Grasshopper-Club|Grasshopper]] - Sevilla F. C. |0-4 |2006/07 |- |[[Middlesbrough Football Club|Middlesbrough F. C.]] - Sevilla F. C. |0-4 |2005/06 |- |[[Fudbalski Klub Mladost Podgorica|Mladost Podgorica]] - Sevilla F. C. |1-6 |2013/14 |} </center> === Estadística de xugadores === <center> '''Máximos goliadores de la historia del club''' {| cellspacing="0" class="sortable wikitable" style="background: #F9F9F9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=64%;" |-align="center" ! width="1%" style="background:#CC3333; color:white" | '''#''' ! width="25%" style="background:#CC3333; color:white" | '''Xugador''' ! width="2%" style="background:#CC3333; color:white" | '''[[Primer División d'España|Primer<br />División]]''' ! width="2%" style="background:#CC3333; color:white" |'''[[Segunda División d'España|Segunda<br />División]]''' ! width="5%" style="background:#CC3333; color:white" | '''[[Copa del Rei de Fútbol|Copa]]''' ! width="2%" style="background:#CC3333; color:white" | '''Europa''' ! width="2%" style="background:#CC3333; color:white" |'''Otru(s)''' ! width="2%" style="background:#CC3333; color:white" | '''Goles''' |- |align=center|1 |[[Guillermo Campanal|Campanal I]] |align=center|101 |align=center|75 |align=center|42 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|214 |- |align=center|2 |[[Juan Arza]] |align=center|182 |align=center|0 |align=center|25 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|207 |- |align=center|3 |[[Juan Araujo]] |align=center|139 |align=center|0 |align=center|19 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|158 |- |align=center|4 |[[Frédéric Kanouté]] |align=center|89 |align=center|0 |align=center|14 |align=center|28 |align=center|5 |align=center|136 |- |align=center|5 |[[Luís Fabiano]] |align=center|72 |align=center|0 |align=center|14 |align=center|20 |align=center|2 |align=center|108 |- |align=center|6 |[[Davor Šuker]] |align=center|76 |align=center|0 |align=center|10 |align=center|4 |align=center|0 |align=center|90 |- |align=center|7 |[[Álvaro Negredo]] |align=center|71 |align=center|0 |align=center|13 |align=center|2 |align=center|0 |align=center|86 |- |align=center|8 |[[Bernardo Acosta Miranda|Baby Acosta]] |align=center|40 |align=center|38 |align=center|7 |align=center|1 |align=center|0 |align=center|86 |- |align=center|9 |[[Manuel Doménech Pinto|Dómenech]] |align=center|70 |align=center|0 |align=center|8 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|78 |- |align=center|10 |[[Kevin Gameiro]] |align=center|39 |align=center|0 |align=center|8 |align=center|19 |align=center|1 |align=center|67 |} </center> <center> '''Más partíos apostaos col club''' {| cellspacing="0" class="sortable wikitable" style="background: #F9F9F9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=30%;" |-align="center" ! width="1%" style="background:#CC3333; color:white" | '''#''' ! width="3%" style="background:#CC3333; color:white" | '''Xugador''' ! width="1%" style="background:#CC3333; color:white" | '''Partíos''' |- |align=center|1 |[[Jesús Navas]] * |align=center|416 |- |align=center|2 |[[Pablo Blanco Blanco|Pablo Blanco]] |align=center|415 |- |align=center|3 |[[Juan Arza]] |align=center|414 |- |align=center|4 |[[Manolo Jiménez Jiménez|Manolo Jiménez]] |align=center|411 |- |align=center|5 |[[Marcelo Campanal|Campanal II]] |align=center|403 |- |align=center|6 |[[José María Busto]] |align=center|399 |- |align=center|7 |[[Rafa Paz]] |align=center|384 |- |align=center|8 |[[Francisco Sanjosé|Curru Sanjosé]] |align=center|373 |- |align=center|9 |[[Antonio Álvarez Giráldez|Antonio Álvarez]] |align=center|358 |- |align=center|10 |[[Enrique Lora]] |align=center|335 |} </center> -* Xugador anguaño nel club == Celebraciones == === Ésitos deportivos === L'[[afición]] sevillista allega tradicionalmente a celebrar los sos títulos a la [[Puerta de Xerez]] y na redoma del estadiu Sánchez-Pizjuán.<ref>{{cita web |url=http://www.diariodesevilla.es/article/deportes/705791/la/aficioacuten/homenajeoacute/la lleenda.html|títulu=L'afición homenaxó a la lleenda|fecha=20 de mayu de 2010|editor=Periódicu Diariu de Sevilla |fechaaccesu=14 d'agostu de 2010}}</ref> Les celebraciones más multitudinaries de l'afición sevillista asocedieron al consiguir los trofeos europeos, nos años 2006 y 2007. Neses celebraciones los xugadores percorrieron les cais de la ciudá nun autocar descubiertu y fixeron una visita al [[Conceyu de Sevilla|Conceyu]] y otra a la [[Catedral de Sevilla|Catedral]], rematando'l percorríu nel [[Estadiu Ramón Sánchez Pizjuán|Estadiu Ramón Sánchez-Pizjuán]]. === 50ᵘ aniversariu (1955) === En 1955, el club cumplió'l so 50ᵘ aniversariu y celebrar xugando un tornéu triangular contra'l [[Stade Reims]] y el [[IFK Norrköping]] suecu, tornéu que ganó'l Sevilla F. C. al imponese nel partíu decisivu al Stade Reims por 5-1.<ref>{{cita web |url=http://www.abcdesevilla.es/informacion/futbolsevilla/sevilla/historia/sigue3.asp|títulu=Historia del Sevilla F. C.|editor=Periódicu ABC de Sevilla |fechaaccesu=28 de xunetu de 2010}}</ref> === 75ᵘ aniversariu (1980) === Los actos principales empecipiáronse'l día 11 d'ochobre con un festival nel estadiu Ramón Sánchez-Pizjuán, onde intervinieron los artistes [[Naranjito de Triana]], [[Pepa Montes]], [[Paco Gandía]], Ana María Bonu y [[María Jiménez]]. El día 14 d'ochobre de 1980, fecha del aniversariu, celebrar nel estadiu un alcuentru amistosu ente'l [[Santos]] de [[Brasil]] y el Sevilla F. C. L'alcuentru ganar l'equipu brasilanu por un gol a cero. El partíu nun tuvo brillantez y namái allegaron a velo unos quince mil espectadores. El saque d'honor realizólo el ex porteru internacional [[Guillermo Eizaguirre]], bien venceyáu cola historia del sevillismo.<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/1983/07/30/pagina-38/1048673/pdf.html?search=santiago%20esparda|títulu=Perdió'l Sevilla ante El Santos (0-1)|editor=El Mundo Deportivo Hemeroteca|fecha=15 d'ochobre de 1980 |fechaaccesu=28 de xunetu de 2010}}</ref> Los actos concluyeron con una cena ufiertada a la prensa y a les autoridaes nel [[Hotel Alfonsu XIII]].<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.abcdesevilla.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/1980/10/01/035.html|títulu=Programa d'actos del 75 aniversariu del Sevilla FC|editor=ABC de Sevilla. Hemeroteca|fecha=1 d'ochobre de 1980 |fechaaccesu=28 de xunetu de 2010}}</ref> === Centenariu (2005) === {{AP|Estadiu Ramón Sánchez-Pizjuán}} El [[Centenariu del Sevilla Fútbol Club]] celebrar dende'l mes de xunetu de 2005 al 7 de xineru de 2006 (Como se mentó enantes, en 2005 nun se conocíen los fechos de 1890 y considerábase la fecha de fundación del club en 1905). Los actos festivos entemecer con otros de responsabilidá social. El primer actu que se realizó tuvo llugar el 1 de xunetu de 2005, tratar de la llegada al Estadiu de la Bandera del Centenariu, que primeramente percorriera toles peñes sevillistes partíes pola xeografía española. Los legaos más populares d'esta celebración fueron la bandera que se diseñó a costa fecha, l'Himnu del Centenariu creáu ya interpretáu por Javier Labandón "[[La Llocada]]" y la portada de la [[Feria d'Abril]] 2005. Nel aspeutu deportivu destacó'l partíu que xugaron el 6 de setiembre los equipos del Sevilla F. C. y la [[Seleición de fútbol de Brasil|Seleición de Brasil]], que terminó con empate a unu. Nesti partíu'l club llució la camiseta dedicada a la celebración del centenariu.<ref>{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/_www/club.php?op=cen&webSFC=34440c8580d26|títulu=Centenariu Sevilla F. C.|editor=sevillafc.es |fechaaccesu=29 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110723032228/http://www.sevillafc.es/_www/club.php?op=cen&webSFC=34440c8580d26|fechaarchivu=23 de xunetu de 2011}}</ref> == Cantera == === Sevilla Atlético Club === {{AP|Sevilla Atlético}} El '''[[Sevilla Atlético|Sevilla Atlético Club]]''' ye l'equipu filial de mayor categoría del Sevilla Fútbol Club. Foi fundáu cola denominación de [[CD Puertu]] en 1950 y anguaño xuega en [[Segunda División "B" d'España|Segunda División B]]. Esti equipu tien como oxetivu la formación de xugadores que puedan formar parte del primer equipu cuando l'entrenador del mesmu considerar oportunu. De la so plantía xubieron xugadores al primer equipu como [[Manolo Jiménez Jiménez|Manolo Jiménez]], [[José Antonio Reyes]], [[Sergio Ramos]], [[Carlos Marchena]], [[Antonio Puerta]], [[Diego Capel]] o [[Jesús Navas]].<ref>{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/_www/equipos.php?id=3&webSFC=1c8d51100fb96y4y0d4da6cc011b6f29|títulu=Sevilla Atlético|editor=sevillafc.es. Sevilla Atlético |fechaaccesu=30 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110723032247/http://www.sevillafc.es/_www/equipos.php?id=3&webSFC=1c8d51100fb96y4y0d4da6cc011b6f29|fechaarchivu=23 de xunetu de 2011}}</ref> === Sevilla F. C. "C" === El [[Sevilla Fútbol Club "C"]] ye un equipu filial del Sevilla F. C. de categoría inferior al Sevilla Atlético. Fundóse l'añu 2003 y xubió a la [[Tercer División d'España|Tercer División]] Grupu X, nel añu 2007, tres 4 ascensos consecutivos dende les categoríes rexonal y provincial. L'oxetivu d'esti equipu ye formar xugadores que puedan xugar nel futuru en categoríes cimeres y que, si nun hai plaza na primer plantía, puedan ser trespasaos a otros equipos españoles y reportar fondos económicos al Club.<ref>{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/_www/equipos.php?id=3&webSFC=1c8d51100fb96y4y0d4da6cc011b6f29|títulu=Sevilla "C"|editor=sevillafc.es Sevilla C |fechaaccesu=30 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110723032247/http://www.sevillafc.es/_www/equipos.php?id=3&webSFC=1c8d51100fb96y4y0d4da6cc011b6f29|fechaarchivu=23 de xunetu de 2011}}</ref> === Xuveniles === {{AP|División d'Honor Xuvenil}} Pa promover nuevos xugadores procedentes de la cantera, el club dispón de tres equipos de xuveniles federaos, cada unu nuna categoría distinta. Dacuando l'entrenador del primer equipu convoca pa dellos partíos a xugadores xuveniles y dalgunos d'ellos debutaron y xugaron nel primer equipu siendo xuvenil.<ref>{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/_www/equipos.php|títulu=Cantera del Sevilla F. C. Xuveniles|editor=sevillafe.es.Cantera |fechaaccesu=30 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100801082822/http://www.sevillafc.es/_www/equipos.php|fechaarchivu=1 d'agostu de 2010}}</ref> El de mayor nivel compite na [[División d'Honor Xuvenil]]. La División d'Honor estremar en 7 grupos de 16 equipos, que s'establecen por proximidá xeográfica. El campeón de cada grupu tien accesu a la [[Copa de Campeones de Lliga Xuvenil]], ente que los cuatro últimos clasificaos baxen a la [[Lliga Nacional Xuvenil]]. Coles mesmes, los 7 campeones xunto a los 7 subcampeones y los 2 meyores terceros clasificar pa la [[Copa del Rei de Xuveniles de Fútbol|Copa del Rei]]. Los xuveniles del Sevilla fueron munches temporaes campeones del so grupu y ganaron cinco veces la [[Copa del Rei de Xuveniles de Fútbol|Copa del Rei]]. El segundu equipu xuvenil compite na Lliga Nacional Xuvenil que tien como ámbitu territorial a les provincies occidentales d'Andalucía más Ceuta. El tercer equipu compite na [[Rexonal Preferente Xuvenil]] d'ámbitu provincial. === Infantiles, alevinos y redrueyos === El Club desenvuelve y promueve el balompié ente les instituciones educatives per mediu d'escueles de fútbol. Los neños que más destaquen, y que la so familia aceptar, pasen a formar parte de los distintos equipos federaos que participen en distintes competiciones. Esisten dos equipos de la categoría de cadetes: unu d'ellos en 1ª Andaluza Preferente y l'otru en Preferente Cadetes. De la categoría d'infantiles hai dos equipos: unu en Provincial Infantil y l'otru en Preferente Infantil. Hai cuatro equipos d'esquiles federaos en distintes lligues y d'últimes hai otros cuatro equipos de redrueyos federaos que participen en distintes lligues d'ámbitu llocal.<ref>{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/_www/equipos.php|títulu=Cantera del Sevilla F. C.|editor=sevillafc.es. Cantera |fechaaccesu=30 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100801082822/http://www.sevillafc.es/_www/equipos.php|fechaarchivu=1 d'agostu de 2010}}</ref> == Otres seiciones deportives == === Sevilla F. C. Femenín === {{AP|Sevilla F. C. Femenín}} El [[Sevilla F. C. Femenín]] ye l'equipu de [[fútbol femenín]] perteneciente al Sevilla F. C. qu'anguaño milita na [[Superliga Española (fútbol femenín)|Superliga]], la máxima competición d'[[España]]. Xuega los sos partíos llocales na [[Ciudá Deportiva José Ramón Cisneros Palacios]] La so historia remontar al añu 2004, cuando'l Sevilla F. C. adquirió la llicencia federativa del '''C. D. Hispalis''', equipu que pasó asina a formar parte del Sevilla F. C. Los mayores llogros deportivos del Sevilla F. C. Femenín fueron el subcampeonatu de la Superliga de la temporada 2005/06 y el subcampeonatu de la [[Copa de la Reina de Fútbol|Copa de la Reina]]. === Seición de fútbol indoor === Na temporada 2007/08, y por cuenta de la creación de la [[Lliga Española de Fútbol Indoor]], el Sevilla F. C. creó un equipu de veteranos onde s'atopaben [[Rafa Paz]], [[José Miguel Prieto Castillo|Prieto]] o [[Fernando Muñoz García|Nando]], ente otros. El Sevilla tuvo accesu a esta competición gracies a ser unu de los 9 equipos que conquistaron en dalguna ocasión la Lliga. == Patrocinios == ;Sáca-y Partíu al Cole Na temporada 2004/05, a instancies de la Fundación del Centenariu, formóse un pequeñu equipu de psicólogos que punxeron en marcha'l Programa tituláu “Sáca-y Partíu al Cole”. L'oxetivu d'esti programa ye promover una visión formativa del deporte, coles mires de faer compatible les práutiques del deportes colos estudios, qu'en cada momentu tean realizando los neños y nuevos. La [[Xunta d'Andalucía]] galardonó esta iniciativa col premiu Xuegu Llimpiu.<ref name="Historia" /> ;Sevilla F. C. en Puertu Ricu El '''[[Sevilla F. C. Puertu Ricu|Sevilla F. C. Xuncos]]''' ye un club de la lliga [[Puertu Ricu Soccer League]], máxima categoría del [[Puertu Ricu|país]], que, tres un alcuerdu de collaboración col club hispalense, comparte idénticos colores y escudu col so homónimu español. ;''Superleague'' Formula [[Superleague Formula]] ye una competición automovilística, creada en 2008, que cunta con 18 coches de fórmula que compiten lluciendo los colores de los clubes de fútbol más importante del mundu. Esta competición dexa a los clubes aumentar la so imaxe, y llegar a un númberu mayor d'aficionaos al traviés de les carreres que se realicen per tol mundu. El Sevilla F. C. y el [[Atlético de Madrid]] son los únicos equipos españoles que formen parte d'esta competición.<ref>{{cita web |url=http://www.superleagueformula.com/|títulu=Superleague Formula|editor=superleagueformula.com |fechaaccesu=16 de xineru de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110128115946/http://superleagueformula.com/|fechaarchivu=28 de xineru de 2011}}</ref> ;Regata Sevilla-Betis [[Ficheru:Regatsasevillabetis2009.JPG|thumb|200px|Regata Sevilla-Betis (2009) nel ríu [[Guadalquivir]].]] La [[regata Sevilla-Betis]] ye una competición añal de [[remu (deporte)|remu]] que se celebra nes agües del [[ríu Guadalquivir]] al so pasu per Sevilla. Esta regata empezó a celebrase en 1960 y hasta (2013) apostáronse 47 ediciones. Los barcos, 8+ de veteranos, senior femenín y senior masculín y xuveniles, tán compuestos polos meyores remeros de los clubes deportivos de la ciudá nos que se fai remu (Real Círculu Llabradores, Club Náuticu Sevilla, Club de Remu Guadalquivir'86 y Club de Remo Ciudad de Sevilla), escoyíos polos respeutivos capitanes de los qu'unu representa al Sevilla F. C. y otru al Real Betis Balompié. Nes 47 regatas celebraes hasta 2013, la embarcación sevillista trunfó en 30 ocasiones y la embarcación bética en 17.<ref>{{cita web |url=http://masdeporte.as.com/masdeporte/2013/11/09/polideportivo/1384009180_642745.html|títulu=El Betis gana la regata al Sevilla per tercer añu consecutivu|fecha=9 de payares de 2013|editor=masdeporte.as.com. Actualidá |fechaaccesu=11 de mayu de 2014}}</ref> == Sevillistes finaos tando n'activu nel club == * El primer xugador que finó tando n'activu foi l'internacional [[Enrique Gómez Muñoz|Spencer]], que morrió'l 14 de marzu de 1926 a los 28 años, víctima d'una apendicitis que s'intervieno quirúrgicamente y complicóse al remanecer el futbolista mui a tiempu nun partíu de copa ante'l Real Madrid. Spencer finó, mientres los sos compañeros xugaben un partíu de vuelta de la Copa d'España. La so muerte causó una conmoción na afición sevillista equivalente a la que se daría casi 80 años dempués. Los años socesivos al so fallecimientu, apostóse un tornéu na so memoria col so nome.<ref>{{cita web|url=http://sevillafc.es/_www/club.php?op=his2|títulu=Historia del Sevilla. Temporada 1925/26|editor=sevillafc.es|fechaaccesu=18 de payares de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100623121455/http://sevillafc.es/_www/club.php?op=his2|fechaarchivu=2010-06-23}}</ref> * El 7 de xineru de 1973 finó [[Pedro Berruezo]] nun partíu ante'l [[Pontevedra C. F.]] nel [[Estadiu Municipal de Pasarón]] dempués de que-y diera un ataque al corazón. Foi'l primer futbolista español, que se sabe muertu, nestes circunstancies. Primeramente yá presentara dellos amagos, concretamente nun partíu ante'l Barakaldo, sufrió un esmorecimientu, pero nun se-y diagnosticó nenguna dolencia grave qu'abarruntara tan fatal desenllaz.<ref>{{cita web|url=http://sevillafc.es/_www/club.php?op=his13|títulu=Historia del Sevilla. Temporada 1973/74|editor=sevillafc.es|fechaaccesu=18 de payares de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110728161818/http://sevillafc.es/_www/club.php?op=his13|fechaarchivu=2011-07-28}}</ref> [[Ficheru:Antonio Puerta Perez.jpg|thumb|100px|[[Antonio Puerta]], fináu en 2007 de forma repentina.]] * El 28 d'agostu de 2007, el xugador [[Antonio Puerta]], finó por causa de un fallu multiorgánico, producíu por una [[displasia arritmogénica]] del [[ventrículu]] derechu. Díes tras, el 25 d'agostu, sufriera hasta 8 paraes cardiorrespiratorias a la media hora de xuegu del partíu de Lliga [[Sevilla FC]]-[[Getafe Club de Fútbol|Getafe]], celebráu nel Sánchez-Pizjuán. El so fallecimientu provocó una gran conmoción na afición sevillista y tuvo gran impautu mediáticu.<ref>{{cita web |url=http://www.as.com/futbol/articulo/fallecio-causa-displasia-arritmogenica-ventriculo/20070829dasdaiftb_28/Tes|títulu=Finó por causa de una displasia arritmogénica del ventrículu derechu|fecha=29 d'agostu de 2007|autor=Fermín de Callar|editor=as.com |fechaaccesu=18 de payares de 2010}}</ref> == Afición == === Aficionaos, abonaos y socios === [[Ficheru:Homanajeajaponpartidosevillabarcelona2011.JPG|thumb|Homenaxe a les víctimes del terremotu de [[Xapón]] nel partíu Sevilla-FC Barcelona de 2011]] Socios: 35.369 Desque'l Sevilla F. C. convertir en [[sociedá anónima deportiva]], el conceutu de sociu sumió. Namái los accionistes pueden participar nes decisiones del Club en función del porcentaxe del capital que tengan. Los accionistes minoritarios del Sevilla tán entamaos nuna federación que los representa na Xunta Xeneral d'Accionistes que cada añu celebra'l Club.<ref>{{cita web|url=http://www.peqaccsevillafc.com/intro.htm|títulu=Asociación de Pequeños Accionistas del Sevilla F. C. S.A.D|editor=pegaccsevillafc.com|fechaaccesu=31 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101115054850/http://www.peqaccsevillafc.com/intro.htm|fechaarchivu=2010-11-15}}</ref> Les persones que tradicionalmente denominábense socios son, na actualidá, aficionaos qu'adquieren un abonu añal que-yos dexa asistir a tolos partíos que xuega'l club nel so campu mientres la temporada. Dacuando estos abonaos esfruten de delles ventayes puntuales con respectu al restu d'aficionaos. === Peñes sevillistes === Munchos de los aficionaos a un equipu de fútbol determinao tán tamién afiliaos a dalguna [[peña deportiva]] de siguidores d'esi club. N'España a partir de trés aficionaos puede formase una peña deportiva, que la so figura xurídica ye la d'una Asociación Cultural ensin ánimu d'arriquecimientu. Les peñes sevillistes concéntrense sobremanera en Sevilla capital, la so provincia y el restu d'[[Andalucía]]. De la presencia de peñes sevillistes n'otres comunidaes autónomes destaquen les allugaes en [[Cataluña]] y [[Estremadura]]. La mayoría d'elles tán integraes na Federación de Peñes Sevillistes “San Fernando” que, según los sos estatutos, ye totalmente independiente de la Xunta Direutiva del Club, teniendo una xunta propia y non intervenida.<ref>{{cita web|url=http://www.fpsevillistas.com/portal/index.php?option=com_content&task=view&id=23&Itemid=35|títulu=Federación de Peñes Sevillistes San Fernando|editor=fpsevillistas.com|fechaaccesu=31 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100414190324/http://www.fpsevillistas.com/portal/index.php?option=com_content&task=view&id=23&Itemid=35|fechaarchivu=2010-04-14}}</ref> Per otra parte, esisten n'[[Internet]] numberosos foros d'alderique y participación sevillistes. Esiste una peña sevillista compuesta puramente por internautes, denomada «Peña sevillista internauta nervionline».<ref>{{cita web |url=http://www.nervionline.com/|títulu=Peña sevillista nervionline.com|editor=nervionline.com |fechaaccesu=31 de xunetu de 2010}}</ref> Anguaño ye'l club andaluz con más peñes al algamar un total de 286. === Biris Norte === [[Ficheru:Estadio Ramón Sánchez Pizjuán Gol Norte tifo-2007-04-05.jpg|thumb|Pancarta de [[Biris Norte]] nel Estadiu Ramón Sánchez-Pizjuán.]] {{AP|Biris Norte}} Los [[Biris Norte]] son un grupu entamáu de siguidores [[ultres (deporte)|ultres]] que s'alluguen nel Gol Norte del estadiu [[Ramón Sánchez Pizjuán|Ramón Sánchez-Pizjuán]]. El nome del grupu provién del llamatu del xugador [[gambia]]nu [[Alhaji Momodo Njle]], llamáu Biri-Biri, que se fixo bien popular ente l'afición del Sevilla nos años setenta. Los Biris Norte crear na temporada 1974/75 siendo'l grupu ultra más antiguu del fútbol español.<ref>{{cita web |url=http://www.magiconervion.com|títulu=Biris Norte|editor=magiconervion.com |fechaaccesu=31 de xunetu de 2010}}</ref> == Medios de comunicación == El Sevilla F. C. tien dellos medios de comunicación propios. * '''SFC Radio''': Radio oficial del club, qu'emite nel dial 91.6 [[Frecuencia Modulada|FM]] mientres tol día, amás de poder escuchase al traviés d'[[Internet]]; empezó les sos actividaes en setiembre de 2004.<ref>{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/_www/medios.php?op=rad|títulu=Sevilla F. C. Radio|editor=sevillafc.es Radio |fechaaccesu=29 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100808194342/http://www.sevillafc.es/_www/medios.php?op=rad|fechaarchivu=8 d'agostu de 2010}}</ref> * '''SFC Televisión''': Televisión oficial del club. Emite na canal 56 de la TDT y na cobertoria concedida pola Xunta d'Andalucía. SFC TV emitió en pruebes per primer vegada'l partíu Zenit San Petersburgu-Sevilla F. C., perteneciente a los cuartos de final de la Copa de la UEFA de la temporada 2005/06. Dende'l 8 de xunu de 2009 emite en direutu dende la páxina web oficial del equipu.<ref>{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/_www/medios.php?op=tv|títulu=Sevilla F. C. Televisión|editor=sevillafc.es. Televisión |fechaaccesu=29 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100726035534/http://www.sevillafc.es/_www/medios.php?op=tv|fechaarchivu=26 de xunetu de 2010}}</ref> * '''SFC Periódicu oficial''': Periódicu que'l club emite'l día dempués de cada partíu y en delles ocasiones el mesmu día d'un partíu importante. Esiste tamién en versión dixital.<ref>{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/_www/medios.php?op=perio|títulu=Sevilla F. C. Periódicu|editor=sevillafc.es. Periódicu |fechaaccesu=29 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100630122002/http://sevillafc.es//_www/medios.php?op=perio|fechaarchivu=30 de xunu de 2010}}</ref> * '''SFC 1905''': Revista que se viende en quioscos y puntos del estadiu antes de tolos partíos de Lliga que s'apuesten nel Ramón Sánchez-Pizjuán.<ref>{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/_www/medios.php?op=revi&webSFC=29y7d30cb43d5b90aa2bbfba7d3b4567|títulu=Sevilla F. C. 1905|editor=sevillafc.es. Revista |fechaaccesu=29 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110723032135/http://www.sevillafc.es/_www/medios.php?op=revi&webSFC=29y7d30cb43d5b90aa2bbfba7d3b4567|fechaarchivu=23 de xunetu de 2011}}</ref> * '''Football Club''': Revista oficial del club que s'emite cada dos meses. El númberu cero de la revista regalar con motivu del partíu del Centenariu de la entidá, Sevilla F. C.-Seleición de Brasil, en setiembre de 2005.<ref>{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/_www/actualidá.php?op=not&id=12704&webSFC=a848978d789c84008y6863ffd5f26b1|títulu=Revista Football Club|editor=sevillafc.es. Revista |fechaaccesu=29 de xunetu de 2010}}</ref> * '''Web oficial''': Web oficial del club, que'l club caltién actualizada con continues informaciones.<ref>{{cita web|url=http://sevillafc.es/_www/index.php|títulu=Web oficial del Sevilla F. C.|editor=sevllafc.es. Web oficial|fechaaccesu=29 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100728132210/http://www.sevillafc.es/_www/index.php|fechaarchivu=2010-07-28}}</ref> === Nueves teunoloxíes === A raigañu del surdimientu de l'apaición d'Internet y de les redes sociales, el Sevilla F. C. abrió numberoses plataformes, ente les que destaquen [[Facebook]], [[Twitter]], [[Instagram]], [[YouTube]] o [[Google+]]. Tamién tien una [[app]] p'[[Android]] y [[iOS]], que se caltién actualizada constantemente con noticies y datos del club. == Filmografía == * Documental TVE (2-2-1970), [https://www.rtve.es/alacarta/videos/historicos-del-balompie/historicos-del-balompie-sevilla-fc/4216922/ «Históricos del balompié - Sevilla Fútbol Club»] en [[rtve.es]]<ref>{{cita web|url=http://blog.rtve.es/somosdocumentales/2016/03/conexón-vintage-dedica-esti xueves-el so-programa-a dos históricos-el-recreativu-de-huelva-y-el-sevill.html|títulu='Conexón Vintage':Recreativo de Huelva y Sevilla|editor=rtve.es|fecha=2 de marzu de 2016}}</ref> == Referencies == {{llistaref|2}} === Notes === {{llistaref|grupu="nota"}} == Bibliografía == * {{cita llibru |apellíu=Pablo F. Enríquez, Ángel Cervantes. Documentación, Juan Castro y Agustín Rodríguez|títulu=Sevilla F. C. cien años d'Historia. El llibru del Centenariu|añu=2005|editorial=Sevilla F. C. S. A. D.|ISBN=84-609-6625-9}} * {{cita llibru |apellíu=Juan Castro y Agustín Rodríguez|títulu=Curtiu historia del Sevilla F. C. Dende Tablada a meyor equipu del mundu|añu=2010|editorial=Punto Rojo Libros S. L.|id=DL- SE-3847-2010}} * {{cita llibru |apellíos=Varios autores. Fascículos. Hemeroteca ABC|títulu=Historia viva del Sevilla F. C.|añu=1991|editorial=Prensa Española en collaboración con Europa Press Reportaxes|id=DL- M-30422-1991}} * {{cita llibru |apellíos=Castro Prieto, Juan|títulu=Primeros pasos del foot-ball sevillanu (1890-1915)|añu=2004|editorial=Punto Rojo Libros S. L.|ISBN=84-609-2562-5}} * {{cita llibru |apellíos=Castro Prieto, Juan|títulu=Origen del fútbol sevillano|añu=2012|editorial=Punto Rojo Libros S. L.|ISBN=9788415561316}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.sevillafc.es/ Sitiu web oficial] * [http://www.laliga.es/laliga-santander/sevilla Sevilla Fútbol Club] en [[LFP|LFP.es]] * [http://es.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=52714/domestic/index.html Sevilla Fútbol Club] en [[UEFA.com]] * {{Enllaz rotu|1=Sevilla Fútbol Club |2=http://es.fifa.com/classicfootball/clubes/club=358/index.html |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} en [[FIFA.com]] * {{facebook|SevillaFutbolClubSAD}} * {{twitter|SevillaFC}} * {{YouTube|channel=SevillaFC}} {{Tradubot|Sevilla Fútbol Club}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Sevilla Fútbol Club|Sevilla Futbol Club]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] iypscu1738v1hye6tsqocrgh2dmrpox 0 112300 4503100 4501485 2026-07-07T18:02:13Z Jmsolerb 106081 4503100 wikitext text/x-wiki {{equipu |pattern_la1=_girona262711 |pattern_b1=_girona262711 |pattern_ra1=_girona262711 |pattern_sh1=_girona26271 |pattern_so1=_girona26271 |leftarm1=_girona262711 |shorts1=ff0000 |socks1=ffffff |pattern_la2=_girona26272 |pattern_b2=_girona26272 |pattern_ra2=_girona26272 |pattern_sh2=_girona26272 |pattern_so2 =_girona26272 |leftarm2=45b1fd |body2= |rightarm2=45b1fd |shorts2=0a0y27 |socks2=06192e |pattern_la3= |pattern_b3=_girona24253 |pattern_ra3= |pattern_sh3=_girona24253 |pattern_so3= |leftarm3=f2d3d9 |body3= |rightarm3=f2d3d9 |shorts3=fffc00 |socks3=f2d3d9 }} El '''Girona Futbol Club S.A.D.''' ye un club profesional de [[fútbol]] [[España|español]] de la ciudá de [[Girona]], que milita na [[Segunda División d'España]]. Foi fundáu'l [[23 de xunetu]] de [[1930]], siendo'l so primer presidente Albert de Quintana de Lleón.<ref name="Historia">{{Cita web |url=http://www.gironafutbolclub.com/castella/historia.htm |títulu=Historia |editor=Girona Futbol Club |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131204050237/http://www.gironafutbolclub.com/castella/historia.htm |fechaarchivu=4 d'avientu de 2013 }}</ref> Los colores qu'identifiquen al club son el [[colloráu (color)|coloráu]] y el [[blancu (color)|blancu]], utilizaos en forma de rayes verticales nel so uniforme titular dende la so fundación. Dende [[1970]] xuega como llocal nel [[Municipal de Montilivi]], propiedá del conceyu de [[Girona]], pero cedíu al club hasta 2042 con opción hasta'l 2062, y con capacidá pa 13.500 espectadores. En catorce causes consiguió'l [[Trofeo Costa Brava]], el so tornéu de branu. El club cunta con [[Cantera (fútbol)|cantera]] de xugadores dende la categoría d'esquiles. El filial del primer equipu de fútbol ye'l [[CF Peralada - Girona B]], que milita na [[Segunda División B d'España|Segunda División B]].<ref name="lesportiudecatalunya_1">{{Cita web |url=http://www.lesportiudecatalunya.cat/nel9/article/8-esports/52-futbol-catala/984173-el-peralada-validat-com-a-filial-del-girona.html |títulu=El Peralada, validat com a filial del Girona |obra=[[L'Esportiu]] |fecha=3 de xunetu de 2016 |idioma=catalán}}</ref> Ocupa'l puestu númberu 35 de la [[Clasificación histórica de la Segunda División d'España]]. Pa la [[Primer División d'España 2017-18|temporada 2017/18]], el club cunta con 9.000 socios<ref>{{Cita web |url=http://www.lesportiudecatalunya.cat/nel9/article/8-esports/52-futbol-catala/883506-laficio-nun abandona.html |títulu=L'afició nun abandona |autor=Danés, J. |obra=[[L'Esportiu]] |fecha=6 d'agostu de 2015 |idioma=catalán}}</ref> y un total de 16 peñes oficiales.<ref>{{Cita web |url=http://www.gironafc.cat/penes |títulu=http://www.gironafc.cat/penes }}</ref> Pa la [[Primer División d'España 2017-18|temporada 2017/18]], el club fai una xubida considerable y va tener un presupuestu de 46,48 millones d'euros. == Historia == === Nacencia === [[Ficheru:Gironaartigues.jpg|thumb|right|220px|<small><small>Primer alliniación del Girona FC el [[19 d'ochobre]] de [[1930]].<br /> Florenza, Teixidor, Farró, Flavià, Comes, Corradi, Ferrer, Escuder, Clara, Tarradellas y Torrellas.</small></small>]] El fútbol introducir en Girona a principios del sieglu XX, y el primer equipu de la ciudá foi l'históricu ''Strong Esport'', al que se sumaron otros clubes menores col pasu del tiempu. Na década de 1920 la ciudá vería dos nuevos clubes; el ''CE Gironí'', fundáu en 1921, y la [[UD Girona]]. Tres la desapaición de la XE Girona por motivos económicos, decide crease un club estable na ciudá. El [[23 de xunetu]] de [[1930]] fúndase, nel Café Norat de la Rambla, el Girona Futbol Club sobre les bases de la estinguida XE Girona, gracies al enfotu d'un grupu d'entusiastes como: [[Albert de Quintana i de Lleón]] (primer presidente del Girona FC), Andreu de Benito, Manuel de Chopitea, Lluís Ribas, Josep María Pla Dalmau, Francesc Figueres, Joaquim Medrano, Antoni Güell, Rafael Portes, Amadeu Oliva, Coll, Poch y el doctor Roca Pinet.<br /> En poques selmanes consiguióse qu'en Girona hubiera una auténtica fiebre pol fútbol. El 1 d'agostu, el Conceyu autorizaba al club por que pudiera faer usu del escudu de la ciudá nos sos distintivos. Temporada 1930/31. El nuevu equipu empezaría xugando na segunda categoría del campeonatu catalán y xugó'l so primer partíu ante'l Colònia Artigas. La histórica primera alliniación formáronla: Florenza, Teixidor, Farró, Flavià, Comas, Corradi, Ferrer, Escuder, Clara, Tarradellas y Torrellas. ==== Eliminatoria a Primer, temp. 1935/36 ==== [[Segunda División d'España 1935/36|Temporada 1935/36]] foi la primer temporada que'l club xugó na [[Segunda División d'España|Segunda División]], que foi tou un ésitu, yá que foi primeru del so grupu y eso valió-y pa xugar la promoción al ascensu a [[Primer División d'España|Primer División]], xunto al Celta, Zaragoza, Arenas, Murcia y Xerez. El Girona, postreru, quedar ensin el premiu del ascensu. ==== Guerra Civil Española ==== Nos años de la [[Guerra Civil Española]] non podía dicise qu'había lliga nacional, asina que'l Girona foi inscritu nun tornéu interregional, quedando segundu per delantre del [[Valencia CF]] y el [[RCD Español]] y por detrás del [[FC Barcelona|Barça]]. Tamién se xugaron munchos partíos amistosu y benéficu. ==== Antecedentes ==== [[Ficheru:Campeonsegundabgrupo3.png|thumb|right|90px|<small>Campeón [[Segunda División B d'España|2ª B]], Temp. 2007/08</small>]] [[Ficheru:Girona Ascenso 2008.png|thumb|Alineación ascenso a [[Segunda División d'España|Segunda División]] [[15 de xunu]] de [[2008]].]] Tres la [[Guerra Civil Española|Guerra]] l'equipu alternaría la Segunda y la Tercer División, hasta qu'en 1959 l'equipu baxa definitivamente a Tercera, categoría de la cual nun salió hasta 1977. Mientres esta dómina'l club vive la creación del ''CD Girona'', posterior filial del Girona FC. En 1968 empezar a construyir l'estadiu de Montilivi, que sería los primer campu de propiedá del club. Na temporada 1970/71 empezó a apostar en Montilivi los sos partíos como llocal, dexando tras l'estadiu de Vista Allegre que foi la so casa mientres casi cincuenta años. En [[1971]], proclamóse campeón del [[Troféu Moscardo y Finalísima|Troféu Finalísima]], troféu que s'apostó nuna sola edición, pa decidir quien sería los propietariu de la copa y campeón de campeones del [[Troféu Moscardo y Finalísima|Troféu Moscardo]], faciendo una eliminatoria con tolos equipos que ganaren dalguna vegada'l tornéu. A la final llegaron la Europa y el Girona FC siendo estos últimos los campeones. [[Segunda División B d'España 1991/92|Temporada 1991/92]] el club realizó una gran temporada, quedando 3º clasificáu del Grupu III de [[Segunda División B]] valiéndo-y esto pa la clasificación de los "play-off" d'ascensu a [[Segunda División d'España|segunda división]], el sortéu dexó al Girona encuadráu nel grupu del [[UD Salamanca]], [[Villarreal CF]] y la [[Real Balompédica Linense]], na última xornada de la liguilla el Girona dependía del mesmu pa xubir, pero una derrota nel campu d'[[UD Salamanca]] por 2-1, dexó al Girona un añu más en [[Segunda División B]]. Tres delles temporaes nes que l'equipu taba ente [[Tercer División d'España|Tercera]] y [[Segunda División B]], el Girona encadenaría dos ascensos siguíos ente 2006 y 2008. Na [[Tercer División d'España 2006/07|Temporada 2006/07]], el Girona FC acabó la competición quedando segundu clasificáu del grupu V de Segunda división, colo que se garantizaba apostar l'ascensu, consiguiendo una plaza pa xugar en Primer división al vencer nel "[[play-off]]" a la [[RSD Alcalá]]. Na [[Segunda División B d'España 2007/08|Temporada 2007/08]], so les órdenes de [[Raül Agné]], l'equipu llogra terminar primero nel Grupu III de Segunda B y xube a Segunda División, tres 49 años d'ausencia, al vencer nel "play-off" d'ascensu, en semifinales al [[Barakaldo Club de Fútbol|Barakaldo CF]] y na final a l'[[AD Ceuta]] el [[15 de xunu]] de [[2008]].<ref>{{Cita publicación |url=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD03/PUB/2008/06/16/EMD20080616040MDP.pdf |títulu=El Girona entona'l alirón |nome=Xavi |apellíu=Monsó |publicación=[[Mundo Deportivo]] |fecha=16 de xunu de 2008 |páxina=40|formatu=[[PDF]]}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.esport3.cat/noticia/287753/futbol/El-Girona-aconsegueix-un-ascens-historic-a-la-Segona-Divisio-en-vencer-el-Ceuta-per-la-minima-%281-0%29 |títulu=El Girona aconsegueix un ascens històric a la Segona Divisió en vèncer el Ceuta per la mínima (1-0) |editorial=[[Esport3]] |fecha=12 d'avientu de 2008 |idioma=catalán}}</ref>Depués d'esta fazaña, el Girona consolidar en Segunda División, de tala forma que caltendríase en dicha categoría hasta la temporada 2016/17, na cual quedaría subcampeón y xubiría a Primer División, por 1ra vegada na so historia. Por cuenta de esto club tien de faer una gran inversión nel estadiu, pos tien d'asitiar asientos en toles graes, acondicionar los accesos al campu, les salíes d'emerxencia y construyir la grada de preferente yá qu'en 1996 túvose que tirar embaxo, por un movimientu de tierres. El Conceyu va invertir 1.200.000€, del fondu estatal d'inversión local, pa la remodelación del estadiu y la nueva grada. Tamién hai de convertise en [[sociedá anónima deportiva]], oxetivu que'l club anuncia como llográu'l 30 de xunetu de 2009.<ref>{{Cita publicación |url=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD03/PUB/2009/07/30/EMD20090730021MDP.pdf |títulu=La SAD yá ye una realidá |autor=Monsó |publicación=[[Mundo Deportivo]] |fecha=30 de xunetu de 2009 |páxina=21|formatu=[[PDF]]}}</ref> ==== Yera Josep Delgado ==== [[Ficheru:Giroalcor.jpg|250px|thumb|Celebrando goles [[Segunda División d'España 2010/11|Temp. 2010/11]].]] El [[22 de xunetu]] de [[2010]] un grupu d'empresarios de [[Girona]] encabezáu por [[Ramón Vilaró Massaguer|Ramón Vilaró]], [[Joaquim Boadas de Quintana|Joaquim Boadas]] y Josep Delgado mercaron el 72% de les aiciones que teníen conxuntamente l'antiguu presidente Josep Gusó y Josep Rofes pasando asina a ser los nuevos propietarios de Girona FC. Esto fai-y tener la totalidá d'aiciones de Gusó y casi la totalidá de les de Rofes que se queda con un pocu más del 6%, les demás tán partíes ente los pequeños accionistas. Na presentación del nuevu organigrama institucional y deportivu de la entidá que va tener como presidente a [[Ramón Vilaró Massaguer|Ramón Vilaró]] y [[Joaquim Boadas de Quintana|Joaquim Boadas]] va tener un papel bien destacáu na xestión del club, ente que na rimada deportiva, preséntase como nuevu direutor deportivu a [[Francesc Xavier Julià|Xavier Julià]] y al entrenador [[Raül Agné]]. El [[2 de marzu]] de [[2011]] l'estadiu presentó'l so primera llenu con 9.286 espectadores, desque les graes tán provistes d'asientos individuales.<ref>{{Cita web |url=http://www.diaridegirona.cat/esports/2011/03/02/montilivi-vessa-ple-segona-divisio/469218.html |títulu=Montilivi vessa nel primer ple a Segona Divisió |autor=Verdaguer, Marc |obra=[[Diari de Girona]] |fecha=2 de marzu de 2011 |idioma=catalán}}</ref> El [[18 de marzu]] de [[2011]] la xunta xeneral estraordinaria d'accionistes aprobó una ampliación de capital, por aciu aportaciones dinerarias,<ref>{{Cita web |url=http://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BORME-C-2011-3415 |títulu=Páxina en www.boe.es<!-- títulu xeneráu-->}}</ref> que se concretaría na emisión de 300&nbsp;000 nueves aiciones a razón de 10&nbsp;€ caúna. Primeramente a l'ampliación, realizóse un amenorgamientu del capital hasta 64&nbsp;600&nbsp;€ (6&nbsp;460 aiciones de 10&nbsp;€) por cuenta de les perdes,<ref>{{Cita web |url=http://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BORME-C-2011-24295 |títulu=Páxina en www.boe.es<!-- títulu xeneráu-->}}</ref> colo que'l capital final quedó en 3&nbsp;064&nbsp;600&nbsp;€. El 14 de mayu'l club, por aciu nota de prensa, comunicó que l'ampliación fuera completada, casi totalmente pol máximu accionista (Unió Esportiva Girona S. L.)<ref>{{Cita web |url=http://www.sport.es/es/noticias/liga-adelante/20110514/girona-cubre-100-ampliacion-capital/1005411.shtml |títulu=El Girona cubre'l 100% de l'ampliación de capital |autor=[[Axencia EFE]] |obra=[[Diariu Sport|Sport]] |fecha=14 de mayu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110517105855/http://www.sport.es/es/noticias/liga-adelante/20110514/girona-cubre-100-ampliacion-capital/1005411.shtml |fechaarchivu=2011-05-17 }}</ref> En xunu de 2011, crea un filial y decide crear un campu de yerba natural en Palau, d'unos 90 m × 45 m nuna escampada del GEiEG. El Girona FC y el GEiEG llegaron un alcuerdu por que'l club, xestionara tol procesu de les obres y el caltenimientu. Asina nun tendríen que movese fora de la ciudá a entrenar.<ref>{{Cita web |url=http://www.elpunt.cat/noticia/article/8-esports/52-futbol-catala/429873-fer-un-camp-a-palau-la-solucio-escollida.html |títulu=Fer un camp a Palau, la solució escollida |obra=[[El Punt]] |fecha=1 de xunetu de 2011 |idioma=catalán}}</ref> El club optó por blindar a los sos xugadores, yá que antes cualquier equipu que pagara 30.000€ (que yera la cantidá media de les cláusules de rescisión de los xugadores) faía posible qu'estos podíen abandonar l'equipu antes d'acabar los sos contratu. Agora la cantidá que tendrán de pagar ta ente 1.000.000 € y los 3.000.000 €.<ref>{{Cita web |url=http://www.elpunt.cat/noticia/article/8-esports/52-futbol-catala/430439-el-preu-de-la-llibertat.html |títulu=El preu de la llibertat |autor=Danés, Jordi |obra=[[El Punt]] |fecha=3 de xunetu de 2011 |idioma=catalán}}</ref> Fixéronse trespasos como'l d'[[Ibusuki Hiroshi|Hiroshi]] al [[Sevilla Atlético]] por 150&nbsp;000&nbsp;€<ref>{{Cita web |url=https://www.marca.com/2011/07/21/futbol/mas_futbol/1311281395.html |títulu=El Sevilla Atlético ficha a un xaponés de dos metros |autor=[[Europa Press]] |obra=[[Marca (periódicu)|Marca]] |fecha=21 de xunetu de 2011}}</ref> o'l de [[Ranko Despotović]] al [[Urawa Red Diamonds]] de la primer división xaponesa, por 700&nbsp;000&nbsp;€.<ref>{{Cita web |url=http://www.sport.es/es/noticias/futbol/20110630/despotovic-lliga-xaponesa/1059485.shtml |títulu=Despotovic, a la Lliga xaponesa |autor=Juventany, J.M. |obra=[[Diariu Sport|Sport]] |fecha=30 de xunu de 2012 }}</ref> Dempués d'anovar les oficines del club, los accesos al campu, l'allugamientu de tornos nel control d'entraes y otres coses qu'esixía la [[Lliga de Fútbol Profesional|LFP]] y otres que fixeren que l'estadiu de Montilivi tuviera escaecíu y vieyu, el [[22 de xunetu]] de [[2011]] algamóse un alcuerdu con una empresa de la provincia pa camudar el marcador antiguu por un videomarcador de 18 m².<ref>{{Cita web |url=http://www.sunotadeprensa.com/es/economia/19144-tamesol-producira-un-videomarcador-led-de-18-m²-pa-el-girona-fc.html |títulu=TAMESOL va producir un videomarcador Led de 18 m² pal Girona F.C. |fecha=26 de xunetu de 2011 }}</ref> N'avientu de 2012, el club convoca una nueva xunta d'accionista y una ampliación de capital, de la mesma anuncia per primer vegada desque esta na [[Lliga de Fútbol Profesional|LFP]], que decido a la xestión del conseyu d'alministración, el Girona FC va acabar la temporada con un superávit de 200.000€, ello por cuenta del amenorgamientu bultable del presupuestu d'esta temporada que pasa de 8.000.000€ a tan solo 4.494.711€.<ref>{{Cita web |url=http://www.diaridegirona.cat/esports/2012/12/28/girona-preveu-tancar-lexercici-superavit/597373.html |títulu=El Girona preveu tancar l´exercici amb superàvit |autor=M.B. |obra=[[Diari de Girona]] |fecha=28 d'avientu de 2012 |idioma=catalán}}</ref> En mayu de 2013, el conseyu d'alministración sol lema de "El Girona FC tamién ye mio", aprueba una ampliación de capital de 300.000 € n'aiciones de 10€ l'aición, coles mires de permediar el patrimoniu del Club.<ref name="mio">{{Cita web |url=http://www.gironafutbolclub.com/castella/news.asp?i1idnot=746&lang=1 |títulu="El Girona FC tamién ye mio" |editor=Girona Futbol Club |fecha=9 de mayu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924022333/http://www.gironafutbolclub.com/castella/news.asp?i1idnot=746&lang=1 |fechaarchivu=24 de setiembre de 2015 }}</ref> En xunetu de 2013, el club solicita un [[concursu d'acreedores]] pa poder garantizar la so viabilidá.<ref name="Concursu">{{Cita web |url=https://www.marca.com/2013/07/30/futbol/equipos/girona/1375190411.html |títulu=El Girona, a la Llei Concursal |apellíu=Danés |nome=Jordi |obra=[[Marca (periódicu)|Marca]] |fecha=30 de xunetu de 2013}}</ref> === Yera TVSE FÚTBOL === [[Ficheru:Girona Ascenso 2017.png|thumb|Alineación ascenso a [[Primer División d'España|Primer División]] [[4 de xunu]] de [[2017]].]] El [[1 d'abril]] de [[2015]] Josep delgáu cierra la venta del club a un grupu inversor español. pel momento confidencial por una cláusula nel contratu y adquier el 80% de les aiciones del club.<ref>{{Cita web |url=http://www.lesportiudecatalunya.cat/nel9/article/8-esports/52-futbol-catala/838484-venut-pero-non-pas-a-pini.html |títulu=Venut, però non pas a Pini |autor=Danés, J. |obra=[[L'Esportiu]] |fecha=1 d'abril de 2015 |idioma=catalán}}</ref> El so primer oxetivu foi sacar al club del [[concursu d'acreedores]] del que llevaba somorguiáu dende cerca de 2 años, y consiguir el [[9 d'abril]] de [[2015]].<ref>{{Cita web |url=http://www.sport.es/es/noticias/liga-adelante/girona-sale-del concursu-acreedores-4086496 |títulu=El Girona sale del concursu d'acreedor |autor=[[Axencia EFE]] |obra=[[Sport (periódicu)|Sport]] |fecha=9 d'abril de 2015 }}</ref> El [[30 de xunu]] de [[2015]] la empresa TVSE FÚTBOL fai accionista mayoritaria col 80% de les aiciones.<ref name="gironafc_1"/> Siendo'l so primera midida dar el puestu de direutor xeneral del club a Ignasi Mas-Bagà<ref>{{Cita web |títulu=Ignasi Mas-Bagà, nuevu Direutor Xeneral del Girona FC SAD |url=http://www.gironafc.cat/-/ignasi |fecha=9 de xunetu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150711034705/http://www.gironafc.cat/-/ignasi |fechaarchivu=2015-07-11 }}</ref> y poner como nuevu presidente de la entidá a [[Delfí Geli]].<ref name="Maria Josep_1"/><br /> El 30 d'avientu de 2015 el cllub aprueba vía xunta xeneral d'accionistes un préstamu participativu de 3,8 millones d'euros,<ref>{{Cita web |títulu=El nuevu dueñu del Girona FC inyecta 3,8 millones pa reforzar el patrimoniu |url=http://palcu23.com/clubes/20151231/el-nuevo-dueno-del-girona-fc-inyecta-38-millones-pa-reforzar-el patrimoniu/ |sitiuweb=El diariu económicu del negociu del deporte |fechaaccesu=17 de xineru de 2016 }}</ref> per parte del so máximu accionista TVSE FÚTBOL,<ref>{{Cita web |url=http://www.gironafc.cat/es/noticia/inyeccion-de-38-millones-de-euros-al-girona-fc |títulu=Inyeición de 3,8 millones d'euros al Girona FC |obra=[[Girona FC]] |fecha=30 d'avientu de 2015}}</ref> pa permediar el patrimoniu netu negativu.<br /> N'Ochobre de 2016 el club aumenta'l so númberu d'aiciones con un 8,52%, ostentando asina'l 88.52% de la totalidá.<ref>{{Cita web |url=http://www.diaridegirona.cat/girona-fc/2016/10/07/propietaris-del-girona-augmenten-8/808084.html |títulu=Els propietaris del Girona augmenten un 8,5% el seu poder accionarial |autor=Jordi Roura |obra=[[Diari de Girona]] |fecha=7 d'ochobre de 2016 |idioma=catalán}}</ref> === Trayeutoria na Segunda División (2008 - 2017) === {{AP|Resume del Girona Futbol Club na so segunda etapa na Segunda División}} === Ascensu a Primer División === [[Ficheru:Alineacion.png|thumb|1a alliniación del Girona FC en 1a División]] El Girona Futbol Club xubió per primer vegada na so historia'l 4 de Xunu de 2017 n'empatando 0-0 col Real Zaragoza nel Estadiu Municipal de Montilivi, a falta d'una xornada pa rematar la temporada terminando nun meritoriu segundu puestu.<ref>[https://www.lavanguardia.com/deportes/futbol/20170604/423192399857/girona-zaragoza-ascenso-primera-division.html?facet=amp El Girona balta les puertes del cielu]</ref><br /> [[Ficheru:20180113UDLP.jpg|250px|thumb|left|Victoria 6-0 contra la [[UD Las Palmas]].]] El 23 d'agostu de 2017, el club foi adquiríu a partes iguales pol City Football Group y el Girona Football Group, que van tener el 44,3% de les aiciones cada unu, l'otru casi 12% van ser propiedá de los pequeños accionistas.<ref name="gironafc_1">{{Cita web |url=http://www.gironafc.cat/es/noticia/el-girona-fc-adquiríu-por nuevu inversores |títulu=El Girona FC, adquiríu por nuevu inversores |fecha=23 d'agostu de 2017}}</ref> El City Football Group ye propietariu del [[Manchester City FC]], el [[New York City FC]] y el [[Club Atlético Torque]]ente otros clubes de fútbol.<br /> Una de les primeres midíes pa encarar l'estrenu na máxima categoría ye l'ampliación provisional del estadiu a 13.286 llocalidaes con dos graes suplementaries, una en Gol Nord y otra en Preferente, por cuenta de les esixencies de la [[LFP]] y l'aumentu de la masa de socios del equipu. Estes graes van faese fixes si l'equipu llogra la permanencia mientres la so primer temporada na [[Primer División d'España|Primer División]].<br /> Tamién gana en infrastucturas yá que llega un alcuerdu col PGA de [[Caldes de Malavella]] pa la construcción de dos campos entranamiento coles midíes exactes del [[Municipal de Montilivi]] una de yerba natural y l'otru de yerba híbrido, amás ximnasiu, sala de recuperación y despachos.<ref>{{cita web|url=https://www.marca.com/futbol/girona/2017/12/13/5a316266y2704y83698b45d6.html|títulu=El Girona gana n'infraestructures|autor=Alejandro Segura|obra=[[Marca (periódicu)|Marca]]|fecha=13 d'avientu de 2017}}</ref> El Girona llogra la so primer victoria na Lliga d'España na segunda xornada ganando 1-0 al [[Málaga CF]].<br /> La primer vuelta acaba con 26 puntos, con un balance de 7 victories, 5 empates y 7 derrotes; nel postreru partíu d'esta primer vuelta, el Girona llogra'l so primera goliada en Primer división, 6-0 contra la [[UD Las Palmas]] y el primer [[Tripleta|Hat-Trick]] en Primer división consiguíu por [[Michael Olunga]] el [[13 de xineru]] de [[2018]]. == Promociones d'ascensu a Primer División == {{AP|Promociones d'ascensu a Primer División del Girona Futbol Club}} == Celebraciones == === 50º aniversariu === Según el mesmu club,<ref name="Historia"/> pa la celebración del cincuentenariu entamaron dos partíos. El [[9 d'agostu]] de [[1980]] contra la [[Real Sociedad]] de [[Genaro Celayeta|Celayeta]], [[José Maria Bakero|Bakero]], [[Jesús María Zamora|Zamora]] y [[Jesús María Satrústegui|Satrústegui]] que ganó 1-2, na 11ª edición del [[trofeo Costa Brava]].<ref>{{Cita publicación |url=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD01/HEM/1980/08/10/MD19800810-006.pdf |títulu=1-2: El Girona fixo'l trabayu y la Real Sociedad, los goles |nome=Pedro |apellíu=Ger |publicación=[[Mundo Deportivo]] |fecha=10 d'agostu de 1980 |páxina=6|formatu=[[PDF]]}}</ref> Y el [[21 d'agostu]] de [[1980]], contra'l [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]] d'[[Agustín Rodríguez Santiago|Agustín]], [[Ricardo Gallego|Gallego]], [[Uli Stielike|Stielike]], [[Vicente del Bosque|Del Bosque]], [[Juanito Gómez|Juanito]], [[Santillana (futbolista)|Santillana]] y [[Laurie Cunningham|Cunningham]] que ganó 1-4, nel IV Troféu Inmortal de Girona.<ref name="1-4: Costó-y desapegase al Madrid">{{Cita publicación |url=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD01/HEM/1980/08/22/MD19800822-030.pdf |títulu=1-4: Costó-y desapegase al Madrid |nome=M. C. |apellíu=Cánovas |publicación=[[Mundo Deportivo]] |fecha=22 d'agostu de 1980 |páxina=30|formatu=[[PDF]]}}</ref> === 75º aniversariu === Pal 75º aniversariu, el Girona FC enfrentar al [[Futbol Club Barcelona|FC Barcelona]] de [[Víctor Valdés]], [[Carles Puyol]], [[Andrés Iniesta]], [[Xavi Hernández]], [[Samuel Eto'o]] y [[Ronaldinho]] nun partíu amistosu con victoria del Barça por 1-2. == Presidentes == {{imaxe múltiple |posición_tabla = right |direición = vertical |anchu = 130 |semeya1 = Albertquintana.jpg |testu1 = [[Albert de Quintana de Lleón|A.de Quintana]] 1r. Presidente. }} {{AP|Presidentes del Girona Fútbol Club}} {{imaxe múltiple |posición_tabla = right |direición = vertical |anchu = 130 |semeya1 = Delfi Geli presidente Girona FC.jpg |testu1 = [[Delfí Geli]], presidente actual. }} El Girona FC tuvo, cuntando al actual, 33 presidentes a lo llargo de la so historia. Na asamblea de constitución del club escoyóse como primer presidente a '''[[Albert de Quintana i de Lleón]]''', unu de los creadores del Girona xunto con 12 compañeros más, que lo escoyeron por ser él, el de mayor edá, tan solo tuvo 2 años al cargu del club. El presidente con mayor duración nun mandatu na historia del club foi Benjamí Colomer i Pous, qu'ostentó'l cargu mientres 8 años, ente [[1959]] a [[1967]]. La presidencia del Girona FC ye escoyida polos sos socios, por aciu comicios per sufraxu universal, celebraos cada cuatro temporaes, na que tienen derechu a escoyer y a ser escoyíos tolos socios del club mayores de 18 años. El presidente del Girona FC ye [[Delfí Geli]], dende'l [[9 de xunetu]] de [[2015]], tres la dimisión de Patxi Otamendi. == Xunta directiva == L'actual xunta directiva ta formada polos siguiente miembros:<ref>{{Cita web |url=http://www.gironafc.cat/organigrama |títulu=Composición actual de la xunta directiva según la web del club}}</ref><br /> {| width="80%" | valign="top" | {| |- style="vertical-align: top;" | {| {{tablaguapa}} style="margin: 0 auto; text-align:left;" |- ! width=200|Conseyu d'Alministración ! width=220|Nome |- | '''Presidente del Conseyu''' | Ignasi Mas-Bagà Saltor |- | '''Vicepresidente''' | Salvador Capdevila Bas |- |rowspan="3"| '''Vocales''' | Joel Borrás García |- | David Sánchez González |- | Albert Mateos Poch |- | '''Secretariu del Conseyu''' |Ricard Capdevila Pla |} | valign="top" | |} | valign="top" | {| {{tablaguapa}} style="margin: 0 auto; text-align:left;" |- ! width=200|Estructura Executiva !width=220|Nome |- | '''Presidente''' | [[Delfí Geli]] |- | '''Direutor Xeneral''' | Ignasi Mas-Bagà Saltor |- | '''Direutor Deportivo''' |Quique Cárcel |- | '''Direutora Financiera''' |Laura Hernández |- | '''Operaciones y Protocolu''' |Helena San José |- | '''Área Comercial''' |Jose Ortega |- | '''Área Social''' |Albert Mateos |- | '''Área Comunicación y Prensa''' |Xavier Fàbregas |} | valign="top" | |} == Símbolos == === Himno del Girona Futbol Club === {{AP|Himnu del Girona Futbol Club}} El [[6 de payares]] de [[2010]] estrénase'l nuevu [[himnu]] del Girona FC, compuestu por Josep Thió, ex componente de [[Sopa de Cabra]] ya interpretáu por "The Gruixut's". Este sustitúi a la sardana "Girona m'namora" que'l club usaba como antiguu himnu. === Escudu === L'actual escudu ta formáu por dos círculos concéntricos cola lleenda GIRONA FC en blancu sobre fondu coloráu, el círculu interior ta cruciáu por 19 franxes, 10 blanques y 9 coloraes portando un blasón lonsanjado d'oru con cuatro palos verticales gules y escusón central cuadrilongo ibéricu verado d'ondes coloraes y blanques. Por timbre una corona de príncipe. === Uniforme === Anguaño visti la marca deportiva inglesa [[Umbro (marca)|Umbro]], los colores actuales de les equipaciones pa la temporada 2017/18 son: * '''Uniforme titular''': Camisa a franxes verticales coloraes y blanques, pantalón coloráu y medies negres. * '''Uniforme suplente''': Camisa degradada d'azul claro a azul escura verticalmente, pantalón y medies azul escuru * '''Uniforme alternativu''': Camiseta a franxes horizontales marielles y blanques, pantalón y medies marielles {| |{{Camiseta | patrón_izq = _white_stripes | patrón_cuerpu = _gironaprime | patrón_der = _white_stripes | esquierdu = FD070D | cuerpu = FFFFFF | derechu = FD070D | shorts = 000000 | medies = FD070D | títulu = 1932 }} |{{Camiseta | patrón_izq = _white_stripes | patrón_cuerpu = _girona0910 | patrón_der = _white_stripes | esquierdu = FD070D | cuerpu = FD070D | derechu = FD070D | shorts = 000000 | medies = 000000 | títulu = 1947 }} |{{Camiseta | patrón_izq = _white_stripes | patrón_cuerpu = _girona0910 | patrón_der = _white_stripes | esquierdu = FD070D | cuerpu = FD070D | derechu = FD070D | shorts = 0000FF | medies = 000000 | títulu = 1951 }} |{{Camiseta | patrón_izq = _white_stripes | patrón_cuerpu = _girona41 | patrón_der = _white_stripes | esquierdu = FD070D | cuerpu = FFFFFF | derechu = FD070D | pattern_sh = _temporada72 | medies = FD070D | títulu = 1970 }} |{{Camiseta | patrón_izq = _white_stripes | patrón_cuerpu = _girona41 | patrón_der = _white_stripes | esquierdu = FD070D | cuerpu = FFFFFF | derechu = FD070D | pattern_sh = _temporada72 | medies = FFFFFF | títulu = 1977 }} |{{Camiseta | patrón_izq = _gironafc | patrón_cuerpu = _girona1994 | patrón_der = _gironafc | esquierdu = | cuerpu = FD070D | derechu = | pattern_sh= _temporada94 | medies = FFFFFF | títulu = 1995 }} |{{Camiseta | patrón_izq = | patrón_cuerpu = _girona0809 | patrón_der = | esquierdu = FFFFFF | cuerpu = | derechu = FD070D | shorts = 0000FF | medies = FFFFFF | títulu = 2008/09 }} |{{Camiseta | patrón_izq = | patrón_cuerpu = _girona0910 | patrón_der = | esquierdu = FD070D | cuerpu = FD070D | derechu = FD070D | shorts = 0000FF | medies = FFFFFF | títulu = 2009/10 }} |{{Camiseta | patrón_izq= | patrón_cuerpu=_gironafc | patrón_der= | cuerpu= | derechu= FD070D | esquierdu= FD070D | shorts = 0000FF | medies=FFFFFF | títulu = 2010/11 }} |{{Camiseta | patrón_izq = | patrón_cuerpu = _gironafctemp201112 | patrón_der = | esquierdu = BF0000 | cuerpu = | derechu = BF0000 | shorts = BF0000 | medies = BF0000 | títulu = 2011/12 }} |} {| |{{Camiseta | patrón_izq = | patrón_cuerpu = _gironafc12131equipacion | patrón_der = | esquierdu = FD070D | cuerpu = | derechu = FD070D | shorts = FD070D | medies = FD070D | títulu = 2012/13 }} |{{Camiseta | patrón_izq = | patrón_cuerpu = _gironafc1314 | patrón_der = | esquierdu = ff0000 | cuerpu = | derechu = ff0000 | shorts = FF0000 | medies = FF0000 | títulu = 2013/14 }} |{{Camiseta | patrón_izq = | patrón_cuerpu = _gironafc14151 | patrón_der = | esquierdu = ff0000 | cuerpu = | derechu = ff0000 | shorts = FF0000 | medies = FF0000 | títulu = 2014/15 }} |{{Camiseta | patrón_izq = | patrón_cuerpu = _gironafc14151 | patrón_der = | esquierdu = ff0000 | cuerpu = | derechu = ff0000 | shorts = 0000FF | medies = FFFFFF | títulu = 2015/16 }} |{{Camiseta | patrón_izq = | patrón_cuerpu = _gironafc16171 | patrón_der = | esquierdu = ff0000 | cuerpu = | derechu = ff0000 | pattern_sh = _16171 | pattern_so = _16171 | medies = ff0000 | títulu = 2016/17 }} |{{Camiseta | patrón_izq = _girona17181 | patrón_cuerpu = _gironafc17181 | patrón_der = _girona17181 | esquierdu = _girona17181 | cuerpu = | derechu = _girona17181 | pattern_sh = _girona17181 | pattern_so = _girona17181 | medies = _girona17181 | títulu = 2017/18 }} |} === Provisores y patrocinadores === {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:90%; text-align: center; width: 410px;" !colspan="4" style="color:Red;" align=center style="color:white; background:Red"| Provisores y patrocinadores |- bgcolor="#EFEFEF" style="color:Red;" |- !width=80|Periodu !width=80|Marca !width=100|Provisor !width=150|[[Patrociniu deportivu|Patrocinador]] |- |1983-1984 |rowspan=1|[[Ficheru:Original Adidas logo.svg|30px]] |rowspan=1|[[Adidas]] |rowspan=1|Gerio |- |1987-1988 |rowspan=1| |rowspan=1| |rowspan=1|Espaisol |- |1988-1989 |rowspan=1|[[Ficheru:MassanaLogo.png|70px]] |rowspan=1|Massana |rowspan=3|Formigons Girona |- |1989-1990 |rowspan=1|[[Ficheru:Original Adidas logo.svg|30px]] |rowspan=1|[[Adidas]] |- |1990-1991 |rowspan=2|[[Ficheru:MassanaLogo.png|70px]] |rowspan=2|Massana |- |1991-1992 |rowspan=2|Casa Darnés |- |1992-1993 |rowspan=2| |rowspan=2|[[Puma (marca)|Puma]] |- |1994-1995 |rowspan=1| |- |1999-2000 |rowspan=1| |rowspan=1| |rowspan=1|Argal |- |2001-2003 |rowspan=1|[[Ficheru:Adidas Logo.svg|30px]] |rowspan=1|[[Adidas]] |rowspan=2|Cotec |- |2003-2005 |rowspan=1|[[Ficheru:RondoTeam.png|70px]] |rowspan=1|Rondo |- |2005-2006 |rowspan=1|[[Ficheru:LogoRoyal.png|70px]] |rowspan=1|Royal |rowspan=1|<small>''Nengún''</small> |- |2006-2007 |rowspan=1|[[Ficheru:MercuryLogo12.png|60px]] |rowspan=1|Mercury |rowspan=1|Diari de Girona |- |2007-2008 |rowspan=1|[[Ficheru:Macron SPA (2019) logo.svg|80px]] |rowspan=1|[[Macron (marca)|Macron]] |rowspan=2|[[Codere]] |- |2008-2009 |rowspan=1|[[Ficheru:Logo Diadora Marca.png|70px]] |rowspan=1|[[Diadora]] |- |2009-2010 |rowspan=2|[[Ficheru:Elements marca.png|50px]] |rowspan=2|Elements |rowspan=1|Play Pinnacle |- |2010-2011 |rowspan=1|Consorci Costa Brava |- |2011-2012 |rowspan=1|[[Ficheru:Logo NIKE.svg|50px]] |rowspan=1|[[Nike]] |rowspan=1|La flor del café |- |2012-2013 |rowspan=1|[[Ficheru:Logo Luanvi.png|30px]] |rowspan=1|Luanvi |rowspan=1|RDI |- |2013-2014 |rowspan=1|[[Ficheru:LogotipoKedeke.png|70px]] |rowspan=1| Kedeke |rowspan=1|Tamesol |- |2014-2015 |rowspan=2|[[Ficheru:Kappa LOGO.png|70px]] |rowspan=2|[[Kappa (marca)|Kappa]] |rowspan=1|[[La Bruixa d'Or]] |- |2015-2017 |rowspan=1|CITYLIFT Ascensores |- |2017-2019 |rowspan=1|[[Ficheru:Umbro logo (current).svg|60px]] |rowspan=1|[[Umbro (marca)|Umbro]] |rowspan=1| |} == Estadiu == {{AP|Municipal de Montilivi}} [[Ficheru:Montilivi280611.jpg|250px|right|thumb|Panorámica de Montilivi]] El día [[14 d'agostu]] de [[1970]] nun amistosu contra'l [[Futbol Club Barcelona|FC Barcelona]], inauguróse'l '''Estadiu Municipal de Montilivi'''. Ye'l segundu campu de que dispón el Girona FC, dempués de que l'anterior, el Vista Allegre, sirviera mientres casi 50 años. A principios de la temporada 1967/68 la directiva proyeutó la construcción d'un nuevu campu que, amás d'ufiertar cuatro veces más espaciu que l'estadiu de Vista Allegre, fora patrimoniu del club. L''''Estadiu Municipal de Montilivi''' ye l'estadiu onde xuega los sos partíos como llocal el Girona FC. Ta allugáu nel barriu del Montilivi, [[Girona]], tien capacidá pa 13.286 espectadores toos sentaos y les sos dimensiones son de 100 × 68 m. Los asientos son de color coloráu n'honor a los colores del club y tien terrén de yerba natural. En [[1984]] el Girona FC perdió'l patrimoniu cola municipalización de Montilivi, dende entós el conceyu tuvo qu'invertir nél p'afaelo a les esixencies de la [[LFP]]. El [[12 de marzu]] de [[2012]], el [[Conceyu de Girona]] dexó'l campu a favor del club por 30 años, prorrogable a 50 en total.<ref>{{Cita web |url=http://www.diaridegirona.cat/esports/2012/03/14/girona-vol-ampliar-montilivi-ciutat-esportiva/552045.html |títulu=El Girona vol ampliar Montilivi i fer una ciutat esportiva |autor=Rosell, Carles |obra=[[Diari de Girona]] |fecha=14 de marzu de 2012 |idioma=catalán}}</ref> Pa la [[Primer División d'España 2017-18|Temporada 2017/18]] s'amplia provisionalmente l'estadiu a 13.286 llocalidaes con dos graes suplementaries, una en Gol Nord y otra en Preferente. Estes graes van faese fixes si l'equipu llogra la permanencia mientres la so primer temporada na [[Primer División d'España|Primer División]]. === Estadios anteriores === * [[Camp de Vista Allegre]]: (1930-70) Inauguráu'l [[29 de xunu]] de 1922 con capacidá pa 4700 espectadores, nun partíu contra'l [[FC Barcelona]].<ref>{{Cita web |url=http://www.pedresdegirona.com/separata_fires_1948_1.htm |títulu=La inauguración de Vista Allegre}}</ref> == Afición == {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:90%; text-align: left; width: 500px;" !colspan="4" style="color:Red;" align=right style="color:white; background:Red"| Peñes oficiales |- bgcolor="#EFEFEF" style="color:Red;" |- !width=250|Peña !width=150|Llocalidá !width=100|Allugamientu |- |Gironina |[[Girona]] |Gol Norte |- |Inmortal |[[Girona]] |Gol Sud |- |Guixols Costa Brava |[[San Feliu de Guixols]] |Gol Norte |- |Nord Girona-Alex Granell |[[Girona]] |Gol Norte |- |Vallcanera-Sils |[[Sils]] |Gol Sud |- |Barbero Bailongo |[[Girona]] |Gol Norte |- |Saltenca |[[Salt]] |Preferente |- |Los Jandristas |[[Girona]] |Gol Sud |- |Eloi Amagat |[[Vilablareix]] |Preferente |- |Pere Pons amb dos collons |[[San Juan de Mollet]] |Gol Norte |- |Pablo Machine |[[Girona]] |Preferente |- |Els Paparres Gironins |[[Girona]] |Gol Sur |- |Cassanenca |[[Cassá de la Selva]] |Gol Norte |- |Sant Narcis |[[Girona]] |Preferente |- |Gironina de Blanes |[[Blanes]] |Preferente |- |Jovent Gironí |[[Girona]] |Gol Sur |} El club cunta en total con 16 peñes oficiales.<br /> La Plaza de Cataluña ye'l llugar de celebración de los trunfos.<br /> Na Temporada 2012/13, l'afición recibió'l premiu "Xugador Nº12",<ref>{{Cita web |url=http://www.sport.es/es/noticias/liga-adelante/aficion-del-girona-recibira-premiu-jugador-n12-2410879 |títulu=Meyor afición temporada 2012/13}}</ref> un premiu que se vien apurriendo dende la Temporada 2008/09, pola [[Lliga Nacional de Fútbol Profesional|LFP]] y Aficiones Xuníes, que consiste nuna camiseta col dorsal númberu 12. == Mascota == Sol lema: '''Toos somos Girona'''<ref>{{Cita web |url=http://www.gironafutbolclub.com/castella/elclub/mascotacast.htm |títulu=Girona busca la so mascota |editor=Girona Futbol Club}}</ref> el club busca mascota, al traviés d'un concursu de dibuxu que remató'l [[1 d'avientu]] de [[2010]] y que recibió 2038 propuestes.<ref>{{Cita web |url=http://www.diaridegirona.cat/esports/2010/12/03/mascota-dentre-2300-propostes/450108.html |títulu=Una mascota d´ente 2.300 propostes |obra=[[Diari de Girona]] |fecha=3 d'avientu de 2010 |idioma=catalán}}</ref> La mascota que tenía de ser presentada en Montilivi, nel primer partíu del [[2011]], retrasar hasta que'l 05/02/11 y montada nun caballu blancu, presentóse ante'l so públicu col nome de '''Carmany''', inspiráu nel Rei Carlomagno (rei Carlemany [[Cataluña|catalán]]). Según la historia nel añu 785, los ciudadanos de [[Girona]] venceyar al Imperiu Carolinxu y a partir d'esi momentu'l Rei dio seguridá y proteición a la ciudá. == Tots som Girona == El [[13 d'agostu]] de [[2011]], el club llanza una revista coles noticies recién del Girona FC y un informe completo y estadístico sobre l'equipu que visita esa selmana l'estadiu, nun concursu onde l'aficionáu tenía de buscar nome a esta publicación, '''Tots som Girona'''<ref>{{Cita web |url=http://www.gironafutbolclub.com/castella/news.asp?i1idnot=1167&lang=1 |títulu=Naz la revista del Girona FC Tots som Girona |editor=Girona Futbol Club}}</ref>sería apurrida de manera gratuita, a tolos aficionaos que visitaren l'estadiu los díes de partíu. == Datos del club == {{AP|Trayeutoria del Girona Futbol Club}} {| border=1 width=800px cellpadding="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center; width=200px;" |- align=center bgcolor=red style="color:white;" ! width=300|Conceutu !width=50|Valor ! width=400|Periodu |- |-bgcolor="#EFEFEF" |align=left| Temporaes en [[Primer División d'España|Primer División]] ||1 | align=left|Incluyida [[Primer División d'España 2017-18|Temp. 2017/18]] |- |-bgcolor="#EFEFEF" |align=left| Temporaes en [[Segunda División d'España|Segunda División]] ||21 | align=left| |- |-bgcolor="#EFEFEF" |align=left| Temporaes en [[Segunda División B]] ||13 | align=left| |- |-bgcolor="#EFEFEF" |align=left| Temporaes en [[Tercer División d'España - Grupu V|Tercer División]] ||44 | align=left| |- |-bgcolor="#EFEFEF" |align=left| Meyor puestu na Lliga ||2º | align=left| [[Segunda División d'España 2016-17]] |- |} == Palmarés == {| border=1 width=800px cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center; width=500px;" |- align=center bgcolor=red style="color:white;" ! width=115|{{bandera|tamañu=15px|España}} Competición Nacional ! width=184|Títulos ! width=200|Subcampeonatos |- |bgcolor="#F7BBBF" align=left|[[Segunda División d'España|Segunda División]] (0/1) |bgcolor="#f7d0D3" align=left| |bgcolor="#F8e5e6" align=left|[[Segunda División d'España 2016-17|2016/17]] |- |bgcolor="#F7BBBF" align=left|[[Segunda División B d'España|Segunda División "B"]] (1/0) |bgcolor="#f7d0D3" align=left|[[Segunda División B d'España 2007/08|2007/08]] |bgcolor="#F8e5e6" align=left| |- |bgcolor="#F7BBBF" align=left|[[Tercer División d'España|Tercer División]] (5/9) |bgcolor="#f7d0D3" align=left|[[1933]]/[[1934|34]], [[1947]]/[[1948|48]], [[1954]]/[[1955|55]], [[1988]]/[[1989|89]], [[2005]]/[[2006|06]]. |bgcolor="#F8e5e6" align=left|[[1953]]/[[1954|54]], [[1955]]/[[1956|56]], [[1961]]/[[1962|62]], [[1970]]/[[1971|71]], [[1972]]/[[1973|73]], [[1976]]/[[1977|77]], [[1985]]/[[1986|86]], [[2002]]/[[2003|03]], [[2006]]/[[2007|07]] |} <br /> {| border=1 width=800 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center; width=500px;" |- align=center bgcolor=red style="color:white;" ! width=115|{{bandera|tamañu=15px|Cataluña}} Competición Rexonal ! width=20|Títulos ! width=365|Años |-bgcolor="#EFEFEF" |align=left|[[Trofeo Costa Brava]]<ref>{{Cita web |url=http://www.rsssf.com/tablesc/costabrava.html#79 |títulu=Troféu Costa Brava}}</ref> |13 |align=left|1974, 1975, 1984, 1987, 1990, 1991, 1992, 1993, 1997, 1999, 2011, 2014, 2015, 2017. |- |align=left|[[Troféu Moscardo y Finalísima|Moscardo y Finalísima]] |2 |align=left|1966, 1971 |- |- |-bgcolor="#EFEFEF" |align=left|[[Troféu Vila de Palamós]] |1 |align=left|2014 |- |- |align=left|[[Troféu Ciutat de Terrassa]] |1 |align=left|2013 |- |- |} === Estadístiques del club === ==== A favor ==== {| border=1 width=800px cellpadding="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center; width=200px;" |- align=center bgcolor=red style="color:white;" ! width=320|Conceutu !width=60|Valor ! width=420|Periodu |-bgcolor="#EFEFEF" |align=left| Mayor goliada en casa |6 - 0 | align=left|<small>[[Segunda División d'España 1957/58|Temp. 1957/58]] - [[Real Avilés Club de Fútbol|Avilés]], [[Segunda División d'España 2013/14|Temp. 2013/14]] - [[CD Lugo]], [[Primer División d'España 2017-18|Temp. 2017/18]] - [[UD Las Palmas]]</small> |- |align=left| Mayor goliada a casa |1 - 5 | align=left|[[Segunda División d'España 2012/13|Temp. 2012/13]] - [[Club Deportivo Guadalajara (España)|Guadalajara]] |-bgcolor="#EFEFEF" |align=left|Partíos ensin perder consecutivos |10 | align=left|<small>[[Segunda División d'España 2010/11|Temp. 2010/11]] - Jor. 18 a la 27, [[Segunda División d'España 2011/12|Temp. 2011/12]] - Jor. 34 a la 42 + Jor. 30 aplaz.</small> |- |align=left| Partíos ganaos consecutivos |5 | align=left| [[Segunda División d'España 2010/11|Temp. 2010/11]] - de la Jor. 23 a la 27 |-bgcolor="#EFEFEF" |align=left| Partíos ganaos nuna temporada |24 | align=left| [[Segunda División d'España 2014/15|Temp. 2014/15]] |- |align=left| Partíos ganaos en casa nuna temporada |15 | align=left| [[Segunda División d'España 2012/13|Temp. 2012/13]] |-bgcolor="#EFEFEF" |align=left| Partíos ganaos a casa nuna temporada |13 | align=left|[[Segunda División d'España 2014/15|Temp. 2014/15]] |- |align=left| Goles marcaos nuna temporada |74 | align=left| [[Segunda División d'España 2012/13|Temp. 2012/13]] |-bgcolor="#EFEFEF" |align=left| Máxima puntuación nuna temporada |82 | align=left| [[Segunda División d'España 2014/15|Temp. 2014/15]] |} ==== En contra ==== {| border=1 width=800px cellpadding="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center; width=200px;" |- align=center bgcolor=red style="color:white;" ! width=320|Conceutu !width=60|Valor ! width=420|Periodu |- |-bgcolor="#EFEFEF" |align=left| Mayor goliada en casa |0 - 4 | align=left|[[Segunda División d'España 2009/10|Temp. 2009/10]] - [[Levante Unión Deportiva|Levante]] |- |align=left| Mayor goliada a casa |8 - 1 | align=left|[[Segunda División d'España 1958/59|Temp. 1958/59]] - [[Real Valladolid|Valladolid]] |-bgcolor="#EFEFEF" |align=left| Partíos ensin ganar consecutivos |12 | align=left|[[Segunda División d'España 2013/14|Temp. 2013/14]] - de la Jor. 14 a la 25 |- |align=left| Partíos perdíos consecutivos |5 | align=left|<small>[[Segunda División d'España 2008/09|Temp. 2008/09]] - de la Jor. 33 a la 37 / [[Segunda División d'España 2013/14|Temp. 2013/14]] - de la Jor. 27 a la 31</small> |-bgcolor="#EFEFEF" |align=left| Partíos perdíos nuna temporada |17 | align=left|[[Segunda División d'España 2011/12|Temp. 2011/12]] |- |align=left| Partíos perdíos en casa nuna temporada |7 | align=left|[[Segunda División d'España 2009/10|Temp. 2009/10]] |-bgcolor="#EFEFEF" |align=left| Partíos perdíos a casa nuna temporada |14 | align=left|[[Segunda División d'España 1950/51|Temp. 1950/51]], [[Segunda División d'España 1957/58|Temp. 1957/58]] |- |align=left| Goles encaxaos nuna temporada |69 | align=left| [[Segunda División d'España 1949/50|Temp. 1949/50]] |-bgcolor="#EFEFEF" |align=left| Mínima puntuación nuna temporada |49 | align=left|[[Segunda División d'España 2008/09|Temp. 2008/09]], [[Segunda División d'España 2011/12|Temp. 2011/12]] |} ==Fichaxes históricos== ===Fichaxes más caros na historia del club=== {| border=1 width=500px cellpadding="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center; width=500px;" |- align=center bgcolor=red style="color:white;" ! width=170|Xugador ! width=170|Procedencia !width=80|Euros ! width=80|Temp. |- | {{bandera|HON}} [[Anthony Lozano]] | {{bandera|ESP}} [[Futbol Club Barcelona "B"|FC Barcelona "B"]] | align=center | '''1 900 000''' | align=center | 2017/18 |- |} ===Ventes más cares na historia del club=== {| border=1 width=500px cellpadding="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center; width=500px;" |- align=center bgcolor=red style="color:white;" ! width=175|Xugador ! width=175|Destín ! width=80|Euros ! width=80|Temp. |- | {{bandera|SER}} [[Ranko Despotović]] | {{bandera|JAP}} [[Urawa Red Diamonds]] | align=center | '''700 000''' | align=center | 2011/12 |- | {{bandera|JAP}} [[Hiroshi Ibusuki]] | {{bandera|ESP}} [[Sevilla FC]] | align=center | '''150 000''' | align=center | 2011/12 |- |} == Internacionales cola so seleición == {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:90%; text-align: center; width: 800px;" !colspan="8" style="color:Green;" align=center style="color:white; background:Red"|'''Internacionales absolutos convocaos per primer vegada antes de xugar col Girona''' |- bgcolor=red style="color:Black;" ! width=200|'''Nome''' ! width=100|'''País''' ! width=100|'''Fecha debú''' ! width=150|'''Ciudá''' ! width=150|'''Seleición rival''' ! width=100|'''Resultáu''' |- bgcolor="EFEFEF" |[[Olarenwaju Kayode]] |{{Bandera|Nixeria}} [[Nixeria]] |align=center|23/03/2017 |[[Londres]] {{Bandera|Inglaterra}} |{{Bandera|Senegal}} [[Senegal]] |1-1 [[Ficheru:Straight Line Steady.svg|9px|Empate]] |- |[[Marlos Moreno]] |{{Bandera|Colombia}} [[Colombia]] |align=center|24/03/2016 |[[La Paz]] {{Bandera|Bolivia}} |{{Bandera|Bolivia}} [[Bolivia]] |2-3 [[Ficheru:Green check.svg|13px|Victoria]] |- bgcolor="EFEFEF" |[[Michael Olunga]] |{{Bandera|Kenia}} [[Kenia]] |align=center|29/03/2015 |[[Victoria (Seixeles)|Victoria]] {{Bandera|Seixeles}} |{{Bandera|Seixeles}} [[Seixeles]] |0-2 [[Ficheru:Green check.svg|13px|Victoria]] |- |[[Johan Mojica]] |{{Bandera|Colombia}} [[Colombia]] |align=center|26/03/2015 |[[Riffa]] {{Bandera|Baḥréin}} |{{Bandera|Baḥréin}} [[Baḥréin]] |0-6 [[Ficheru:Green check.svg|13px|Victoria]] |- bgcolor="EFEFEF" |[[Yassine Bounou]] |{{Bandera|Marruecos}} [[Marruecos]] |align=center|14/08/2013 |[[Tánxer]] {{Bandera|Marruecos}} |{{Bandera|Burkina Fasu}} [[Burkina Fasu]] |1-2 [[Ficheru:Red x.svg|13px|Derrota]] |- bgcolor="EFEFEF" |[[Christian Stuani]] |{{Bandera|Uruguái}} [[Uruguái]] |align=center|14/11/2012 |[[Gdansk]] {{Bandera|Polonia}} |{{Bandera|Polonia}} [[Polonia]] |1-3 [[Ficheru:Green check.svg|13px|Victoria]] |- |[[Anthony Lozano]] |{{Bandera|Hondures}} [[Hondures]] |align=center|11/08/2011 |[[Miami]] {{Bandera|Estaos Xuníos}} |{{Bandera|Venezuela}} [[Venezuela]] |2-0 [[Ficheru:Green check.svg|13px|Victoria]] |- |[[Dexen Lekić]] |{{Bandera|Serbia}} [[Serbia]] |align=center|14/11/2009 |[[Belfast]] {{Bandera|Irlanda del Norte}} |{{Bandera|Irlanda del Norte}} [[Irlanda del Norte]] |0-1 [[Ficheru:Green check.svg|13px|Victoria]] |- bgcolor="EFEFEF" |[[Ranko Despotović]] |{{Bandera|Serbia}} [[Serbia]] |align=center|24/11/2007 |[[Belgráu]] {{Bandera|Serbia}} |{{Bandera|Kazakstán}} [[Kazakstán]] |1-0 [[Ficheru:Green check.svg|13px|Victoria]] |- |[[Rafa Ponzo]] |{{Bandera|Venezuela}} [[Venezuela]] |align=center|18/08/2004 |[[Les Palmes de Gran Canaria|Les Palmes de GC]] {{Bandera|España}} |{{Bandera|España}} [[España]] |3-2 [[Ficheru:Red x.svg|13px|Derrota]] |- bgcolor="EFEFEF" |[[Mohamed El Yaagoubi]] |{{Bandera|Marruecos}} [[Marruecos]] |align=center|12/02/2003 |[[París]] {{Bandera|Francia}} |{{Bandera|Senegal}} [[Senegal]] |1-0 [[Ficheru:Green check.svg|13px|Victoria]] |- |[[Marc Bernaus]] |{{Bandera|Andorra}} [[Andorra]] |align=center|15/11/2000 |[[Limasol]] {{Bandera|Xipre}} |{{Bandera|Xipre}} [[Xipre]] |5-0 [[Ficheru:Red x.svg|13px|Derrota]] |- bgcolor="EFEFEF" |[[Gerard López Segú|Gerard López]] |{{Bandera|España}} [[España]] |align=center|03/06/2000 |[[Gotemburgu]] {{Bandera|Suecia}} |{{Bandera|Suecia}} [[Suecia]] |1-1 [[Ficheru:Straight Line Steady.svg|9px|Empate]] |} {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:90%; text-align: center; width: 800px;" !colspan="8" style="color:Green;" align=center style="color:white; background:Red"|'''Internacionales absolutos convocaos per primer vegada dempués de xugar col Girona''' |- bgcolor=red style="color:Black;" ! width=200|'''Nome''' ! width=100|'''País''' ! width=100|'''Fecha debú''' ! width=150|'''Ciudá''' ! width=150|'''Seleición rival''' ! width=100|'''Resultáu''' |- bgcolor="#EFEFEF" |[[Delfí Geli]] |{{Bandera|España}} [[España]] |align=center|15/01/1992 |[[Torres Novas]] {{Bandera|Portugal}} |{{Bandera|Portugal}} [[Portugal]] |0-0 [[Ficheru:Straight Line Steady.svg|9px|Empate]] |- |[[Domènec Balmanya]] |{{Bandera|España}} [[España]] |align=center|23/10/1966 |[[Dublín]] {{Bandera|Irlanda}} |{{Bandera|Irlanda}} [[Irlanda]] |0-0 [[Ficheru:Straight Line Steady.svg|9px|Empate]] |- bgcolor="#EFEFEF" |[[Josep Puig Puig|Josep Puig 'Curta']] |{{Bandera|España}} [[España]] |align=center|26/01/1947 |[[Lisboa]] {{Bandera|Portugal}} |{{Bandera|Portugal}} [[Portugal]] |4-1 [[Ficheru:Red x.svg|13px|Derrota]] |- | [[José Carlos Castillo García-Tudela|Castillo]] |{{Bandera|España}} [[España]] |align=center|26/04/1931 |[[Barcelona]] {{Bandera|España}} |{{Bandera|Irlanda}} [[Irlanda]] |1-1 [[Ficheru:Straight Line Steady.svg|9px|Empate]] |} == Feches destacaes == {| border=1 width=800px cellpadding="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center; width=200px;" |- align=center bgcolor=red style="color:white;" ! width=15|Fecha !width=185|Acontecimientu |- |[[23 de xunetu]] de [[1930]] |Créase'l Girona Fútbol Club. |- bgcolor="#EFEFEF" |[[1 d'agostu]] de [[1930]] |El Conceyu autoriza l'usu del escudu de la ciudá, nos distintivos del Girona F. C. |- |[[19 d'ochobre]] de [[1930]] |[[Balbí Clara]] convierte'l primer gol oficial del Girona F. C. |- bgcolor="#EFEFEF" |[[14 d'agostu]] de [[1970]] |Inaugúrase'l [[Municipal de Montilivi|Estadiu de Montilivi]], col partíu Girona-Barcelona, con victoria visitante por 1-3.<ref name="1-3: El Barcelona ganó ensin convencer">{{Cita publicación |url=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD01/HEM/1970/08/15/MD19700815-007.pdf |títulu=1-3: El Barcelona ganó ensin convencer |nome=Molla |apellíu=Duren |publicación=[[Mundo Deportivo]] |fecha=15 d'agostu de 1970 |páxina=7|formatu=[[PDF]]}}</ref> |- |[[15 d'agostu]] de [[1970]] |1ª edición del [[Trofeo Costa Brava]]. |- align=center bgcolor="#EFEFEF" |[[19 d'agostu]] de [[1971]] |Campeón de campeones del [[Troféu Moscardo y Finalísima|Troféu Moscardo]] y campeón del [[Troféu Moscardo y Finalísima|Troféu Finalísima]]. |- bgcolor="#EFEFEF" |[[25 d'agostu]] de [[1974]] |Gana'l [[Trofeo Costa Brava]] per primer vegada. |- |[[2 de xineru]] de [[2009]] |Primer xugador estracomunitariu, [[Ibusuki Hiroshi]]. |- bgcolor="#EFEFEF" |[[30 de xunetu]] de [[2009]] |El Girona F. C. convertir en [[Sociedá Anónima Deportiva]]. |- |[[2 de marzu]] de [[2011]] |Primer llenu con 9.286 espectadores, desque les graes tán provistes d'asientos individuales. |- align=center bgcolor="#EFEFEF" |[[29 de xunu]] de [[2011]] |Trespasar a [[Ranko Despotović]] por 700.000 [[Euru|€]], cantidá más alta pagada nunca al Girona por un trespasu. |- bgcolor="#EFEFEF" |[[18 de mayu]] de [[2013]] |Mayor númberu d'aficionaos movíos, 1.800 a Villarreal. |- align=center bgcolor="#EFEFEF" |[[30 de mayu]] de [[2015]] |Bate'l récor absolutu de victories a casa en tola historia de la Segunda División con 13.<ref>{{Cita web |url=http://www.lesportiudecatalunya.cat/nel9/article/8-esports/52-futbol-catala/862184-un-record-que-mereix-un-gran-premi.html |títulu=Un rècord que mereix un gran premi |autor=Masach, X. |obra=[[L'Esportiu]] |fecha=1 de xunu de 2015 |idioma=catalán}}</ref> |- |[[4 de xunu]] de [[2017]] |Xube per primer vegada na historia a [[Primer División d'España|Primer División]]. |-bgcolor="#EFEFEF" |[[19 d'agostu]] de [[2017]] |[[Christian Stuani]] marca'l primer gol del club en [[Primer División d'España|Primer División]]. |- |[[26 d'agostu]] de [[2017]] |Primer victoria en [[Primer División d'España|Primer División]], 1-0 ante [[Málaga Club de Fútbol|Málaga]]. |-bgcolor="#EFEFEF" |[[29 d'ochobre]] de [[2017]] |Derrota al [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]] 2-1 nel primer enfrentamientu de [[Primer División d'España|Primer División]]. |- |[[30 de xineru]] de [[2018]] |Fichar a [[Anthony Lozano]] por 1.900.000 [[Euru|€]], cantidá más alta pagada nunca pol Girona por un fichaxe. |} == Fútbol base == ===Filial=== Dende la temporada 2016/17 el [[CF Peralada]], que milita na "Segunda División B" se convirte nel filial.<ref name="lesportiudecatalunya_1"/> === Girona FC "C" === El filial del Girona xuega na [[Territorial Preferente de Cataluña|Primer Catalana]]. Nel añu 2010, l'equipu infantil del Girona FC Llegó a la final del MIC, el prestixosu tornéu que s'apuesta cada añu na Costa Brava. Perdiendo aquella final por 0-3 ante l'Aspire Football Dreams. === Xuvenil "A" === El primer equipu del xuvenil milita nel Grupu III de la [[División d'Honor Xuvenil d'España]].<br /> Xugadores importantes llegaron a xugar nel fútbol profesional como ye'l casu de: [[David Juncà Reñé|David Juncà]], [[Pere Pons Riera|Pere Pons]], [[Carles Mas Bacardit|Carles Mas]], [[Sebastià Coris]], [[Sergi Álamu Bautista|Sergi Álamu]]. == Seiciones == === Fútbol femenín === L'equipu milita, na temporada 2013/14, nel grupu III de la Segunda División.<ref>{{Cita web |url=http://www.rfef.es/index.jsp?nodo=291 |títulu=Fútbol Femenín - Calendarios Fútbol Femenino 2013/2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130105231940/http://www.rfef.es/index.jsp?nodo=291 |fechaarchivu=5 de xineru de 2013 }}</ref> === Fútbol sala === A principios del añu 2013 cuntaba con cinco equipos na seición de fútbol sala.<ref>{{Cita web |url=http://www.lnfs.es/noticias/noticies-otres/Girona-apuesta-Futbol-Sala-57466012013.html |títulu=El Girona FC apueste pol Fútbol Sala |editor=[[Lliga Nacional de Fútbol Sala]]}}</ref> == Collaboraciones == === Baloncestu en siella de ruedes === El [[22 d'ochobre]] de [[2010]] el [[CB MIFAS Esplais]], de la División d'Honor B, robló un conveniu pa usar los colores y l'escudu del Girona FC.<ref>{{Cita web |url=http://www.mifas.com/es/node/1369 |títulu=El Girona FC patrocia al Mifas-Esplai |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120112120215/http://www.mifas.com/es/node/1369 |fechaarchivu=12 de xineru de 2012 }}</ref> === Hockey patinos === Na temporada 2010/11 el [[Girona CH]], de la [[OK Lliga|OK Lliga Femenina]], tamién robló un alcuerdu de collaboración. == Ver tamién == {| border=1 cellspacing="0" style="background: white; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: left;" width=100%x |-align=center bgcolor=red style="color:white;" !width=225px|Equipos rellacionaos !width=225px|Estadístiques y trayeutoria !width=225px|Historia !width=225px|Instalaciones |- | * [[CF Peralada - Girona B]] * [[CB MIFAS Esplais]] * [[Club Bàsquet Sant Josep Girona]] * [[Girona CH]] | * [[Temporaes del Girona Futbol Club]] * [[Resume del Girona Futbol Club na so segunda etapa na Segunda División|Resumen Segunda División 2008-2017]] * [[Promociones d'ascensu a Primer División del Girona Futbol Club|Promociones d'ascensu a Primer División]] * [[Goliadores del Girona Futbol Club]] * [[Trofeo Costa Brava]] | * [[Entrenadores del Girona Futbol Club|Entrenador del Girona Futbol Club]] * [[Presidentes del Girona Futbol Club]] * * [[Himnu del Girona Futbol Club]] | * [[Camp de Vista Allegre]] * [[Municipal de Montilivi|Montilivi]] * [[Pabellón Municipal Girona-Fontajau|Pabellón Girona-Fontajau]] |} == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * Álbum Nacional de Fútbol. ''Edición Álvarez y López (1947).'' * Enciclopedia Fútbol 1950/51. ''Ángel Rodríguez y Francisco Narbona (1951).'' * Cinquantenari del Girona F.C. ''Gerunda de Publicitat (1980).'' * Historial Girona F.C.: 1930-1984. ''Jaume Curbet i Boxe. Gerunda de Publicitat (1984).'' * Historia d'un llustre del Girona F.C. 1984 / 1989. ''Vicenç Saurina i Lloveras. Gerunda de Publicitat (1989).'' * Història del fútbol a Girona. ''Jaume Curbet i Boxe. Ajuntament de Girona (1992).'' * Història dels clubes de fútbol. ''Jordi Finestres y Salvador Giménez. Edicions del País Valencià. Coleicionable: El Temps (1999).'' * Historia y estadística del fútbol español. ''Vicente Martínez Calatrava. Fundación Zerumuga (2002). '' * 75 anys del Girona F.C.: història gràfica. ''Jaume Curbet i Boxe. CCG Edicions (2006).'' * Historia básica de los principales clubes de fútbol español. ''Vicent Masià Pous (2009).'' * Anuarios de la RFEF. * Girona FC. Camí cap a Primer. ''Editorial Base (2017).'' == Enllaces esternos == * {{Commonscat|Girona Futbol Club}} * {{Enllaz rotu|1=Sitiu web oficial |2=http://www.gironafc.cat/ye |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.lfp.es/liga-adelante/girona Girona Futbol Club] en [[LFP|LFP.es]] * [http://es.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=2602798/profile/index.html Girona Futbol Club] en [[UEFA.com]] * {{Facebook|GironaFCoficial}} * {{twitter|GironaFC}} * [https://www.youtube.com/channel/UC6x5gKUZpXuKDujmaHc3Xhg Girona Futbol Club] en [[YouTube]] {{Tradubot|Girona Futbol Club}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Equipos de fútbol de Cataluña]] [[Categoría:Equipos de fútbol fundaos en 1930]] [[Categoría:Provincia de Girona]] e7xkpsih4yq3cx206j3160617q0qz6n 0 112844 4503108 4490193 2026-07-07T19:39:21Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503108 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'instrumentu musical}} Un '''sintetizador ''' ye un [[instrumentu musical electrónicu]] que xenera señales llétriques que depués son convertíes a soníos al traviés d'[[altavoz|altavoces]] o [[auriculares]]. Los sintetizadores pueden [[#síntesis imitativa|asonsañar otros instrumentos]] o xenerar nuevos [[Timbre (acústica)|timbres]]. Usualmente son executaos al traviés d'un [[instrumentu de tecláu|tecláu]], pero pueden ser controlaos con dellos tipos de dispositivos d'entrada, incluyendo [[secuenciador]]es, [[MIDI|controladores]], [[fingerboard|fingerboards]], [[sintetizadores de guitarra]], [[instrumentos electrónicos de vientu]], y [[Batería electrónica|bateríes electróniques]]. Los sintetizadores que nun cunten con dalgún tipu de controlador son llamaos "[[módulos de soníu|módulo]]", y son controlaos al traviés de [[MIDI]] o [[CV/Gate|control de voltaxe]]. Los sintetizadores usen dellos métodos pa xenerar una señal. Ente les más populares téuniques de síntesis tán: [[síntesis aditiva]], [[síntesis substractiva]], de [[frecuencia modulada|modulación de frecuencia]], de [[modelu analóxicu|modeláu físicu]], [[modulación de fase]] y [[síntesis basada en samples]]. Otres formes non tan comunes de síntesis (''ver [[#Tipos de síntesis|Tipos de síntesis]]'') inclúin [[síntesis subarmónica]], una variante de la síntesis aditiva al traviés de subarmónicos (usada pol [[Trautonium|mixture Trautonium]]), y [[síntesis granular]], una síntesis basada en samples al traviés de síntesis de soníos, xeneralmente da como resultáu [[Paisaxe sonoro|paisaxes sonoros]]. == Historia == {{multiple image |align=right |direction=horizontal | header = Sintetizadores antes del sieglu XIX | image1 = Kempelen Speakingmachine.JPG |width1=153 | caption1 = '''[[La máquina parlante de Wolfgang von Kempelen]]''' en 1769&ndash;1791 (retruque en 2007&ndash;2009) | image2 = Synthesizer after Helmholtz by Koenig 1865.jpg |width2=172 | caption2 = '''Sintetizador de [[Rudolph Koenig]]''' en 1865:<br/> consta de [[diapasón|diapasone]]s, [[magnetismu|electromagnetos]], y [[Absorbente Helmholtz|resonadores de Helmholz]]. }} {{VT|instrumentu musical electrónicu}} {{See also|Síntesis aditiva}} Los entamos de los sintetizadores son difíciles de rastrexar, esiste un tracamundiu ente sintetizadores de soníos y [[instrumentu llétricu]]/[[instrumentu musical electrónicu]].<ref name="Palatin"/><ref name="StevieWonder"/> === Primeros instrumentos llétricos === Unos de los primeres [[instrumentu llétricu|instrumentos llétricos]], el "telégrafu musical", foi inventáu pol inxenieru llétricu [[Elisha Gray]] quien solicitó una patente'l 27 de xineru de 1876.<ref>{{cita web |títulu=Patent US173618: Improvement in electro-harmonic telegraphs|url=https://docs.google.com/viewer?url=patentimages.storage.googleapis.com/pdfs/US173618.pdf|editorial=United States Patent Office|idioma=inglés|fechaaccesu=28 de marzu de 2016}}</ref>Por fuercia afayó la xeneración de soníos al traviés de la mesma vibración d'un circuitu [[electromecánica|electromagnéticu]], ya inventó un [[oscilador]] básicu d'una nota. Esti "telégrafu musical" usó una [[llingüeta]] d'aceru con oscilaciones creaes por [[magnetismu|electromagnetos]] tresmitíes por una [[llinia telefónica|llinia]] [[telegrafía|telegráfica]]. Gray tamién implementó una [[bocina]] senciella nos siguientes modelos. Constaba d'una diafragma que cimblaba nun [[campu magnéticu]], faciendo al oscilador oyible.<ref name="musicaltelegraph">{{Obra citada |títulu = Elisha Gray and "The Musical Telegraph"(1876) <!-- Electronic Musical Instrument 1870–1990 --> |obra = 120 Years of Electronic Music |añu = 2005 |url = http://120years.net/machines/telegraph/ |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090222174610/http://120years.net/machines/telegraph/ |fechaarchivu = 22 de febreru de 2009 |fechaaccesu = 1 d'agostu de 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090222174610/http://120years.net/machines/telegraph/ |date=2009-02-22 }}</ref><ref name="beginnings">{{Obra citada | apellíu = Chadabe | nome = Joel | enllaceautor = Joel Chadabe | 4 = | url = http://www.emusician.com/gear/1332/the-electronic-century-part-i-beginnings/31986 | editorial = Electronic Musician | páxines = 74–90 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171128114950/http://www.emusician.com/gear/1332/the-electronic-century-part-i-beginnings/31986 |date=2017-11-28 }}</ref> Esti instrumentu foi un instrumentu musical [[electromecánica|electromecánicu]] remotu qu'usaba [[telegrafía]] y un [[runfador]] llétricu que puede xenerar un timbre con un soníu fixu. Sicasí, escarecía d'una función de síntesis de soníu arbitraria. Dalgunos equivocadamente llamar "El primer sintetizador".<ref name="Palatin">{{cita web |títulu=The Palatin Project-The life and work of Elisha Gray |url=http://www.palatin-project.com/palatin-project/elisha-gray.htm |editorial=Palatin Project |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140415073229/http://www.palatin-project.com/palatin-project/elisha-gray.htm |fechaarchivu=2014-04-15 }}</ref><ref name="StevieWonder"> {{cita llibru | apellíu = Brown | nome = Jeremy K. | añu = 2010 | títulu = Stevie Wonder: Musician <!-- | serie = Black Americans of achievement, legacy edition --> | editorial = Infobase Publishing | isbn = 978-1-4381-3422-2 | páxina = 50 | url = https://books.google.com/books?id=c1O2WpNdn8MC&q=Synthesizer&f=false&dq=Elisha+Gray+and+synthesizer&oi=book_result&pg=PA50&#v=onepage }}</ref> === Primeros sintetizadores aditivos – órganos de rueda tonal === {{multiple image |align=right |direction=horizontal |image1=Teleharmonium1897.jpg|width2=164 |image2=Hammond b3 con leslie 122.jpg|width1=161 |footer=Consola del [[Telarmonio]] (1897) y [[Órganu Hammond]] (1934). }} En 1887, [[Thaddeus Cahill]] inventó'l [[telearmonio]] (o dinamófono) el cual usaba [[Dinamo (xenerador llétricu)|dinamos]] (antiguos [[xenerador llétricu|xeneradores llétricos]]),<ref name="USPatent580035"> US patent 580,035, Thaddeus Cahill, "Art of and apparatus for generating and distributing msic electrically", issued 1897-04-06 </ref> yera capaz de realizar [[síntesis aditiva]] como'l [[órganu Hammond]], que foi inventáu en 1934. Sicasí, el negociu de Cahill nun foi esitosu por cuenta de delles razones (el tamañu del sistema, la rápida evolución de los electrónicos, [[diafonía]] na llinia telefónica, etc.), y instrumentos similares pero más compactos que subsecuentemente fueron desenvueltos, como los órganos de [[rueda tonal]]. === Surdimientu de la electrónica y los primeros instrumentos electrónicos === <!-- – Theremin (1920), Ondes Martenot (1928), and Trautonium (1929) --> {{multiple image |align=right |direction=horizontal |image2=Theremin At The Musical Museum, Brentford, London (clip).jpg|width2=85 |image3=Ondes martenot.jpg|width3=152 |image4=Volkstrautonium MIM.jpg|width4=87 |footer=Izquierda: [[Theremin]] (RCA AR-1264; 1930). Centru: [[Ondes Martenot]] (7G model; 1978). Derecha: [[Trautonium]] (Telefunken Volkstrautonium Ela T42; 1933). }} En 1906, l'inxenieru d'Estaos Xuníos [[Lee De Forest]], empuestu pola "era de los electrónicos",<ref>{{cita publicación | nome = Max | apellíu = Millard | títulu = Lee de Forest, Class of 1893:Father of the Electronics Age | url = http://www.maxmillard.com/articles/mthermo2.htm | editorial = Northfield Mount Hermon Alumni Magacín | fecha = ochobre de 1993 }} </ref> inventó'l primera [[Válvula termoiónica|bulbu]] [[amplificador]], llamáu [[Audión]]. Esto llevó al desenvolvimientu de nueves teunoloxíes del entretenimientos, incluyendo la [[Radio (mediu de comunicación)|radio]] y el [[cine sonoru]]. Estes nueves teunoloxíes tamién influyeron a la industria de la música resultando en dellos de los primeros instrumentos musicales electrónicos qu'usaron bulbos, incluyendo: * ''Audion pianu'' &nbsp; por [[Lee De Forest]] in 1915<ref name="AudionPiano"> {{cita web |títulu=The Audion Pianu (1915)|url=http://120years.net/machines/audion_pianu/index.html|obra=120 Years of Electronic Music|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120302185539/http://120years.net/machines/audion_pianu/index.html|fechaarchivu=2 de marzu de 2012}}</ref> * ''[[Theremin]]'' &nbsp; por [[Léon Theremin]] in 1920<ref name="Glinsky2000"> {{Obra citada | apellíu = Glinsky | nome = Albert | añu = 2000 | títulu = Theremin: Ether Music and Espionage | allugamientu = Urbana, Illinois | editorial = University of Illinois Press | isbn = 0-252-02582-2 | páxina = 26 | url = https://books.google.com/?id=6DHlQJcMpBQC&printsec=frontcover }}</ref> * ''[[Ondes Martenot]]'' <!-- (2G) -->&nbsp; por [[Maurice Martenot]] in 1928 * ''[[Trautonium]]'' &nbsp; por Friedrich Trautwein in 1929 La mayoría de los primeros instrumentos usaron "circuitos [[heterodinos]]" pa producir [[Espectru oyible|audiofrecuencias]], y taben llindaos poles sos capacidaes de síntesis. Ondes Martenot y Trautonium atopar nun desenvolvimientu continuu por delles décades, finalmente desenvolvieron cualidaes similares a sintetizadores posteriores. === Soníu gráficu === {{multiple image |align=right |direction=horizontal |image1=ANS Synthesiser, Glinka Museum.jpg|width1=121 |image2=Detalle pagina2.jpg|width2=137 |footer=[[Sintetizador ANS]] y [[Soníu gráficu]] }} Na década de 1920, [[Arseny Avraamov]] desenvuelvo dellos sistemes de [[soníu gráficu]],<ref name="Avraamov's graphic sonic art"> {{Obra citada | apellíu = Edmunds | nome = Neil | añu = 2004 | títulu = Soviet Music and Society Under Lenin and Stalin | allugamientu = London | editorial = Routledge Curzon <!-- 2004 --> }}</ref> y sistemes similares al [[soníu gráficu]] fueron desenvueltos alredor del mundu, como los vistos en {{harvnb|Holzer|2010}}.<ref name="tonewheels">{{Obra citada | ref = {{sfnref|Holzer|2010}} | apellíu = Holzer | nome = Derek | fecha = febreru de 2010 | títulu = Tonewheels – a brief history of optical synthesis | url = http://www.umatic.nl/tonewheels_historical.html <!-- | allugamientu = Utrecht --> | editorial = Umatic.nl }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170507162152/http://umatic.nl/tonewheels_historical.html |date=2017-05-07 }}</ref> En 1938, l'inxenieru de la URSS [[Yevgeny Murzin]] diseñó una ferramienta de composición llamada [[Sintetizador ANS|ANS]], foi unu de los primeros [[síntesis aditiva|sintetizadores aditivos]] en tiempu real usando [[optoelectrónica|optoelectrónicos]]. Anque la so idea de reconstruyir el soníu a partir de la so imaxe yera bien simple, el instrumentu nun foi lleváu a cabu hasta dempués de 20 años, en 1958, Murzin yera "un inxenieru que trabayó n'árees ensin rellacionar a la música" {{harv|Kreichi|1997}}.<ref name="Kreichi1997"> {{Obra citada |ref={{sfnref|Kreichi|1997}} | apellíu = Kreichi | nome = Stanislav | fecha = 10 de payares de 1997 | títulu = The ANS Synthesizer: Composing on a Photoelectronic Instrument | url = http://www.theremin.ru/archive/ans.htm | editorial = Theremin Center | cita = ''Despite the apparent simplicity of his escurre of reconstructing a sound from its visible image, the technical realization of the ANS as a musical instrument did not occur until 20 years later. / Murzin was an engineer who worked in areas unrelated to music, and the development of the ANS synthesizer was a hobby and he had many problems realizing on a practical level''. }}</ref> === Síntesis substractiva y sintetizadores polifónicos === {{multiple image |align=right |direction=horizontal |image1=Novachord frontS.jpg|width1=140 |image2=Welte-Lichtton-Orgel.png|width2=119 |footer=Hammond [[Novachord]] (1939) y Welte [[:de:Lichttonorgel|Lichtton orgel]] (1935) }} Na década de los trenta y cuarenta, los elementos básicos riquíos pa la [[síntesis sustractiva]] [[Sintetizador analóxicu|analóxica]] moderna&nbsp;— ''[[osciladores]], [[Bancu de filtros híbridu|filtros]], [[#Envolventes ADSR|controles d'envolventes]]<!-- for expression -->, y delles [[unidá d'efeutu|unidá d'efeutos]]'' — yá apaecieren y fueron implementaes en dellos instrumentos electrónicos. Los primeres [[instrumentos monofónicos y polifónicos|sintetizadores polifónicos]] fueron desenvueltos n'Alemaña y n'Estaos Xuníos. L'órganu ''Warbo Formant'' foi desenvueltu por [[Harald Bode]] n'Alemaña en 1937, yera un tecláu de cuatro tecles/voces con dos filtros de formantes y un control dinámicu d'envolventes<ref name="Rhea79"> {{Obra citada | apellíu = Rhea | nome = Thomas L. | títulu = Harald Bode's Four-Voice Assignment Keyboard (1937) | edición = reprint | publicación = eContact! | volume = 13 | númberu = 4 | url = http://cec.sonus.ca/econtact/13_4/rhea_bode_warbo.html | editorial = Canadian Electroacoustic Community <!-- (CEC) --> }} (July 2011), originally published as {{Obra citada | apellíu = Rhea | nome = Tom |fecha=avientu de 1979 | títulu = Electronic Perspectives<!-- : Harald Bode's Four-Voice Assignment Keyboard (1937) --> | publicación = Contemporary Keyboard | volume = 5 | númberu = 12 | páxina = 89 }}</ref><ref name="eConcactWarbo"> {{Obra citada | añu = 1937 | títulu = Warbo Formant Organ | url = http://cec.sonus.ca/econtact/13_4/images/palov_fig04_warbo.jpg | formatu = photograph }}</ref> y posiblemente manufacturado comercialmente por una fábrica en [[Dachau]], acorde a ''{{harvnb|120 years of Electronic Music}}''.<ref name="120years"> {{Obra citada |ref={{sfnref|120 years of Electronic Music}} | títulu = The 'Warbo Formant Orgel' (1937), The 'Melodium' (1938), The 'Melochord' (1947-9), and 'Bode Sound Co' (1963-) | url = http://120years.net/machines/melochord/ | obra = 120 years of Electronic Music | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120402104644/http://120years.net/machines/melochord/ | fechaarchivu = 2 d'abril de 2012 }} ('''Note''': the original URL is still active, however the original title and content have been changed) </ref> El "[[Novachord]]" de la marca Hammond foi llanzáu en 1939, yera un tecláu electrónicu qu'usaba dolce sets d'[[Oscilador electrónicu|osciladores]] por octava con [[Divisor de frecuencia divisores d'octaves]] pa xenerar el soníu, con vibrato, un resonador con [[Bancu de filtros híbridu|bancu de filtros]] y un controlador d'envolventes dinámicu. Mientres los trés años que Hammond manufacturó esti modelu, 1069 unidaes fueron unviaes, pero la producción foi detenida debíu al entamu de la Segunda Guerra Mundial.<ref name="cirocco2006"> {{cita web | apellíu = Cirocco | nome = Phil | añu = 2006 | títulu = The Novachord Restoration Project | url = http://www.discretesynthesizers.com/nova/intro.htm | editorial = Cirocco Modular Synthesizers }}</ref><ref name="howell"> {{cita web | autor = Steve Howell |autor2=Dan Wilson | títulu = Novachord | url = http://www.novachord.co.uk/ | editorial = Hollow Sun }} (see also '[http://www.novachord.co.uk/history.htm History]' page)</ref> Dambos instrumentos fueron antecesores de los [[órganos electrónicos]] y los [[instrumentos monofónicos y polifónicos|sintetizadores polifónicos]]. === Teclaos electrónicos monofónicos === {{multiple image |align=right |direction=horizontal |image1=Hohner Multimonica MIM.jpg|width1=168 |image2=Ondioline (ca.1938) keyboard on speaker, National Music Centre.jpg|width2=92 |footer=[[Multimonica]] por [[Harald Bode]] (1940) y [[Ondioline]] de Georges Jenny (1941) }} Mientres los cuarenta y cincuenta, primero que fueren populares los [[órganu electrónicu|órganos electrónicos]] ya introduxérense de los [[órganu combu|órganos combu]], un númberu de instrumentos [[instrumentos monofónicos y polifónicos|monofónicos]] portátiles con pequeños [[instrumentu de teclado|teclado]] fueron desenvueltos y comercializaos. Estos pequeños instrumentos consistíen d'un [[oscilador electrónicu]], un efeutu de [[vibrato]], [[Filtru electrónicu|filtros]] pasivos, etc., y la mayoría d'ellos paréntesis (a esceición del [[Clavivox]]) fueron diseñaes pal usu con ensambles convencionales, en llugar de instrumentos esperimentales pa estudios de música electrónica que dempués taríen arreyaos en sintetizadores modernos. Dalgunos d'estos pequeños instrumentos son: * [[Solovox]] (1940) pola compañía [[Órganu Hammond|Hammond]]: un aditamento pa instrumentu con tecláu monofónico que consistía nun gran gabinete de tonos con una pequeña unidá del tecláu, tenía la intención d'acompañar pianos con una voz monofónica principal d'órganu o con un soníu orquestal. * [[Multimonica]] (1940) diseñada por [[Harald Bode]] y producida por [[Hohner]]: un instrumentu con dos teclaos que consistía nun [[armonio]] llétricu na parte de baxo y un sintetizador monofónico d'[[Onda de sierra|ondes diente de sierra]] na parte cimera. * [[Ondioline]] (1941) diseñáu por Georges Jenny en Francia. * [[Clavioline]] (1947) diseñáu por [[Constant Martin]], producíu por [[Henri Selmer Paris|Selmer]] y [[Gibson Guitar Corporation|Gibson]], etc., esti instrumentu foi incluyíu en delles grabaciones populares de los años 60, incluyendo "[[Runaway (cantar de Del Shannon)|Runaway]]" (1961) de [[Del Shannon]], "[[Telstar (cantar)|Telstar]]" (1962) de [[The Tornaos]] y "[[Baby, You're a Rich Man]]" (1967) de [[The Beatles]]. * [[Clavivox]] (1952) por [[Raymond Scott]]. === Otres innovaciones === {{multiple image |align=right |direction=horizontal |image1=Electronic Sackbut.jpg|width1=159 |image2=Wurlitzer Model 44 Electrostatic Reed Organ.png|width2=99 |footer=[[Electronic Sackbut]] (1948) de [[Hugh -y Caine]] y [[armonio]] electrostático ([[Wurlitzer]] modelu 44, 1953) }} A finales de la década de los cuarenta, l'inventor y compositor canadiense [[Hugh -y Caine]] inventó'l ''[[Electronic Sackbut]]'', héroe de los primeros instrumentos en dexar controlar en tiempu real trés aspeutos del soníu ([[Volume (soníu)|volume]], [[Tonu (acústica)|tonu]] y [[timbre]]), anguaño, [[Espresión en instrumentos de teclado|sensibilidad a la presión]], [[pería de tonu]]. El controladores primeramente fueron implementaos como "teclaos sensibles a la presión multidimensionales" en 1945, dempués fueron camudaos a un grupu pícaru de controladores recuperaos pola manzorga en 1948.<ref name="young1999"> {{cita web | autor = Gayle Young | añu = 1999 | títulu = Electronic Sackbut (1945–1973) | url = http://www.hughlecaine.com/en/sackbut.html | obra = HughLeCaine.com }}</ref> En Xapón, a entamos de 1935, [[Yamaha Corporation|Yamaha]] llanzó'l ''Magna organ'',<ref name="hochi35">{{cita publicación | títulu-trad = 一時代を画する新楽器完成 浜松の青年技師山下氏 (An epoch new musical instrument was developed by a young engineer Mr. Yamashita in Hamamatsu) | url = http://www.lib.kobe-u.ac.jp/das/jsp/ja/ContentViewM.jsp?METAID=00078861&TYPE=PRINT_FILE&POS=1 | idioma = xaponés | publicación = [[Hochi Shimbun]] | fecha = 8 de xunu de 1935 | títulu = Archived copy | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120312131652/http://www.lib.kobe-u.ac.jp/das/jsp/ja/ContentViewM.jsp?METAID=00078861&TYPE=PRINT_FILE&POS=1 | archivedate = 2012-03-12 | fechaaccesu = 2018-02-24 }}</ref> un instrumentu con tecláu multi-tímbrico construyíu a partir de [[Pastilla (micrófonu)|pastillas]] y furos soplaos de manera llétrica.<ref name="magna"> {{cita llibru | títulu-trad = 新電氣樂器　マグナオルガンの御紹介 (New Electric Musical Instrument — Introduction of Magna Organ) | url = http://blog.goo.ne.jp/1971913/y/42d486d769c1ce9c2c5a426y00f18b68 | idioma = xaponés | fecha-publicación = ochobre de 1935 | editorial = 日本樂器製造株式會社 ([[Yamaha Corporation|Yamaha]]) | allugamientu = Hamamatsu | cita = ''特許第一〇八六六四号, 同　第一一〇〇六八号, 同　第一一一二一六号'' }} </ref> Yera similar al [[armonio]] electrostático desenvueltu por Frederick Albert Hoschke en 1934 y manufacturado por [[Everett Pianu Company|Everett]] y [[Rudolph Wurlitzer Company|Wurlitzer]] hasta 1961. Sicasí, siquier un xaponés nun taba satisfechu con esa situación nesi entós. En 1949, el compositor xaponés Minao Shibata aldericó avera del "conceutu d'un instrumentu musical con un altu nivel d'execución que pudiera sintetizar cualquier tipu d'ondes sonores", y que "..fora operáu de manera senciella", prediciendo que con tal instrumentu, "...la escena de la música camudaría de manera drástica".<ref name="Koich2004"> {{cita publicación | apellíu = Fujii | nome = Koichi | añu = 2004 | títulu = Chronology of early electroacoustic music in Japan: What types of source materials are available? | publicación = [[Organised Sound]] | editorial = [[Cambridge University Press]] | volume = 9 | númberu=1 | páxines = 63-77 [64-6] | doi = 10.1017/S1355771804000093 }}</ref><ref name="Holmes2008p106"> {{harvnb|Holmes|2008|p=[https://books.googleco.uk/books?id=hCthQ-bec-QC&pg=PA106 106]|loc=Early Electronic Music in Japan}} </ref> {{multiple image |align=right |direction=horizontal |image2=Audio console at Studio di Fonologia Musicale RAI di Milano.jpg|width2=116 |image1=Studio di fonologia del 1955 della sede Rai di Milano - Museo degli strumenti musicali del castello sforzesco - Milano (front).jpg|width1=142 |footer=Sintetizador (esquierda) y una consola d'audiu en [[Studio di fonoloxía musicale di Radio Milano]] }} === Estudios de música electrónica como sintetizadores de soníu === Dempués de la Segunda Guerra Mundial, la [[música electrónica]], incluyida la [[música electroacústica]] y la [[música concreta]] foi creada por compositores contemporáneos, y numberosos "estudios de música electrónica" fueron establecíos en tol mundu, especialmente en [[Bonn]], [[Colonia (Alemaña)|Colonia]], [[París]] y [[Milán]]. Estos estudios taben comúnmente apinaos d'equipos electrónicos incluyendo osciladores, filtros, cintes, consoles d'audiu, etc., y tol estudiu funcionaba como un solu sintetizador de soníos. <div style="position:relative;top:-2ex;"> {{multiple image |align=right |direction=horizontal |image1=RCA Mark II Sound Synthesizer.jpg|width1=126 |image2=DM Recording Studio.jpg|width2=132 |footer=[[RCA Mark II Sound Synthesizer]] (1957) y l'estudiu Siemens Studio pa música electrónica (1959). }} </div> ==== Orixe del términu "sintetizador de soníu" ==== Ente 1951 y 1952, RCA produció una máquina llamada "sintetizador de música electrónica"; sicasí, yera una "máquina de composición", por cuenta de que nun producía los soníos en tiempu real.<ref name="Davies2001"> {{cita llibru | apellíu = Davies | nome = Hugh | añu = 2001 | capítulu = Synthesizer [Synthesiser] | títulu = The New Grove Dictionary of Music and Musicians | edición = second | editor = ed. Stanley Sadie and John Tyrrell | allugamientu = London | editorial = Macmillan Publishers | isbn = 978-0-19-517067-2 }}</ref> RCA desenvolvió'l primera "sintetizador de soníos programable", [[RCA Mark II Sound Synthesizer]] instalándolo en [[Columbia-Princeton Electronic Music Center]] en 1957.<ref name="Holmes2008p145"> {{harvnb|Holmes|2008|p=[https://books.googleco.uk/books?id=hCthQ-bec-QC&pg=PA145 145]&ndash;146|loc=Early Synthesizers and Experimenters}} </ref> Compositores prominentes incluyendo a [[Vladimir Ussachevsky]], [[Otto Luening]], [[Milton Babbitt]], [[Halim El-Dabh]], [[Bülent Arel]], [[Charles Wuorinen]] y [[Mario Davidovsky]] usaron el sintetizador de RCA en delles de les sos composiciones.<ref>{{cita publicación |títulu=The RCA Synthesizer & Its Synthesists | publicación = Contemporary Keyboard | volume = 6 | númberu = 10 | páxina = 64 |fecha=ochobre de 1980 | editorial = GPI Publications | url = https://books.googleco.uk/books?id=0WkJAQAAMAAJ | fechaaccesu= 5 de xunu de 2011 }}{{Full |fecha=June 2011}}<!--Author's name needed.--></ref> === Del sintetizador modular a la música popular === {{Main|Robert Moog|Sintetizador moog}} Ente 1959 y 1960, [[Harald Bode]] desenvolvió un sintetizador modular y un [[procesamientu de señal d'audiu|procesador de soníos]],<ref name="bode61b"> {{cita publicación | autor = Harald Bode (The Wurlitzer Company) | títulu = Sound Synthesizer Creates New Musical Effects | url = http://haraldbodenews.files.wordpress.com/2010/06/hbodeelectronics1961.pdf | publicación = [[Electronics (magacín)|Electronics]] |númberu = December 1, 1961 }}</ref><ref name="bode84">{{cita publicación | autor = Harald Bode (Bode Sound Co.) | títulu = History of Electronic Sound Modification | url = http://www.studio250.fr/docs/divers%20synthese/History%20of%20electronic%20sound%20modification.pdf | publicación = [[Audiu Engineering Society|Journal of the Audiu Engineering Society]] (JAES) | volume = 32 | númberu = 10 | páxines = 730–739 | fecha = setiembre de 1984 }} (Note: Draft typescript is available at the tail of [http://www.studio250.fr/docs/divers%20synthese/History%20of%20electronic%20sound%20modification.pdf PDF version], along with {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170811121639/http://www.studio250.fr/docs/divers%20synthese/History%20of%20electronic%20sound%20modification.pdf |date=2017-08-11 }} without draft.)</ref> y en 1961, escribió esplorando'l conceutu d'un sintetizador modular portátil usando les nueves teunoloxíes de los transistores.<ref name="bode61a"> {{Obra citada | apellíu = Bode | nome = Harald | añu = 1961 | títulu = European Electronic Music Instrument Design | publicación = Journal of the Audiu Engineering Society (JAES) | volume = ix | númberu = 1961 | páxina = 267 }}</ref><!-- He also served as [[Audiu Engineering Society|AES]] session chairman on ''music and electronic'' for the fall conventions in 1962 and 1964. --><ref name="memoriam"> {{cita publicación |títulu=In memoriam | publicación = [[Audiu Engineering Society|Journal of the Audiu Engineering Society]] (JAES) | volume = 35 | númberu = 9 | páxines = 741 | fecha = setiembre de 1987 | url = http://www.aes.org/aeshc/docs/jaes.obit/JAES_V35_9_PG741.pdf | fechaaccesu = 18 de xunetu de 2007 }}</ref> Les sos idees fueron retomaes por [[Don Buchla|Donald Buchla]] y [[Robert Moog]] n'Estaos Xuníos y [[Paul Knetoff]] n'Italia<ref name="Vail2000p71"> {{harvnb|Vail|2000|p=[https://books.google.com/books?id=tNci9y0jlRgC&pg=PA71&lpg=PA71&dq=Paul+Ketoff+Synket#v=onepage 71]|loc=The Euru-Synth Industry - Italy}}. "''First things first: In 1964, Paul Ketoff constructed the Synket in Rome. This was around the time that Bob Moog and Don Buchla independently began shipping their modular synthesizer wares''". </ref><ref>{{Obra citada | apellíu = Pizzaleo | nome = Luigi | añu = 2012 | títulu = Durata y articolazione del progetto-Synket | url = http://www.luigipizzaleo.it/pdf/synket.pdf | formatu = excerpt from PhD dissertation | idioma = italianu | obra = LuigiPizzaleo.it }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161010052028/http://www.luigipizzaleo.it/pdf/synket.pdf |date=2016-10-10 }}</ref><ref>{{Obra citada | apellíu = Pizzaleo | nome = Luigi | títulu = Il liutaio elettronico. Paolo Ketoff e l'invenzione del Synket | url = https://books.google.com/books/?id=Dwd9oAEACAAJ | idioma = italianu | volume = 20 | serie = Immota harmonia | editorial = Aracne | fecha-publicación = 3 de xunetu de 20140 | isbn = 9788854873636 }} </ref> coles mesmes:<ref name="Holmes2008p208"/> ente ellos, Moog ye conocíu como'l primer diseñador de sintetizadores que popularizó la téunica de "control de voltaxe" en instrumentos musicales analóxicos.<ref name="Holmes2008p208"> {{harvnb|Holmes|2008|p=[https://books.googleco.uk/books?id=hCthQ-bec-QC&pg=PA208 208]. "''Moog became the first synthesizer designer to popularize the technique of voltage control in analog electronic musical instruments. Donald Buchla in the United States and Paul Ketoff in Italy had been developing commercial synthesizers using the same principle at about the same time, but their equipment never reached the level of public acceptance of Moog's products and only a handful were sold''".}} </ref> [[Ficheru:Moog Modular 55 img2.jpg|thumb|left|El [[Sintetizador moog]] de los 1960-70.]] [[Robert Moog]] construyó'l so primer prototipu ente 1963 y 1964, y foi encargáu por Alwin Nikolais Dance Theater en Nueva York;<ref name="Stearns-2035">{{cita web |títulu = This Week in Synths: The Stearns Collection Moog, Mike Oldfield's OB-Xa, MOOG IIIp |url = http://createdigitalmusic.com/2007/03/23/this-week-in-synths-the-stearns-collection-moog-modular-mike-oldfields-ob-xa-and-the-moog-iiip/ |editorial = Create Digital Music |fecha = 23 de marzu de 2007 }} <br/>Moog synthesizer, [https://web.archive.org/web/20100621130143/http://www.music.umich.edu/research/stearns_collection/keyboards/page12.htm Stearns 2035] is known as 1st commercial Moog synthesizer commissioned by the [[Alwin Nikolais]] Dance Theater of New York in October 1964. Now it mores as part of the [[List of museums in Michigan|Stearns Collection]] at the [[University of Michigan]]. * {{cita web |títulu=Stearns Collection |url=http://www.music.umich.edu/research/stearns_collection/index.htm |editorial=School of Music, Theatre & Dance, [[University of Michigan]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100328123421/http://www.music.umich.edu/research/stearns_collection/index.htm |fechaarchivu=2010-03-28 }}</ref><ref name="Date of First Synth"> {{Obra citada | apellíu = Catchlove | nome = Lucina | fecha = agostu de 2002 |títulu=Robert Moog | url = http://ezproxy.library.arizona.edu/login?url=http://search.proquest.com.ezproxy2.library.arizona.edu/docview/756567355?accountid=8360 | allugamientu = Oklahoma City | publicación = Remix }} {{Verification needed |fecha=July 2014|reason=verification of source of that article is needed in this case}}</ref> ente que Donald Buchla foi comisionado<!-- I'm guessing he was also commissioned, the original text was incomprehensible!--> por [[Morton Subotnick]]. <!-- ref name=Gluck2012a> {{Obra citada | apellíu = Gluck | nome = Robert J. | títulu = Electric Circus, Electric Ear and the Entemedia Center in Late-1960s New York | volume = 45 | númberu = [http://www.leonardo.info/isast/journal/toc451.html 1] | páxines = 50-56 | fecha-publicación = febreru de 2012 | publicación = Leonardo | doi = 10.1162/LEON_a_00325 | cita = ''... date back to 1962-1963, when Subotnick and his peers at SFTMC sought to overcome the limitations of composing tape music and bridge the gap ... Don Buchla was commissioned to design a multimedia control system;''... }} </ref> --><ref name="Gluck2012b"> {{Obra citada | apellíu = Gluck | nome = Robert J. | títulu = Nurturing Young Composers: Morton Subotnick's Late-1960s Studio in New York City | url = http://www.mitpressjournals.org/doi/abs/10.1162/COMJ_a_00106?journalCode=comj#.VL93XS6TAaQ | volume = 36 | númberu = 1 | páxines = 65–80 | fecha-publicación = febreru de 2012 | publicación = Computer Music Journal | doi = 10.1162/COMJ_a_00106 | cita = ''Buchla's Electronic Music Box was designed in response to Subotnick's and ''(San Francisco)'' Tape Music Center colleague Ramon Sender's (b. 1934) desire for a compositional instrument that generated electronic sounds, and sequences of sounds, without the use of magnetic tape''. }} </ref><ref name="Gluck2013"> {{Obra citada | apellíu = Gluck | nome = Bob | fecha = 16 d'ochobre de 2013 | títulu = Morton Subotnick's Sidewinder | url = http://www.newmusicbox.org/articles/morton-subotnicks-sidewinder/ | obra = New Music USA | cita = ''When Subotnick (with Ramon Sender) commissioned Donald Buchla to design what became the Buchla Box, his goal was an artist-friendly compositional tool that didn't depend upon recorded sound. ... The process of its development by Don Buchla, initially a spinning light wheel to create waveforms and then a modular system with integrated circuits, is described in the Spring 2012 issue of Computer Music Journal. ... <!-- Buchla's Series 100 (...) applied the principle of voltage control to shape sound and light, audiu and visual media alike. Among its features were a pressure sensitive touch plate (not a keyboard) and a sequencer, each sending voltages that would control frequency, filter parameters, amplitude, and other parameters depending upon the choice of module. ... --> The Buchla prototype was ready for the 1964-1965 season, but was little used prior to Subotnick's departure for New York in 1966. His theater piece Play 4 (1966) was the only work for the Buchla that Subotnick completed in San Francisco.'' }} </ref> Hasta finales de los años sesenta y principios de los años setenta, el desenvolvimientu de componentes d'estáu sólidu pequeños dexaron a los sintetizadores ser instrumentos portátiles, como lo había propuestu [[Harald Bode]] en 1961. A entamos de la década de los ochenta, les compañíes taben vendiendo versiones compactes y de baxu preciu de los sintetizadores pal públicu. Esto, xunto col desenvolvimientu del protocolu [[MIDI|Musical Instrument Dixital Interface]] (MIDI), fixo más fácil integrar y sincronizar sintetizadores y otros instrumentos electrónicos pal so usu na composición musical. Nos noventa, los emuladores de sintetizadores empezaron a apaecer pa ordenadores, conocíos como [[Sintetizador de software|sintetizadores de software]]. Darréu, [[VST]]'s y otros plugins yeren capaces d'emular el hardware de sintetizadores clásicos hasta ciertu puntu. El sintetizador tuvo un considerable efeutu sobre la música del sieglu XX.<ref name="impact">{{Obra citada | apellíu = Eisengrein | nome = Doug | fecha = 1 de setiembre de 2005 | títulu = Renewed Vision | editorial = Remix Magacín | url = http://remixmag.com/mag/remix_renewed_vision/index.html | fechaaccesu = 16 d'abril de 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080503124250/http://remixmag.com/mag/remix_renewed_vision/index.html |date=2008-05-03 }}</ref> [[Micky Dolenz]] de [[The Monkees]] mercó unu de los primeros sintetizadores Moog. La banda foi la primera en llanzar un álbum implementando'l sintetizador Moog con ''[[Pisces, Aquarius, Capricorn & Jones Ltd.]]'' en 1967,<ref>{{Obra citada | apellíu = Lefcowitz | nome = Eric | añu = 1989 | títulu = The Monkees Tale | editorial = Last Gasp | páxina = 48 | isbn = 0-86719-378-6 }}</ref> el cual llevó a ser númberu unu nes llistes. L'álbum ''[[The In Sound from Way Out! (Perrey and Kingsley)|The In Sound From Way Out!]]'' de [[Perrey and Kingsley]] usando'l moog y cintes foi llanzáu en 1966. Unos meses dempués, los [[Rolling Stones]] con "[[2000 Light Years from Home]]" y el cantar principal del álbum "[[Strange Days (álbum)|Strange Days]]" (1967) de [[The Doors]] tamién incluyeron un Moog, tocáu por [[Brian Jones (músicu)|Brian Jones]] y [[Paul Beaver]] respeutivamente. Nel mesmu añu, [[Bruce Haack]] construyó un sintetizador caseru qu'amosó en [[Mister Rogers Neighborhood]]. El sintetizador incluyía un [[sampler]] que grababa, almacenaba, tocaba y repitía soníos controlaos por switches, sensores de lluz y el contautu cola piel humano. ''[[Switched-On Bach]]'' (1968) de [[Wendy Carlos]], grabáu utilizando [[sintetizador moog|sintetizadores Moog]], influyó a distintos músicos de la dómina y ye una de les grabaciones más populares de música clásica,<ref name="wendycarlos"> {{Obra citada | apellíu = Catchlove | nome = Lucinda | fecha = 1 d'abril de 2002 | títulu = Wendy Carlos (electronic musician) | editorial = Remix Magacín }}</ref> xunto colos discos d'[[Isao Tomita]] (en particular ''[[Snowflakes are Dancing]]'' de 1974), quien al entamu de la década de los setenta utilizó sintetizadores pa crear nuevos soníos artificiales (en llugar d'usar instrumentos reales).<ref name="allmusic_tomita"> {{allmusic|id=q6265|label=Tomita |fechaaccesu=4 de xunu de 2011}} </ref> <!-- Edison meyores significatives na programación de los sintetizadores analóxicos. --><ref name="jenkins_2007"> {{Obra citada | autor = Mark Jenkins | enllaceautor = Mark Jenkins (musician) | añu = 2007 | títulu = Analog synthesizers: from the legacy of Moog to software synthesis | editorial = [[Elsevier]] | isbn = 0-240-52072-6 | páxines = 133–4 | url = https://books.googleco.uk/books?id=c3EHIpo0DKwC&pg=PA133|fechaaccesu=27 de mayu de 2011 }}</ref> El soníu del Moog algamó'l mercáu masivu con "[[Bookends]]" (1968) de [[Simon and Garfunkel]] y "[[Abbey Road (álbum)|Abbey Road]]" de [[The Beatles]] el siguiente añu; cientos de grabaciones populares siguientes utilizaron sintetizadores, frecuentemente'l [[Minimoog]]. Los ferres de música electrónica de [[Beaver and Krause]], [[Tontu's Expanding Head Band]], [[The United States of America (banda)|The United States of America]] y [[White Noise (banda)|White Noise]] llegaron a algamar una considerable audiencia y músicos pertenecientes al xéneru de [[rock progresivu]] como [[Richard Wright (músicu)|Richard Wright]] de [[Pink Floyd]] y [[Rick Wakeman]] de [[Yes (banda)|Yes]] empezaron a utilizar los nuevos sintetizadores portátiles de manera activa. [[Stevie Wonder]] y [[Herbie Hancock]] tamién contribuyeron a la popularidá de los sintetizadores na música afroamericana.<ref>{{Obra citada | títulu = Stevie Wonder, American profile | url = http://www.aaregistry.org/historic_events/view/singersongwriter-activist-stevie-wonder | fechaaccesu= 9 de xineru de 2014 }} </ref><ref>{{Obra citada |títulu = Herbie Hancock profile |url = http://www.soundonsound.com/sos/jul02/articles/herbiehancock.asp |publicación = Sound on Sound |númberu = July 2002 |fechaaccesu = 9 de xineru de 2014 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20141109002435/http://www.soundonsound.com/sos/jul02/articles/herbiehancock.asp |fechaarchivu = 9 de payares de 2014 }}</ref> Ente los primeros usuarios atopar a [[Keith Emerson]] de [[Emerson, Lake & Palmer]], [[Todd Rundgren]], [[Pete Townshend]] y [[Vincent Crane]] de [[The Crazy World of Arthur Brown]]. N'Europa, el primer single númberu unu y n'incluyir un Moog de manera prominente foi ''[[Son of My Father]]'' (1972) de [[Chicory Tip]].<ref>{{Obra citada | títulu = Chicory Tip | url = http://www.chicorytip.net | formatu = official website }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208102638/http://chicorytip.net/ |date=2011-12-08 }}</ref> === Teclaos polifónicos y la revolución dixital === {{See also|#Patch|MIDI|Sintetizador de software}} [[Ficheru:SCI Prophet 5.jpg|thumb|left| [[Sequencial Circuits Prophet-5|Prophet-5]] un sintetizador de finales de los años setenta y principios de los ochenta.]] En 1978, l'ésitu del [[Sequencial Circuits Prophet-5|Prophet-5]], un sintetizador [[instrumentos monofónicos y polifónicos|polifónicu]] con un [[microprocesador]] controláu por tecláu, ayudó a l'adaptación de los sintetizadores escontra una redolada más moderna, en comparanza a les unidaes modulares y más enfocáu a instrumentos con tecláu pequeños.<ref>{{Obra citada | títulu = The Prophet 5 and 10 | url = http://www.gordonreid.co.uk/vintage/prophet.html | obra = gordonreid.co.uk | fechaaccesu = 9 de xineru de 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020808224630/http://www.gordonreid.co.uk/vintage/prophet.html |date=2002-08-08 }}</ref> Esti factor ayudó a acelerar la integración de los sintetizadores na música popular, un cambéu dende'l [[Minimoog]], y darréu [[ARP Instruments|ARP]] [[ARP Odyssey|Odyssey]].<ref>{{Obra citada | títulu = The Synthesizers that shaped modern music | url = http://www.thevinylfactory.com/vinyl-factory-releases/the-14-synthesizers-that-shaped-modern-music | obra = thevinylfactory.com | fechaaccesu= 9 de xineru de 2014 }}</ref> Los primeros instrumentos electrónicos polifónicos de los setenta, empezaron como [[ARP String Ensemble|sintetizadores de cuerdes]] antes d'avanzar a multi-sintetizadores incorporando funciones monopólicas y más, gradualmente pasaron de moda por nuevu modelos sintetizadores que dexaben asignar notes.<ref>{{Obra citada | apellíu = Russ | nome = Martin | títulu = Sound Synthesis and Sampling | url = https://books.googleco.uk/books?id=Ch3rKusEimIC&pg=PT397&lpg=PT397&dq=synths+replaced+organs&source=bl&ots=pjETvD2EK6&sig=utlDBHoL-bRr2oDWiZGY8FXc_kU&hl=en&sa=X&ei=CU8EVOKcMILjaMbdgegB&ved=0CDkQ6AEwBA#v=onepage&q=synths%20replaced%20organs&f=false | editorial = Taylor and Francis | fecha = mayu de 2004 | fechaaccesu= 9 de xineru de 2014 }}</ref> Estos sintetizadores polifónicos fueron principalmente manufacturados n'Estaos Xuníos y Xapón a mediaos de los años setenta y principios de los años ochenta, como [[Yamaha CS-80]] (1976), [[Oberheim polyphonic]] y [[Oberheim OB-X]] (1975 y 1979), [[Sequencial Circuits Prophet-5|Prophet-5]] (1978), y [[Roland Jupiter-4]] y [[Roland Jupiter 8]] (1978 y 1981). [[Ficheru:Fairlight.JPG|thumb|right|El [[Fairlight CMI]] de finales de los setenta y principios de los ochenta.]] Para finales de los años setenta, los sintetizadores dixitales y los [[samplers]] llevaron al mercáu mundial (y son vendíos anguaño),<ref name="earlydigital" group="note"/> como resultáu d'una investigación y desenvolvimientu.<ref name="earlydigital" group="note"/> Comparaos colos soníos de los sintetizadores analóxicos, los amigos dixitales producíos por estos nuevu instrumentos teníen un númberu distintu de carauterístiques: un ataque más claru y soníos definíos, con una calidá tonal con conteníu enarmónico, y un complexu control de la testura del soníu, ente otres. Ente que estos nuevos instrumentos yeren costosos, estes carauterístiques yeren afaes polos músicos de manera rápida, especialmente en Reinu Xuníu<ref name="sosApr99"> {{cita publicación | autor = Leete | nome = Norm | títulu = Fairlight Computer | url = http://www.soundonsound.com/sos/apr99/articles/fairlight.htm | publicación = Sound On Sound | númberu = April 1999 | cita = ''The huge cost of the Fairlight CMI did not put the rich and famous off. Peter Vogel brought an early CMI to the UK in person, and one of the first people to get one was Peter Gabriel. Once UK distributor Syco Systems had been set up, the client list started to grow. ... as the total number of CMIs and Series II / IIxs comes to about 300 (of which only about 50 made it to the UK)''. }} &nbsp;('''Note''': CMI III seems not in count) </ref> y n'Estaos Xuníos. Esto llevó a un enclín en rellación a la producción musical utilizando soníos dixitales y sentó les bases pal desenvolvimientu de instrumentos dixitales de baxu costu populares na siguiente década. instrumentos relativamente esitosos, cada unu vendiendo cientos d'unidaes per serie, incluyendo'l [[New England Digital|NED]] [[Synclavier]] (1977), [[Fairlight CMI]] (1979), [[Y-mu Emulator]] (1981) y [[PPG Wave]] (1981).<ref name="earlydigital" group="note"/> Dalgunos de los primeres sintetizadores dixitales y samplers dixitales esitosos introducíos a finales de los años setenta y a entamos de los ochenta (vendiendo caúnu cientos d'unidaes por series) son: * [[New England Digital|NED]] [[Synclavier]] (1977-1992) por [[New England Digital]], basáu na investigación de ''Dartmouth Digital Synthesizer'' dende 1973. * [[Fairlight CMI]] (1979-1988, más de 300 unidaes) en [[Sydney]], basáu nos primeros desarrollos de [[Qasar M8]] por Tony Furse en [[Canberra]] dende 1972. * [[Yamaha GS-1]], GS-2 (1980, alredor de 100 unidaes) y [[CE20]], CE25 (1982) en [[Hamamatsu]], basáu na investigación de [[síntesis per modulación de frecuencies]] por [[John Chowning]] ente 1967-1973 y los primeros desarrollos del ''TRX-100'' y ''Programmable Algorithm Music Synthesizer'' (PAMS) por [[Yamaha Corporation|Yamaha]] ente 1973-1979. {{harv|Yamaha|2014}} * [[Y-mu Emulator]] (1981-2000s) en [[California]], vagamente basáu na noción de síntesis por aciu tabla d'ondes vistu nel llinguaxe de programación [[MUSIC-N]] nos sesenta. * [[PPG Wave]] (1981-1987, alredor de 1000 unidaes) en [[Hamburgu]], basáu en [[síntesis por aciu tabla d'ondes]] primeramente implementada en ''PPG Wavecomputer 360'', ''340'' y ''380'' en 1978. La mayoría de los productos nesta llista entá se vienden nel sieglu XXI, ej. [[Yamaha DX200]] en 2001, [[Y-mu Emulator X]] en 2009, [[Fairlight CMI]] 30A en 2011 y los productos de [[síntesis por aciu tabla d'ondes]] por [[Waldorf Music|Waldorf]] como nueves versiones de [[PPG Wave]]. <br/> La hestoria de la síntesis aditiva tamién representa una importante investigaciones en rellación a la síntesis dixital, que nun ta na llista anterior por cuenta de la falta d'ésitu comercial; la mayoría de los productos na llista anterior, y entá el [[Vocaloid]] de Yamaha ([[Excitation plus Resonance|EpR]] basáu en [[síntesis de modeláu espectra]]) en 2003 foi influyíu por ella.</ref><ref name="sosApr99"/><ref name="pvi"> {{cita web | apellíu = Vogel | nome = Peter | fecha = c. 2011 | títulu = History (and future) | url = http://petervogelinstruments.com.au/history/ | editorial = Peter Vogel Instruments | cita = ''over 300 “Fairlights” were sold world-wide''. }} </ref><ref>{{cita publicación |apellíu = Reid |nome = Gordon |títulu = Yamaha GS1 & DX1 - Part 1: The Birth, Rise and Further Rise of FM Synthesis (Retro) |url = http://www.soundonsound.com/sos/aug01/articles/retrofmpt1.asp |publicación = Sound On Sound |númberu = August 2001 |cita = ''the GS1 retailed for £12,000 ... Yamaha sold only around 100 or so GS1s and, in all likelihood, few more GS2s''. |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070929090348/http://www.soundonsound.com/sos/aug01/articles/retrofmpt1.asp |fechaarchivu = 29 de setiembre de 2007 }} </ref><ref>{{cita publicación |apellíu = Reid |nome = Gordon |títulu = SOUNDS OF THE '80S - Part 2: The Yamaha DX1 & Its Successors (Retro) |url = http://www.soundonsound.com/sos/sep01/articles/retrofmpt2.asp |publicación = Sound On Sound |númberu = September 2001 |cita = ''With around 200,000 units sold, the DXs and TXs dominated the mid-'80s music scene in a way that non other keyboards or modules had done before, ...'' |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20110917223333/http://www.soundonsound.com/sos/sep01/articles/retrofmpt2.asp |fechaarchivu = 17 de setiembre de 2011 }} &nbsp;('''Note''': possibly this top sales record has been overwritten by [[Korg M1]] (250,000 units), according to the [http://www.soundonsound.com/sos/feb02/articles/korgm1retro.asp Sound On Sound, February 2002]) </ref> [[Ficheru:Yamaha DX7 Table 4 f.jpg|thumb|left|El [[Yamaha DX7]] de 1983.]] En 1983, sicasí, el revolucionariu sintetizador dixital [[DX7]] de Yamaha<ref name="yamaha2014"> {{cita web |ref={{sfnref|Yamaha|2014}} | títulu = [Chapter 2] FM Tone Generators and the Dawn of Home Music Production | url = http://usa.yamaha.com/products/music-production/synthesizers/synth_40th/history/chapter02/ | obra = Yamaha Synth 40th Anniversary - History | añu = 2014 | editorial = Yamaha Corporation }} </ref><ref>{{Obra citada | títulu = Synthlearn – the DX7 | url = http://www.synthlearn.com/yamaha-dx7.html | obra = synthlearn | fechaaccesu=9 de xineru de 2014 }}{{Verification needed |fecha=February 2015|reason=private web site by unknown author is basically not reliable}} </ref> predominó al traviés de la música popular, llevando a l'adopción y el desenvolvimientu de sintetizadores dixitales de delles maneres mientres los ochenta y el rápidu torne de la teunoloxía de los sintetizadores analóxicos. En 1987, la compañía Roland llanzó'l sintetizador [[Roland D-50]], que combinaba la yá esistente [[síntesis por aciu muestreado]]<ref group="note"> La [[síntesis por aciu muestreado]] foi primeramente introducida por [[Y-mu Emulator II]] en 1984, [[Ensoniq Mirage]] en 1985, [[Ensoniq ESQ-1]] y [[Korg DSS-1]] en 1986. </ref> y los efeutos dixitales incluyíos,<ref>{{Obra citada |ref={{sfnref|Sound On Sound|Match 1999}} | apellíu = Wiffen | nome = Paul | títulu = History Of Onboard Synth Effects, Part 1 | url = http://www.soundonsound.com/sos/mar99/articles/synthfx.htm | publicación = Sound On Sound | númberu = March 1999 | fechaaccesu= 9 de xineru de 2014 }} </ref> ente que'l popular [[Korg M1]] (1988) precedió la era de los sintetizadores con estación de trabayu, basáu en muestres de soníos ROM pa componer y [[Secuenciador|secuenciar]] cantares completos, en llugar de la síntesis tradicional de soníu.<ref>{{Obra citada | títulu = Korg M1 | url = http://www.soundonsound.com/sos/feb02/articles/korgm1retro.asp | publicación = Sound On Sound | númberu = February 2002 | fechaaccesu= 9 de xineru de 2014 }}</ref> [[Ficheru:Clavia Nord Lead 2x front.jpg|thumb|right|La serie Clavia [[Nord Lead]] llanzada en 1995.]] A lo llargo de los noventa, la popularidá de la música [[dance]] emplegando soníos analóxicos, y l'apaición de sintetizadores analóxicos dixitales pa recrear estos soníos, y el desenvolvimientu del sistema sintetizador modular Eurorack, primeramente introducíu col [[Doepfer A-100]] y dende entós adoptáu por otros fabricantes, tou contribuyó al resurdimientu del interés de la teunoloxía análógica. La llegada del nuevu mileniu vio nueves meyores na teunoloxía que llevaron a la popularidá de [[sintetizadores de software]].<ref>{{Obra citada | apellíu = Holmes | nome = Paul | títulu = Electronic and Experimental Music | url = https://books.googleco.uk/books?id=aT5nAQAAQBAJ&pg=PA304&lpg=PA304&dq=rise+of+software+synthesizers++2000%5C&source=bl&ots=D8se24Jrre&sig=O_YgkOyyx79c9SjSOcWlgm6B_ww&hl=en&sa=X&ei=ILUEVJ6xKeLT0QW7-IGQAQ&ved=0CEAQ6AEwBQ#v=onepage&q=rise%20of%20software%20synthesizers%20%202000%5C&f=false | editorial = Routlege | fecha = 22 de mayu de 2012 | fechaaccesu=9 de xineru de 2014 }}</ref> Nos 2010, nuevos sintetizadores analóxicos, incluyendo un tecláu y na so forma modular, fueron llanzaos xunto con instrumentos dixitales.<ref>{{Obra citada | títulu = The revival of analog electronics in a digital world | url = http://www.newelectronics.co.uk/electronics-technology/analogue-electronics-sees-a-revival-in-the-music-industry/53593 | editorial = newelectronics | fecha = agostu de 2013 | fechaaccesu = 9 de xineru de 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802104247/http://www.newelectronics.co.uk/electronics-technology/analogue-electronics-sees-a-revival-in-the-music-industry/53593// |date=2017-08-02 }}</ref> == Impautu na música popular == Mientres los setenta, [[Jean Jacques Perrey]], [[Jean-Michel Jarre]], [[Larry Fast]] y [[Vangelis]] llanzaron álbumes esitosos onde los sintetizadores yeren prominentes. Al traviés del tiempu, esto ayudó a influyir el surdimientu del [[synthpop]], un subxéneru de la música [[new wave]], a finales de los setenta. El trabayu de bandes de música electrónica alemanes como [[Kraftwerk]] (1970) y [[Tangerine Dream]], artistes británicos como [[Gary Numan]] y [[David Bowie]] y la banda xaponesa [[Yellow Magic Orchestra]] fueron una influencia pal desenvolvimientu del xéneru.<ref name="borthwick2004p120"> {{harvnb|Borthwick|2004|p=[https://books.google.com/?id=r4bmVbNSnk4C&pg=PA119&dq=synthpop 120]}} </ref> Los ésitos "[[Are 'Friends' Electric?]]" y "[[Cars (cantar)|Cars]]" (1987) de [[Gary Numan]] usaron en gran parte los sintetizadores.<ref name="Warren2001"> {{Obra citada |apellíu=George-Warren | nome = Holly | añu = 2001 | títulu = The Rolling Stone Encyclopedia of Rock & Roll | editorial = Fireside | páxines = 707–734 | isbn = 0-7432-0120-5 }}</ref><ref name="Robbins1991"> {{Obra citada | apellíu = Robbins | nome = Roxura A | añu = 1991 | títulu = The Trouser Press Record Guide | editorial = Maxwell Macmillan International | páxina = 473 | isbn = 0-02-036361-3 }}</ref> "[[Enola Gay (cantar)|Enola Gay]]" (1980) d'[[Orchestral Manoeuvres in the Dark|OMD]] usó una distintiva percusión electrónica y una melodía sintetizada. [[Soft Cell]] usó una melodía sintetizada nel so ésitu de 1981 "[[Tainted Love]]".<ref name="borthwick2004p120" /> [[Nick Rhodes]], teclista de [[Duran Duran]], usó dellos sintetizadores incluyendo'l [[Roland Jupiter-4]] y [[Roland Jupiter-8|Jupiter-8]].<ref name="Black2003"> {{Obra citada |apellíu = Black |nome = Johnny |añu = 2003 |títulu = The Greatest Songs Ever! Hungry Like the Wolf |publicación = Blender Magacín |númberu = January/February 2003 |url = http://www.blender.com/guide/articles.aspx?id=829 |fechaaccesu = 16 d'abril de 2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071013131909/http://blender.com/guide/articles.aspx?id=829 |fechaarchivu = 13 d'ochobre de 2007 }} </ref> Ésitos nes llistes inclúin "[[Just Can't Get Enough (cantar de Depeche Mode)|Just Can't Get Enough]]" (1981) de [[Depeche Mode]],<ref name="borthwick2004p120" /> "[[Don't You Want Me]]" de [[The Human League]]<ref name="borthwick2004p130"> {{harvnb|Borthwick|2004|p=[https://books.google.com/?id=r4bmVbNSnk4C&pg=PA129 130]}} </ref> y "[[Flashdance... What a Feeling]]" (1983) de [[Giorgio Moroder]] para [[Irene Cara]]. Otros grupos bultables dientro del synthpop son [[New Order]], [[Visage]], [[Japan]], [[Ultravox]],<ref name="borthwick2004p120" /> [[Spandau Ballet]], [[Culture Club]], [[Eurythmics]], [[Yazoo]], [[Thompson Twins]], [[A Flock of Seagulls]], [[Heaven 17]], [[Erasure]], [[Soft Cell]], [[Blancmange]], [[Pet Shop Boys]], [[Bronski Beat]], [[Kajagoogoo]], [[ABC (banda)|ABC]], [[Naked Eyes]], [[Devo]] y los primeros materiales de [[Tears for Fears]] y [[Talk Talk]]. [[Giorgio Moroder]], [[Howard Jones (músicu británicu)|Howard Jones]], [[Kitaro]], [[Stevie Wonder]], [[Peter Gabriel]], [[Thomas Dolby]], [[Kate Bush]], [[Dónal Lunny]], [[Deadmau5]], [[Frank Zappa]] y [[Grimes (cantante)]] tamién utilizaron sintetizadores. El sintetizador convertir n'unu de los instrumentos más importantes de la industria de la música.<ref name="borthwick2004p120" /> == Tipos de síntesis == <div style="clear:right;float:right;margin:0 0 -1.3em 0;"> [[Ficheru:Additive synthesis.svg|thumb|140px|La '''[[síntesis aditiva]]''' foi utilizada en instrumentos como'l [[Telearmonio]] en 1900 y l'[[órganu Hammond]] en 1930]]. </div> La '''[[síntesis aditiva]]''' constrúi soníos a partir de la suma d'ondes (que usualmente tán armónicamente rellacionaes). Los primeros exemplos analóxicos de síntesis aditiva tán nel [[telearmonio]] y nel [[órganu Hammond]]. Pa implementar la síntesis aditiva en tiempu real, la [[síntesis por aciu tabla d'ondes]] foi de gran ayuda por cuenta de les llimitaciones de hardware y capacidá de procesamientu,<ref name="Vail2000p68"> {{harvnb|Vail|2000|p=[https://books.google.com/?id=tNci9y0jlRgC&pg=PA68&dq=Wolfgang+Palm 68]}} </ref> ye comúnmente implementada en instrumentos senciellos [[MIDI]] (como teclaos educativos) y [[Tarxeta de soníu|tarxetes de soníu]]. <div style="float:right;margin:0 -1em -1.3em 0;"> [[Ficheru:Synth Diag.svg|thumb|160px|La '''[[síntesis substractiva]]''' entá ye utilizada en dellos sintetizadores, incluyendo sintetizadores analóxicos virtuales.]]</div> La '''[[síntesis substractiva]]''' ta basada na filtración d'ondes con gran conteníu harmónico. Por cuenta de la so simplicidá ye la base de los primeres sintetizadores como'l [[sintetizador Moog]]. Los sintetizadores substractivos empleguen un modeláu acústicu simple qu'asume qu'un instrumentu puede ser averáu por aciu un xenerador de señal (produciendo [[Onda de sierra|ondes de sierra]], [[Onda cuadrada|ondes cuadraes]], etc.) siguíu d'un filtru. La combinación de modulaciones simples (como [[Modulación per anchu de pulso|modulación PWM]] o la sincronización d'osciladores), acompañaos de filtros paso-baxos esaxeraos, son responsables del soníu de los "sintetizadores clásicos" comúnmente acomuñaos cola "síntesis análógica"— un términu comúnmente emplegáu de manera errónea cuando se refier al [[sintetizador de software]] utilizando síntesis substractiva. <div style="clear:right;float:right;margin:0 0 -1.3em 0;"> [[Ficheru:2op FM.svg|thumb|160px|La '''[[síntesis per modulación de frecuencies]]''' tuvo un gran ésitu nos primeres sintetizadores dixitales.]]</div> La '''[[síntesis per modulación de frecuencies]]''' (tamién conocida como síntesis FM) ye un procesu'l cual arreya a lo menos dos xeneradores de señal (xeneradores d'ondes sinusoidales, comúnmente nomaos como operadores solu nos sintetizadores FM) pa crear y modificar una voz. Usualmente, esto fai al traviés de la xeneración d'una señal analóxica o dixital que modula les carauterístiques tonales o d'amplitú d'una señal principal. La síntesis FM empezó con [[John Chowning]], quien patentó la idea y vender a Yamaha. A diferencia de la rellación esponencial ente l'amplitú, la frecuencia y les múltiples formes d'onda nos osciladores clásicos d'un voltiu por octava, la síntesis creada por Chowning emplega una rellación llinial ente'l voltaxe, la frecuencia y los osciladores d'ondes sinusoidales. La forma d'onda complexa resultante pue ser compuesta por delles frecuencies y nun esiste un requerimientu de qu'éstes compartan una rellación harmónica. Sintetizadores FM más sofisticaos como la serie [[Yamaha DX-7]] pueden tener seis operador por voz. ICONA dellos sintetizadores con FM inclusive pueden tener filtros y distintos tipos de aplicadores variables p'alteriar les carauterístiques de la señal nuna voz sónica que puede asonsañar instrumentos acústicos o crear soníos únicos. La síntesis FM ye especial por cuenta de les sos carauterístiques na recreación de soníos percusivos como lo son campanes, timbales o otru tipu de percusiones. <!-- NON SPACE: <div style="clear:right;float:right;margin:0 0 -1.3em 0;"> [[Ficheru:Granular synthesis-grain.gif|thumb|160px|[[Síntesis granular]]]]</div> <div style="float:right;margin:0 -1em -1.3em 0;"> [[Ficheru:Casio.CZ101.resonance.png|thumb|75px|[[Síntesis por aciu PD (distorsión de fase)|Síntesis <br/>por<br/> distorsión de fase]]]]</div> --> La '''[[síntesis por aciu PD (distorsión de fase)|síntesis por aciu distorsión de fase]]''' ye un métodu implementáu nos sintetizadores [[Casio CZ]]. Ye similar a la síntesis FM pero evita infringir la patente de Chowning sobre la mesma. Puede ser categorizada como [[wikibooks:Sound Synthesis Theory/Modulation Synthesis|síntesis por aciu modulación]] (xunto cola síntesis FM) y la síntesis por distorsión xunto cola síntesis por modeláu d'ondes y fórmules de sumatoria discretes. La '''[[síntesis granular]]''' ye un tipu de síntesis basáu na manipulación de pequeñes muestres de soníu. La '''[[síntesis por aciu modeláu físicu]]''' ye la síntesis del soníu utilizando ecuaciones y algoritmos p'asemeyar un instrumentu real o dalguna fonte física de soníu. Esto arreya'l modeláu de componentes d'oxetos musicales y crear sistemes que definan dicha aición, filtros, envolventes y otros parámetros al traviés del tiempu. Dellos d'ellos pueden ser combinaos, por casu el modeláu d'un violín coles carauterístiques d'una guitarra d'aceru y l'aición del martiellu d'un pianu. Cuando un set de parámetros iniciales ye executáu al traviés d'una simulación física, el soníu simuláu ye xeneráu. Sicasí, el modeláu físicu nun foi un nuevu conceutu na acústica y na síntesis de soníu hasta'l desenvolvimientu del [[Algoritmu d'alcuerdes Karplus-Strong|algoritmu Karplus-Strong]] y la medría del poder de [[procesamientu dixital de señales]] a finales de los años ochenta que les sos implementaciones comerciales fueron algamadizos. La calidá y la velocidá del modeláu físicu nos ordenadores meyora con mayor poder de procesamientu. <div style="float:right;margin:0 -1em -1.3em 0;"> [[Ficheru:Fairlight green screen.jpg|thumb|143px|La '''síntesis por aciu muestres de soníu''' puede ser unu de los métodos más populares anguaño.]]</div> La '''[[síntesis por aciu muestres de soníu]]''' arreya la grabación d'un instrumentu real como una forma d'onda dixitalizada y reproducíu a distintes velocidaes (tonos) pa producir distintos tonos. Esta téunica fai referencia al "sampling". La mayoría de los samplers designen una parte de la muestra pa cada componente de la envolvente ADSR, repitiendo esa seición mientres camuda'l volume acorde a la envolvente. Esto dexa a los samplers variar la envolvente mientres se toca la mesma nota. Ver tamién [[síntesis por aciu tabla d'ondes]] y [[síntesis vectorial]]. El '''analís/resíntesis''' ye una forma de síntesis qu'utiliza una serie de filtros o tresformaes de Fourier p'analizar el conteníu harmónico d'un soníu. Les resultancies son utilizaos pa "resintetizar" el soníu usando una serie d'osciladores. El [[vocoder]], la [[codificación granible llinia]] y otres formes de [[síntesis de fala]] tán basaes nel analís/resíntesis. '''[[Essynth]]''' ye un [[modelu matemáticu]] pa síntesis de soníu interactiva basáu na [[computación evolutiva]] y usa operadores [[Algoritmu xenéticu|xenéticos]] funciones afeches pa crear el soníu. === Síntesis imitativa === La síntesis de soníu puede ser usada p'asonsañar fontes sonores acústiques. Xeneralmente, un soníu que nun camuda al traviés del tiempu inclúi una [[frecuencia fundamental]] o harmónica y cualquier númberu de parciales. La síntesis puede intentar asonsañar l'amplitú y el tonu de los parciales d'una fonte sonora acústica. Cuando los soníos naturales son analizaos nel [[dominiu de la frecuencia]] (como una espectrograma), l'[[espectru de frecuencies]] de los sos soníos exhibe picos d'[[amplitú]] en cada [[Serie harmónica (música)|serie harmónica]] al respective de una fundamental correspondiente a les propiedaes de resonancia de los instrumentos (los picos dientro de la espectrograma tamién son conocíos como [[formante]]s). Dellos harmónicos pueden tener mayores amplitúes qu'otros. Los harmónicos en rellación a la so amplitú conócense como conteníu harmónico. Un soníu sintetizáu rique una reproducción precisa del soníu orixinal tantu nel dominiu de la frecuencia como del tiempu. Un soníu non necesariamente tien el mesmu conteníu harmónicu al traviés de la so duración. De normal, los harmónicos en frecuencies agudes aparren de manera más rápida en comparanza a los harmónicos en frecuencies baxes. Na mayoría de los sintetizadores, pa propósitos de re-sintesis, grabaciones de instrumentos reales tán integraes con distintos componentes representando les respuestes acústiques de distintos partes del instrumentu, los soníos reproducídos pol instrumentu mientres les distintes partes de la presentación o'l comportamientu del instrumentu baxu distintes condiciones d'execución (tonu, intensidá, arrascamientu, etc.). {{Listen |header = <span style="font-size:120%;">'''Minimoog bass'''</span> |image = [[Ficheru:Minimoog (Buffalo Museum of Science).jpg|120px]]<br />A 1970s-yera [[minimoog]] |filename = Funkorama (MacLeod, Kevin) (ISRC USUAN1100474).oga |títulu=Funkorama (MacLeod, Kevin) (ISRC USUAN1100474).oga |description = Un exemplu de [[funk]] - estilu grooving synth bass por Kevin MacLeo}} == Componentes == {{Cita videu | editorial = Kevin MacLeod (incompetech.com) | títulu = Royalty Free Music : Funk – incompetech | url = http://incompetech.com/m/c/royalty-free/index.html?genre=Funk | medium = mp3d }} <div style="clear:right;float:right;margin:0 0 0 1em;"> {{multiple image |align=right |direction=vertical |width=400 |header= Componentes básicos d'un sintetizador analóxicu substractivo |image1=Synthesizer.components.01.png|alt1=analogue synth components |image2=Teisco S60f panel.jpg }}</div><!-- [[Ficheru:Moog 921, 911, 902 modules.jpg|thumb|Moog 921 [[Oscilador controláu por tensión|VCO]], &nbsp; 911 [[ADSR]], &nbsp; 902 [[Voltage-controlled amplifier|VCA]] <br />nun [[sintetizador moog]].]] --><!-- Tou: Add Filter and LFO module on photograph. --> Los sintetizadores xeneren soníu al traviés de téuniques [[Sintetizador analóxicu|analóxiques]] y [[Sintetizador dixital|dixitales]]. Los primeres sintetizadores teníen un hardware analóxicu pero non sintetizadores modernos utilicen una combinación de software para [[procesamientu dixital de señales]] y hardware o solamente [[Sintetizador de software|software]]. Los sintetizadores dixitales comúnmente emulen los diseños clásicos de sintetizadores analóxicos. El soníu ye controlable por aciu un operador al traviés de circuitos o etapes virtuales como: * '''[[Oscilador electrónicu|Osciladores electrónicos]]''' – crean soníos con un [[timbre]] que dependen de la [[forma d'onda]] xenerada. [[Voltage-controlled oscillator]]s (VCO) Y osciladores dixitales pueden ser implementaos. Los soníos resultantes de la síntesis aditiva harmónica d'[[onda sinusoidal|ondes sinusoidales]] pures, tienen rellación hasta ciertu puntu colos [[Órganu (instrumentu musical)|órganos]], ente que la síntesis por "modulación de frecuencia" y la "distorsión por aciu fase" usen un oscilador pa modular otru. La síntesis '''substractiva''' depende de infiltrar un oscilador con gran conteníu harmónico. La '''síntesis por aciu muestres de soníu''' y la '''síntesis granular''' utilicen unu o más soníos grabaos en llugar d'un oscilador. * '''[[Voltage-controlled filter]]''' (VCF) – "moldien" el soníu xeneráu polos osciladores nel dominiu de la frecuencia, usualmente sol control d'una envolvente o un LFO. Estos son esenciales pa la síntesis '''substractiva'''. * '''[[Voltage-controlled amplifier]] (VCA)''' – dempués de que la señal ye xenerada por unu (o dellos) [[Oscilador controláu por tensiónr|VCOs]], foi modificada polos filtros, [[Low frequency oscillation|LFOs]], el so [[forma d'onda]] y foi modelada al traviés d'un xenerador ADSR d'envolventes, pasa por unu o más amplificadores controlaos por voltaxe (VCA). Un VCA ye un [[preamplificador]] qu'amonta la enerxía de la señal electrónica antes de llegar a un amplificador integráu o esternu, controlando l'amplitú (volume) usando un [[atenuador electrónicu|atenuador]]. La ganancia d'un VCA vese afeutáu por un control de voltaxe (CV) que provién d'un xenerador d'envolventes, un LFO, el tecláu o cualesquier otra fonte.<ref name="Reid2000"> {{cita publicación | apellíu = Reid | nome = Gordon | añu = 2000 | títulu = Synth Secrets, Part 9: An Introduction to VCAs | url = http://www.soundonsound.com/sos/jan00/articles/synthsecrets.htm | publicación = Sound on Sound | númberu = January 2000 | fechaaccesu = 25 de mayu de 2010 }}</ref> * Envolventes '''ADSR''' - aproven una '''modulación envolvente ''' a la '''forma ''' del volume o'l conteníu harmónico de la nota producida nel dominiu del tiempu colos parámetros attack (ataque), decay (escayencia), sustain y release. Estos son usaos na mayoría de la síntesis. El control ADSR ye producíu por "xeneradores d'envolventes". * '''[[Low frequency oscillation|Low frequency oscillator]]''' (LFO) – ye un oscilador con frecuencia ajustable que puede ser usáu pa modular el soníu de manera rítmica, por casu pa crear un [[tremolo]] o [[vibrato]] o controlar la frecuencia na qu'un filtru afecta la señal. Los LFO son usaos en dellos de los tipos de síntesis. * '''Otros''' otru procesadores d'efeutos como [[modulación n'aniellu]] pueden ser atopaos. === Filtru === {{multiple image |align=right |direction=vertical <!-- Tou: more appropriate figures (ex.[[:uk:File:Image040.jpg]]) is required here. --> |image1=Acoustic filters.svg|width1=160|caption1= Delles maneres de filtración acústica. }} Los [[filtros electrónicos]] son particularmente importantes na [[síntesis substractiva]] siendo diseñaos pa penerar rexones de frecuencies mientres otres atópense atenuaes (sustraíes). El [[filtru pasu baxu]] ye comúnmente usáu pero la filtración per bandes y los [[Filtru pasu altu|filtros paso alto]] delles vegaes atópense disponibles. El filtru puede ser controláu por una segunda envolvente ADSR. Un parámetru de "modulación d'envolvente" en dellos sintetizadores qu'inclúin envolventes con filtros determina qué tantu la envolvente afecta al filtru. Si nun son utilizaos, el filtru produz un soníu plenu ensin nenguna envolvente. Cuando la envolvente ta encendida vuélvese más bultable, espandiendo'l rangu mínimu y máximu del filtru. === Envolvente ADSR === <div style="clear:right;float:right;margin:0 0 0 0;"> [[Ficheru:ADSR parameter.svg|thumb|213px|Diagrama d'una envolvente ADSR]]<!-- ADSR Envelope Graph.svg --></div> {|style="clear:right;float:right;width:223px;margin:-17px 0 -7px 0;padding:0;border-color:#CCC;text-align:center;font-size:7pt;line-height:2ex;" border="0" {{tablaguapa}} |- |style="width:30px;border-width:0;" colspan="2"| |style="width:40px;overflow:hidden;border-width:0 1px;color:#486;"|'''A'''ttack |style="width:30px;overflow:hidden;border-width:0 1px;color:#F60;"|'''D'''ecay |style="width:30px;overflow:hidden;border-width:0 1px;color:#33F;"|'''S'''ustain |style="width:45px;overflow:hidden;border-width:0 1px;color:#A48;"|'''R'''elease |style="width:30px;border-width:0;"| |- style="text-align:left;" |rowspan="2" style="width:22px;border-width:0;"|Key |rowspan="2" style="width:6px;border-width:0;"|on |rowspan="1" colspan="3" style="width:100px;border-width:0;"| |rowspan="2" style="width:6px;border-width:0;"|off |- |colspan="3" style="width:100px;border-width:0;background-color:#EE4;"| |} <div style="clear:right;float:right;margin:0 0 -1.3ex 0;"> [[Ficheru:ADSR inverted parameter.svg|thumb|213px|Una envolvente ADSR invertida]]</div> Cuando un instrumentu musical acústicu produz un soníu, el volume y el conteníu espectral de dichu soníu camuda al traviés del tiempu de maneres que varien de instrumentu a instrumentu. El "attack" (ataque) y "decay" (escayencia) d'un soníu tienen un gran efeutu sobre les cualidaes sonores d'un instrumentu.<ref name="Dodge1997"> {{cita llibru | autor = Charles Dodge, Thomas A. Jerse | añu = 1997 | títulu = Computer Music | allugamientu = New York | editorial = Schirmer Books | páxina = 82 }}</ref> Les téuniques de síntesis de soníu comúnmente empleguen un "xenerador d'envolventes" que controla los parámetros del soníu en distintos puntos de la so duración. Emplegar na llamada ''envolvente ADSR'' (Attack Decay Sustain Release), que puede ser aplicada al control de l'amplitú, como filtru de frecuencies, etc. La envolvente pue ser un circuitu discretu o un módulu que ta implementáu nun software. El comportamientu d'una envolvente de ADSR ta especificáu al traviés de cuatro parámetros: * '''Attack time''' (tiempu d'ataque): ye'l tiempu que-y toma dir d'un valor inicial a un valor pico. Empieza cuando la tecla ye primida. * '''Decay time''' (tiempu d'escayencia): ye'l tiempu, posterior al ataque, que-y toma llegar a un nivel determináu de sustain. * '''Sustain level''' (tiempu de sostenimientu): ye'l nivel que caltién la secuencia del soníu mientres el tiempu que dure'l mesmu hasta que la tecla dexar de primir. * '''Release time''' (tiempu de lliberación): ye'l tiempu que-y toma aparrar al soníu, dempués del sustain, a un nivel igual a cero dempués de que la tecla dexar de primir. Una de les primeres implementaciones del ADSR atopar nel [[órganu Hammond]] [[Novachord]] en 1938 (el cual antecede al [[sintetizador moog]] por 25 años). Una pería de siete asities controla'l parámetru ADS pa les 72 notes y un pedal controla'l tiempu de release.<ref name="cirocco2006" /> La noción del ADSR foi especificada por [[Vladimir Ussachevsky]] (nesi entós direutor del [[Columbia-Princeton Electronic Music Center]]) en 1965 mientres se suxeríen meyores pal trabayu de [[Bob Moog]] nos sintetizadores, sicasí, les notaciones d'esti parámetru fueron (T<sub>1</sub>, T<sub>2</sub>, Y<sub>los sos</sub>, T<sub>3</sub>) y darréu fueron simplificaes a la forma actual (Attack time, Decay time, Sustain level, Release time) por [[ARP Instruments]].<ref name="Pinch2004a"> {{cita llibru | apellíu = Pinch | nome = Trevor |autor2=Frank Trocco | añu = 2004 | títulu = Analog Days: The Invention and Impact of the Moog Synthesizer | editorial = [[Harvard University Press]] | isbn = 978-0-674-01617-0 | url = https://books.google.com/books?id=3hjvWzkMK-sC&lpg=PA59&vq=Vladimir%20Ussachevsky&hl=ja&pg=PA60#v=onepage&q=ADSR&f=false }}</ref> Dellos instrumentos electrónicos dexen que la envolvente de ADSR sía invertida, dando como resultáu un comportamientu opuestu al de la envolvente ADSR normal. Mientres la fase d'ataque, el parámetru de modulación del soníu va d'un valor máximu d'[[amplitú]] a cero y mientres la fase d'escayencia amonta a un valor especificáu pol parámetru de sustain. Dempués de que la tecla tocada, foi lliberada, el parámetru de soníu amonta dende l'amplitú del sustain hasta una amplitú máxima. <div style="float:right;clear:right;margin:0 0 0 0;"> {{multiple image |align=right |direction=vertical |image1=Casio CZ 8stepENVchart (CZ-1).jpg|width1=213|caption1= una envolvente d'ocho pasos nos [[Casio CZ]]. }}</div> Una variación común del ADSR en dellos sintetizadores, como'l [[Korg MS-20]], foi'l ADSHR (attack, decay, sustain, hold, release). Amestando'l parámetru "hold", el sistema dexa que les notes caltener a un nivel de sustain por un periodu de tiempu determináu antes d'aparrar. El [[circuitu integráu]] [[Xeneral Instruments AI-3-8912]] incluyía un parámetru de "hold"; el nivel de sustain nun yera programable. Otra variación común ye la envolvente AHDSR (attack, hold, decay, sustain, release), na cual el parámetru "hold" controla qué tantu la envolvente va tar nun volume máximo antes de llegar a la fase d'escayencia. Parámetros de attack, decay y release múltiples pueden ser atopaos en modelos más sofisticaos. Dellos sintetizadores dexen un parámetru de ''delay'' antes del ''attack'', sintetizadores modernos como'l [[Prophet '08]] de [[Dave Smith|Dave Smith Instruments]] tienen envolventes DADSR delay, attack, decay, sustain, release). El parámetru de delay determina duración del silenciu al momentu tocar una nota y col so ataque. Dalgunos [[sintetizador de software|sintetizadores de software]] como'l 3xOSC de Image-Line (incluyida nel so [[Estación de trabayu d'audiu dixital|DAW]] [[FL Studio]]) tienen envolventes DAHDSR (delay, attack, hold, decay, sustain, release). {{multiple image |align=right |direction=vertical |image1=LFOsection.png |width1=220|caption1=Seición LFO del [[Access Virus]] C }} === LFO === {{Main|Low-frequency oscillation}} Un [[low-frequency oscillation]] (LFO) xenera una señal llétrica, usualmente per debaxo de los 20&nbsp;[[Hertz|Hz]]. Les señales LFO crean una señal de control periódicu o barríu, comúnmente usáu para [[vibrato]], [[tremolo]] y otros efeutos. En ciertos xéneros de música distónica, la señal LFO puede controlar la corte de frecuencia d'un [[Voltage-controlled filter|VCF]] pa recrear un soníu [[wah-wah]] rítmicu o un [[Dubstep#Wobble bass|wobble bass]] nel [[dubstep]]. == Patch == {{multiple image |align=right |image1=Oberheim 4 voice.jpg|width1=220|caption1= Una de les primeres memories de patch (esquina inferior esquierda) nel [[Oberheim polyphonic|Oberheim Four-voice]] (1975/1976) }} El "patch" (badea de parcheo) d'un sintetizador (dellos fabricantes utilicen el términu '''programa''') ye una configuración del soníu. Los [[sintetizador moog|sintetizadores Moog]] utilicen cables ("[[Cable de conexón|patch chords]]") pa coneutar los distintos módulos de soníu. Por cuenta de que estes máquines nun teníen una [[Memoria (informática)|memoria]] pa guardar les configuraciones, los músicos anotaben les llocalizaciones de los cables coneutaos y les posiciones de les períes nuna fueya (la cual usualmente amosaba una diagrama del sintetizador). De magar, cualquier configuración de cualquier tipu de sintetizador conózse-y como patch. A finales de los años setenta, una memoria de patch (dexando guardar y cargar los "patch" o "programes") empezó a apaecer nos sintetizadores como [[Oberheim polyphonic|Oberheim Four-voice]] (1975/1976),<ref name="Oberheim1976Ad"> {{cita publicación |títulu=Oberheim Polyphonic Synthesizer Programmer (ad) | url = http://retrosynthads.blogspot.com/2010/02/oberheim-polyphonic-synthesizer.html | publicación = Contemporary Keyboard Magacín | númberu = September/October 1976 | páxina = 19 | medium = ad }}</ref> Model 700 Programmer (1977) de [[Sequential Circuits]] y [[Prophet-5]] (1977/1978). Dempués de que'l MIDI fuera introducíu en 1983, surdieron más sintetizadores que podíen importar o esportar patches al traviés de los comandos MIDI ''SYSEX''. Cuando'l patch d'un sintetizador ye cargáu nun ordenador que tien software d'edición del patch instaláu, l'usuariu puede modificar los parámetros del patch y descargalos nuevamente al sintetizador. Por cuenta de que nun esiste un llinguaxe estándar de los patch ye raru que'l patch xeneráu con un sintetizador pueda funcionar n'otru distintu modelu. Sicasí, dellos fabricantes diseñaron una familia de sintetizadores que son compatibles. == Interfaces de control == {{multiple image |align=right |direction=vertical |width=98 |image1 = Alesis AirFX.jpg |caption1 = Una interface ensin contautu (AirFX) |image2 = Reactable Multitouch.jpg |caption2 = <span style="font-size:90%;"> Una interface tanxible</span> ([[Reactable]]) <!-- |image3 = Korg SQ-10.JPG |caption3 = Un secuenciador musical analóxicu --> }}<div style="float:right;margin-right:-1.3em;"> {{multiple image |align=right |direction=vertical |width=132 |image1 = Korg Z1 wheel and ribbon controllers.jpg |caption1 = Períes de pitch y modulacion con touchpad |image2 = Alesis PerformancePad.jpg |caption2 = Drum pad }}<div style="float:right;margin-right:-1.3em;"> {{multiple image |align=right |direction=vertical |width=102 |image1 = SynthAxe.jpg |caption1= Una interface con estilu de guitarra ([[SynthAxe]]) }}</div></div> Lo sintetizadores modernos usualmente tienen una apariencia de pianos pequeños, dalgunos con períes y botones adicionales. Estos son controles integraos, onde la electrónica pa la síntesis de soníu ta integrada dientro del mesmu controlador. Sicasí, dellos de los primeres sintetizadores yeren modulares y escarecíen de tecláu a diferencia de los sintetizadores modernos que pueden ser controlaos al traviés de [[MIDI]], dexando otros tipos d'execución como: * [[#Fingerboard|Fingerboards]] (controladores de llistón) y [[touchpad]]s * [[instrumentos electrónicos de vientu]] * [[sintetizador de guitarra|Interfaces con estilu de guitarra]] * [[Batería electrónica|Drum pads]] * [[Secuenciador]]es * Interfaces ensin contautu como [[theremin]]es * [[Interface tanxible|Interfaces tanxibles]] como la [[Reactable]], [[Audiocubes|AudioCubes]] * Dellos dispositivos auxiliares d'entrada como: períes pa pitch y modulación, pedales d'espresión y sustain, controles de respiración y detectores de lluz, etc. === Fingerboard === [[Ficheru:Ondes Martenot & Trautonium 1.jpg|thumb|left|260px|Izquierda: [[Ondes Martenot]] (6G en 1960) <br/>Derecha: [[Trautonium|Mixture Trautonium]] (retruca de 1952)]] {{multiple image |align=right |direction=horizontal |image1=Korg Monotron.JPG |width1=115 |caption1=Fingerboard <!-- controller --><br />nun monotron [[Korg]] |image2=Moog Synthesizer 3P (1972), CRuNCh Lab.jpg |width2=115 |caption2= Controlador de liston <!-- (esquierda) --><br /> en [[sintetizador moog|Moog 3P]] (1972) }} Un '''controlador de llistón''' o cualesquier interface asemeyada al violín puede ser usada pa controlar los parámetros d'un sintetizador. La idea surde del conceutu de [[Léon Theremin]] en 1992,<ref name="holmes2002"> {{Obra citada | autor = Thom Holmes, Thomas B. Holmes | añu = 2002 | títulu = Electronic and experimental music: pioneers in technology and composition | editorial = Routledge | isbn = 978-0-415-93644-6 | páxina = 59 | url = https://books.google.com/books?id=RsvdGY9VFLUC&lpg=PA59&ots=LaNRFO3bMf&dq=Fingerboard%20Theremin&hl=ja&pg=PA59#v=onepage&q=Fingerboard%20Theremin&f=false }}</ref> el so [[Léon Theremin|Fingerboard Theremin]] y el tecláu Theremin,<ref name="popularscience1932"> {{Obra citada | títulu = Radio Squeals Turned to Music for Entire Orchestra | publicación = Popular Science | númberu = June 1932 | páxina = 51 | url = https://books.google.com/books?id=NygDAAAAMBAJ&lpg=PA51&ots=noRVnF-_aX&dq=Fingerboard%20Theremin&hl=ja&pg=PA51#v=onepage&q=Fingerboard&f=false }} <br />— l'artículu reportaba los nuevos instrumentos electrónicos de Léon Theremin utilizaos pola so orquesta llétrica na so primer presentación en Carnegie Hall, New York City, incluyendo'l [[Léon Theremin|Fingerboard Theremin]], el tecláu Theremin con un controlador fingerboard y el ''Terpsitone'' (un instrumentu nel qu'un baillarín podría interpretar música al traviés del movimientu del so cuerpu)</ref><ref name="keyboardtheremin"> {{Obra citada | apellíu = Glinsky | nome = Albert | añu = 2000 | títulu = Theremin: ether music and espionage | editorial = University of Illinois Press | isbn = 978-0-252-02582-2 | páxina = 145 | url = https://books.google.com/books?id=6DHlQJcMpBQC&lpg=PA145&dq=Fingerboard%20Theremin&hl=ja&pg=PA145#v=snippet&q=Fingerboard%201932&f=false | cita = ''In addition to its 61 keys (five octaves), it had a "fingerboard channnel" offering an alternate interface for string players''. }}<!-- — Keyboard Theremin in 1932 had similar auxiliary device called "fingerboard channel". --></ref>&nbsp;[[Ondes Martenot]] (1928) de [[Maurice Martenot]] (un aniellu de metal que s'esmuz),<ref name="mbrend2005"> {{cita llibru | apellíu = Brend | nome = Mark | añu = 2005 | títulu = Strange sounds: offbeat instruments and sonic experiments in pop | editorial = Hal Leonard Corporation | isbn = 0-87930-855-9 | páxina = 22 }}</ref>&nbsp; [[Trautonium]] (1929) de [[Friedrich Trautwein]] (táctil) y dempués foi utilizáu por [[Robert Moog]].<ref name="moogtonium"> {{cita web |títulu=Moogtonium (1966–1968) |url = http://moogfoundation.org/2010/from-the-archives-moogtonium-discovered/ |editorial = Moog Foundation }} — Una versión del [[Trautonium|Mixture Trautonium]] por [[Max Brand]], construyida por [[Robert Moog]] mientres 1966–1968.</ref><ref name="HL84"> {{cita llibru | títulu = Synthesizer technique | añu = 1984 | editorial = Hal Leonard Publishing Corporation | isbn = 0-88188-290-9 | páxina = 47 }}</ref><ref name="Pinch2004b"> {{cita llibru | apellíu = Pinch | nome = Trevor |autor2=Frank Trocco | añu = 2004 | títulu = Analog Days: The Invention and Impact of the Moog Synthesizer | editorial = Harvard University Press | isbn = 0-674-01617-3 | páxina = 62 }}</ref> El controlador de llistón tien partes que se mueven, en llugar d'eso, un deu prime'l llistón y muévese al traviés del creando un contautu [[llétricu]] en dalgún puntu de la delegada y flexible banda que'l so [[potencial llétricu]] varia de punta a punta. Los antiguos fingerboards usaben un llargu cable que primía una placa con cierta resistencia. Un controlador de llistón ye similar a un [[touchpad]], pero'l controlador de llistón solo rexistra'l movimientu llinial. Anque pue ser utilizáu pa operar cualquier parámetru que se vea afeutáu pol [[control de voltaxe]], un controlador de llistón ye comúnmente acomuñáu col [[Portamento|pitch bending]]. Dellos instrumentos que se controlen con Fingerboard son el [[Trautonium]] (1929), el [[Hellertion]] (1929), el [[Heliophon]] (1936),<ref name="hellertion">{{Obra citada | títulu = The "Hellertion"(1929) & the "Heliophon"(1936) | url = http://120years.net/machines/hellertione/index.html | obra = 120 Years of Electronic Music }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120804192859/http://120years.net/machines/hellertione/index.html |date=2012-08-04 }}</ref><ref name="Lertes1933"> {{Obra citada | autor = Peter Lertes | añu = 1933 | títulu = Elektrische Musik:ein gemeinverständliche Darstellung ihrer Grundlagen, des heutigen Standes der Technik und ihre Zukunftsmöglickkeiten | editorial = (Dresden & Leipzig, 1933) }}</ref><ref name="Marx1947"> {{cita publicación | autor = J. Marx | añu = 1947 | títulu = Heliophon, ein neues Musikinstrument | publicación = Ömz | volume = ii | númberu = 1947 | páxina = 314 }}</ref> el [[Electro-Theremin]] (Tannerin, finales de los cincuenta), [[Persefono (instrumentu musical)|Persefono]] (2004), y el [[Swarmatron]] (2004). Un controlador de llistón ye usáu de manera adicional como un controlador nel [[Yamaha CS-80]] y el CS-60, el [[Korg Prophecy]] y la serie [[Korg Trinity]], los sintetizadores [[Kurzweil Music Systems|Kurzweil]], el [[sintetizador Moog]], ente otros. El músicu de rock [[Keith Emerson]] solo'l sintetizador modular Moog dende 1970. A finales de los años ochenta, los teclaos nel llaboratoriu de síntesis de Berklee College of Music taben forníos con controladores de llistón formaos per una membrana delgada que xeneraba valores MIDI. Funcionaben como controladores MIDI, col so llinguaxe de programación impresu na superficie, como ferramientes d'execución o espresión. Diseñaos por Jeff Tripp of Perfect Fretworks Co. yeren conocíos como Tripp Strips. Dichos controladores de llistón seríen como un controlador principal de MIDI en llugar del tecláu como un [[Continuum (instrumentu)|Continuum]]. === Controladores por aciu aliendu === {{multiple image |align=right |direction=horizontal |image1=Onyx The Digital Pied Piper.jpg|width1=120 |caption1= Controlador de vientu <!-- played on Backlit Lounge SF --> |image2=Roland V-Accordio.png|width2=120 |caption2= Acordión sintetizador }} {{Main|instrumentu electrónicu de vientu}} Los [[instrumentu electrónicu de viento|instrumento electrónicos de vientu]] (y los [[sintetizador de vientu|sintetizadores de vientu]]) sondiando actividá pa los ejecutantes d'aliendos, por cuenta de que tán diseñaos pa evitar instrumentos de vientu. Usualmente pueden ser analóxicos o controladores [[MIDI]] y en delles ocasiones pueden incluyir los sos propios módulos de soníu (sintetizadores). Amás de siguir arreglos y pulsaciones, el controladores tienen transductores que detecten cambeos de presión al traviés del aliendu, sensores de velocidá y de taragañada. Dellos controladores paecíos al [[saxofón]] inclúin el [[Lyricon]] y productos de Yamaha, Akai, Casio. Les pieces van dende clarinetes a saxofones. El [[Eigenharp]], un controlador similar al [[fagó]], foi llanzáu por Eigenlabs en 2009. Controladores paecíos a la [[melódica]] inclúin a la Martinetta (1975),<ref name="reuter1">{{Obra citada | autor = Christoph Reuter | títulu = Martinetta and Variophon | url = http://www.variophon.de/vario_y.htm | editorial = Variophon.de }}</ref> el Variophon (1980),<ref name="reuter2">{{Obra citada | autor = Christoph Reuter | títulu = Variophon and Martinetta Enthusiasts Page | url = http://www.variophon.de/index_y.htm | editorial = Variophon.de }}</ref> el Variophon (1980),<ref name="reuter2"/> y el [[Korg]] ''Pepe'' creáu por [[Joseph Zawinul]].<ref name="Zawinul">{{Obra citada | títulu = Joseph ''Pepe'' Zawinul | url = http://www.melodicas.com/joseph_pepe_zawinul.htm | editorial = Melodicas.com }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111220122615/http://www.melodicas.com/joseph_pepe_zawinul.htm |date=2011-12-20 }} (also [http://www.melodicas.com/images/zawinulpepe.jpg another photograph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161107193330/http://www.melodicas.com/images/zawinulpepe.jpg |date=2016-11-07 }} is shown on [http://www.melodicas.com/melodica_photo_gallery.htm gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150212222139/http://melodicas.com/melodica_photo_gallery.htm |date=2015-02-12 }} page)</ref> Una interface asemeyada a l'[[harmónica]] foi'l Millionizer 2000 (1983).<ref name="millioniser"> {{Obra citada | títulu = Millioniser 2000 Promo Video Rock Erickson London, England 1983 | fecha = 21 de xunetu de 2009 | url = http://matrixsynth.blogspot.com/2009/07/millioniser-2000-promo-video-rock.html | editorial = MatrixSynth.com }}</ref> Ente los controladores similares a les [[trompeta|trompetes]] podemos atopar productos de [[EWI (instrumentu musical)|Steiner]]/[[Crumar]]/[[EWI (musical instrument)|Akai]] y [[Yamaha Corporation|Yamaha]]. Controladores d'aliendu tamién pueden ser emplegaos pa controlar asina señores convencionales, por casu Crumar Steiner Masters Touch,<ref name="CrumarSteiner"> {{Obra citada | títulu = Crumar Steiner Masters Touch CV Breath Controller | fecha = 21 de xineru de 2008 | url = http://matrixsynth.blogspot.com/2008/01/crumar-steiner-masters-touch-cv-breath.html | editorial = MatrixSynth.com }}</ref> [[List of Yamaha products#Wind controllers|Yamaha Breath Controller]] and compatible products.<ref name="YamahaBC1"> {{Obra citada | títulu = Yamaha DX100 with BC-1 Breath Controller | fecha = 16 d'avientu de 2007 | url = http://matrixsynth.blogspot.com/2007/10/yamaha-dx100-with-bc-1-breath.html | editorial = MatrixSynth.com }}</ref> [[Yamaha Corporation|Yamaha Breath Controller]] y productos compatibles.<ref name="YamahaBC1"/> Controladores d'[[acordión]] usen los cambeos de presión nos transductores p'articular. === Otros === {{multiple image |align=right |direction=horizontal |image1=Ondes martenot.jpg |width1=120 |caption1=[[Ondes Martenot]] |image2=Maestro Theremin TH-1.jpg |width2=115 |caption2=[[Theremin]] |image3=Korg VC-10 Vocoder.jpg |width3=120 |caption3=[[Vocoder]] }} Puede mentase otros controladores como: el [[Theremin]], los botones (''touche d'intensité'' nel [[Ondes Martenot]] y dellos tipos de [[pedaleros]]. Sistemes basaos n'envolventes, siendo'l más sofisticáu'l [[vocoder]], son controlaos pola enerxía o l'amplitú d'una señal d'audiu. El [[Talk box]] dexa al soníu ser manipoliáu utilizando una voz, anque ye raru que sía categorizado como un sintetizador. === Control MIDI === {{Main|Musical Instrument Dixital Interface}} Los sintetizadores volviéronse fáciles d'integrar y sincronizar con otros instrumentos electrónicu y controlar cola introducción del [[Musical Instrument Dixital Interface]] (MIDI) en 1983.<ref name="MIDI">{{Obra citada | títulu = The Complete MIDI 1.0 Detailed Specification | editorial = MIDI Manufacturers Association Inc. | url = http://www.midi.org/about-midi/specinfo.shtml | fechaaccesu = 10 d'abril de 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509063104/http://www.midi.org/about-midi/specinfo.shtml |date=2008-05-09 }}</ref> Propuestu per primer vegada en 1981 pol inxenieru [[Dave Smith]] de [[Sequential Circuits]], l'estándar MIDI foi desenvueltu por un consorciu agora conocíu como MIDI Manufacturers Association.<ref name="midi-intro"> {{Obra citada | apellíu = Rothtein | nome = Joseph | añu = 1995 | títulu = MIDI: A Comprehensive Introduction | editorial = A-R Editions | páxines = 1–11 | isbn = 0-89579-309-1 | url = https://books.google.com/?id=ajDaXh-qgDUC&printsec=frontcover&dq=MIDI | fechaaccesu = 30 de mayu de 2008 }}</ref> MIDI ye una [[Comunicación serie|interface serial]] [[Optoacoplador|optoacoplada]] y un [[protocolu de comunicaciones]].<ref name="midi-intro" /> Dexa la tresmisión d'información d'un dispositivu o instrumentu a otru en tiempu real. Esta información inclúi eventos, comandos pa la seleición d'axustes predefinidos de instrumentos (por casu soníos, programes o patches primeramente guardaos na memoria del instrumentu), el control de parámetros d'execución como'l volume y niveles d'efeutos, según la sincronización, el control del tresporte y otros tipos de datos. Les interfaces MIDI anguaño son ubicues nel equipu musical y son disponibles comúnmente n'[[Ordenador personal|ordenadores personales]] (PC's).<ref name="midi-intro" /> L'estándar [[software]] [[Xeneral MIDI]] (GM) foi concebíu en 1991 pa sirvir como un camín consistente pa describir un set de más de 200 soníos (incluyendo percusiones) disponibles nes PC pa playback o partitures musicales.<ref name="GM"> {{Obra citada | apellíu = Webster | nome = Peter Richard | apellíu2 = Williams | nome2 = David Brian | añu = 2005 | títulu = Experiencing Music Technology: Software, Data, and Hardware | editorial = Thomson Schirmer | páxina = 221 | isbn = 0-534-17672-0 }}</ref> Per primer vegada, un preset MIDI dadu consistente nun soníu instrumental específicu en cualquier dispositivu GM compatible. El formatu [[MIDI|Archivu MIDI Estándar]] (SMF) ([[Estensión d'archivo|extensión]] <code>.mid</code>) combináu colos eventos MIDI con tiempos delta - una forma de marcar el tiempu- convertir nuna forma popular estándar pa compartir partitures musicales ente ordenadores- Nel casu de la reproducción de SMF usando los sintetizadores integraos (como los ordenadores o celulares), el componente de hardware del diseñu de la interface MIDI ye frecuentemente innecesariu. [[OpenSound Control]] (OSC) ye otra especificación de datos musicales diseñada pal so usu en llinia. En contraste col MIDI, el OSC dexa a cientos de sintetizadores o ordenadores compartir música. == Roles típicos == {{multiple image |align=right |direction=horizontal |header=Synth lead |image1=GeorgeDukeCropped.jpg |width1=120 |caption1=[[George Duke]] |image2=Jordan Ruddess in Rio.jpg |width2=103 |caption2=[[Jordan Rudess]] }} === Synth lead === Na música popular, un ''synth lead'' ye xeneralmente usáu pa tocar la melodía principal d'un cantar, pero tamién ye utilizáu pa crear efeutos ritmos o de baxu. Anque puede escuchase comúnmente na música dance, los synth leads fueron utilizaos extensivamente nel hip-hop dende los ochenta y en cantares de rock de los setenta. La mayoría de la música moderna emplega los synth leads nos [[Hook (música)|hooks]] de los cantares pa provocar nel escuchante mayor interés al traviés del cantar. === Synth pad === Un '''synth pad''' ye un acorde sosteníu o un tonu xeneráu por un sintetizador, comúnmente ye emplegáu pa crear una harmonía de fondu o una atmósfera de la mesma manera na qu'una seición de cuerdes ye comúnmente usada na música acústica. De normal un synth pad toca dellos tonos o semitonos, delles vegaes la mesma nota de la voz principal o la frase musical completa. Comúnmente los soníos pa los synth pads tienen un [[timbre]] paecíu a los órganos, cuerdes o voces. En gran parte de la música popular de los ochenta emplegaron los synth pads, siendo l'entamu de los [[instrumentos monofónicos y polifónicos|sintetizadores polifónicos]], según nuevos estilos de [[smooth jazz]] y [[New age (música)|música new age]]. Unu de los cantares más conocíos de la dómina qu'incorporaba un synth pad ye "[[West End Girls]]" por [[Pet Shop Boys]], conocíos por ser usuarios de la téunica. La carauterística principal d'un synth pad ye'l so llargu ataque y tiempu d'escayencia con sustains estendíos. En dellos casos la [[modulación per anchu de pulsos]] (PWM) usando un oscilador d'ondes cuadraes pue ser utilizáu pa dar un efeutu de soníu "vibrante". === Synth bass === El "sintetizador de baxos" (o "baxu sintetizáu") ye utilizáu pa crear soníos nel rangu del baxu a partir de simulaciones d'un [[baxu llétricu]] o [[contrabaxu]] a soníos aburuyaos, xeneraos y combinaos con distintos [[frecuencia|frecuencies]]. Los patch de baxu sintetizáu pueden incorporar un rangu de soníos y tonos qu'inclúin l'estilu de la síntesis por aciu tables d'ondes y análoga, soníos xeneraos a partir de frecuencia modulada, efeutos de delay, efeutos de distorsión o filtros con envolventes. Los sintetizadores dixitales modernos empleguen un [[microprocesador]] con un [[sintetizador de frecuencies]] pa xenerar señales de distintes frecuencies. Ente que la mayoría de los sintetizadores de baxos son controlaos por teclaos electrónicos o pedales, dellos ejecutantes deciden emplegar baxos llétricos con una interface [[MIDI]] p'activar el sintetizador de baxos. Mientres finales de los años setenta versiones miniaturizadas de componentes d'estáu sólidu dexaron que los instrumentos empezaren a ser portátiles como'l Moog Taurus, un tecláu de 13 notes que podía ser tocáu colos pies. El Moog Taurus foi utilizáu en presentaciones en direuto dientro de los xéneros pop, rock y blues. Unu de los primeros usos de los sintetizadores de baxos puede ser escucháu n'álbum solista de [[John Entwistle]] (baxista de [[The Who]]) tituláu ''[[Whistle Rymes]]'' (1972). [[Mike Rutherford]] baxista de la banda [[Genesis]] utilizó un "Mister Bassman" pa la grabación del álbum ''[[Nursery Cryme]]'' n'agostu de 1971. [[Stevie Wonder]] introdució los sintetizadores de baxos a una mayor audiencia a principios de los años setenta, de manera más notable con "[[Superstition]]" (1972) y "[[Boogie On Reggae Woman]]" (1974). En 1977 la banda de [[funk]] [[Parliament]] col cantar [[Flash Light]] utilizó un sintetizador de baxos. [[Lou Reed]], consideráu como un pioneru de les testures xeneraes pola [[guitarra llétrica]], utilizó un sintetizador de baxos nel cantar "Families" (1979) del so álbum [[The Bells]]. Cuando los [[secuenciador]]es tuvieron disponibles nos ochenta (como'l [[Synclavier]]), los sintetizadores de baxos solíen ser usaos pa crear llinies de baxu con ritmos sincopados y complexos y rápides. Los patches de los sintetizadores de baxos incorporaron un rangu de soníos y tonos, incluyendo la síntesis por aciu tabla d'ondes y análógica, soníos xeneraos a partir de frecuencia modulada, efeutos de delay, efeutos de distorsión o filtros con envolventes. Una influencia particular del sintetizador de baxos foi'l [[Roland TB-303]] siguíu del [[Multivox|Firstman SQ-01]]. Llanzáu a finales de 1981, incluyía un secuenciador y darréu taría acomuñáu a la música [[acid house]]. Esti métodu adquirió popularidá dempués de que [[Phuture]] utilizar nel single "[[Acid Tracks]]" en 1987.<ref name="guardian_2011"> {{cita publicación | nome = Stuart | apellíu = Aitken | fecha = 10 de mayu de 2011 | títulu = Charanjit Singh on how he invented acid house … by mistake | publicación = [[The Guardian]] | url = http://www.guardian.co.uk/music/2011/may/10/charanjit-singh-acid-house-ten-ragas }}</ref> Mientres los 2000, dellos fabricantes como [[BOSS (artefautos musicales)|BOSS]] y [[Akai]] producieron pedales d'efeutos de sintetizadores de baxu pa baxos llétricos, que asemeyaben el soníos d'un sintetizador de baxos analóxicu o dixital. Con estos dispositivos, un baxista podía utilizar el sintetizador pa xenerar nuevos soníos. El BOSS SYB-3 foi unu de los primeros pedales qu'emulaben un sintetizador de baxos analóxicos al traviés del procesamientu dixital de señal d'una onda dientes de sierra, cuadradura o de pulsu amás d'un filtru ajustable. El pedal sintetizador de baxos Akai utiliza cuatro osciladores con parámetros de (attack, decay, envelope depth, dynamics, cutoff y resonance). Los software de sintetizador de baxos dexen utilizar MIDI pa integrar los soníos del baxu con otros sintetizadores o [[caxa de ritmo|caja de ritmu]]. Los sintetizadores de baxu usualmente inclúin samples de baxos de los setenta y ochenta. Dellos sintetizadores tán construyíos como [[pedaleros]]. === Arpegiador === {{See also|Órganu llétricu|Secuenciador}} Un '''arpegiador''' ye una carauterística disponible en dellos sintetizadores que automáticamente reproduz tonos nuna secuencia determinada a partir d'un [[acorde]] y per ende xenera un acorde. Les notes de normal pueden ser tresmitíes al traviés d'un secuenciador MIDI pa la so grabación y posterior edición. Un arpegiador puede tener controles pa la velocidá, el rangu y l'orde nel que se reproducen les notes; ascendente, descendente o nun orde aleatoriu. Arpegiadores más avanzaos dexen al usuariu reproducir secuencies complexes pre-programaes de notes o tocar dellos arpexos al empar. Dalgunos dexen caltener un patrón dempués de primir les tecles: d'esta manera, la secuencia del arpexu puede desenvolvese al traviés de tiempu primiendo distintes tecles, una dempués d'otra. Los arregladores tamién son comúnmente atopaos [[secuenciador|secuenciadores de software]]. Dellos arpegiadores/secuenciadores tienen funciones espandíes como un secuenciador de frases, que dexa al usuariu disparar múltiples y complexos conxuntos d'información secuenciada dende un tecláu o un dispositivu d'entrada, de normal sincronizaos a la de un reló maestru. Los arregladores crecieron dende los sistemes d'acompañamientu de los [[órganu llétricu|órganos llétricos]] a mediaos de los sesenta y setenta,<ref name="USPatent3358070"> US patent 3,358,070, Alan C. Young (Hammond Co.), "Electronic Organ Arpeggio Effect Device", issued 1967-12-12</ref> y posiblemente [[secuenciador|secuenciadores de hardware]] a mediaos de los sesenta, como'l secuanciador analóxicu de 8/16 pasos nos sintetizadores modulares (la serie Buchla 100 (1964/1966)). Tamién fueron afechos a instrumentos de tecláu a finales de los setenta y principios de los ochenta. Exemplos podemos atopar nel RMI Harmonic Synthesizer (1974),<ref name="JarrographyRMI">{{cita web |títulu=RMI Harmonic Synthesizer |url=http://www.jarrography.free.fr/details_equipement_audiu.php?id_equip=7 |obra=Jarrography – The ultimate Jean-Michel Jarre discography }}</ref> [[Roland Jupiter 8]], [[Oberheim OB-8]], [[Roland SH-101]], [[Sequential Circuits Six-Trak]] y [[Korg Polysix]]. Un famosu exemplu puede ser escucháu nel cantar [[Rio (cantar)|Rio]] de [[Duran Duran]], na cual el arpegiador d'un [[Roland Jupiter-4]] escúchase tocando un acorde de Do menor en manera aleatoria. La so fama menguó a finales de los ochenta y principios de los noventa y tuvieron ausentes nos sintetizadores más populares de la dómina, pero'l resurdimientu de los [[sintetizador analóxicu|sintetizadores analóxicos]] mientres los noventa y l'usu d'arpexos rápidos en dellos cantares de [[dance]], traer de vuelta. == Ver tamién == * [[Theremín]] * [[Violín]] * [[Otamatone]] == Notes == {{llistaref|30em|group=note}} == Referencies == {{llistaref|30em}} == Bibliografía == * {{Obra citada | ref = harv | apellíu = Borthwick | nome = Stuart | añu = 2004 | títulu = Popular Music Genres: An Introduction | editorial = Edinburgh University Press | páxina = 120 | isbn = 0-7486-1745-0 | url = https://books.google.com/?id=r4bmVbNSnk4C&pg=PA119&dq=synthpop }} * {{Obra citada | apellíu = Holmes | nome = Thom | añu = 2008 | títulu = Electronic and experimental music: technology, music, and culture | url = https://books.googleco.uk/books?id=hCthQ-bec-QC | edición = 3rd | editorial = [[Taylor & Francis]] | isbn = 0-415-95781-8 | fechaaccesu = 4 de xunu de 2011 }} * {{Obra citada | apellíu = Vail | nome = Mark | añu = 2000 | títulu = Vintage Synthesizers: Groundbreaking Instruments and Pioneering Designers of Electronic Music Synthesizers | url = https://books.google.com/?id=tNci9y0jlRgC | editorial = Backbeat Books | páxines = 68&ndash;342 | isbn = 0-87930-603-3 }} == Llectura adicional == * {{cita llibru |ref=harv | apellíu = Gorges | nome = Peter | añu = 2005 | títulu = Programming Synthesizers | editorial = Wizoobooks | allugamientu = Germany, Bremen | isbn = 978-3-934903-48-7 }} * {{cita llibru |ref=harv | apellíu = Schmitz | nome = Reinhard | añu = 2005 | títulu = Analog Synthesis | editorial = Wizoobooks | allugamientu = Germany, Bremen | isbn = 978-3-934903-01-2 }} * {{cita llibru |ref=harv | apellíu = Shapiro | nome = Peter | añu = 2000 | títulu = Modulations: A History of Electronic Music: Throbbing Words on Sound | isbn = 1-891024-06-X }} == Enllaces esternos == {{wikcionariu|sintetizador}} {{Commons category|Synthesizers}} * [[wikibooks:Sound Synthesis Theory|Sound Synthesis Theory wikibook]] * [http://www.acoustics.salford.ac.uk/acoustics_info/sound_synthesis/?content=index Principles of Sound Synthesis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160120080457/http://www.acoustics.salford.ac.uk/acoustics_info/sound_synthesis/?content=index |date=2016-01-20 }} na [[Universidá de Salford]] * Dellos {{Enllaz rotu|1=sintetizadores virtuales |2=http://www.futuremusic-es.com/los-25-meyores-sintes-virtuales-gratis-vst-y-audiu-units-pa-pc-y-mac/ |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} gratuitos VST y Audiu Units pa PC y Mac. * [https://www.google.com/doodles/robert-moogs-78th-birthday Sintetizador virtual] ufiertáu por google nel 78 aniversariu de la nacencia de Robert Moog. {{Tradubot|Sintetizador}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Sintetizadores]] [[Categoría:Tarxetes de soníu]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] hbefnyfmx4oic8gz2jlr209vr8kxf6p 0 113140 4503120 4500869 2026-07-07T21:03:41Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503120 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón | Sittidae | image_caption = ''[[Sitta canadensis]]'' en [[Quebec]] ([[Canadá]]). | fossil_range= {{rangu fósil|Miocenu|presente}} | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Passeriformes]] | familia = '''Sittidae''' | familia_authority = [[René-Primevère Lesson|Lesson]], [[1828]]{{harvnp|Lesson|1828|pp=360-367}} | genus = '''''Sitta''''' | genus_authority = [[Carlos Linneo|Linnaeus]], [[1758]]{{harvnp|Linnæus|1758|p=115}} | type_species = ''[[Sitta europaea]]'' | type_species_authority = Linnaeus, 1758 | subdivision_ranks = species | subdivision = 28 especies, vease'l testu }} Los '''sítidos'''{{refn|group=lower-alpha|Nome científicu acastellanáu de la familia.<ref>{{cita llibru|nome1=Eduardo de Juana|apellíos1=Aranzana|nome2=Juan M|apellíos2=Varela|añu=2000|títulu=Guía de las aves de España: península, Baleares y Canaries|allugamientu=Barcelona|editorial=Lynx Editions y SEO/BirdLife|isbn=978-8-487-33426-9|oclc=45292191|páxina=178}}</ref><ref>{{cita llibru|nome=A. Y.|apellíos=Brehm|añu=1881|títulu=Aves|volume=III|serie=La vida de los animales: conocencia xeneral del reinu animal|ubicación=Barcelona|editorial=A. Ruidor|otros=Traducíu por Carlos Fernández de Castroverde|oclc=8032791761|páxina=127}}</ref><ref>{{cita llibru|nome1=Virgilio|apellíos1=Biaggi|nome2=Lucila|apellíos2=Madruga de Piferrer|nome3=Christine|apellíos3=Boyce|añu=1983|títulu=Les Aves de Puertu Ricu|edición=Tercer|allugamientu=Río Piedras|editorial=Editorial de la Universidá de Puertu Ricu|isbn=978-0-847-72331-7|oclc=9280564|páxina=27}}</ref> }} ('''Sittidae'''), conocíos vulgarmente como '''esguiladores''' o '''sitas''',{{refn|group=lower-alpha|Los términos ''esguilador'' y ''sita'' son trataos na lliteratura n'español pa referise a la familia;<ref>{{cita llibru|volume=2|títulu=Vertebrates|otros=J. Nadal Puigdefábregas (traductor)|títulotrad= Cordaos|serie=Zooloxía|editorial=[[Editorial Reverté|Reverté]]|isbn=978-8429-1183-9-1|oclc=32470681|nome-editor=William A|apellíu-editor=Haswell|nome-editor2=T Jeffery|apellíu-editor2=Parker|allugamientu=[[Barcelona]]|añu=1987|páxina=568}}</ref> sicasí, el postreru ye usáu mayoritariamente n'América.<ref name="Farieta2001" /><ref name="Chih" /> La definición del ''[[Diccionario de la lengua española]]'' fai énfasis nel fechu de que'l deu esternu d'estes aves ta xuníu na so base al deu mediu, gracies a lo cual pueden ''engatar'' la corteza de los árboles con facilidá como los [[Picidae|picatueros]].<ref>{{cita DRAE|trepador|fechaaccesu=27 d'abril de 2015}}</ref> Tamién ye aceptable ''saltapalos'',<ref>{{cita web|url=https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=ES&avibaseid=0716A71C439DC09Y|títulu=Trepador Canadiense ''Sitta canadensis'' Linnaeus, 1766|fechaaccesu= 5 d'abril de 2015|obra=avibase}}</ref> emplegáu con frecuencia en Méxicu.<ref>{{cita llibru|urlcapítulu=https://books.google.com/books?id=I5-Lv-Xsn5gC&pg=PA118|capítulu=Aves: Familia Sittidae|títulu=Llista taxonómica de los vertebraos terrestres del estáu de Méxicu|añu=1997|nome=Xóchitl|apellíu=Aguilar Miguel|nome2=Gustavo|apellíos2=Cases|nome3=Marcu A|apellíos3=Gurrola|nome4=José|apellíos4=Ramírez|nome5=Alondra|apellíu5=Capo|nome6=Ulises|apellíos6=Aguilera|nome7=Octavio|apellíos7=Monroy|nome8=Eduardo|apellíos8=Pineda|nome9=Noemí|apellíos9=Chávez|editorial=[[Universidá Autónoma del Estáu de Méxicu]]|allugamientu=[[Toluca de Lerdo]]|isbn=968-835-338-8|oclc=38311851|serie=Coleición Ciencies y técniques|volume=32|páxina=118}}</ref> }} son una [[familia (bioloxía)|familia]] d'[[aves]] [[Passeriformes|paseriformes]] que contién [[monotípico|un únicu]] [[xéneru (bioloxía)|xéneru]], '''''Sitta''''', formáu por ventiocho&nbsp;[[especie|especies]]. Carauterizar por tener cabeza grande, cola curtia, picu apuntiáu y pates fuertes. La mayoría de les especies tienen les partes dorsales grises o azulaes y una llista ocular negra, qu'oldeen coles partes inferiores clares, anque delles especies del [[Sureste Asiáticu]], como ''[[Sitta azurea|S. azurea]]'' o ''[[Sitta formosa|S. formosa]]'', tienen plumaxes más complexos y coloríos. La mayoría de los esguiladores habita en [[monte templáu|montes templaos]] o [[monte montano|de monte]] de les rexones [[holártico|holárticas]] y [[rexón indomalaya|indomalayas]], pero dos de les sos especies afixéronse a ambientes predresos de zones más templaes y seques en [[Eurasia]]. Sicasí, la mayor diversidá atopar nel sur d'[[Asia]] y les semeyances ente especies faen difícil la identificación. La mayoría son aves [[Ave sedentaria|sedentaries]] y viven na mesma zona tol añu; sicasí, la especie [[América del Norte|norteamericana]] ''[[Sitta canadensis|S. canadensis]]'' migra escontra [[clima templáu|climes templaos]] mientres l'iviernu. Delles especies tienen [[área bioxeográfica|distribución acutada]] y tán amenaciaes pola [[deforestación]]. Son páxaros [[omnívoru|omnívoros]]: anque s'alimenten principalmente d'[[inseutu|inseutos]], complementen la so dieta con [[Nuez (frutu)|nueces]] y [[grana|granes]], especialmente pel hibiernu. Busquen inseutos ocultos ente la [[corteza]] nes sos esguilaes polos tueros y cañes —n'ocasiones pámpana abaxo— y escasamente pósense nes carbes o'l suelu. Suelen alimentase en solitariu nel so territoriu mientres la temporada de reproducción y cría, marcándolo con fuertes berros y cantares senciellos; pero pueden xunise a [[bandada|bandaes]] pa consiguir alimentu mientres el restu del añu. Tienen el costume d'almacenar alimentu ente les hendiduras de la corteza. Viven y añeren en furacos o resquiebros; les especies más pequeñes pueden furar el so propiu furacu, pero les demás reutilicen de forma sistemática los cuévanos esistentes. Munchos esguiladores estrechen la entrada al so nial con folla, col propósitu d'amenorgar el diámetru y llindar la [[depredación]] o la [[competencia (bioloxía)|competencia]]. == Descripción == [[Ficheru:Kleiber Flug.jpg|thumb|left|Un esguilador azul (''[[Sitta europaea|S. europaea caesia]]'') en plenu vuelu. Esta especie presenta la mayoría de les carauterístiques comunes de los esguiladores, como un picu llargo y apuntiao, partes cimeros color azul buxu y partes inferiores clares. Apréciase tamién el menor tamañu llonxitudinal de la primera [[Pluma de vuelu#Rémige|pluma primaria]].]] [[Ficheru:Sitta-carolinensis-001.jpg|thumb|Gracies a les sos fuertes garres pueden engatar y permanecer colgaos, como esti [[Sitta carolinensis|trepador pechiblanco]] en [[Ontario]].]] [[Ficheru:Flickr - Oregon Department of Fish & Wildlife - 3322 red-breasted nuthatch male odfw.jpg|thumb|alt=Une sittelle en gros plan, sur une branche.|El machu del esguilador canadiense (''[[Sitta canadensis]]'') reconozse, como otros esguiladores, pol so píleo y llista ocular de color negru intensu.{{harvnp|Moreno Mañas|1986|p=80}}{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=187-189}}]] El esguiladores formen una familia relativamente homoxénea [[Morfoloxía (bioloxía)|morfolóxicamente]]. Son aves gordoses con ales curties arrondaes y cola curtia, cuadrada y con doce plumes.{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=169-170}}<ref name="HBW"/> Cada ala tien diez [[pluma primaria|plumes primaria]]s, la primera d'elles más curtia.<ref name="MatthysenChapter1-8"/> El [[picu (zooloxía)|picu]] ye robezu, llargu y apuntiáu;{{harvnp|Moreno Mañas|1986|p=80}} les pates son curties y con deos [[Dactilia#Anisodactilia|anisodáctilos]] que tienen garres fuertes.<ref name="HBW">{{cita llibru |idioma=en |nome1=Josep |apellíos1=del Fuexu |nome2=Andrew |apellíos2=Elliott |nome3=David A |apellíos3=Christie |serie=Handbook of the Birds of the World |volume=13 |títulu=Penduline-tits to Shrikes |editorial=[[Lynx Edicions]] |ubicación=Barcelona |url=http://www.hbw.com/family/nuthatches-sittidae}}</ref> Polo xeneral, los sos partes cimeros son de color azul buxu, anque delles especies asiátiques tienen el plumaxe azul violáceo (estes especies tienen picos mariellos o acolorataos). Sicasí, los sos partes inferiores son de coloraciones clares y templaes, que bazcuyen del color ablancazáu a diversos tonos en [[beige]], mariellu, naranxa, colloráu o lila, especialmente vivos na zona pectoral.{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=169-170}} Estos colores oldeen colos tonos verdes y marrones de los montes, pero'l so plumaxe dorsal ye lo suficientemente escuru como por que estos páxaros pasen desapercibíos.{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=169-170}}<ref name="MatthysenChapter1-10"/> Los patrones de la cabeza varien según la especie. Na so mayoría consisten nuna llarga llista ocular negra y un [[píleo (aves)|píleo]] total o parcialmente escuru qu'oldea con una [[llista superciliar]] o la [[lorum|brida]], casi siempres presentes.{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=169-170}}{{harvnp|Moreno Mañas|1986|p=80}} Apenes presenten [[dimorfismu sexual]], pero machos y femes pueden diferir nel color de la zona inferior, sobremanera nos lladrales y debaxo de la cola. N'especies con llista ocular o píleo escuros, los machos suelen ser más pálidos y más claros que les femes.<ref name="MatthysenChapter1-11"/> Los exemplares [[xuvenil|mozos]] o aves de menos d'un añu son casi indistinguibles de los [[adultu|adultos]].<ref name="HQfamily"/> Toles especies realicen, siquier, una [[muda (bioloxía)|muda]] dempués de la temporada de reproducción y dalgunos, inclusive, una muda prenupcial. Los individuos más nuevos esperimenten mientres el branu la so primer muda posjuvenil, sacante la de les [[plumes de vuelu]].<ref name="MatthysenChapter1-11"/> El tamañu varia ente les distintes especies y subespecies, anque toes son aves pequeñes.{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=170-173}}<ref name="HQfamily"/><ref>{{cita llibru|títulu=Body Masses of Bird of the World|volume=1|serie=Handbook of Avian Body Masses|idioma=n'edición Segunda|apellíos=Dunning Jr.|nome=John B|editorial=CRC Press|añu=2007|isbn=978-1-4200-6444-5|oclc=144331624|páxines=441-442}}</ref> El esguiladores qu'habiten nos [[monte de coníferes|bosque de coníferes]] suelen ser más pequeños (como enclín xeneral); un exemplu ye l'amenorgáu tamañu de les subespecies asiátiques del esguilador azul (''S. europaea'') en comparanza cola subespecie nominal.<ref name="MatthysenChapter1-9"/> L'esguilador xigante (''[[Sitta magna|S. magna]]''), la especie más grande del xéneru, algama los 19.5&nbsp;[[centímetru|cm]] de llargor y pesa ente 36 y 47&nbsp;[[gramu|gramos]].{{harvnp|Hellmayr|1903|p=180}}<ref name="HQgiant"/> Nel otru estremu tán ''[[Sitta canadensis|S. canadensis]]'', ''[[Sitta pusilla|S. pusilla]]'' y ''[[Sitta pygmaea|S. pygmaea]]'', que lleguen a midir 10&nbsp;cm de llargu y pesar alredor de 10&nbsp;gramos.{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=189-191}}{{harvnp|Campbell|Dawe|McTaggart-Cowan|Cooper|2007|pp=272-279}}{{harvnp|Campbell|Dawe|McTaggart-Cowan|Cooper|2007|pp=286-291}}<ref name="HQbhn"/> El llargor de l'ala varia ente 60 a 120&nbsp;[[milímetru|mm]] dientro de cada especie, pero con una variabilidá xeográfica significativa y con munches semeyances ente elles. Por casu, pa especies que nun se paecen, como l'esguilador rupestre oriental (''[[Sitta tephronota|S. tephronota]]'') y l'esguilador rupestre occidental (''[[Sitta neumayer|S. neumayer]]''), que les sos ales tienen el mesmu llargor, pocu más de 80 mm, pero la primer especie ye de mayor tamañu que la segunda, entá cuando los dos son [[simpátrica|simpátriques]].<ref name="MatthysenChapter1-9"/>{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=173-175}} <gallery mode="packed"> SittaMagnaSmit cropped.jpg|alt=Les partes cimeres del esguilador son azulaes, coles partes inferiores clares y les ancas acolorataes..|''[[Sitta magna|S. magna]]'' ye l'esguilador más grande. Pygmy Nuthatch (Sitta pygmaea)2 -California.jpg|alt=Trepador con píleo azul, con partes inferiores clares y cabeza marrón.|L'esguilador nanu (''[[Sitta pygmaea|S. pygmaea]]''), como'l so nome indicar, ye'l más pequeñu del xéneru. Sitta oenochlamys mesoleuca Keulemans.jpg|alt=Trepador de picu mariellu y llinies loral negres cola parte cimera de color azul escuru y una mancha blanca nes partes cimeres.|L'esguilador filipín (''[[Sitta oenochlamys|S. oenochlamys]]''), unu de los trés trepadores con picu mariellu-acoloratáu del Sureste Asiáticu. SittaFormosaGould cropped.jpg|alt=Les partes cimeres del esguilador son combinen matices azules y naranxes de les partes inferiores.|''[[Sitta formosa|S. formosa]]'' ye l'esguilador col plumaxe más coloríu. Tahtseyok.jpg|alt=L'esguilador rupestre occidental ye 13.5&nbsp;cm de llargu, llixeramente más pequeñu que Sitta europaea.|''[[Sitta neumayer|S. neumayer]]'' y ''[[Sitta tephronota|S. tephronota]]'' son los únicos que constrúin el so nial nes parés de los cantiles, en llugar del buecu d'un tueru. </gallery> == Ecoloxía y comportamientu == === Vocalizaciones === {{Multimedia |encabezáu=Cantares y llamaos: |archivu = Sitta-canadensis-002.ogg |títulu = Llamaos d'un esguilador canadiense. |descripción = |archivo2 = Sitta europaea.ogg |títulu2 = Cantar d'un esguilador azul en Rusia. |descripción2 = |archivu3 = White-breasted Nuthatch.ogg |títulu3 = Cantar d'un esguilador pechiblanco. |descripción3 = |ayuda = nun Son aves ruidoses y emiten distintos tipos de xiblíos, gorjeos y allaríos nos sos [[vocalización de les aves|llamáu]]s.{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=169-171}} Los cantares de cortexu suelen ser idénticos a los sos llamaos de contautu anque más enllargaos.<ref name="HQfamily"/> Delles especies defenden la so [[territoriu (animal)|territoriu]] mientres la temporada de reproducción con cantares y llamaos fuertes, con tonos de manera griespa o en preparación pal combate.{{harvnp|Löhrl|1988|pp=71, 100, 189}} N'América del Norte, l'esguilador canadiense (''S. canadensis''), que comparte en gran midida la so área de distribución col carboneru cabecinegro (''[[Poecile atricapillus]]''), [[zoosemiótica|ye capaz de reconocer]] los berros d'esti postreru.{{harvnp|Campbell|Dawe|McTaggart-Cowan|Cooper|2007|pp=272-279}}<ref>{{cita web|url=http://news.sciencemag.org/2007/03/danger-air|títulu=Danger in the Air|fecha=19 de marzu de 2007|serie=Environment|obra=[[Science]]|editorial=[[Asociación d'Estaos Xuníos pa la Meyora de la Ciencia]]|allugamientu={{esd|Washington D. C.}}|fechaaccesu=21 de febreru de 2015}}</ref> El carboneru emite sutiles variaciones nos sos llamaos d'alarma qu'informen sobre'l riesgu y tamañu de posibles depredadores. Anque la mayoría de les aves reconocen los llamaos d'alarma d'otres especies, l'esguilador ye capaz d'interpretar tales variaciones nos berros de los carboneros y responder apropiadamente.{{harvnp|Campbell|Dawe|McTaggart-Cowan|Cooper|2007|pp=272-279}}<ref name="Templeton">{{cita publicación |idioma=en |apellíos1=Templeton |nome1=Christopher N. |apellíos2=Greene |nome2=Erick |mes=marzu |añu=2007 |títulu=Nuthatches eavesdrop on variations in heterospecific chickadee mobbing alarm calls |revista=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=104 |númberu=13 |páxines=5479-5482 |url=http://www.pnas.org/cgi/reprint/104/13/5479?maxtoshow=&HITS=10&hits=10&RESULTFORMAT=&fulltext=nuthatch&searchid=1&FIRSTINDEX=0&resourcetype=HWCIT |doi=10.1073/pnas.0605183104 |pmid=17372225 |pmc=1838489|issn=0027-8424|oclc=123862457}}</ref> Considérase que'l cantar del esguilador azul ye'l más variáu y oyible de la familia y consiste nuna serie de xiblíos claros, lentos y llixeramente ascendentes o descendentes.<ref name="Svensson2010" />{{harvnp|Löhrl|1988|pp=50, 51}} Describióse como «''vuih, vuih, vuih, vuih…'' o ''viiu, viiu, viiu, viiu…'' o en variaciones rápides, ''vivivivivivivi'', con clara sonoridá».<ref name="Svensson2010">{{cita llibru|idioma=fr|nome=Lars|apellíos=Svensson|otros=Guilhem Lesaffre y Benoît Paepegaey (traductores), Killian Mullarney y Dan Zetterström (ilustrador)|títulu=Le guide ornitho : Le guide le plus complet des oiseaux d'Europe, d'Afrique du Nord et du Moyen Orient : 900 espèces|serie=Les Guides du Naturaliste|editorial=Delachaux et Niestlé|allugamientu=[[Lausana]]|mes=agostu|añu=2010|oclc=708359582|isbn=978-2-603-01695-4|páxines=348-349}}</ref> Dalgunos [[sonograma|sonogrames]] de llamaos y cantares de ''S. y. arctica'' fueron publicaos en 1996,<ref name="Leonovitch1996">{{cita publicación|idioma=ru|nome=Vladímir Vladimirovich|apellíos=Leonovich|nome2=GV|apellíos2=Demina|nome3=Olga Dmítriyevna|apellíos3=Veprintseva|añu=1996|url=http://ashipunov.info/russian/journals/bmsn/archive/moip_1996_101_1.djvu|formatu=DjVu|títulu=Обыкновенный поползень (''Sitta europaea'' L.) и «малые» поползни (''S. villosa'' Verreaux, ''S. krueperi'' Pelzeln): вопросы систематики и филогении|títulotrad=Sitta europaea L. y los pequeños trepadores ''S. villosa'' Verreaux y ''S. krueperi'' Pelzeln: problemes de taxonomía y filoxenia|revista=бюллетень московского общества испытателей природы. отдел биологический ''[''Boletín de la Sociedá de Naturalistes de Moscú - División Bioloxía'']''.|ubicación=Moscú|editorial=Sociedá de Naturalistes de Moscú|volume=101|númberu=1|páxines=37-49|issn=0027-1403|oclc=6363264|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305203154/http://ashipunov.info/russian/journals/bmsn/archive/moip_1996_101_1.djvu|archivedate=2016-03-05|fechaaccesu=2018-02-24}}</ref> y nellos la voz foi descrita como «distinto significativa» a la del esguilador azul, pero nun hubo una investigación definitiva de la tema.<ref>{{cita llibru |idioma=ru |nome1=Leonidas Alejandróvitch |apellíos1=Portenko |títulu=Фауна Анадырского края|añu=1939|allugamientu=[[Leningráu]]|editorial=Izd-vo Glavsevmorputi|oclc=66267300}}</ref>{{harvnp|Rede'kin|Konovalova|2006|pp=248-249}} === Reproducción === [[Ficheru:White-breasted Nuthatch (nesting) -NMP 6-11-12 3.jpg|thumb|left|alt=Un esguilador camina a lo llargo d'un tueru, con un inseutu nel so picu y asitiando la so cabeza nun furacu circular.|Un esguilador pechiblanco (''[[Sitta carolinensis|S.&nbsp;carolinensis]]'') alimentando a los sos pitucos dende la entrada al nial nel buecu d'un árbol.]][[Ficheru:NuthatchNest.svg|thumb|left|Corte tresversal del nial d'un esguilador rupestre occidental nun cantil, onde se repara la paré (parte escura) fecha con folla.]] Toos el esguiladores constrúin el so nial nos cuévanos de los árboles, cola esceición de dos trepadores qu'añeren n'ambientes predresos —l'esguilador rupestre occidental (''[[Sitta neumayer|S. neumayer]]'') y l'esguilador rupestre oriental (''[[Sitta tephronota|S. tephronota]]'')—,{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=173-175}} y faen los sos niales en cueves presistentes o buecos de picos picacaminos (''[[Dendrocopos major]]'') n'árboles vieyos.{{harvnp|Löhrl|1988|pp=196-197}} Un simple furacu relleno con materiales blandos puede afaer la [[puesta (güevos)|puesta]]. Delles especies incorporen al so nial mofu, yerba, pelos y plumes, como faen el restu de [[paseriforme]]s; otros, sicasí, utilicen cachos de corteces y pulgos de granes.<ref name="HQeurasian"/><ref name="HQpigmy"/> Los miembros de la superespecie del esguilador canadiense (''S. canadensis'') furen los sos propios furacos nos árboles, pero les sitas na so mayoría utilicen furos naturales o vieyos niales de [[Picidae|picatueros]].{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=185-186}}{{harvnp|Campbell|Dawe|McTaggart-Cowan|Cooper|2007|pp=272-279}}{{harvnp|Jerdon|1862|p=384}} Delles especies anubren con folla los cuévanos, sellando los resquiebros y amenorgando el tamañu de la entrada del furacu; esto evitaría que los competidores ingresen a la cueva.{{harvnp|Löhrl|1988|p=200}} L'esguilador canadiense asegura la entrada del nial con un [[material compuesto]] qu'ellabora a partir de [[resina|resines]] pegañoses de coníferes y folla; el machu aplicar nel esterior y la fema nel interior.{{harvnp|Löhrl|1988|p=200}} Esta resina sirviría pa disuadir a los depredadores o competidores y los dueños del nial evitar enfusándose direutamente pol furu d'entrada.{{harvnp|Campbell|Dawe|McTaggart-Cowan|Cooper|2007|pp=272-279}}<ref name="Cornellrbn"/> L'esguilador pechiblanco (''[[Sitta carolinensis|S. carolinensis]]'') espardi la esencia de [[Meloidae|meloidos]] ([[Coleoptera|coleópteros]]) alredor de la entrada del so nial, que'l so golor desagradable puede disuadir a los esguiles, los sos principales competidores polos cuévanos naturales.<ref>{{cita publicación|urlcapítulu=http://aba.org/birding/2014-MAY-JUN/14-3_08Mlodinow-R4.pdf|url=http://www.aba.org/birding|títulu=How many species of white-breasted nuthatches?|apellíos=Floyd|nome=Ted|nome-editor=Steven G|apellíu-editor=Mlodinow|capítulu=Cryptic species: The white-breasted nuthatches|revista=Birding|editorial=American Birding Association|páxines=26-32|volume=46|númberu=3|mes=mayu a xunu|añu=2014|issn=0161-1836|idioma=en|oclc=3853287|allugamientu=[[Colorado Springs (Colorado)|Colorado Springs]]}}</ref><ref name="Kilham">{{cita publicación |idioma=en |apellíos1=Kilham |nome1=Lawrence |mes=xineru |añu=1971 |títulu=Use of in bill-sweeping by White-breasted Nuthatch |revista=[[The Auk]] |allugamientu={{esd|Washington D. C.}} |editorial=American Ornithologists' Union |volume=88 |númberu=1 |páxines=175-176 |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/auk/v088n01/p0175-p0176.pdf |doi=10.2307/4083981 |issn=0004-8038 |oclc=4907323079 }}</ref>{{harvnp|Campbell|Dawe|McTaggart-Cowan|Cooper|2007|pp=280-285}} L'esguilador rupestre occidental constrúi un nial en forma de calabaza usando folla, fieces y pelos (o plumes) y decora l'esterior y cierra resquiebros colindantes con plumes y ales d'inseutos. Los niales atópase en resquiebros de roques, cueves y debaxo de salientes en cantiles o edificios.<ref name="HQwrock"/> L'esguilador rupestre oriental constrúi una estructura similar, pero menos complexa y asitiada na entrada d'un cuévanu. Los niales pueden ser pequeños de tamañu pero llegar a pesar hasta 32{{esd}}[[quilogramu|kg]]. Esta especie tamién añera dacuando en márxenes serrapatosos o buecos d'árboles y puede engrandar el furacu si'l cuévanu ye demasiáu pequeña.<ref name="HQerock"/>{{harvnp|Löhrl|1988|pp=196-197}} Sicasí, estos métodos de proteición nun son dafechu efectivos: n'Asia reparar a un [[Acridotheres tristis|miná]] ocupando un nial d'un esguilador indiu que les sos parés nun taben dafechu terminaes; nun casu similar, el miná intentara derrumbar ensin ésitu diches parés.{{harvnp|Löhrl|1988|p=195}} [[Ficheru:Kleiberei.jpg|thumb|alt=Güevu de dos centímetros de llargu, color crema motudu con marrón claro.|Un güevu d'un esguilador azul (''S. europaea'').]] El esguiladores son [[monógamu|monógamos]]. Los güevos que ponen son de color blancu, con manches acolorataes o marielles. El [[Puesta (güevos)#Tamañu|tamañu]] de la [[Puesta (güevos)|puesta]] varia d'una especie a otra y suel ser mayor pa les especies qu'habiten en [[llatitú]]es más septentrionales.{{harvnp|Jerdon|1862|p=384}} La incubación dura de 12 a 18 díes y realizar solo la fema o dambos proxenitores, según la especie. Los pitucos son [[altricial]]es (desnudos y dependientes) y la crianza dura de 21 a 27 díes.<ref name="HQerock"/><ref name="BWP1406"/><ref name="BWPintro"/><ref name="MatthysenLöhrl">{{cita llibru |idioma=en |apellíos1=Matthysen |nome1=Erik |apellíos2=Löhrl |nome2=Hans |capítulu=Nuthatches |editor=Christopher Perrins |títulu=Firefly Encyclopedia of Birds |allugamientu=Buffalo|editorial=Firefly Books |añu=2003 |isbn=1-55297-777-3 |oclc=51922852 |páxines=536-537}}</ref> El machu y la fema curien de la so alimentación y solo nos dos especies más pequeñes d'América del Norte —l'esguilador nanu (''[[Sitta pygmaea|S. pygmaea]]'') y l'esguilador cabecipardo (''[[Sitta pusilla|S. pusilla]]'')— los machos de la niarada anterior pueden inclusive ayudar a los padres cola alimentación.<ref name="ADWpygmy"/><ref name="Cornellbhn"/>{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=189-191}} === Demografía y predadores === [[Ficheru:Dendrocopos major male eating.JPG|thumb|El [[Dendrocopos major|picu picapinos]], qu'apurre buecos pa la anidación a los esguiladores, tamién puede ser un importante depredador de niales de delles especies, como l'esguilador azul o'l trepador corsu.<ref name="Varo">{{cita publicación |idioma=en |apellíos1=González-Varo |nome1=Juan P. |apellíos2=López-Bao |nome2=José V. |apellíos3=Guitián |nome3=José |mes=xineru |añu=2008 |títulu=Presence and abundance of the Eurasian nuthatch ''Sitta europaea'' in relation to the size, isolation and the intensity of management of chestnut woodlands in the NW Iberian Peninsula |revista=Landscape Ecology |volume=23 |númberu=1 |páxines=79-89 |url=http://www.springerlink.com/content/v27235q214thhh75/fulltext.pdf |doi=10.1007/s10980-007-9166-7 |issn=0921-2973 |oclc=5659324892 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200419140420/http://www.springerlink.com/content/v27235q214thhh75/fulltext.pdf |archivedate=2020-04-19 |fechaaccesu=2018-02-24 }}</ref>]] Pa delles especies de les que se dispón de datos, el permediu de vida d'un esguilador varia de dos a trés años y mediu, anque se reportaron especímenes mayores de diez años.<ref name="ADWpygmy"/><ref name="ADWwbn"/> La tasa de sobrevivencia añal (el cociente ente'l númberu d'individuos vivos al terminar l'añu y el númberu d'individuos vivos al empezar l'añu){{refn|group=lower-alpha|<math>\hat S_{0} = {N_{t} \over N_{0}}</math><br /> «Si l'intervalu de tiempu ye d'un añu, cuando se desenvuelva la fórmula llograráse una tasa de sobrevivencia ''añal'' finita. Les tases de sobrevivencia finitas pueden variar de 0 a 1 y siempres s'apliquen a un periodu de tiempu específicu.».<ref>{{cita web|idioma=en|url=http://www.zoology.ubc.ca/~krebs/downloads/|títulu=Ecological Methodology|nome=Charles J.|apellíos= Krebs|editorial=[[Universidá de Columbia Británica]]|allugamientu=[[Vancouver]]|edición=Tercer|urlcapítulu=http://www.zoology.ubc.ca/~krebs/downloads/krebs_chapter_15_2014.pdf|páxina=656|capítulu=Estimation of survival rates|añu=2014|fechaaccesu=13 d'abril de 2015}}</ref> }} varia según la especie y rexón: ente que ye'l 61.6&nbsp;% pa los machos del trepador corsu (''[[Sitta whiteheadi|S. whiteheadi]]''), nel esguilador pechiblanco (''S. carolinensis'') bazcuya ente'l 35&nbsp;% en [[Maryland]] y el 12&nbsp;% en [[Arizona]];<ref name="ThibaultJenouvrier2006">{{cita publicación |idioma=en |apellíos1=Thibault |nome1=Jean-Claude |apellíos2=Jenouvrier |nome2=Stéphanie |títulu=Annual survival rates of adult male Corsican Nuthatches ''Sitta whiteheadi''. |revista=Ringing & Migration|allugamientu=Abingdon|editorial=Taylor and Francis|añu=2006 |volume=23 |páxines=85-88 |url=http://blx1.bto.org/pdf/ringmigration/23_2/thibault.pdf|issn=0307-8698|oclc=4901508698}}</ref> pa esguilador azul (''S. europaea''), ye del 42 a 47&nbsp;% en [[Suecia]], 51-59&nbsp;% en [[Bélxica]], 67&nbsp;% en [[Siberia]],<ref name="MatthysenChapter9-149"/> y 53&nbsp;% a nivel xeneral.<ref name="BTO">{{cita web| títulu= Nuthatch ''Sitta europaea'' [Linnaeus, 1758&#93; |idioma=en | obra= BTO Birdfacts | url= http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob14790.htm | editorial= [[British Trust for Ornithology]]| fechaaccesu=1 d'avientu de 2008}}</ref> Comparten depredadores col restu d'aves de los montes: los [[Accipiter|halcon]]es, los [[Strigiformes|búhos]], les [[esguil]]s y los [[Picidae|páxaros carpinteru]]s. Un estudiu d'Estaos Xuníos rellacionó la estratexa reproductiva de la especie col so comportamientu frente a los depredadores. L'oxetivu yera analizar la disposición de los machos trepadores a alimentar a les femes nel periodu d'[[incubación]], en función de la presencia na redoma d'un [[Accipiter striatus|gavilán americanu]] (depredador d'individuos, pero non de güevos) o un [[Troglodytes aedon|cerrica criollu]] (depredador de críes pero non d'adultos). L'esguilador pechiblanco, que tien una esperanza de vida más curtia que l'esguilador canadiense pero con un mayor númberu de mozos, reaccionó con mayor viveza ante la presencia de depredadores de güevos, mientres la especie canadiense, que vive más tiempu, taba más estresada en presencia de rapazos. Esta resultancia confirma la teoría de que les especies con esperanza de vida llarga beneficiar de les tases de sobrevivencia de los adultos, ente que les aves con vida más curtia inverten más na sobrevivencia de les sos amplies niaraes.<ref name="Ghalambor">{{cita publicación |idioma=en |apellíos1=Ghalambor |nome1=Cameron K |apellíos2=Martin |nome2=Thomas Y |mes=agostu |añu=2000 |títulu=Parental investment strategies in two species of nuthatch vary with stage-specific predation risk and reproductive effort |revista=Animal Behaviour |volume=60 |pmid=10973729 |númberu=2 |páxines=263-267 |url=http://www.umt.edu/mcwru/personnel/martin/PDF%20Martin/Reprint577.pdf |doi=10.1006/anbe.2000.1472 |oclc=4922181509 |issn=0003-3472 }}</ref> El fríu puede ser un problema pa les pequeñes [[aves sedentaries]]. Delles especies d'esguiladores formen grupos onde los individuos atarraquitar unos con otros pa folgar. Por casu, el esguiladores nanos pueden formar grupos d'hasta 170 individuos; tamién pueden amenorgar la temperatura corporal y aprovechar d'esta miente la [[hipotermia]] y el [[metabolismu]] lentu como recursos pa caltener la enerxía.<ref name="ADWpygmy"/> === Alimentación === [[Ficheru:Sitta europaea wildlife 3.jpg|thumb|left|Un esguilador azul alimentar con unes granes de [[Helianthus|xirasol]] en [[Polonia]].]][[Ficheru:White Breasted Nuthatch (11168134406).jpg|thumb|Un esguilador pechiblanco sacando una grana del comederu.]] Formen parte del mesmu [[nichu ecolóxicu]] que los carpinteros: busquen alimentu dende los tueros y cañes de los árboles y tresporten la comida nos sos picos como fadría un picatueru. Sicasí, a diferencia de los picatueros y [[Certhiidae|agateador]]es, nun utilicen les sos coles pa caltener l'equilibriu, sinón que dependen de los sos fuertes pates y deos pa movese a pequeños saltos.<ref name="MatthysenLöhrl"/><ref name="Fujita2008">{{cita publicación |idioma=en |nome1=M. |apellíos1=Fujita |nome2=K. |apellíos2=Kawakami |nome3=S. |apellíos3=Moriguchi |nome4=H. |apellíos4=Higuchi |títulu=Locomotion of the Eurasian nuthatch on vertical and horizontal substrates |revista=Journal of Zoology |volume=274 |númberu=4 |páxines=357-366 |añu=2008 |doi=10.1111/j.1469-7998.2007.00395.x |oclc=437932356 |issn=0952-8369 }}</ref> El esguiladores son capaces de baxar cabeza abaxo de los tueros y colgar de les cañes. El esguiladores d'ambientes predresos —''S. neumayer'' y ''S. tephronota''— cunten con métodos similares d'esploración forestal a los de los demás esguiladores, pero alimentar nes superficies predreses y, n'ocasiones, edificios.{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=173-175}}{{harvnp|Löhrl|1988|pp=154, 168-169}} Mientres la temporada de reproducción les pareyes suelen alimentase namái dientro del so territoriu, pero fora d'esti periodu pueden xunise a los carboneros o bandaes mistes d'alimentación.<ref name="HQfamily"/><ref name="BWPintro"/><ref name="Robson">{{cita llibru |idioma=en |apellíos1=Robson |nome1=Craig |títulu=A Field Guide to the Birds of Thailand |añu=2004 |ubicación=Londres |editorial=New Holland Press |páxines=204 |isbn=1-84330-921-1|oclc=50401237}}</ref> Per otra parte, el biólogu alemán [[Hans Löhrl]] señaló que na mayoría de los casos son aves [[asocial]]es.{{harvnp|Löhrl|1988|pp=9, 58, 71, 103, 141}}{{refn|group=lower-alpha|Per otra parte, Löhrl consideró al esguilador nanu (''S. pygmaea'') como «el más social d'esguiladores».{{harvnp|Löhrl|1988|p=78}} }} La so dieta compónse principalmente d'inseutos y otros invertebraos, especialmente na temporada de cría, mientres la cual estos páxaros aliméntense casi puramente de preses vives.<ref name="ADWwbn"/> La mayoría de les especies peracaben granes pel hibiernu, cuando los invertebraos son más escasos. El esguiladores pueden encaxar nos resquiebros de los árboles los alimentos de mayor tamañu (como inseutos grandes, cascoxos, abiyotes y granes) pa cutiles colos sos fuertes picos y poder abrir.<ref name="HQfamily"/> L'esguilador cabecipardo puede usar un cachu de corteza a manera de palanca pa llevantar otres pieces del tueru y atopar comida. Puede tresportar esta ferramienta d'árbol n'árbol o utilizala pa cubrir un escondite de granes.<ref name="ADWpygmy"/> Alministren almacenes d'alimentos, principalmente de granes, nos resquiebros de los árboles, nel suelu, debaxo de piedres pequeñes o detrás de cachos de corteza. Pueden recordar estos escondederos mientres 30 díes.<ref name="HQeurasian"/><ref name="HQpigmy"/><ref name="Hardling1997">{{cita publicación |idioma=en |apellíos1=Hardling |nome1=Roger |apellíos2=Kallander |nome2=Hans |apellíos3=Nilsson |nome3=Jan-Åke |mes=febreru |añu=1997 |títulu=Memory for hoarded food: an aviary study of the European Nuthatch |revista=[[The Condor]] |volume=99 |númberu=2 |páxines=526-529 |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/condor/v099n02/p0526-p0529.pdf |doi=10.2307/1369961 |jstor=1369961 |issn=0010-5422 |oclc=4907620359 }}</ref> El esguiladores de zones predreses tamién pueden usar escondites y almacenar cascoxos nos resquiebros, por casu.<ref name="HQwrock"/><ref name="HQerock"/> Nel casu de ''S. europaea'', les aves reparaes evitaron sacar alimentu de los sos escondites en condiciones relativamente benignes, prefiriendo acutar pa dómines más adverses.<ref name="Nilsson1993">{{cita publicación |idioma=en |apellíos1=Nilsson |nome1=Jan-Åke |apellíos2=Persson |nome2=Hans Källander Owe |añu=1993 |títulu=A prudent hoarder: effects of long-term hoarding in the European nuthatch, ''Sitta europaea''. |revista=Behavioral Ecology |volume=4 |númberu=4 |páxines=369-373|doi=10.1093/beheco/4.4.369 |issn=1045-2249 |oclc=4658480987 }}</ref> Tamién se reparó que l'esguilador canadiense almacena alimentu mientres la nueche, lo que lo convertiría nel únicu esguilador con una considerable actividá [[nocturnidad|nocherniega]].{{harvnp|Löhrl|1988|p=127}} == Distribución y hábitat == === Distribución === El esguiladores tán presentes en gran parte del [[hemisferiu norte]]: [[América del Norte]] y [[América Central]] septentrional, la mayor parte d'[[Europa]] y n'Asia hasta llegar a la [[llinia de Wallace]]. La mayor diversidá atópase nes rexones montascoses d'[[Asia Central]] y [[Asia del Sur|del Sur]], onde esisten unos venti especies.<ref name="MatthysenChapter1-7"/> Hai cinco especies n'Europa y n'América del Norte hai cuatro. N'África, solo esisten dos especies con población desaxeradamente llindada: una subespecie del esguilador azul (''S. europaea hispaniensis'')<ref name="BWP1402"/> nos montes de [[Cedrus|cedros]] del [[Rif]] marroquín{{harvnp|Löhrl|1988|p=8}} y del esguilador de Kabilia (''[[Sitta ledanti|S. ledanti]]''), reinal de delles pequeñes árees de Kabilia ([[Arxelia]]).{{harvnp|Hirschfeld|Swash|Still|2013|p=72}} El xéneru ta ausente n'[[América del Sur]] y [[Oceanía]].<ref name="MatthysenChapter1-7"/><ref name="Marshall1960">{{cita llibru |idioma=en |nome=R. W. |apellíos=Stoner |añu=1960 |capítulu=The Classification of Birds. A Classification of Birds: Suborder Passeres (Oscines)|títulu=Biology and Comparative Physiology of Birds |editorial=Academic Press, Inc |volume=1 |apellíu-editor=Marshall|nome-editor=AJ|allugamientu=Nueva York|urlcapítulu=https://books.google.com/books?id=QBzgBAAAQBAJ&pg=PA85&dq=Sitta+senogalliensis&hl=es&sa=X&ei=bP_hVPW8HY3nsASoxIHoDQ&redir_esc=y#v=onepage&q=Sitta%20senogalliensis&f=false|isbn=978-148326-379-3|oclc=896841839|páxina=85}}</ref> La mayoría de les especies son sedentaries y residentes añales,<ref>{{cita llibru|urlcapítulu=https://books.google.com/books?id=RrrlYBrUIUoC&pg=PA131&dq=sittidae+trepadores&hl=es&sa=X&ei=Z9jiVLSVJe7lsATg64DYBQ&redir_esc=y#v=onepage&q=sittidae%20esguiladores&f=false|capítulu=Sittidae|títulu=Fauna ornítica del Altu Aragón Occidental|añu=1987|nome=César|apellíos=Pedrocchi Renault|allugamientu=[[Madrid]]|volume=VIII|editorial=Conseyu Cimeru d'Investigaciones Científiques|isbn=84-00-06470-4|serie=Monografíes del Institutu Pirenaicu d'Ecoloxía|oclc=17164750|páxina=131}}</ref> y l'únicu que realiza una [[migración de les aves|migración]] lo bastante notable ye l'esguilador canadiense (''S. canadensis''), qu'envierna n'América del Norte, pero abandona les partes más septentrionales de la so distribución, esto ye, delles zones de reproducción en [[Canadá]].{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=185-186}}{{harvnp|Campbell|Dawe|McTaggart-Cowan|Cooper|2007|pp=272-279}} [[vagabundeo (bioloxía)|Individuos erráticos]] d'esta especie fueron atopaos nes [[Bermudes]], [[Islandia]] y [[Inglaterra]].<ref name="HQrbn"/><ref>{{cita publicación|idioma=en|url=http://www.britishbirds.co.uk/wp-content/uploads/article_files/V88/V88_N03/V88_N03_P150_153_A038.pdf|títulu=Red-breasted Nuthatch in Norfolk: new to Britain and Ireland|nome=Jean|apellíos=Aley|nome2=Roy|apellíos2=Aley|páxines=150-153|revista=[[British Birds]]|númberu=3|volume=88|mes=marzu|ubicación=Londres|editorial=MacMillan Jounals|añu=1995|issn=0007-0335|fechaaccesu=11 d'abril de 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150411222422/http://www.britishbirds.co.uk/wp-content/uploads/article_files/V88/V88_N03/V88_N03_P150_153_A038.pdf|archivedate=2015-04-11}}</ref> Haise documentado tamién que delles subespecies de ''S. europaea'' en Siberia percuerren la franxa de [[taiga|bosque boreal]] euroasiático hasta [[Finlandia]] y Suecia; Löhrl supón qu'esta migración interna deber a la [[superpoblación]].{{harvnp|Löhrl|1988|p=8}} [[Ficheru:Sitta localisation.svg|thumb|center|upright=3|Mapa ilustrativu de la bayura de los esguiladores, d'alcuerdu a Matthysen (1998):<ref name="MatthysenChapter1-8"/> {{lleenda|#FFDC7C|Una especie.}} {{lleenda|#e6B945|Dos o tres especies.}} {{lleenda|#e1501C|Cuatro especies o más.}}|alt=Mapa de Eurasia y América del Norte qu'amuesen la distribución descrita nel testu anterior.]] [[Ficheru:Sitta arctica & europaea localization 3.png|thumb|center|upright=2.5|Les zones de reproducción de ''S. europaea'' estender pol hemisferiu norte, a lo llargo de les zones templaes de Eurasia, dende les [[islles britániques]] (sacante [[Irlanda]]) hasta [[Xapón]].{{harvnp|Rede'kin|Konovalova|2006|p=242}} {| align=enter |+ '''Subespecies del esguilador azul n'Asia:''' | {{lleenda|#69D961|''S. arctica''.}} {{lleenda|#F64944|''S. y. europaea''.}} | {{lleenda|#FF8172|''S. y. asiatica''.}} {{lleenda|#e46BAA|''S. y. albifrons''.}} | {{lleenda|#F1B08F|''S. y. amurensis''.}} {{lleenda|#FBA4A2|''S. y. amurensis'', enantes «''S. y. hondoensis''».}} |} ]] === Hábitat === {{imaxe múltiple|posición_tabla=right|direición=horizontal|anchu_total=550|anchu1=221|alto1=170|anchu2=270|alto2=180|semeya1=Sitta neumayer, Taurus Mts, Turkey 12.jpg|testu1=''[[Sitta neumayer|S. neumayer]]'' ye una de les dos especies d'esguiladores qu'habiten ambientes predresos.|semeya2=Aspen on mountainside (3972201944).jpg|testu2=Los montes abiertos de [[pinu ponderosa]] son l'hábitat predilectu pal [[Sitta pygmaea|trepador nanu]].}} De normal la mayoría de los esguiladores son forestales y habiten montes templaos de monte, pero dos especies —l'esguilador rupestre occidental (''S. neumayer'') y l'esguilador rupestre oriental (''S. tephronota'')— afixéronse a hábitats predresos de les rexones más grebes de Eurasia:<ref name="MatthysenChapter1-3-4"/>{{harvnp|Löhrl|1988|pp=154, 168-169}} pasen l'iviernu en zones montiegues, pero añeren en fasteres o cantiles predresos.{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=173-175}}<ref name="BWP1404"/><ref name="BWP1406"/> Les distintes especies d'esguiladores tienen preferencies ecolóxiques distintes con al respective de los tipos de monte. Por casu, el trepador corsu (''S. whiteheadi'') ta fuertemente acomuñáu con montes de pinu corsu ([[Pinus nigra#Taxonomía|''Pinus nigra'' var. ''corsicana'']]),<ref name="BWP1399"/> mientres l'esguilador azul (''S. europaea'') habita en tou tipu de [[monte caducifoliu|montes caducifolios]] o [[monte mistu|mistos]] y añera en montes de [[conífera|coníferes]] na parte más septentrional de la so área de distribución.<ref name="BWP1402"/> En delles partes d'Asia, onde munches especies coesisten na mesma zona xeográfica, invariablemente esiste una separación altitudinal de les especies según el so hábitat óptimo.<ref name="Menon2008">{{cita publicación |idioma=en |apellíos1=Menon |nome1=Shaily |nome2=Safar-Ul |apellíos2=Islam |nome3=Jorge |apellíos3=Soberón |nome4=A Townsend |apellíos4=Peterson |añu=2008 |títulu=Preliminary analysis of the ecology and geography of the Asian nuthatches (Aves: Sittidae) |revista=The Wilson Journal of Ornithology |volume=120 |númberu=4 |páxines=692-699 |doi=10.1676/07-136.1 |issn=1559-4491 |oclc=4632013989}}</ref><ref name="Ripley1959">{{cita publicación |idioma=en |apellíos1=Ripley |nome1=S. Dillon |añu=1959 |títulu=Character displacement in Indian nuthatches (''Sitta'') |revista=Postía |volume=42 |páxines=1-11 |url=http://archive.org/stream/postía150peab#page/n411/mode/2up}}</ref><ref name="Hanski1998"/> Les especies atópense especialmente en [[clima templáu|climes templaos]]. Les especies más septentrionales viven n'altitúes cercanes al [[nivel del mar]] ente que los más al sur busquen altitúes con temperatures más fresques. Por casu, ''S. europaea'' y ''S. canadensis'' viven n'altitúes baxes nel norte de la so área de distribución, pero añeren en zones montascoses escontra'l sur. L'esguilador azul del norte d'Europa añera al nivel del mar cuando la temperatura ta ente 16 y 27&nbsp;°C nel mes de xunetu, pero n'altitúes d'ente 1750 y 1850 [[metru|m]] en [[Marruecos]].<ref name="BWP1402"/> L'esguilador piquirrojo (''[[Sitta frontalis|S. frontalis]]'') ye la única especie de la familia qu'habita en montes tropicales d'altitúes baxes.<ref name="HQvfn"/>{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=193-194}} == Taxonomía y sistemática == === Historia taxonómica === [[Ficheru:Familie Ténuirostres ou Leptoramphes.jpg|135px|thumb|Detalle de la obsoleta familia Tenuirostres (o Leptoramphes) nos paseriformes, onde los esguiladores fueron clasificaos pola forma del picu.<ref name="Duméril1806"/>]] El xéneru ''Sitta'' foi descritu en 1758 pol naturalista suecu [[Carlos Linneo]] nel so ''[[Systema naturae]]''.{{refn|group=lower-alpha|Tanto na décima como na decimotercer edición, Linneo fai mención de los detalles del esguilador azul: {{cita|'''55. SITTA'''<br /><br /> ''Rostrum'' subcultrato-conicum, rectum, porrectum: integerrimum, mandibula superiore obtusiuscula.<br />''Lingua'' llaceru-emarginata. :europæa. 1. S. rectricibus nigris: lateralibus quatuor infra apicem albis. ''Fn. fvec.'' 182.<br /> [...] |col2='''60. SITTA'''<br /><br />''Rostrum'' fulubatum, teretiusculum, rectum, porrectum, integerrimum: mandibula superiore paulo longiore: apice compresso.<br />''Lingua'' emarginato-llacera.<br />''Naves'' vibrissis tectae.<br />''Pedes'' ambulatorii. :europæa. 1. S. rectricibus nigris: lateralibus quatuor infra apicem albis. ''Fn. fvec.'' 104. * ''Penn. brit. t. H. I. K.''<br /> [...]|{{harvnb|Linnæus|1758|pp=115}}; {{harvnb|Linnæus|1767-1770|pp=177-178}} }}}} Linneo solo describió una especie, l'esguilador azul,<ref name="MatthysenChapter1-4"/> y asitiar en «Picae», como fixera colos loros, picatueros, martines pescadores y colibríes, ente otros. El nome del xéneru deriva del [[griegu antiguu]] σίττη (''sittē''),<ref name="Farieta2001">{{cita llibru|urlcapítulu=https://books.google.com/books?id=c7sGntGaaUIC&pg=PA139&dq=trepadores+sitta&hl=es&sa=X&ei=iwLiVI3wLujgsATj64GgBw&ved=0CB0Q6AEwAA#v=onepage&q=trepadores%20sitta&f=false|capítulu=Letra ''S''.|títulu=Diccionariu de los nomes de les aves de Colombia: orixe y usu|editorial=Sociedá d'Ornitoloxía d'Antioquia y la Universidá El Monte|isbn=978-958-99201-1-4|oclc=816325246|nome=Alejandro|apellíos=Farieta|allugamientu=[[Medellín (Colombia)|]]|añu=2001|páxina=139}}</ref> una pallabra que s'atopa na ''[[Historia de los animales]]'' d'[[Aristóteles]],{{refn|group=lower-alpha|Nel capítulu segundu del novenu llibru, cítase: {{cita|{{lang|el|Πολεμεῖ δὲ καὶ ἀετὸς καὶ ἐρωδιός· γαμψώνυχος γὰρ ὢν ὁ ἀετὸς ἐπιτίθεται, ὁ δ´ ἀποθνήσκει ἀμυνόμενος. Καὶ αἰσάλων δ´ αἰγυπιῷ πολέμιος, καὶ κρὲξ ἐλεῷ καὶ κοττύφῳ καὶ χλωρίωνι, ὃν ἔνιοι μυθολογοῦσι γενέσθαι ἐκ πυρκαϊᾶς· καὶ γὰρ αὐτοὺς βλάπτει καὶ τὰ τέκνα αὐτῶν. Καὶ '''σίττη''' καὶ τροχίλος ἀετῷ πολέμια· ἡ γὰρ '''σίττη''' καταγνύει τὰ ᾠὰ τοῦ ἀετοῦ, ὁ δ´ ἀετὸς καὶ διὰ τοῦτο καὶ διὰ τὸ ὠμοφάγος εἶναι πολέμιός ἐστι πᾶσιν.}}|col2= El [[águila]] fai-y la guerra a la [[Ardea|garza]]; atacar coles sos garres; y la garza muerre na llucha. L'[[Falco columbarius|esmerejón]] fai-y la guerra a la etiqueta|Nun ta claro a cuál páxaru referíase, nin el crex tampoco; probablemente sía una ave zancuda (por tal motivu déxase'l términu orixinal). Vease cap. XVI § 7|''aegype''}}; el ''[[Crex crex|crex]]'' facer al [[Picus viridis|pito real]], al [[Turdus merula|mierlu]] y al [[Carduelis chloris|verderón]], que delles persones, demasiáu {{etiqueta|Ye una crítica que l'autor fai contra la creencia popular|amigues de les fábules}}, faen nacer de les cenices d'una etiqueta|En francés, « bûcher » significa tanto foguera como empollamiento, lo que fai que al traducilo al español el xuegu de pallabres pierda un pocu'l sentíu|foguera}}. El ''crex'' escorrer a toos, según a les sos críes. La etiqueta|El traductor tuvo que reproducir el nome griegu, que la ornitoloxía d'esi momentu usaba pa designar a los carboneros (Zoologie descriptive de M. Claus, p. 996, trad. francesa)|'''''sittē'''''}} y la etiqueta|Vease § 5|[[Trochilinae|picaflor]]}} fáen-yos la guerra a l'águila, pos la '''''sittē''''' ruempe los güevos; pa vengase, y tamién como carnívoru, {{etiqueta|Esto nun ye propiu de l'águila; toles grandes rapazos son incluyíes ende|l'águila fai-y la guerra a tolos páxaros}}. |{{harvnb|Saint-Hilaire|1883|p=138: cap. II §§ 10-14}} }} Tamién nel capítulu decimosestu del mesmu llibru dedica un espaciu pa describilo: {{cita|Ἡ δὲ κρὲξ τὸ μὲν ἦθος μάχιμος, τὴν δὲ διάνοιαν εὐμήχανος πρὸς τὸν βίον, ἄλλως δὲ κακόποτμος ὄρνις. Ἡ δὲ καλουμένη '''σίττη''' τὸ μὲν ἦθος μάχιμος, τὴν δὲ διάνοιαν εὔθικτος καὶ εὐθήμων καὶ εὐβίοτος, καὶ λέγεται φαρμάκεια εἶναι διὰ τὸ πολύιδρις εἶναι· πολύγονος δὲ καὶ εὔτεκνος, καὶ ζῇ ὑλογοποῦσα.|col2=El ''crex'' ye un peleador natural; ye bien intelixente en tou lo respecta a lo que come; pero la so vida ye otra manera abondo miserable. El páxaru que se llama '''''sittē''''' tamién tien una naturaleza guerrera; pero déxase prindar fácilmente, adomar, y puede alimentase ensin problema. Ye llamada {{etiqueta|Esta ye la traducción lliteral de la pallabra griega; pero'l traductor supón que tol párrafu nun foi escritu por Aristóteles|la farmacéutica}}, yá que tien munches conocencies. Pon munchos güevos, fai crecer con cuidu a les sos críes, y vive de lo qu'atopa {{etiqueta|Polo que sería una especie de picatueru (Picinae)|picotiando los árboles}}. |{{harvnb|Saint-Hilaire|1883|p=187: cap. XVI §§ 21-25}} }} }} y correspuende a un berru de llamáu de pastores griegos, «¡Psitta!», p'axuntar los sos fataos,<ref name="Eaglemoss12"/><ref name="Chambers">{{cita llibru | idioma = en | apellíu-editor = Brookes| nome-editor = Ian | títulu = The Chambers Dictionary | edición = Novena | añu =2006 | editorial = Chambers | allugamientu = [[Edimburgu]] | isbn = 0-550-10185-3 |páxina = 1417 }}</ref> y seique, deriváu del cantar del esguilador azul (''S. europaea'') o más probablemente del esguilador rupestre occidental (''S. neumayer'').<ref>{{cita llibru|idioma=en|apellíos=Thompson|nome=D'Arcy Wentworth|añu=1895|urlcapítulu=http://archive.org/stream/glossaryofgreekb00thomrich#page/154/mode/1up|capítulu=ΣΙʹΤΤΗ|títulu=A glossary of Greek birds|editorial=Clarendon Press|allugamientu=Oxford|páxines=154-155|doi=10.5962/bhl.title.12332|oclc=811922438}}</ref> Atendiendo a les distintes publicaciones sobre la so clasificación, el xéneru asitiar en grupos distintos dientro de los paseriformes. Estes clasificaciones basábense esencialmente na forma del picu. Asina, por casu, [[André Marie Constant Duméril]] asitió a los esguiladores na familia Tenuirostres,<ref name="Duméril1806">{{cita llibru |idioma=fr |nome1=André Marie Constant |apellíos=Duméril |añu=1806 |títulu=Zoologie analytique, ou, Méthode naturelle de classification des animaux : rendue plus facile a l'aide de tableaux synoptiques |capítulu=Notes sur le Nᵘ 29 |allugamientu=París |editorial=Allais |urlcapítulu=http://archive.org/stream/zoologieanalytiq00dumr#page/46/mode/2up |url=http://archive.org/details/zoologieanalytiq00dumr |doi=10.5962/bhl.title.44835 |oclc=8276631 |páxines=46-47}}</ref> y, más tarde, [[Georges Cuvier]] ente los conirostres.<ref>{{cita llibru |idioma=fr |nome=Georges |apellíos=Cuvier |añu=1817 |títulu=Le règne animal distribué d'après son organisation |capítulu=Passeraux |volume=1 |allugamientu=París |urlcapítulu=http://archive.org/stream/lergneanimaldi181701cuvi#page/396/mode/2up |url=http://archive.org/details/lergneanimaldi181701cuvi |editorial=Déterville |oclc=3677167 |doi=10.5962/bhl.title.41460 |páxines=377, 396}}</ref> La familia Sittidae foi descrita como tal por [[René Primevère Lesson]] en 1828.<ref name="Cracraft2004"/> En 1950, Charles Vaurie identificó dos subfamilies: Sittinae —qu'arrexunta a los esguiladores— y Tichodromadinae —namái conformáu pol treparriscos (''[[Tichodroma muraria]]'')—. Ello ye que Vaurie consideró esta última especie como Entemedia ente esguiladores y agateadores, pero la testura del so plumaxe, la forma y los motivos de la so cola son más cercanos a les sitas.<ref name="Vaurie1950">{{cita publicación |idioma=en |apellíos1=Vaurie |nome1=Charles |mes=payares |añu=1950 |títulu=Notes on some Asiatic nuthatches and creepers |revista=American Museum Novitates |allugamientu=Nueva York |editorial=American Museum of Natural History |númberu=1472 |páxines=1-39 |url=http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/4241/1/N1472.pdf|oclc=31839660}}</ref> Sicasí, el treparriscos pasó a una familia separada, [[Tichodromadidae]].<ref>{{cita llibru|urlcapítulu=https://books.google.com/books?id=kZqJAAAAQBAJ&lpg=PR9&dq=&hl=es&pg=PA638#v=onepage&q=Wallcreeper%20Tichodroma%20muraria&f=false|capítulu=Wallcreeper|títulu=A Dictionary of Birds|apellíos=Campbell|nome=Bruce|apellíos2=Lack|nome2=Elizabeth|idioma=en|isbn=0-85661-039-9|serie=Poyser Monographs|editorial=A&nbsp;&&nbsp;C Black Publishers Ltd|ubicación=Londres|añu=1985|oclc=60057176|páxines=638-639}}</ref><ref name="Checklist" />{{refn|group=lower-alpha|Les razones fueron les diferencies anatómiques ente los dos xéneros.<ref name="Vaurie1957"/>{{harvnp|Moreno Mañas|1986|p=79-80}} }} Otros grupos d'aves con semeyances morfolóxiques fueron allugaes dalgún tiempu en Sittidae, pero en 1951 [[Ernst Mayr]] y Dean Amadon calificaron a la familia de «vertideru», por arrexuntar aves con traces superficiales a los esguiladores ensin afinidaes filoxenétiques clares.<ref name="MayrAmadon1951"/> Estos grupos inclúin, amás del treparriscos y les sitelas (''Daphoenositta'', [[Neosittidae]]) d'[[Australasia]], al vanga trepador (''[[Hypositta corallirostris]]'') de la familia de les [[Vangidae|vanga]]s,{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=201-203}} [[Climacteridae]] de Australasia, [[Rhabdornis]] filipinos de la familia [[Sturnidae]]<ref name="MatthysenChapter1-5"/> o dos especies del xéneru ''[[Salpornis]]'' (que de normal son asitiaes en [[Certhiidae]]) n'África y la India.<ref name="MayrAmadon1951">{{cita publicación |idioma=en |nome1=Ernst |apellíos1=Mayr |nome2=Dean |apellíos2=Amadon |títulu=A classification of recent birds |revista=American Museum Novitates |allugamientu=[[Nueva York]] |editorial=[[American Museum of Natural History]] |númberu=1496 |mes=abril |añu=1951 |páxines=1-42 |url=http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/handle/2246/3994//v2/dspace/ingest/pdfSource/nov/N1496.pdf?sequence=1 |oclc=31841587 }}</ref> Toos estos grupos sufrieron una [[evolución converxente]] nel mesmu [[nichu ecolóxicu]],<ref name="HQfamily"/> pero nun tán direutamente rellacionaos colos esguiladores; que yá fueron retiraos de la familia Sittidae: solo'l xéneru ''Sitta'' ye'l más predominante,<ref name="COI"/> anque Salpornis ye incluyíu dacuando.<ref name="jboyd"/> En virtú de les semeyances morfolóxiques, el nome común «esguilador» tamién s'otorgó a aves ensin rellacionar: esi ye'l casu de ''[[Hypositta corallirostris]]'' (llamáu «vanga trepador») y el chipe trepador (''[[Mniotilta varia]]''), un [[Parulidae|parúlido]]. {{caxa de cita|alliniación=center|anchu=90%|[[Ficheru:René Primevère Lesson (crop).png|80px|center]]<center><big>Descripción de Lesson (1828):</big>{{refn|group=lower-alpha|Nel llibru fai comparanza de dellos sistemes pa clasificar a les aves. Por casu, nel métodu del [[Bernard de Lacépède|conde de Lacépède]] describir al xéneru ''Sitta'' asina: {{cita|'''45. Sittelle, ''sitta''.''' Le bec allongé; la langue dentelée, courte et cornée à l'extrémité; la queue composée de pennes très roides.|col2='''45. Sittelle, ''sitta''.''' Picu delgáu; llingua dentada, curtia y doblada a la fin; cola compuesta de plumes bien tirantes.|{{harvnb|Lesson|1828|p=26}} }}}}</center> {{Columnes}} '''VI<sup>y</sup> Famille. {{versalita|Les Sittées}}.'''<br />Bec de forme variable, gros; pointu, conique, constamment droit ou légèrement renflé; troits doigts devant et un derrière; le doigt externe soudé à sa base à celui de milieu.<br />Les oiseaux de cette famille sont ordinairement placés à côte des grimpereaux, parce qu'ils en ont les habitudes, c'est-à-dire que la plupart vivent dans les arbres en grimpant sur les rameaux, et cherchant sous les écorces les larves; les œufs d'insectes qui y sont déposés. Cette famille toutefois est composée de genres hétérogènes, qui se lient avec les grimpereaux de la tribu des ténuirostres.<br />Les grimpars de Levaill ont besoin de révision, et appartiennet à plusieurs genres des {{versalita|Sittées}}.<br /><br />'''CXXXIX<sup>y</sup> Genre. {{versalita|Sittelle}}, ''sitta'', {{etiqueta|Abreviatura de Carlos Linneo|L.}}'''<br />Bec droit, médiocre, prismatique, pointu, déprimé, tranchant, cunéiforme à la pointe; narines arrondies, recouvertes par des poils dirigés en avant; pouce très long, muni d'un ongle long et recourbé; douze rectrices, troisième et quatrième rémixes les plus longues.<br />Les sittelles grimpent sur les arbres à la manière des pics, sans toutefois que leur queue les aide dans ce mouvement. les oiseaux de ce genre vivent d'insectes et de larves qu'ils saisissent sous les écorces, et sont répandus dans l'Ancien et le Nouveau-Pulgue.<br />[...] {{Nueva columna}} '''VI Familia. {{versalita|Les sitas}}.'''<br />Picu gordu y de forma variable; agudu, cónicu, de consistencia recta o llixeramente arrondáu; deos estrechos delantre y detrás; el deu esterior xuníu na so base al mediu.<br />De normal, les aves d'esta familia asitiar xunto a los agateadores, porque tienen los mesmos vezos, esto ye, que la mayoría vive esguilando poles cañes de los árboles, y buscando bárabos so la corteza y los güevos que los inseutos depositen. Sicasí, esta familia componer de xéneros heteroxéneos, que se rellacionen colos agateadores na tribu de los tenuirostres.<br />Los ferrerinos de Levaill precisen revisión, porque pertenecen a dellos xéneros de {{versalita|sitas}}.<br /><br />'''CXXXIX Xéneru. {{versalita|Trepador}}, ''sitta'', L.'''<br />Picu d'ángulu rectu, tamañu medianu, prismáticu, agudu, ablayáu, con punta en forma de cuña; ñariz arrondada, cubierta con pelo na parte cimera; pulgares llargos, con uñes curvadas y enllargaes; doce plumes, la tercera y cuarta pluma de vuelu son más llargues. El esguiladores xuben a los árboles como los picatueros, pero la so cola ayúda-yos nesti movimientu. Les aves d'esti xéneru alimentar d'inseutos y bárabos vivos so la corteza, y que son comunes nel Antiguu y Nuevu Mundu.<br />[...] {{Final columnes}} |{{harvnb|Lesson|1828|pp=360-367}}|colorfondo=#F5F5F5}} {| class="infobox" style="margin:7px" !style="border-bottom:1px solid; background:#FFE4B5;" text-align="center;"| Posible filoxenia de Certhioidea<ref name="jboyd"/> |- |{{cladu|style=width:18em; |label1=Certhioidea |1={{cladu |style=width:1.8em; |label1= |1={{cladu|style=width:1.8em; |label1= |1=[[Tichodromidae]] (treparriscos) |label2= |2='''Sittidae''' (esguiladores) }} |label2= |2={{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1=[[Certhiidae]] (agateadores)|label2=|2={{cladu|label1=|1=[[Polioptilidae]] (tacuaritas y soterillos)|label2=|2=[[Troglodytidae]] (saltaparedes)}} }} }} }} |} Dende hai enforma tiempu, los taxonomistas tuvieron problemes pa definir l'estatus de la familia,{{harvnp|Löhrl|1988|p=199}} una y bones el esguiladores y el treparriscos asitiáronse cerca de los agateadores (Certhiidae) y los carboneros (Paridae) nes clasificaciones.{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=168-169}} Autores como [[James L. Peters|Peters]] (1967), [[Karel Voous|Voous]] (1977) y [[Ernst Mayr|Mayr]] y [[Dean Amadon|Amadon]] (1951) sofitaron la tesis de Sittidae-Paridae.{{harvnp|Löhrl|1988|p=199}} En 1957, l'ornitólogu francoamericanu [[Charles Vaurie]] llegó al puntu d'arrexuntar a los esguiladores y carboneros, col treparriscos, dientro de la mesma familia,<ref name="Vaurie1957">{{cita publicación|idioma=en|url=http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/handle/2246/3596/N1854.pdf;jsessionid=1488A400A76B8D254A1F475A9643CEC4?sequence=1|serie=Systematic Notes on Palearctic Birds|volume=29|númberu=1854|día=29|mes=payares|añu=1957|títulu=The Subfamilies Tichodromadinae and Sittinae|nome=Charles|apellíos=Vaurie|revista=American Museum Novitates|editorial=American Museum of Natural History Library|allugamientu=Nueva York|issn=0003-0082|oclc=897564537}}</ref> o como una subfamilia (llamada «Sittinae») dientro de Paridae (nuna publicación de 1959).{{harvnp|Löhrl|1988|p=199}} A diferencia de los anteriores, [[Hans Edmund Wolters|Wolters]], nel so ''Die Vogelarten der Erde: Eine systematische Liste mit Verbreitungsangaben sowie deutschen und englischen Namen'' (1975-1982), dixebró a los esguiladores de los carboneros y munches otres families rellacionaes con estos dos y refutó cualesquier otra rellación ente ellos; sicasí, camudó la so postura en ''Die Vögel Europas im System der Vögel: eine Übersicht'' (1983), al averar un pocu a dambes families.{{harvnp|Löhrl|1988|p=199}} En 1990, [[Charles Sibley]] y [[Jon Ahlquist]] averaron el esguiladores a los agateadores [[taxonomía de Sibley-Ahlquist|na so clasificación]], pero consideraron la diverxencia de los carboneros muncho primero.<ref name="SibleyAhlquist1990">{{cita llibru |idioma=en |nome1=Charles Gald |apellíos1=Sibley |nome2=Jon Edward |apellíos2=Ahlquist |añu=1990 |títulu=Phylogeny and Classification of Birds: a study in molecular evolution |editorial=[[Yale University Press]] |allugamientu=[[New Haven (Connecticut)|New Haven]]|isbn=978-0-300-04085-2|oclc=21441035}}</ref> Los estudios [[etoloxía|etolóxicu]]s de dambes families fueron infructuosos, según los resultaos de la observación de la capacidá d'esguilar y buscar alimentu na corteza de los árboles.{{harvnp|Löhrl|1988|p=200}} En 2006, investigadores suecos sacaron el esguiladores y allegaos de la superfamilia Sylvioidea.<ref name="Alström2006">{{cita publicación |idioma=en |apellíos1=Alström |nome1=P. |apellíos2=Ericson |nome2=P. G. |apellíos3=Olsson |nome3=O. |apellíos4=Sundberg |nome4=P. |mes=febreru |añu=2006 |títulu=Phylogeny and classification of the avian superfamily Sylvioidea |revista=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=38 |númberu=2 |páxines=381-397 |url=http://www.nrm.se/download/18.4y1d3ca810c24ddc70380001143/Alstr%C3%B6m+et+al+Sylvioidea+MPEV+2006.pdf |doi=10.1016/j.ympev.2005.05.015 |oclc=4663270431 |issn=1055-7903 }}</ref> El esguiladores clasifíquense agora nes superfamilies Certhioidea —como definieron Cracraft ''et al.'' en 2004 sobre la base d'indicadores nucleares y [[xenoma mitocondrial|mitocondrial]]es—<ref name="Cracraft2004">{{cita llibru |idioma=en |apellíos1=Cracraft |nome1=J. |nome2=F. K. |apellíos2=Barker|nome3=M. J. |apellíos3=Braun|nome4=J. |apellíos4=Harshman|nome5=G. J. |apellíos5=Dyke|nome6=J. |apellíos6=Feinstein|nome7=S. |apellíos7=Stanley|nome8=A. |apellíos8=Cibois|nome9=P. |apellíos9=Schikler|nome10=P. |apellíos10=Beresford|nome11=J. |apellíos11=Garcia-Moreno|nome12=M. D. |apellíos12=Sorenson|nome13=T. |apellíos13=Yuri|nome14=D. P. |apellíos14=Mindell |añu=2004 |capítulu=Phylogenetic relationships among modern birds (Neornithes): towards an avian tree of life |nome-editor=J|apellíu-editor= Cracraft|nome-editor2= M|apellíu-editor2=Donoghue |títulu=Assembling the Tree of Life |editorial=Oxford University Press |allugamientu=Nueva York|isbn=0-19-517234-5|oclc=61342697|urlcapítulu=http://www.tc.umn.edu/~barke042/pdfs/Cracraft.et.al04.pdf|páxines=468-489}}</ref> o Muscicapoidea —por autores que nun reconocen la teoría de Certhioidea—.<ref name="jboyd"/> Les rellaciones ente los grupos dientro de la superfamilia Certhioidea siguen siendo bastante imprecises, como la posición exacta de ''[[Certhia]]'' na superfamilia<ref name="Treplin2008">{{cita publicación |idioma=en |apellíos1=Treplin |nome1=S. |nome2=R. |apellíos2=Siegert |nome3=C. |apellíos3=Bleidorn |nome4=H. S. |apellíos4=Thompson |nome5=R. |apellíos5=Fotso |nome6=R. |apellíos6=Tiedemann |mes=xunu |añu=2008 |títulu=Molecular phylogeny of songbirds (Aves: Passeriformes) and the relative utility of common nuclear marker loci |revista=Cladistics |ubicación=Londres |editorial=Willi Hennig Society |volume=24 |númberu=3 |páxines=328-349 |doi=10.1111/j.1096-0031.2007.00178.x |issn=0748-3007 |oclc=5156394289 }}</ref> o de que Salpornis, que polo xeneral clasificar en Certhiidae, podría ser más cercanu a los esguiladores.<ref name="Johansson2008">{{cita publicación |idioma=en |apellíos1=Johansson |nome1=Ulf S. |nome2=Jon |apellíos2=Fjeldså |nome3=Rauri C. K. |apellíos3=Bowie |mes=setiembre |añu=2008 |títulu=Phylogenetic relationships within Passerida (Aves: Passeriformes): A review and a new molecular phylogeny based on three nuclear intron markers |revista=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=48 |númberu=2 |páxines=858-876 |url=http://www.nrm.se/download/18.7d9d550411abf68c801800015111 |issn=1055-7903 |oclc=4663278452 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230122152205/https://www.nrm.se/download/18.7d9d550411abf68c801800015111 |archivedate=2023-01-22 |fechaaccesu=2018-02-24 }}</ref> === Clasificación === ==== Especies actuales ==== [[Ficheru:Velvet-fronted Nuthatch (Sitta frontalis) - Flickr - Lip Kee (1).jpg|left|thumb|Según recién estudios, ''S. frontalis'' podría, xunto con ''S. solangiae'' y ''S. oenochlamys'', emplazarse nun xéneru separáu.]] La llende ente cada especie ye malo de definir. L'esguilador canadiense (''S. canadensis''), el trepador corsu (''S. whiteheadi'') y l'esguilador chinu (''[[Sitta villosa|S. villosa]]'') tienen árees de distribución separaes per miles de quilómetros, pero les sos preferencies ecolóxiques, morfoloxíes y cantares son similares.<ref name="HQlimits"/> N'ocasiones son consideraos como una sola especie y un estudiu del [[ubiquinol-citocromo-c reductasa|citocromo-''b'']] indica una cercanía filoxenética;<ref name="Pasquet1998"/> esti grupu tamién forma una [[superespecie]] col esguilador de Krüper (''[[Sitta krueperi|S. krueperi]]'') y l'esguilador de Kabilia (''[[Sitta ledanti|S. ledanti]]''). Sicasí, pol bien de la estabilidá taxonómica, toos caltienen el so estatus como especie completa separada.<ref name="ThibaultSeguinNorris2000Taxinomie"/> De la mesma manera, l'esguilador azul (''S. europaea''), l'esguilador siberianu (''[[Sitta arctica|S. arctica]]''), l'esguilador de les Naga (''[[Sitta nagaensis|S. nagaensis]]''), l'esguilador de Caxmir (''[[Sitta cashmirensis|S. cashmirensis]]''), l'esguilador indiu (''[[Sitta castanea|S. castanea]]''), l'esguilador ventricastaño (''[[Sitta cinnamoventris|S. cinnamoventris]]'') y l'esguilador indochinu (''[[Sitta neglecta|S. neglecta]]'') tamién formen una superespecie que les sos especies componentes sustitúyense xeográficamente ente sigo al traviés de Eurasia.<ref name="HQeurasian"/> Magar estos siete especies son reconocíes por autoridaes como'l [[Congresu Ornitolóxicu Internacional]],<ref name="COI"/> non siempres fueron aceptaes. ''S. cinnamoventris'' y ''S. neglecta'', de la mesma, fueron asitiaos como una subespecie del esguilador indiu «verdaderu» (''S. castanea'').<ref name="Rasmussen"/>{{refn|group=lower-alpha|name=Castaneoventris|Les especies presentes nel [[Indostán]] tienen ciertes semeyances qu'enzanquen la so diferenciación. Por casu, nes clasificaciones del xéneru publicaes nel [[sieglu XIX|sieglu {{versalita|xix}}]], ''S. castaneoventris'' <small>(Franklin, 1831)</small> yera considerada una especie independiente ({{harvnb|Jerdon|1862|p=386}}; {{harvnb|Hellmayr|1903|pp=183-184}}; {{harvnb|Stuart Baker|Oates|Blanford|1922|pp=123-127}}); dichu estatus perder en posteriores revisiones y catalogáu como sinónimu de la subespecie tipu de ''S. castanea'' <small>Lesson, 1830</small> ({{harvnb|Greenway Jr.|Mayr|Moreau|Rand|1967|pp=132-133|testu=Mayr, 1931}}).}} Nel casu de ''S. europaea'', l'esguilador siberianu —consideráu una vegada como una subespecie septentrional—{{harvnp|Dementev|Gladkov|1970|pp=861-862}} agora ye tratáu como especie separada dende 2006.<ref name="Zink">{{cita publicación |idioma=en |apellíos1=Zink |nome1=Robert M. |apellíos2=Drovetski |nome2=Sergei V. |apellíos3=Rohwer |nome3=Sievert |mes=agostu |añu=2006 |títulu=Selective neutrality of mitochondrial ND2 sequences, phylogeography and species limits in ''Sitta europaea''. |revista=Molecular Phylogenetics and Evolution |ubicación=Orlando |editorial=Academic Press |volume=40 |pmid=16716603 |númberu=3 |páxines=679-686 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090304212408/http://www.cbs.umn.edu/eeb/faculty/ZinkRobert/Selective%20neutrality.pdf |fechaarchivu=4 de marzu de 2009 |url=http://www.cbs.umn.edu/eeb/faculty/ZinkRobert/Selective%20neutrality.pdf |doi=10.1016/j.ympev.2005.11.002 |issn=1055-7903 |oclc=4663272004 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090304212408/http://www.cbs.umn.edu/eeb/faculty/ZinkRobert/Selective%20neutrality.pdf |archivedate=2009-03-04 |fechaaccesu=2018-02-24 }}</ref>{{harvnp|Rede'kin|Konovalova|2006|pp=248-249}}{{refn|group=lower-alpha|name=Siberianu}} Amás, el grupu de subespecies «''caesia''» habita gran parte d'Europa hasta [[Oriente Mediu]],<ref name="Meyer1810" /> ya inclusive se considera como un grupu «''europaea''» separáu (dende [[Escandinavia]] hasta [[Rusia]]) con una gran zona híbrida dende'l [[mar Bálticu|Bálticu]] hasta'l [[mar Negru]].<ref name="Hybrids">{{cita llibru |idioma=en |nome1=Eugene M. |apellíos1=McCarthy |títulu=Handbook of Avian Hybrids of the World |capítulu=Nuthatches - Familiy Sittidae |allugamientu=Oxford |editorial=Oxford University Press |mes=xineru |añu= 2006 |oclc=71810621 |isbn=978-0-19-518323-8 |url=http://www.spinus.info/Images/books/AH743697479746.pdf|páxines=246-247}}</ref> Tampoco les rellaciones con otros grupos d'especies tán bien definíes: en 2006, l'ornitólogu Edward C. Dickinson propunxo una revisión de los esguiladores asiáticos biforcaos del xéneru ''Sitta''. Suxirió asitiar determinaos esguiladores del sur d'Asia con picu mariellu —l'esguilador piquirrojo (''S. frontalis''), l'esguilador piquigualdo (''[[Sitta solangiae|S. solangiae]]'') y l'esguilador filipín (''[[Sitta oenochlamys|S. oenochlamys]]'')— nun solu xéneru, crear un tercer xéneru pal esguilador azur (''[[Sitta azurea|S. azurea]]'') y, posiblemente, un cuartu pal esguilador formosu (''[[Sitta formosa|S. formosa]]'').<ref name="Dickinson">{{cita publicación |idioma=en |apellíos1=Dickinson |nome1=Edward C |añu=2006 |títulu=Systematic notes on Asian birds. 62. A preliminary review of the Sittidae |revista=Zoologische Verhandelingen |editorial=Rijksmuseum van Natuurlijke Historie |allugamientu = [[Leiden]] |volume=80-85 |páxines=225-240 |url=http://www.repository.naturalis.nl/document/41857 |oclc=2448284 |issn=0024-1652 }}</ref>{{harvnp|Sterling|Hurley|Minh|2006|pp=188-190}} En 2012, un equipu d'Estaos Xuníos demostró que l'esguilador pechiblanco (''S carolinensis''), que de la mesma cunta con siete subespecies, en realidá ta compuestu por siquier cuatro llinies ensin [[fluxu xenético]] ente ellos, estremables pola so morfoloxía y cantar, y, poro, podría contener munches especies ensin clasificar.<ref name="Walström2012">{{cita publicación |idioma=en |nome1=V. Woody |apellíos1=Walström |nome2=John |apellíos2=Klicka |nome3=Garth M. |apellíos3=Spellman |títulu=Speciation in the White-breasted Nuthatch (''Sitta carolinensis''): a multilocus perspective |revista=Molecular Ecology |volume=21 |númberu=4 |ubicación=Londres |editorial=Blackwell Science |páxines=907–920 |mes=febreru |añu=2012 |doi=10.1111/j.1365-294X.2011.05384.x |oclc=776240667 |issn=0962-1083}}</ref> De la mesma qu'hai especies con estáu fluctuante, ''Sitta przewalskii'' tamién ye consideráu una subespecie con distribución bien disyuntiva del esguilador cariblanco (''S. leucopsis'').{{refn|group=lower-alpha|Cuando foi traducíu al [[idioma inglés|inglés]] del [[idioma rusu|rusu]] en 1899, n'esaminando una muestra en 1884 o 1885, Berezovski describió l'ave como «bien cercanu a ''Sitta leucopsis'' y les sos diferencies, al paecer, yeren pequeñes y tienen casi la mesma tonalidá de les partes inferiores con un fuerte color acoloratáu.».<ref>{{cita publicación |idioma=en |nome=Henry Eeles |apellíos=Dresser |nome2=Edward Delmar |apellíos2=Morgan |mes=abril |añu=1899|revista=Ibis|editorial=[[British Ornithologists' Union]]|volume=41|númberu=2 |ubicación=Londres|títulu=On new species of birds obtained in Kan-el so by M. Berezovsky|páxines=270-276|doi=10.1111/j.1474-919X.1899.tb05554.x|url=https://biodiversitylibrary.org/page/9035795|oclc=642496953}}</ref>{{harvnp|Hellmayr|1903|p=186}} }} Ye interesante qu'un participante holandés d'una espedición [[entomoloxía|entomolóxica]] de 2006 reparara un par d'esguiladores nel [[Montes d'Altái|Altái]], cerca del puntu divisoriu ente China, [[Kazakstán]], [[Mongolia]] y Rusia, nun monte puru d'[[Larix|alarces]] (''Larix'' sp.). El machu tenía'l píleo de color negru, pero la fema escarecía d'él y dambos teníen una llinia ocular escura cubierta por una llista superciliar blanca. La especie más cercana xeográficamente que pudiera afaese a esta descripción ye l'esguilador chinu, que ta lloñe de la so distribución conocida, anque l'envés ye más pardu que los exemplares reparaos. Esti reporte podría indicar una distribución muncho más amplia de la especie china, o l'ave podría ser una especie ensin describir rellacionada con ''S. whiteheadi'' y ''S. villosa''. Ello ye que los autores recuerden que les dos especies de la más recién descripción de les aves del [[Paleárticu]] occidental yeren trepadores (corsu y de Kabilia).<ref name="Smit2007">{{cita publicación |idioma=en |nome1=John T. |apellíos1=Smit |nome2=Theo |apellíos2=Zeegers |nome3=Esther |apellíos3=van den Heuvel |nome4=Bas |apellíos4=Roels |añu=2007 |títulu=Unidentified nuthatch in Siberian Altay in July 2006 |revista=Dutch Birding |volume=29 |númberu=3 |url=http://www.dutchbirding.nl/journal.php?show_summary=true&journalid=210&contentid=6}}</ref>{{harvnp|Blondel|Aronson|1999|p=50}} Acordies cola versión 6.4 del Congresu Ornitolóxicu Internacional<ref name="COI"/> y l'ornitólogu británicu Alan P. Peterson,<ref name="Peterson"/> el xéneru tien 28 especies que figuren na siguiente tabla por orde sistemáticu (columna per columna): {| {{tablaguapa}} |- ! scope="col" | Ilustración ! scope="col" | [[Nome binomial]]<br /><small>Autor</small> ! scope="col" | [[Nome común]]<br />normalizáu ([[Sociedá Española d'Ornitoloxía|SEO]])<ref name="SEO" /> ! scope="col" | Númberu de<br />subespecies ! scope="col" | Descripción ! scope="col" | Distribución<ref name="COI"/> |- | [[Ficheru:Sitta europaea caesia png.png|110px|Dibuxu con fines ilustrativos.]] | ''[[Sitta europaea]]''<br /><small>[[Carl von Linné|Linnaeus]], 1758</small>{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=175-176}} | Esguilador azul | 21 <small>([[Sitta europaea#Subespecies|detalle]])</small> | 14{{esd}}cm de llargor, llista ocular negra, partes cimeros de color gris azuláu, partes inferiores ablancazaes y/o acolorataes, dependiendo de la subespecie.{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=175-176}} | [[Eurasia]] templada. 10 millones d'exemplares<ref name="HQeurasian" /> (solo n'España envaloráronse {{formatnum|1070000}} especímenes<ref>{{cita web|url=https://www.seo.org/wp-content/uploads/2012/06/19avescomunes.pdf|títulu=Les aves comunes reproductores n'España: Población en 2004-2006|nome=Luis María|apellíos=Carrascal de la Ponte|nome2=David|apellíos2=Palomino Nantón|ubicación=Madrid|editorial=SEO/BirdLife|serie=Siguimientu d'aves|número=19|añu=2008|páxina=123|isbn=978-8-493-64413-0|oclc=733652354}}</ref>). |- | [[Ficheru:Sitta yunnanensis png.png|110px|Dibuxu con fines ilustrativos.]] | ''[[Sitta yunnanensis]]''<br /><small>[[William Robert Ogilvie-Grant|Ogilvie-Grant]], 1900</small>{{harvnp|Hellmayr|1903|p=180}} | Esguilador de Yunán | ''non'' | 12{{esd}}cm de llargor, partes cimeros abuxaes y partes inferiores ablancazaes.<ref>{{harvnb|Harrap|1996|pp=143-144}}, capítulu «Yunnan Nuthatch»</ref> | [[Endemismu|Reinal]] del suroeste de [[China]]{{harvnp|Dementev|Gladkov|1970|p=943}} |- | [[Ficheru:Sitta arctica png.png|110px|Dibuxu con fines ilustrativos.]] | ''[[Sitta arctica]]''<br /><small>[[Serguéi Aleksándrovich Buturlín|Buturlín]], 1907</small><ref name="Buturlin1907">{{cita publicación |idioma=de |apellíos=Buturlín |nome=Serguéi Aleksándrovich |enllaceautor=Serguéi Buturlín |editor=Ant Reichenow |mes=mayu |añu=1907 |capítulu=Neue Ost-Asiatische Formen |títulu=Ornithologische Monatsberichte |volume=15 |urlcapítulu=http://archive.org/stream/ornithologisc151907berl#page/78/mode/2up |url=http://www.archive.org/details/ornithologisc151907berl |editorial=R. Friedländer und Sohn |allugamientu=[[Berlín]] |oclc=1761529 |issn=0375-0221 |páxines=78-80}}</ref> | Esguilador siberianu{{refn|group=lower-alpha|name=Siberianu|Denominación provisional; nun foi nomáu pola [[Sociedá Española d'Ornitoloxía]], porque'l taxón ta consideráu como una subespecie de ''Sitta'' [''europaea'' o ''arctica''] (''[[sensu lato]]'') por dellos autores.<ref>{{cita web|url=https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=ES&avibaseid=B6B17Y4A9D1F0331|títulu=Siberian Nuthatch (''Sitta arctica'') Buturlín, 1907|fechaaccesu= 9 de febreru de 2015|obra=avibase}}</ref><ref name="Checklist">{{cita web|apellíu=Clements|nome=J. F.|enllaceautor=James Franklin Clements|nome2=T. S.|apellíos2=Schulenberg|nome3=M. J.|apellíos3=Iliff|nome4=D.|apellíos4=Roberson|nome5=T. A.|apellíos5=Fredericks|nome6=B. L.|apellíos6=Sullivan|nome7=C. L.|apellíos7=Wood|añu=2014|títulu=The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.9|url=http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/|obra=The Cornell Lab of Ornithology|editorial=[[Universidá Cornell]]|allugamientu=[[Ithaca (Nueva York)|Ithaca]]|fechaaccesu=11 de marzu de 2015}}</ref> }} | ''non'' | 15{{esd}}cm de llargor, picu llargu y delgáu, llinia despintar negra, partes cimeros de color azul a gris, partes inferiores de color blancu puru, garra allargaes.<ref name="Buturlin1907" /> | Nordeste de [[Siberia]]{{harvnp|Dementev|Gladkov|1970|pp=861-862}} |- | [[Ficheru:Sitta canadensis svg.svg|110px|Dibuxu con fines ilustrativos.]] | ''[[Sitta canadensis]]''{{refn|group=upper-alpha|Los taxones euroasiáticos ''S. whiteheadi'', ''S. krueperi'', ''S. villosa'' y ''S. yunnanensis'' fueron clasificaos en distintes publicaciones como subespecie de ''S. canadensis''.}}<br /><small>[[Carl von Linné|Linnaeus]], 1766</small>{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=185-186}}{{harvnp|Campbell|Dawe|McTaggart-Cowan|Cooper|2007|pp=272-279}} | Esguilador canadiense | ''non'' | 11{{esd}}cm de llargor, partes cimeros azulaes a grises, coles partes inferiores acoloratada, cara blanca con una llinia ocular negra, gargüelu ablancazáu, picu gris rectu y un píleo negru.<ref name="HQrbn" /> | Estendida por toa [[América del Norte]].<ref name="Peterson1973" /><ref>{{cita web|url=http://animals.nationalgeographic.com/animals/birding/red-breasted-nuthatch/|títulu=Red-Breasted Nuthatch ''Sitta canadensis''.|editorial=[[National Geographic Society]]|allugamientu={{esd|Washington D. C.}}|fechaaccesu=21 de febreru de 2015|idioma=en}}</ref><ref name="Chih">{{cita web|url=http://www.scielo.org.mx/scielo.php?pid=S1870-74592012000200006&script=sci_arttext|títulu=Nuevos avistamientos de la sita canadiense (''Sitta canadensis'') nel norte del estáu de Chihuahua, Méxicu|nome=Israel|apellíu=Moreno-Contreras|nome2=Martha Cristina|apellíos2=Arteaga Lluna|nome3=Eduardo|apellíos3=Escudero González|allugamientu={{esd|[[Méxicu, D. F.]]}}|editorial=Sociedá pal Estudiu y Caltenimientu de les Aves en Méxicu, A.C|revista=Huitzil|volume=13|númberu=2|fecha=avientu de 2012|páxines=137-140|issn=1870-7459|oclc=5728373663|fechaaccesu=6 d'abril de 2015}}</ref> 18 millones d'exemplares<ref name="HQrbn" /> |- | [[Ficheru:SittaNagaensis.png|110px|Dibuxu con fines ilustrativos.]] | ''[[Sitta nagaensis]]''{{refn|group=upper-alpha|name=S.europaea|N'ocasiones, clasificáu como subespecie de ''S. europaea''.}}<br /><small>[[Henry Haversham Godwin-Austen|Godwin-Austen]], 1874</small><ref>{{cita publicación |idioma=en |nome1=Henry Haversham |apellíos1=Godwin-Austen |títulu=Descriptions of Ten new Birds from the Nágá Hills and Munipúr Valley, N.Y. Frontier of Bengal |revista=Proceedings of the Zoological Society of London |serie=Miscellanea ornithologica |mes=xineru |añu=1874 |volume=42 |númberu=1 |páxines=43-48 |url=http://archive.org/stream/proceedingsofgen74zool#page/44/mode/2up |oclc=5156444132 |issn=0370-2774}}</ref>{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=180-181}} | Esguilador de les Naga | 3 | 12.5 a 14{{esd}}cm de llargor, partes cimeros con tonos grises macios, partes inferiores principalmente ablancazaes, llista ocular escura.<ref>{{harvnb|Harrap|1996|pp=114-117}}, capítulu «Chestnut-vented Nuthatch»</ref> | Dende'l [[Tíbet]] hasta'l centru-sur de [[Vietnam]]{{harvnp|Stuart Baker|Oates|Blanford|1922|p=127}} |- | [[Ficheru:Sitta villosa png.png|110px|Dibuxu con fines ilustrativos.]] | ''[[Sitta villosa]]''<br /><small>[[Jules Verreaux|J. Verreaux]], 1865</small>{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=184-185}} | Esguilador chinu | 3 | 11.5{{esd}}cm de llargor, partes cimeros abuxaes y partes inferiores de color rosado.<ref>{{harvnb|Harrap|1996|pp=140-142}}, capítulu «Chinese Nuthatch»</ref> | Este d'[[Asia]] (China, sureste de Siberia y [[Corea]]){{harvnp|Dementev|Gladkov|1970|p=862}} |- | [[Ficheru:Sitta cashmirensis.png|110px|Dibuxu con fines ilustrativos.]] | ''[[Sitta cashmirensis]]''{{refn|group=upper-alpha|N'ocasiones, clasificáu como subespecie de ''S. europaea'' y ''S. castanea''.}}<br /><small>[[William Edwin Brooks|W. Y. Brooks]], 1871</small>{{harvnp|Salvin|et al.|1872|p=417|testu=''The Ibis'', 1872}} | Esguilador de Caxmir | ''non'' | 14{{esd}}cm de llargor, partes cimeros principalmente abuxaes, partes inferiores acolorataes con gargüelu y mentón más pálidos.<ref>{{harvnb|Harrap|1996|pp=117-119}}, capítulu «Kashmir Nuthatch»</ref> | Centro-sur [[rexón indomalaya|indomalayo]] (dende l'este d'[[Afganistán]] hasta l'oeste de [[Nepal]]){{harvnp|Stuart Baker|Oates|Blanford|1922|p=128}} |- | [[Ficheru:Sitta leucopsis.png|110px|Dibuxu con fines ilustrativos.]] | ''[[Sitta leucopsis]]''<br /><small>[[John Gould|Gould]], 1850</small>{{harvnp|Hellmayr|1903|p=186}}{{harvnp|Salvin|et al.|1872|p=20|testu=''The Ibis'', 1872}} | Esguilador cariblanco | ''non'' | 13{{esd}}cm de llargor, mexelles ablancazaes, cazu, gargüelu y partes inferiores principalmente de color gris escuru.<ref>{{harvnb|Harrap|1996|pp=148-150}}, capítulu «White-cheeked Nuthatch»</ref> | Reinal del oeste del [[Himalaya]]{{harvnp|Stuart Baker|Oates|Blanford|1922|pp=130-131}} |- | [[Ficheru:SittaCastanea.png|110px|Dibuxu con fines ilustrativos.]] | ''[[Sitta castanea]]''<br /><small>[[René Primevère Lesson|Lesson]], 1830</small><ref name="Rasmussen"/> | Esguilador indiu | 2 | 13{{esd}}cm de llargor.<ref name="Rasmussen"/><ref name="HQchestnut-bellied" /> | Norte y centru de la [[India]]<ref>{{cita llibru|url=http://www.archive.org/details/BookOfIndianBirds|títulu=The Book of Indian Birds|añu=1941|nome=Sálim|apellíos=Ali|enllaceautor=Sálim Ali|isbn=0-19-563732-1|allugamientu=[[Bombay]]|editorial=Bombay Natural History Society|idioma=en|oclc=7336034|volume=1|serie=Indian Natural History|páxines=11-12}}</ref> |- | [[Ficheru:Sitta przewalskii.png|110px|Dibuxu con fines ilustrativos.]] | ''[[Sitta przewalskii]]''{{refn|group=upper-alpha|Taxón apocayá dixebráu de ''S. leucopsis''.<ref>{{cita publicación|idioma=en|títulu=Phylogeny, biodiversity, and species limits of passerine birds in the Sinón-Himalayan region—a critical review|nome=Johen|apellíos=Martens|nome2=Dieter Thomas|apellíos2=Tietze|nome3=Martin|apellíos3=Päckert|revista=Ornithological Monographs|volume=70|númberu=1|páxines=64-94|mes=febreru|añu=2012|doi=10.1525/om.2011.70.1.64|url=http://www.aoucospubs.org/doi/abs/10.1525/om.2011.70.1.64|oclc=5791592472|issn=0078-6594|archiveurl=https://archive.today/20140314222429/http://www.aoucospubs.org/doi/abs/10.1525/om.2011.70.1.64|archivedate=2014-03-14|fechaaccesu=2018-02-24}}</ref>}}<br /><small>[[Maksymilian Berezowski|Berezowski]] y [[Valentin Bianchi|Bianchi]], 1891</small>{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=186-187}} | Esguilador de Przewalski | ''non'' | 13{{esd}}cm de llargor, mexelles, cazu, gargüelu y partes inferiores balquecinas, partes cimeros mayoritariamente de color gris escuru.<ref name="Rasmussen"/> | Sureste del Tíbet, centro-oeste de China |- | [[Ficheru:Sitta cinnamoventris.png|110px|Dibuxu con fines ilustrativos.]] | ''[[Sitta cinnamoventris]]''<br /><small>[[Edward Blyth|Blyth]], 1842</small>{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=182-183}} | Esguilador ventricastaño | 4 | 13{{esd}}cm de llargor, los colores pueden variar ente les subespecies.<ref name="Rasmussen"/><ref name="HQchestnut-bellied">{{harvnb|Harrap|1996|pp=119-123}}, capítulu «Chestnut-bellied Nuthatch»</ref> | Dende'l norte de [[Paquistán]] hasta'l norte del [[Sureste Asiáticu]] (oeste de [[Yunnan|Yunán]] y [[Tailandia]]){{harvnp|Stuart Baker|Oates|Blanford|1922|pp=125-126}} |- | [[Ficheru:Sitta carolinensis png.png|110px|Dibuxu con fines ilustrativos.]] | ''[[Sitta carolinensis]]''<br /><small>[[John Latham|Latham]], 1790</small>{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=187-189}}{{harvnp|Campbell|Dawe|McTaggart-Cowan|Cooper|2007|pp=280-285}} | Esguilador pechiblanco | 7 | 13 a 14{{esd}}cm de llargor, la parte qu'arrodia al güeyu ye dafechu blanca y les partes inferiores son ablancazaes tamién, les partes cimeres son mayormente de color azul a gris pálidu.<ref name="HQwhite-browed" /><ref>{{cita llibru|apellíos1=Bull|nome1=John|apellíos2=Farrand Jr.|nome2=John|títulu=The Audubon Society Field Guide to North American Birds, Eastern Region|editorial=Alfred A. Knopf, Inc|añu=1977|páxines=646-647|capítulu=White-breasted Nuthatch|oclc=612155910|isbn=978-0-394-41410-2|idioma=en}}</ref><br />[[:Image:Sitta carolinensis CT.ogv|<small>Faiga clic pa ver video]]</small> | América del Norte, dende'l sur del [[Canadá]] hasta'l norte de [[Méxicu]]<ref name="Peterson1973" /><ref>{{cita web|url=http://animals.nationalgeographic.com/animals/birding/white-breasted-nuthatch/|títulu=White-Breasted Nuthatch ''Sitta carolensis''.|editorial=National Geographic Society|ubicación=Washington D. C.|fechaaccesu=21 de febreru de 2015|idioma=en}}</ref><ref name="Chih" /> |- | [[Ficheru:Sitta neglecta.png|110px|Dibuxu con fines ilustrativos.]] | ''[[Sitta neglecta]]''<br /><small>[[Arthur Hai Tweeddale|Walden]], 1870</small>{{harvnp|Hellmayr|1903|p=181}} | Esguilador indochinu | ''non'' | 13{{esd}}cm de llargor.<ref name="Rasmussen">{{cita llibru |idioma=en |apellíos1=Rasmussen |nome1=Pamela C. |enllaceautor=Pamela C. Rasmussen |nome2=John C. |apellíos2=Anderton |títulu=Birds of South Asia: The Ripley Guide |añu=2005 |editorial=Lynx Edicions y l'[[Institutu Smithsonianu]] |ubicación=Barcelona |isbn=84-87334-67-9 |oclc=60359701 |páxina=536}}</ref><ref name="HQchestnut-bellied" /> | Dende [[Birmania]] hasta'l sur de Vietnam{{harvnp|Stuart Baker|Oates|Blanford|1922|pp=126-127}} |- | [[Ficheru:Sitta neumayer png.png|110px|Dibuxu con fines ilustrativos.]] | ''[[Sitta neumayer]]''<br /><small>[[Karl Michahelles|Michahelles]], 1830</small>{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=173-174}} | Esguilador rupestre occidental | 3 | 13.5{{esd}}cm de llargor. gargüelu y partes inferiores ablancazaes que se oscurencen al llegar al banduyu pálidu. El tonu gris de les partes cimeres y el contraste de la llinia ocular varien ente les tres subespecies.<ref name="HQwrock" /> | Sureste d'[[Europa]] y oeste d'Asia ([[Turquía]], [[Israel]], [[Irán]] ya [[Iraq]]).{{harvnp|Stuart Baker|Oates|Blanford|1922|pp=129-130}} 130&nbsp;000 pareyes<ref name="HQwrock" /> |- | [[Ficheru:Sitta himalayensis.png|110px|Dibuxu con fines ilustrativos.]] | ''[[Sitta himalayensis]]''{{refn|group=upper-alpha|name=S.europaea|}}<br /><small>[[William Jardine (naturalista)|Jardine]] y [[Prideaux John Selby|Selby]], 1835</small>{{harvnp|Salvin|et al.|1872|p=20|testu=''The Ibis'', 1872}} | Esguilador del Himalaya | ''non'' | 12{{esd}}cm de llargor, picu más pequeñu que'l de ''S. cashmirensis'', partes inferiores ablondes-anaranxaes con ensin tonos brillosos ablondos nes coberteras so la cola, coberteras cimeres ablancazaes de la cola que la faen malo de reparar nel campu.<ref>{{harvnb|Harrap|1996|pp=123-125}}, capítulu «White-tailed Nuthatch»</ref> | Dende l'Himalaya hasta'l noroeste de Vietnam{{harvnp|Stuart Baker|Oates|Blanford|1922|pp=122-123}} |- | [[Ficheru:Sitta tephronota.png|110px|Dibuxu con fines ilustrativos.]] | ''[[Sitta tephronota]]''<br /><small>[[Richard Bowdler Sharpe|Sharpe]], 1872</small>{{harvnp|Hellmayr|1903|p=175}} | Esguilador rupestre oriental | 4 | 16 a 18{{esd}}cm de llargor, partes cimeros abuxaes y partes inferiores ablancazaes, ancas arrosaes.<ref name="HQerock" /> | Norte d'Iraq y oeste d'Irán, xusto al este d'[[Asia Central]].{{harvnp|Stuart Baker|Oates|Blanford|1922|pp=129-130}} 43&nbsp;000 a 100&nbsp;000 pareyes n'Europa<ref name="HQerock" /> |- | [[Ficheru:SittaVictoriae.png|110px|Dibuxu con fines ilustrativos.]] | ''[[Sitta victoriae]]''{{refn|group=upper-alpha|N'ocasiones, clasificáu como subespecie de ''S. himalayensis''.}}<br /><small>[[George Rippon|Rippon]], 1904</small> | Esguilador birmanu | ''non'' | 11.5{{esd}}cm de llargor, partes cimeros abuxaes y partes inferiores mayoritariamente ablancazaes.<ref name="HQwhite-browed">{{harvnb|Harrap|1996|pp=125-126}}, capítulu «White-browed Nuthatch»</ref> | Reinal del oeste de Myanmar{{harvnp|Stuart Baker|Oates|Blanford|1922|p=123}}{{harvnp|Hirschfeld|Swash|Still|2013|p=146}} |- | [[Ficheru:Sitta frontalis.png|110px|Dibuxu con fines ilustrativos.]] | ''[[Sitta frontalis]]''<br /><small>[[William Swainson|Swainson]], 1820</small>{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=193-194}} | Esguilador piquirrojo | 5 | 12.5{{esd}}cm de llargor, mejilla color lavanda con tonos violáceos-azulaos enriba, partes inferiores de color beige y gargüelu ablancazáu, picu acoloratáu, mancha negra na frente.<ref name="HQvfn" /> | Dende la India y [[Sri Lanka]] hasta [[Indonesia]] y [[Filipines]] nel Sureste Asiáticu{{harvnp|Stuart Baker|Oates|Blanford|1922|p=132}} |- | [[Ficheru:Sitta pygmaea.png|110px|Dibuxu con fines ilustrativos.]] | ''[[Sitta pygmaea]]''<br /><small>[[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]], 1839</small>{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=190-191}}{{harvnp|Campbell|Dawe|McTaggart-Cowan|Cooper|2007|pp=286-291}} | Esguilador nanu | 6 | 10{{esd}}cm de llargor, píleo gris, partes cimeros de color azul a gris, partes inferiores ablancazaes, mancha ablancazada na nuca.<ref name="HQpigmy" /> | Del suroeste de Canadá hasta l'oeste de Méxicu<ref name="Peterson1973">{{cita llibru|idioma=en|títulu=A Field Guide to Mexican Birds: Mexico, Guatemala, Belize and El Salvador|capítulu=Nuthatches: Sittidae|añu=1973|urlcapítulu=https://books.google.com/books?id=LLU8tgLU1uMC&pg=PA168&dq=sittidae+nuthatch+mexico&hl=es-419&sa=X&ei=QN3iVLnzC7aOsQTiyoLADQ&ved=0CDwQ6AEwBA#v=onepage&q=sittidae%20nuthatch%20mexico&f=false|páxines=168-169|nome=Roger Tory |apellíos=Peterson|enllaceautor=Roger Tory Peterson|nome2=Edward L|apellíos2=Chalif|isbn=0-395-97514-X|editorial=Houghton Mifflin Harcourt|volume=20|serie=Peterson Field Guides|allugamientu=[[Boston]]|oclc=605822}}</ref><ref name="Chih" /> |- | [[Ficheru:SittaSolangiae.png|110px|Dibuxu con fines ilustrativos.]] | ''[[Sitta solangiae]]''{{refn|group=upper-alpha|Una probablemen subespecie de ''S. oenochlamys''.}}<br /><small>([[Jean Théodore Delacour|Delacour]] y [[Pierre Jabouille|Jabouille]], 1930)</small> | Esguilador piquigualdo | 3 | 12.5 a 13.5{{esd}}cm de llargor, partes inferiores blanques, partes cimeros azulaes, picu mariellu.<ref>{{harvnb|Harrap|1996|pp=164-165}}, capítulu «Yellow-billed Nuthatch»</ref> | Vietnam, [[Laos]], sureste de China{{harvnp|Sterling|Hurley|Minh|2006|pp=182, 188-190, 383}} |- | [[Ficheru:Sitta pusilla.png|110px|Dibuxu con fines ilustrativos.]] | ''[[Sitta pusilla]]''{{refn|group=upper-alpha|N'ocasiones, clasificáu como subespecie de ''S. pygmaea''.}}<br /><small>[[John Latham|Latham]], 1790</small>{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=189-190}} | Esguilador cabecipardo | 2 | 10.5{{esd}}cm de llargor, píleo marrón con una estrecha llinia ocular negra, mentón, banduyu y mexelles ablancazaes co tonos [[ante (color)|ante]], ales de color gris azuláu, pequeña mancha blanca na base del pescuezu.<ref name="HQbhn" /> | Sureste de los [[Estaos Xuníos]] y [[Gran Bahama]]. 1.5 millones d'exemplares.<ref name="HQbhn" /> |- | [[Ficheru:SittaOenochlamys.png|110px|Dibuxu con fines ilustrativos.]] | ''[[Sitta oenochlamys]]''{{refn|group=upper-alpha|De cutiu ye clasificáu como subespecie de ''S. pygmaea'', pero probablemente sía subespecie de ''S. solangiae''.}}<br /><small>([[Richard Bowdler Sharpe|Sharpe]], 1877)</small>{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=194-195}} | Esguilador filipín | 6 | 12.5{{esd}}cm de llargor, partes inferiores arrosaes, picu mariellu, partes cimeros azulaes.<ref>{{harvnb|Harrap|1996|pp=165-168}}, capítulu «Sulphur-billed Nuthatch»</ref> | Reinal de les Filipines |- | [[Ficheru:Sitta whiteheadi png.png|110px|Dibuxu con fines ilustrativos.]] | ''[[Sitta whiteheadi]]''<br /><small>[[Richard Bowdler Sharpe|Sharpe]], 1884</small>{{harvnp|Hellmayr|1903|p=184}} | Trepador corsu | ''non'' | 12{{esd}}cm de llargor, partes cimeros de color azul a gris y partes inferiores bufes. El machu tien un píleo y llinia ocular negros separaos por una llista superciliar blanca; la fema tien un píleo y llinia ocular buxos.<ref name="HQcor">{{harvnb|Harrap|1996|pp=133-135}}, capítulu «Corsican Nuthatch»</ref> | Reinal de [[Córcega]].{{harvnp|Blondel|Aronson|1999|pp=47, 50}}{{harvnp|Saunders|et al.|1885|pp=28-31|testu=''The Ibis'', 1885}} 3000 a 9000 pareyes<ref name="HQcor" /> |- | [[Ficheru:Sitta azurea expectata png.png|110px|Dibuxu con fines ilustrativos.]] | ''[[Sitta azurea]]''<br /><small>[[René Primevère Lesson|Lesson]], 1830</small>{{harvnp|Hellmayr|1903|p=192}}{{harvnp|Salvin|et al.|1872|p=21|testu=''The Ibis'', 1872}} | Esguilador azur | 3 | 13.5{{esd}}cm de llargor, partes cimeros abuxaes y partes inferiores ablancazaes.<ref>{{harvnb|Harrap|1996|pp=168-169}}, capítulu «Blue Nuthatch»</ref><br />[[:Image:Blue Nuthatch.ogg|<small>Faiga clic pa ver video]]</small> | [[Malasia]], [[Sumatra]] y [[Java (isla)|Java]] |- | [[Ficheru:Sitta ledanti png.png|110px|Dibuxu con fines ilustrativos.]] | ''[[Sitta ledanti]]''<br /><small>[[Jacques Vielliard|Vielliard]], 1976</small>{{refn|group=lower-alpha|name=ledanti}} | Trepador de Kabilia | ''non'' | 13.5{{esd}}cm de llargor, partes cimeros de color azul a gris y partes inferiores bufes. El machu tien un píleo y llista ocular negros separaos por una llista superciliar blanca; la fema tien un píleo y llinia ocular buxos.<ref name="HQalg">{{harvnb|Harrap|1996|pp=135-138}}, capítulu «Algerian Nuthatch»</ref> | Reinal de dellos macizos de la Pequeña Cabilia ([[Arxelia]]).{{harvnp|Hirschfeld|Swash|Still|2013|p=72}}{{harvnp|Blondel|Aronson|1999|pp=47, 50}} Menos de 1000 pareyes<ref name="HQalg" /> |- | [[Ficheru:SittaMagna.png|110px|Dibuxu con fines ilustrativos.]] | ''[[Sitta magna]]''<br /><small>[[Robert George Wardlaw Ramsay|R. G. W. Ramsay]], 1876</small>{{harvnp|Hellmayr|1903|p=180}} | Esguilador xigante | 2 | 19.5{{esd}}cm de llargor, partes cimeros abuxaes y partes inferiores ablancazaes.<ref name="HQgiant" /> | Dende'l centru-sur de China hasta'l noroeste de Tailandia{{harvnp|Stuart Baker|Oates|Blanford|1922|pp=128-129}} |- | [[Ficheru:SittaKrueperi.png|110px|Dibuxu con fines ilustrativos.]] | ''[[Sitta krueperi]]''{{refn|group=upper-alpha|Enantes clasificáu como subespecie de ''S. canadensis'' y ''S. villosa''.}}<br /><small>[[August von Pelzeln|Pelzeln]], 1863</small>{{harvnp|Salvin|et al.|1872|p=451|testu=''The Ibis'', 1872}} | Esguilador de Krüper | ''non'' | 11.5 a 12.5{{esd}}cm de llargor, partes inferiores ablancazaes con un gargüelu acoloratáu, partes cimeros mayoritariamente de color gris.<ref name="HQKrüper" /> | Dende l'este de [[Grecia]] hasta Turquía.{{harvnp|Blondel|Aronson|1999|pp=47, 50}} 80&nbsp;000 a 170&nbsp;000 pareyes<ref name="HQKrüper" /> |- | [[Ficheru:Sitta formosa png.png|110px|Dibuxu con fines ilustrativos.]] | ''[[Sitta formosa]]''<br /><small>[[Edward Blyth|Blyth]], 1843</small>{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=191-192}}{{harvnp|Salvin|et al.|1872|p=21|testu=''The Ibis'', 1872}} | Esguilador formosu | ''non'' | 16.5{{esd}}cm de llargor, predominantemente negru con franxes blanques, llombu cimeru, ancas y costazos de color azul brillante, partes inferiores anaranxaes ensin rellumu y cara pálida.<ref>{{harvnb|Harrap|1996|pp=172-173}}, capítulu «Beautiful Nuthatch»</ref> | Dende l'Himalaya hasta'l noroeste de Vietnam{{harvnp|Stuart Baker|Oates|Blanford|1922|p=131-132}} |} ;Notes {{llistaref|group=upper-alpha}} ==== Híbridos reparaos ==== [[Ficheru:Sitta caesia 1810.jpg|thumb|110px|Dibuxu qu'acompaña a la descripción orixinal de ''Sitta caesia'' <small>Wolf,&nbsp;1810</small>.<ref name="Meyer1810">{{cita llibru |idioma=de |nome1=Bernhard |apellíos1=Meyer |nome2=Johann |apellíos2=Wolf |títulu=Taschenbuch der deutschen Vögelkunde, oder, Kurze Beschreibung aller Vögel Deutschlands |capítulu=Dreizehnte Gattung |añu=1810 |volume=1 |páxines=128-129 |oclc=19348278 |urlcapítulu=http://archive.org/stream/taschenbuchderde131meye#page/n185/mode/2up}}</ref>]] Munches especies pueden hibridase cuando les sos distribuciones entren en contautu. N'orde alfabéticu, reparáronse los siguientes híbridos na naturaleza:<ref name="Hybrids"/> * [[Sitta europaea|''Sitta'' (''europaea'') ''caesia'']] × ''[[Sitta europaea]] europaea'', onde ''Sitta'' (''europaea'') ''caesia'' ye consideráu como una especie independiente, ye un híbridu común na naturaleza (dende'l mar Bálticu hasta'l mar Negru);<ref name="Voisin2002" />{{harvnp|Saunders|et al.|1885|p=243|testu=''The Ibis'', 1885}}{{harvnp|Hellmayr|1903|p=176}} * ''[[Sitta cashmirensis]]'' × ''[[Sitta castanea]]'', híbridu reparáu en cautiverio por dos especies separaes altitudinalmente; * ''Sitta cashmirensis'' × [[Sitta europaea|''Sitta'' (''europaea'') ''sinensis'']],{{harvnp|Salvin|et al.|1872|p=465|testu=''The Ibis'', 1872}} híbridu reparáu en cautiverio por dos especies con distribuciones asolapaes; * ''[[Sitta castanea]]'' × ''Sitta'' (''europaea'') ''sinensis'', híbridu reparáu en cautiverio por dos especies con distribuciones asolapaes; * ''[[Sitta europaea]] europaea'' × ''Sitta'' (''europaea'') ''sinensis'', onde ''Sitta'' (''europaea'') ''sinensis'' foi consideráu como una especie independiente,{{harvnp|Hellmayr|1903|p=179}}<ref name="Voisin2002" />{{harvnp|Salvin|et al.|1872|p=465|testu=''The Ibis'', 1872}} híbridu común na naturaleza (nordeste de China) y que correspuende posiblemente a la subespecie ''Sitta europaea amurensis''; y, * ''[[Sitta nagaensis]]'' × ''Sitta'' (''europaea'') ''sinensis'', supuestu híbridu, pero probablemente común (sur de China) y que correspuende posiblemente a la subespecie ''Sitta nagaensis montium''.<ref name="Voisin2002">{{cita publicación |idioma=en |apellíos1=Voisin |nome1=C. |apellíos2=Voisin |nome2=J-F. |apellíos3= Causey |nome3= D. |apellíos4=Dickinson |nome4=Edward C. |añu=2002 |títulu=Systematic notes on Asian birds. 29. On the types of ''Sitta sinensis'' J. Verreaux, 1871 and ''Sitta montium'' La Touche, 1899 |revista=Zoologische Verhandelingen |editorial=Rijksmuseum van Natuurlijke Historie |allugamientu = Leiden |volume=340 |páxines=191-196 |url=http://www.repository.naturalis.nl/document/46727 |oclc=2448284 |issn=0024-1652 |isbn=90-73239-84-2 }}</ref><ref>{{cita llibru|urlcapítulu=https://books.google.com/books?id=LxPiBQAAQBAJ&pg=PA378&dq=Sitta+nagaensis+montium&hl=es&sa=X&ei=iUXiVJy-C8H7sASDsYCYAw&redir_esc=y#v=onepage&q=Sitta%20nagaensis%20montium&f=false|capítulu=Familie: Sittidae (Kleiber)|títulu=Alle Vögel der Welt: Die komplette Checkliste aller Arten und Unterarten|idioma=de|editorial=Books on Demand GmbH|allugamientu=[[Norderstedt]]|edición=Segunda|isbn=978-373-47440-7-5|oclc=899546806|añu=2014|editor=fotolulu|páxina=378}}</ref>{{harvnp|Hellmayr|1903|p=179}} ==== Especies fósiles ==== [[Ficheru:Sitta senogalliensis.jpg|thumb|Fósil descritu so la denominación de «''[[Sitta senogalliensis]]''».]] En 1852, [[Paul Gervais]] describió un fósil del [[Eocenu]] cimeru en [[Montmartre]], sol nome de «''[[Palaegithalus cuvieri|Sitta? cuvieri]]''» ensin tar seguru de la composición del xéneru, pero al atopar el picu y les pates indicó que se paecíen a les de los esguiladores.<ref>{{cita llibru |idioma=fr |apellíos1=Gervais |nome1=Paul |añu=1848-1852 |títulu=Zoologie et Paléontologie françaises (Animaux vertébrés), ou Nouvelles recherches sur les animaux vivants et fossiles de la France |allugamientu=París |editorial=Arthus Bertrand |volume=1 |url=http://archive.org/stream/zoologieetpalnto01gerv#page/228/mode/2up |oclc=704162780 |páxines=228-229 }}</ref>{{harvnp|Salvin|et al.|1872|p=424|testu=''The Ibis'', 1872}} Este [[taxón]] foi movíu darréu de ''Sitta'' a un nuevu xéneru, ''Palaegithalus'', por [[Alphonse Milne-Edwards]];<ref>{{cita llibru|idioma=fr |apellíos1=Milne-Edwards |nome1=Alphonse |añu=1869-1871 |títulu=Recherches anatomiques et paléontologiques pour servir à l'histoire des oiseaux fossiles de la France |volume=2 |allugamientu=París |editorial=G. Masson |url=http://archive.org/stream/recherchesanatom2186miln#page/378/mode/2up|oclc=834448359 |páxina=378}}</ref><ref>{{cita llibru|urlcapítulu=https://books.google.com/books?id=UJlZAAAAYAAJ&pg=PA72&dq=Sitta+cuvieri&hl=es&sa=X&ei=NjjiVLWSGPK0sAT7mYLABA&redir_esc=y#v=onepage&q=Sitta%20cuvieri&f=false|títulu=Geological Magacín|idioma=en|volume=1 |númberu=2|capítulu=Abstracts of foreign memoirs|nome=Alphonse|apellíos=Milne-Edwards|enllaceautor=Alphonse Milne-Edwards|nome-editor=T. Rupert|apellíu-editor=Jones|mes=agostu|añu=1864|editorial=[[Cambridge University Press]]|ubicación=Londres |páxines=71-75 |issn=0016-7568 |oclc= 5143791426 }}</ref> en 1933 consideróse como perteneciente a la familia [[Paridae]] por Kálmán Lambrecht<ref name="Lambrecht1933">{{cita llibru |idioma=de |apellíos1=Lambrecht |nome1=Kálmán |añu=1933 |títulu=Handbuch der Palaeornithologie |ubicación=Berlín |editorial=Gebrüder Borntraeger |oclc=840001 |páxina=640}}</ref> y a [[Motacillidae]] por Jean Brunet en 1970.<ref name="Brunet1970">{{cita publicación|idioma=fr |apellíos1=Brunet |nome1=Jean |añu=1970 |títulu=Oiseaux de l'Éocène supérieur du bassin de Paris |serie=Annales de Paléontologie: Vertébrés |volume=56 |allugamientu=París |editorial=Masson |páxines=1-57 |oclc=313284671 }}</ref> Finalmente, en 1998 Gerald Mayr asitiar cerca de ''Sylviornis'' y propunxo comparar esti taxón, so la combinación ''Palaegithalus cuvieri'', cola familia Sylphornithidae, un grupu allugáu cerca del orixe del orde [[Piciformes]].<ref>{{cita llibru |idioma=de |apellíos1=Mayr |nome1=Gerald |añu=1998 |títulu=„Coraciiforme“ und „piciforme“ Kleinvögel aus dem Mittel-Eozän der Grube Messel (Hessen, Deutschland) |serie=Courier Forschungsinstitut Senckenberg |allugamientu=[[Frankfurt del Main]] |editorial=Senckenbergische Naturforschende Gesellschaft |volume=205 |páxines=1-101 |isbn=978-3-929-90747-6 |oclc=40332041}}</ref><ref>{{cita publicación|idioma=en|apellíos=Mayr|nome=Gerald|títulu=The Paleogene fossil record of birds in Europe|revista=Biological Reviews|volume=80|númberu=4|allugamientu=Cambridge|editorial=Cambridge Philosophical Society/Cambridge University Press|fecha=payares de 2005|páxines=515-542|issn=1464-7931|doi=10.1017/S1464793105006779}}</ref> En 1888, Alessandro Portis describió a ''[[Sitta senogalliensis]]'' basáu en restos fósiles atopaos en [[Senigallia]] ([[Italia]]), que daten de finales del [[Miocenu]].<ref name="Portis1888">{{cita publicación |idioma=it |apellíos1=Portis |nome1=Alessandro |añu=1888 |títulu=Contribuzioni alla ornitolitologia italiana. Parte II |revista=Memorie della Reale accademia delle scienze di Torino |serie=2 |volume=38 |páxines=181-203 |url=http://archive.org/stream/memoriedellareal2381888real#page/n231/mode/2up |oclc=67126797 }}</ref><ref name="Marshall1960" /> Sicasí, la permanencia d'esti fósil na familia foi puesta en dulda y l'especie considérase tamién ''incertae sedis'' dende 2002.<ref>{{cita llibru |idioma=en |apellíos1=Mlíkovský |nome1=Jiří |día=11 |mes=xineru |añu=2002 |títulu=Cenozoic Birds of the World. Part 1:Europe |editorial=Ninox Press |allugamientu=[[Praga]] |url=http://www.nm.cz/download/JML-18-2002-CBE.pdf|isbn=80-901105-3-8|oclc=156629447|ignore-isbn-error= true|páxines=252, 273}}</ref> En 2008, el fósil d'un [[tarsometatarso]] derechu foi atopáu en [[Baviera]] y descritu col nome de ''Certhiops rummeli''. Datáu nel Miocenu, probablemente perteneza a un páxaru trepador de la superfamilia Certhioidea, anque la posición exacta nesti grupu nun se determinó.<ref name="Manegold">{{cita publicación |idioma=en |apellíos1=Manegold |nome1=Albrecht |mes=abril |añu=2008 |títulu=Earliest fossil record of the Certhioidea (treecreepers and allies) from the early Miocene of Germany |revista=Journal of Ornithology |volume=149 |númberu=2 |páxines= 223-228 |doi=10.1007/s10336-007-0263-9 |issn=0021-8375 |oclc=437879269}}</ref> === Subfamilies y subxéneros === En 1916, l'ornitólogu rusu [[Serguéi Aleksándrovich Buturlín]] publicó una revisión de la familia, la resultancia de diez años de trabayu. Describió especialmente trés nueves subespecies, pero sobremanera delles subfamilies, xéneros y subxéneros, anque nesi entós el xéneru yera consideráu bien homoxéneu. Ufiertó la siguiente disposición:<ref name="Stone1916">{{cita publicación |idioma=en |nome1=Witmer |apellíos1=Stone |títulu=Buturlin's Review of the Nuthatches |revista=The Auk |allugamientu={{esd|Washington D. C.}} |editorial=American Ornithologists' Union|añu=1916 |volume=33 |númberu=4 |páxines=445-446 |url=http://archive.org/stream/auk331916amer#page/444/mode/2up |oclc=5554804997 |issn=0004-8038}}</ref> {{columnes|90%}} * Daphaenosittinae, conteniendo les [[Neosittidae|neositas]], agora claramente dixebraos de los esguiladores. ** ''Daphaenositta'' <small>De Vis, 1897</small>.{{harvnp|Hellmayr|1903|p=201}} ** ''Neositta'' <small>Hellmayr, 1901</small>.{{harvnp|Hellmayr|1903|pp=195-201}} * Cyanosittinae ** ''Poecilositta'' <small>Buturlín, 1916</small>: cola [[especie tipu]] ''[[Sitta azurea]]''; considérase un sustitutu de ''Dendrophila'' <small>Swainson, 1837</small> cola disponibilidad cuestionada por ''Dendrophila'' <small>Hodgson, 1837</small>,{{harvnp|Stuart Baker|Oates|Blanford|1922|p=121}} sinónimu de ''[[Arborophila]]'' <small>Hodgson, 1837</small>. ** ''Cyanositta'' <small>Buturlín, 1916</small>: cola especie tipu ''[[Sitta frontalis]]''. {{nueva columna}} * Sittinae ** ''Callisitta'' <small>Bonaparte, 1850</small>: cola especie tipu ''[[Sitta formosa]]''. ** ''Arctositta'' <small>Buturlín, 1916</small>: cola especie tipu ''[[Sitta arctica]]''. ** ''Sitta'' <small>Linnaeus, 1758</small>: cola especie tipu ''[[Sitta europaea]]''. *** ''Sitta'' (''Homositta'') <small>Buturlín, 1916</small>: cola especie tipu ''[[Sitta castanea]]''. *** ''Sitta'' (''Micrositta'') <small>Buturlín, 1916</small>: cola especie tipu ''[[Sitta villosa]]''. *** ''Sitta'' (''Leptositta'') <small>Buturlín, 1916</small>: cola especie tipu ''[[Sitta leucopsis]]'', cuntando tamién a ''[[Sitta carolinensis]]''. *** ''Sitta'' (''Sitta'') <small>Linnaeus, 1758</small>: cola especie tipu ''[[Sitta europaea]]''. ** ''Mesositta'' <small>Buturlín, 1916</small>: cola especie tipu ''[[Sitta himalayensis]]''. ** ''Rupisitta'' <small>Buturlín, 1907</small>: cola especie tipu ''[[Sitta tephronota]]''. {{final columnes}} {{imaxe múltiple|posición_tabla=center|direición=horizontal|anchu_total=550|anchu1=460|anchu2=950|alto1=606|alto2=285|semeya1=Serguéi Buturlín.jpg|semeya2=Sitta europaea and S. arctica bills.svg|testu=Buturlín tomó en cuenta estremes morfolóxiques ente les subespecies del esguilador azul (como por casu la forma del picu) p'alzar ''S. y. arctica'' al rangu d'especie.{{harvnp|Rede'kin|Konovalova|2006|p=256}} }} Güei día la mayoría de los autores modernos reconocen qu'esti xéneru arrexunta a tolos esguiladores, cola notable esceición de Hans Wolters Edmund, quien, nel so llibru ''Die Vogelarten der Erde'' (publicáu ente 1975-1982), ufiertó una división en cuatro xéneros y dellos subxéneros, ya inclúi una serie de taxones de Buturlín. Sicasí, los dos pequeños esguiladores —''[[Sitta pygmaea|S. pygmaea]]'' y ''[[Sitta pusilla|S. pusilla]]''— nun fueron asitiaos en dalgún subxéneru, pero, en 1993, el zoólogu suizu Urs Noel Glutz von Blotzheim reutilizó'l subxéneru ''Sitta'' (''Mesositta'') de Buturlín p'amestar a les dos especies asiátiques. La resultancia: una división en subxéneros, pocu utilizada, qu'inclúi especies en siete subxéneros y compuestos:<ref name="MatthysenAppendix1"/> {{columnes}} * ''Sitta'' (''Callisitta'') <small>Bonaparte, 1850</small> ** ''[[Sitta formosa]]'' * ''Sitta'' (''Poecilositta'') <small>Buturlín, 1916</small> ** ''[[Sitta azurea]]'' * ''Sitta'' (''Oenositta'') <small>Wolters, 1979</small> ** ''[[Sitta solangiae]]'' ** ''[[Sitta frontalis]]'' ** ''[[Sitta oenochlamys]]'' * ''Sitta'' (''Sitta'') <small>Linnaeus, 1758</small> ** ''[[Sitta magna]]'' ** ''[[Sitta tephronota]]'' ** ''[[Sitta neumayer]]'' ** ''[[Sitta europaea]]'' ** ''[[Sitta arctica]]'' ** ''[[Sitta nagaensis]]'' ** ''[[Sitta cashmirensis]]'' ** ''[[Sitta castanea]]'' ** ''[[Sitta cinnamoventris]]'' ** ''[[Sitta neglecta]]'' {{nueva columna}} * ''Sitta'' (''Mesositta'') <small>Buturlín, 1916</small> ** ''[[Sitta himalayensis]]'' ** ''[[Sitta victoriae]]'' ** ''[[Sitta pygmaea]]'' ** ''[[Sitta pusilla]]'' * ''Sitta'' (''Micrositta'') <small>Buturlín, 1916</small> ** ''[[Sitta canadensis]]'' ** ''[[Sitta villosa]]'' ** ''[[Sitta yunnanensis]]'' ** ''[[Sitta krueperi]]'' ** ''[[Sitta ledanti]]'' ** ''[[Sitta whiteheadi]]'' * ''Sitta'' (''Leptositta'') <small>Buturlín, 1916</small> ** ''[[Sitta leucopsis]]'' ** ''[[Sitta przewalskii]]'' ** ''[[Sitta carolinensis]]'' {{final columnes}} === Filoxenia === El esguiladores posiblemente son orixinarios del sureste d'Asia, onde anguaño se repara la mayor diversidá d'especies del xéneru.<ref name="MatthysenChapter1-5"/> Poco dempués de la descripción del esguilador de Kabilia (''S. ledanti''), Jacques Vielliard propunxo en 1978 una [[filoxenia]] xeneral de los esguiladores.<ref name="Vielliard1978">{{cita publicación|idioma=fr |nome1=Jacques |apellíos1=Vielliard |añu=1978 |títulu=Le Djebel Babor et sa Sittelle, ''Sitta ledanti'' Vielliard 1976 |revista=Alauda |allugamientu=París |editorial=Société d'études ornithologiques de France |volume=46 |númberu=1 |páxines=1-42 |issn=0002-4619 }}</ref> En 2010, Erik Matthysen esplicó que la única [[analises moleculares d'ADN|filoxenia molecular]] esistente yera un estudiu de Éric Pasquet en 1998, onde esaminó diez especies ya incluyó cinco de los seis grupos «''canadensis''» correspondientes al subxéneru ''Micrositta'', sacante l'esguilador de Yunán (''S. yunnanensis'').<ref name="Pasquet1998"/><ref name="MatthysenAppendix1"/> Esta filoxenia invalidó, siquier en parte, la propuesta de Vielliard. En 2014, Éric Pasquet ''et al.'' publicaron una filoxenia basada nel ADN nuclear y mitocondrial de 21 especies d'esguiladores.<ref name="Pasquet2014">{{cita publicación |idioma=en |apellíos1=Pasquet |nome1=Éric |apellíos2=Barker |nome2=F. Keith |apellíos3=Martens |nome3=Jochen |apellíos4=Tillier |nome4=Annie |apellíos5=Cruaud |nome5=Corinne |apellíos6=Cibois |nome6=Alice |títulu=Evolution within the nuthatches (Sittidae: Aves, Passeriformes): molecular phylogeny, biogeography, and ecological perspectives |revista=Journal of Ornithology |mes=abril |añu=2014|volume=155 |númberu=3 |ubicación=Berlín |editorial= Springer Science+Business Media/Deutsche Ornithologen-Gesellschaft|doi=10.1007/s10336-014-1063-7 |páxines=755-765 |issn=2193-7192 |oclc=5679048419 }}</ref> Les poques especies que nun fueron incluyíes nel estudiu nun representen grandes fiendes na reconstrucción de la filoxenia: l'esguilador indiu (''S. castanea''), l'esguilador pechiblanco (''S. cinnamoventris''), l'esguilador indochinu (''S. neglecta'') y l'esguilador siberianu (''S. arctica''), que son probablemente cercanos al esguilador azul; l'esguilador birmanu (''S. victoriae'') ye probablemente cercanu al esguilador del Himalaya (''S. himalayensis''); l'esguilador cariblanco (''S. leucopsis'') ye cercanu al esguilador de Przewalski (''S. przewalskii''); l'esguilador piquigualdo (''S. solangiae'') ye cercanu al esguilador piquirrojo (''S. frontalis'') y al esguilador filipín (''S. oenochlamys''). {| align="center;" | {| class="infobox" style="margin:7px;" alignBottom="left;" ! scope="col" style="border-bottom:1px solid; background:#DCDCDC;" text-align="center;"| Vielliard (1978):<ref name="Vielliard1978"/> ! scope="col" style="border-bottom:1px solid; background:#DCDCDC;" text-align="center;"| Pasquet (1998):<ref name="Pasquet1998"/> ! scope="col" style="border-bottom:1px solid; background:#DCDCDC;" text-align="center;"| Pasquet ''et al.'' (2014):<ref name="Pasquet2014"/> |- |valign="top"| {{cladu|style=width:18em; |label1= |1={{cladu |style= |label1=''Sitta'' |1={{cladu|style=width:1.8em; |label1=|1=''Sitta villosa'' |label2=|2={{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1=† ''Sitta senogalliensis''? |label2=|2={{cladu|style=width:1.8em;|label1=grupu de «les sitas mesogenéricas»|1={{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1={{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1=''Sitta ledanti''|label2=|2=''Sitta krueperi'' }} |label2=|2=''Sitta whiteheadi'' }} }} }} |label3=|3={{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1=''Sitta pusilla''/''Sitta pygmaea''|label2=|2= {{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1=''Sitta leucopsis''/''Sitta carolinensis''|label2=|2= {{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1=''Sitta canadensis''|label2=|2= {{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1=''Sitta yunnanensis''|label2=|2= {{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1={{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1=''Sitta himalayensis''/''Sitta victoriae''|label2=|2={{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1=''Sitta castanea''|label2=|2={{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1=''Sitta cashmirensis''|label2=|2={{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1=''Sitta europaea''/''Sitta nagaensis''|label2=|2={{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1=''Sitta neumayer''/''Sitta tephronota'' }} }} }} }} }} |label2=|2= {{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1={{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1=''Sitta magna'' |label2= |2= {{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1=''Sitta azurea'' |label2= |2= {{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1=''Sitta formosa'' }} }} }} |label2= |2=''Sitta frontalis''/''Sitta solangiae''/''Sitta oenochlamys'' }} }} }} }} }} }} }} }} }} |valign="top"| {{cladu|style=width:1.8em; |label1= |1={{cladu |style= |label1= |1={{cladu |label1= |1={{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1=''Sitta frontalis'' |label2=|2={{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1=''Sitta pygmaea'' |label2=|2={{cladu|style=width:1.8em;|label1=«grupu ''canadensis''»|1={{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1=''Sitta canadensis''|label2=|2={{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1=''Sitta whiteheadi'' |label2=|2=''Sitta villosa'' }} |label3= |3={{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1=''Sitta krueperi'' |label2=|2=''Sitta ledanti'' }} }} }} }} }} |label2= |2={{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1=''Sitta europaea'' |label2=|2={{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1=''Sitta carolinensis'' |label2=|2={{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1=''Sitta europaea'' |label2=|2={{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1=''Sitta himalayensis'' }} }} }} }} }} }} }} |valign="top"| {{cladu|style=width:1.8em; |label1=''Sitta'' |1={{cladu|style=width:1.8em; |label1= |1={{cladu|style=width:1.8em; |label1= |1=''Sitta carolinensis'' |label2= |2=''Sitta magna''}} |label2= |2={{cladu|style=width:1.8em; |label1= |1={{cladu|style=width:1.8em; |label1= |1={{cladu|style=width:1.8em; |label1= |1=''Sitta pusilla''|label2= |2=''Sitta pygmaea''}} |label2= |2={{cladu|style=width:1.8em; |label1= |1={{cladu|style=width:1.8em; |label1= |1=''Sitta yunnanensis''|label2=|2={{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1={{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1=''Sitta canadensis''|label2=|2={{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1=''Sitta whiteheadi'' |label2=|2=''Sitta villosa''}} }} |label2= |2={{cladu|style=width:1.8em;|label1=|1=''Sitta ledanti'' |label2=|2=''Sitta krueperi'' }} }} }} }} |label3= |3={{cladu|style=width:1.8em; |label1= |1={{cladu |style=width:1.8em; |label1= |1={{cladu|style=width:1.8em; |label1= |1=''Sitta azurea''|label2=|2={{cladu|style=width:1.8em; |label1= |1=''Sitta frontalis''|label2= |2=''Sitta oenochlamys'' }} }} |label2= |2={{cladu|style=width:1.8em; |label1= |1={{cladu|style=width:1.8em; |label1= |1=''Sitta formosa'' |label2=|2={{cladu|style=width:1.8em; |label1= |1= {{cladu|style=width:1.8em; |label1= |1=''Sitta tephronota'' |label2= |2=''Sitta neumayer'' }} |label2= |2={{cladu|style=width:1.8em; |label1= |1=''Sitta cashmirensis'' |label2= |2=''Sitta nagaensis'' |label3= |3= ''Sitta europaea''}} |label3= |3=''Sitta himalayensis'' }} }} }} }} }} }} }} |label3= |3=''Sitta przewalskii''}} }} <center><small>Estadísticamente, pequeños nodos de soporte fueron reemplazaos por [[:en:polytomy|politomía]]s («garabatos»).</small></center> |} |} === Historia evolutiva === {{caxa de cita|Pour un naturaliste, toute rencontre avec une espèce inattendue est sujet d'étonnement et d'enthousiasme. J'ai d'abord cru avoir affaire à la Sittelle corse (ou à une variété de cette espèce), ce qui aurait été plus banal qu'une espèce inconnue mais fort étonnant quand même. Je ne m'imaginais pas que cela puisse être xune découverte, convaincu que j'étais d'être sous-informé ou sous-documenté.{{despintar|estilocabecera=background:White;text-align:center;|conteníu_estilu=text-align: center; color:green;|cabecera=Traducción|conteníu=Pa un naturalista, cualquier alcuentru con una especie inesperada ye oxetu de plasmu y entusiasmu. De primeres pensé que se trataba del trepador corsu (o d'una variedá d'esta especie), lo que sería un pocu más banal pero siguiría siendo bien sorprendente. Nun Imaxiné qu'esto pudiera ser un descubrimientu, [yá que taba] convencíu de que quiciabes yo taba mal informáu o mal documentado.}} |Jean-Paul Ledant{{refn|group=lower-alpha|name=ledanti|El 5 d'ochobre de 1975, Jean-Paul Ledant —agrónomu belga aficionáu a la ornitoloxía— afayó al esguilador de Kabilia nes sos observaciones en Algeria.<ref>{{cita web|idioma=fr|autor=Laurence D. |url=http://www.monde-berbere.net/nature1A1.htm |títulu=La sittelle kabyle (''Sitta ledanti'') : l'oiseau rare. Interview de J.-P. Ledant.|añu=2007|editorial=Pulgue Berbère - Association Culturelle n'Imazighen|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080827205501/http://www.monde-berbere.net/nature1A1.htm|fechaarchivu=27 d'agostu de 2008|fechaaccesu=29 d'agostu de 2013 |id=interviewLedant}}</ref><ref>{{cita web|idioma=fr|autor=J.-J. B. |títulu=Un oiseau inconnu découvert en Algérie |fecha=28 de xunetu de 1976 |periódicu=[[Le Monde]]|allugamientu=París|editorial=Société éditrice du Monde, s.a|url=http://www.lemonde.fr/archives/article/1976/07/28/un-oiseau-inconnu-decouvert-en-algerie_2951235_1819218.html}}</ref> Considérase l'esguilador col afayu más recién, al afitar la so separación de los trepadores corsu y de Krüper.<ref name="ThibaultSeguinNorris2000Taxinomie">{{cita llibru|idioma=fr |nome1=Jean-Claude |apellíos1=Thibault |nome2=Jean-François |apellíos2=Seguin |nome3=Ken |apellíos3=Norris |añu=2000 |títulu=Plan de restauration de la sittelle corse |editorial=Parc naturel régional de Corse |url=http://www.developpement-durable.gouv.fr/IMG/pdf/PNA_Sittelle_corse.pdf |fechaaccesu=7 de febreru de 2013 |capítulu=Statut taxonomique et origine biogéographique |páxines=6-8}}</ref><ref name="Vielliard1978"/><ref>{{cita publicación|idioma=en|apellíos1=Dubois|nome1=Alain|apellíos2=Nemésio|nome2=André|títulu=Does nomenclatural availability of noma of new species or subspecies require the deposition of vouchers in collections?|revista=Zootaxa|volume=1409|páxines=1-22|añu=2007|editorial=Magnolia Press|allugamientu=[[Auckland]]|issn=1175-5334|oclc=70871314|url=http://www.naherpetology.org/pdf_files/674.pdf|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140423041129/http://www.naherpetology.org/pdf_files/674.pdf|fechaarchivu=23 d'abril de 2014|fechaaccesu=28 de febreru de 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140423041129/http://www.naherpetology.org/pdf_files/674.pdf|archivedate=2014-04-23}}</ref> }} |colorfondo=LightGoldenrodYellow}} Según Pasquet ''et al.'' (2014), l'orixe de la familia data de principios del [[Miocenu]] y en [[radiación adaptativo|diverxencia]]s más antigües qu'asocedieron antes o alredor de 15 millones d'años tras. Fai once millones d'años, produciéronse dos colonizaciones independientes del continente americanu provenientes d'Asia, per una parte la caña del esguilador xigante (''S. magna'') y l'esguilador pechiblanco (''S. carolinensis'') y, per otra parte, la caña del grupu ''canadensis'' y el grupu compuestu pol esguilador nanu (''S. pygmaea'') y l'esguilador cabecipardo (''S. pusilla'').<ref name="Pasquet2014"/> La historia paleoxeográfica del grupu «''canadensis''» sería la siguiente: la diverxencia ente los dos [[clados]] principales (''S. canadensis''-''S. whiteheadi''-''S. villosa'' per una parte y ''S. krueperi''-''S. ledanti'' pola otra) paez tomar más de cinco millones d'años, a la fin de [[Miocenu]], cuando'l cladu de ''krueperi'' y ''ledanti'' instalar na cuenca del [[mar Mediterraneu|Mediterraneu]] mientres la [[crisis salina del Messiniense]]. Les dos especies constituyentes dixebráronse fai {{formatnum|1750000}} años. L'otru cladu estremóse de la mesma en trés, con poblaciones aisllaes al este d'Asia y dando llugar al esguilador canadiense (''S. canadensis'') norteamericanu y hai aproximao un millón d'años dende l'oeste, que marcó la separación ente trepador corsu (''S. whiteheadi'') y l'esguilador chinu (''S. villosa'').<ref name="Pasquet1998">{{cita publicación |idioma=en |apellíos1=Pasquet |nome1=Éric |mes=xineru |añu= 1998 |títulu=Phylogeny of the nuthatches of the ''Sitta canadensis'' group and its evolutionary and biogeographic implications |revista=Ibis |volume=140 |númberu=1 |editorial=British Ornithologists' Union|páxines=150-156 |doi=10.1111/j.1474-919X.1998.tb04553.x|issn=0019-1019|oclc=5157011656}}</ref> L'esguilador nanu y l'esguilador cabecipardo biforcáronse fai seis millones años. El cladu de los dos trepadores rupestres dixebrar del grupu ''europaea'' hai aproximao trece millones años y dambes especies dixebráronse la una de la otra fai cuatro millones años. L'allugamientu del esguilador formosu (''S. formosa'') nel grupu ye estadísticamente débil y la so rellación ye cuestionable, pero representa un antiguu llinaxe de probablemente catorce millones d'años.<ref name="Pasquet2014"/> == Rellación col ser humanu == === Na cultura popular === [[Ficheru:Sigurd.svg|thumb|[[Piedra tallada de Ramsund]] del [[sieglu XI|sieglu {{versalita|xi}}]] en Suecia, que representa cómo Sigurd aprendió'l [[llinguaxe de los páxaros]], na ''Edda poética'' y la ''[[Saga Völsunga]]''. Nel puntu '''2º''', los páxaros dícen-y a Sigurd que Regin nun va caltener la so promesa de reconciliación y va intentar asesinalo, esto provoca que Sigurd córte-y la cabeza del so padre adoptivu.<br /> Según el ''[[Cantar de los nibelungos]]'' dichos páxaros yeren trepadores.<ref name="Reichert2011" /> ]] Según les creencies de delles tribus indíxenes d'América del Norte, un [[tótem]] cola figura d'esti páxaru podía tresmitir les sos cualidaes a los homes. Los seres humanos que fueren capaces de comunicase colos esguiladores adqueríen más enfotu nellos mesmos (un páxaru que se mueve pámpana abaxo nos árboles representa esa cualidá).<ref name="Eaglemoss13"/> Na ''[[Edda poética]]'', una coleición de poemes del [[sieglu XIII|sieglu {{versalita|xiii}}]] de la [[mitoloxía nórdica]], un poema cunta la historia d'un mozu aventureru, llamáu [[Sigurd]], quien xunto col nanu [[Regin]] (el so padre adoptivu), mató al dragón [[Fafner]]. Bebió un pocu de sangre del dragón y empezó a entender el llinguaxe de los esguiladores que lu arrodiaben. Estos previniéron-y de la traición del nanu, que quería matalo p'apoderase de les ayalgues del dragón. Sigurth, empuestu polos esguiladores, mató a Regin y dirixóse a la corte del reinu cola ayalga, onde se casó con una bella princesa.<ref name="Reichert2011">{{cita llibru|urlcapítulu=https://books.google.com/books?hl=es&id=qfizAAAAQBAJ&q=nuthatches#v=snippet&q=nuthatches&f=false|capítulu=Scholarship: Myth|títulu=The Nibelungen Tradition: An Encyclopedia|añu-orixinal=2002|añu=2011|isbn=0-8153-1785-9|oclc=48686294|editorial=Routledge|ubicación=Londres|nome-editor=Winder|apellíu-editor=McConnell|nome-editor2=Werner|apellíu-editor2=Wunderlich|nome-editor3=Frank G|apellíu-editor3=Gentry|nome-editor4=Ulrich|apellíu-editor4=Mueller|idioma=en|nome=Hermann|apellíos=Reichert|páxina=213}}</ref><ref name="Eaglemoss13"/> [[Pliniu'l Vieyu]] creía que los niales de ciertes aves nos cantiles, como de los esguiladores rupestres o les golondrines, inspiraron al home a construyir cases con lladriyos de magre.<ref>{{cita llibru|url=http://archive.org/details/plinysnaturalhis00plinrich|serie=Pliny's Natural history. In thirty-seven books|idioma=en|capítulu=The first invertors of things in life|títulu=Book VII|urlcapítulu=http://archive.org/stream/plinysnaturalhis00plinrich#page/250/mode/2up|editor=Wernerian Club|añu-orixinal=1601|añu=1847|nome=Philemon (traductor)|apellíos=Holland|otros=Pliniu'l Vieyu (autor)|volume=I|oclc=263028412|editorial=Barclay|ubicación=Londres|páxina=250}}</ref> El naturalista francés [[Georges-Louis Leclerc]] informó y comentó nel so ''[[Histoire naturelle]]'' una interpretación de [[Pierre Belon]] sobre les rellaciones ente les pareyes del esguilador azul:<ref name="Buffon1778">{{cita llibru |idioma=fr |nome1=Georges-Louis |apellíos1=Leclerc de Buffon |títulu=Histoire Naturelle |volume=5 |añu=1778 |allugamientu=París |editorial=Imprimerie royale |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k975090/f495.tableDesMatieres |oclc=26999050 |páxines= 460-475}}</ref> {{cita|lang=fr|« les paysans ont reparé, dit Belon, que le mâle bat sa femelle quand il la trouve lorsqu'elle s'est départie de lui, dont ils ont fait un proverbe pour un qui se conduit sagement en ménage, qu'il ressemble au torche-pot » mais quoi qu'il en soit de la sagesse des maris, je ne crois point que, dans ce cas particulier, celui-ci ait la moindre intention de battre sa femme; je croirais bien plutôt que cette femelle, qui se fait désirer si long-temps avant la ponte, est la première à se retirer après l'éducation de sa famille, et que lorsque le mâle la rencontre après xune absence un peu longue, il l'accueille par des caresses d'autant plus vives, même un peu brusques, et que des gens qui n'y regardent pas de si près, auront prises pour de mauvais traitements.|col2=«Los llabradores repararon —diz Belon— que'l machu cute a la fema cuando la atopa depués de qu'esta se dixebró d'él, y tienen un proverbiu: quien sabiamente dirixe un llar paez un esguilador azul», pero anque sía una analoxía a la sabiduría marital, nun creo que s'aplique nesti casu particular, una y bones l'esguilador nun tien intenciones de cutir a la so pareya; creo, más bien, qu'esta fema que se fai deseyar tanto tiempu antes de la puesta de los güevos, ye la primera en dise depués de la educación de la so familia, y que cuando s'axunta col machu dempués d'una ausencia un pocu llarga, este acoyer colos afalagos más vívidas, inclusive un pocu sópites, y que les persones que nun lo ven de cerca van suponer que ye un maltratu.}} === Amenaces y estáu de caltenimientu === [[Ficheru:SittaWhiteheadiKeulemans2.jpg|thumb|left|alt=Dos trepadores nun tueru, unu d'ellos (machu) col píleo dafechu negru.|Na ilustración, una pareya de ''S. whiteheadi'' por [[John Gerrard Keulemans]]. Esta ye una de les cinco especies d'esguiladores en peligru d'estinción.]] En 2016, la [[Xunión Internacional pal Caltenimientu de la Natura]] (UICN) reconoció 29 especies nel xéneru ''Sitta'', anque solo [[#Especies actuales|solamente 28 son reconocíes pol Congresu Ornitolóxicu Internacional]] y la [[British Ornithologists' Union]].<ref>{{cita publicación| apellíu= Sangster | nome= George |apellíos2=Collinson|nome2= Martin |apellíos3=Crochet |nome3=J. Pierre-André |apellíos4=Knox |nome4=Alan G |apellíos5=Parkin|nome5=David T. |apellíos6= Votier|nome6=Stephen C.|idioma=en | añu=2012 | títulu = Taxonomic recommendations for British birds: eighth report | revista= Ibis | volume= 154| númberu = 4 |editorial=British Ornithologists' Union | páxines= 874-883| doi = 10.1111/j.1474-919X.2012.01273.x |oclc=5153259409 |issn=0019-1019 }}</ref> La subespecie ''insularis'' del esguilador cabecipardo ([[Sitta pusilla|S. pusilla]]) agora ye considerada especie independiente. La UICN estima que dieciocho especies tienen poblaciones en cayente y solu trés tán n'aumentu.<ref name="UICN"/> Sicasí, la mayoría de les 29 nun tán amenaciaes: 21 tienen la clasificación de «[[especie so esmolición menor|esmolición menor]]» y dos de «[[especie casi amenazada|casi amenazada]]».{{refn|group=lower-alpha|La UICN encamienta que se tomen procuros pa evitar clasificar a les especies con «[[especie con datos insuficientes|datos insuficientes]]» cuando l'ausencia de rexistros podría indicar realmente la so peligrosa bayura en descensu:<ref>{{cita llibru|idioma=en|urlcapítulu=https://books.google.com/books?id=LDNQrzuOYuMC&pg=PA23|títulu=The Conservation Handbook: Research, Management and Policy|apellíos=Sutherland|nome=William J.|editorial=John Wiley and Sons|añu=2008|isbn=978-0-470-99934-9|oclc=43615824|capítulu=Definition of IUCN Categories (as given in IUCN 1994)|allugamientu=[[Malden (Massachusetts)|Malden]]|páxina=23}}</ref>{{cita|If the range of a taxon is suspected to be relatively circumscribed, if a considerable period of time has elapsed since the last record of a taxon, or if there are reasonable chances of unreported surveys in which the taxon has not been found, or that habitat loss has had an unfavourable impact, threatened status may well be justified.|col2=Si abarrúntase que la distribución d'un taxón ta relativamente circunscrita, si trescurrió un periodu considerable de tiempu dende l'últimu rexistru d'un taxón, o si esisten posibilidaes razonables d'encuestes ensin declarar nel que nun s'atopó'l taxón, o que la perda d'hábitat tuvo un impautu desfavorable, l'estáu d'amenaciáu pue tar bien xustificáu.}} }} Delles especies, como l'esguilador azul o los esguiladores norteamericanos, tienen distribuciones bien estenses y grandes poblaciones, polo que tienen escasos problemes nel so caltenimientu, anque pueden trate afeutaos llocalmente pola [[fragmentación d'hábitat|fragmentación del hábitat]].<ref name="Hanski1998">{{cita publicación|nome=Ilkka|apellíos=Hanski|url=http://www.nature.com/nature/journal/v396/n6706/fig_tab/396041a0_F3.html|títulu=Metapopulation dynamics|revista=[[Nature]]|volume=396|númberu=6706|doi=10.1038/23876|páxines=41-49|idioma=en|día=5|mes=payares|añu=1998|issn=0028-0836|oclc=877776537|allugamientu=[[Londres]]|editorial=Nature Publishing Group}}</ref><ref name="Varo"/><ref name="vanLangeveld">{{cita publicación |idioma=en |apellíos1=van Langevelde |nome1=Frank |mes=ochobre |añu=2000 |títulu=Scale of habitat connectivity and colonization in fragmented nuthatch populations |revista=Ecography |volume=23 |númberu=5 |páxines=614-622 |doi=10.1111/j.1600-0587.2000.tb00180.x |issn=0906-7590 |oclc=5550907589 }}</ref>{{refn|group=lower-alpha|La familia ta protexida por trataos internacionales sobre aves migratories de la Unión Europea (por aciu el [[Conveniu relativu al Caltenimientu de la Vida Montesa y del Mediu Natural d'Europa]])<ref>{{cita publicación|idioma=en|url=http://conventions.coe.int/treaty/en/Treaties/Html/104.htm|títulu=Convention on the Conservation of European Wildlife and Natural Habitats|urlcapítulu=http://conventions.coe.int/treaty/FR/Treaties/Html/104-2.htm|capítulu=Appendix II|editorial=[[Conseyu d'Europa]]|fecha=19 de setiembre de 1979|allugamientu=[[Berna]]|oclc=6952454|fechaaccesu=23 d'abril de 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150926142001/http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/104.htm|archivedate=2015-09-26}}</ref><ref>{{cita publicación|url=http://www.boe.es/boe/dias/1986/10/01/pdfs/A33547-33555.pdf|títulu=Preséu de ratificación del Conveniu relativu al caltenimientu de la vida montesa y del mediu natural n'Europa, fechu en Berna el 19 de setiembre de 1979|revista=[[Boletín Oficial del Estáu]]|editor=[[Ministeriu d'Asuntos Esteriores (España)|Ministeriu d'Asuntos Esteriores d'España]] |fecha=1 d'ochobre de 1986|númberu=235|páxines=33547-33555|editorial=[[Axencia Estatal Boletín Oficial del Estáu]]|ubicación=Madrid|id=[http://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-1986-25961 BOE-A-1986-25961]|fechaaccesu=23 d'abril de 2015}}</ref> y países d'América del Norte.<ref>{{cita web|url=http://www.conanp.gob.mx/conteníu/pdf/CONVENIU%20ENTE%20LOS%20ESTAOS%20XUNÍOS%20MEXICANOS%20Y%20LOS%20ESTAOS%20UN.pdf|títulu=Conveniu ente los Estaos Xuníos Mexicanos y los Estaos Xuníos d'América pa la proteición d'aves migratories y de mamíferos cinexéticos|editor=[[Secretaría de Rellaciones Esteriores (Méxicu)|Secretaría de Rellaciones Esteriores de Méxicu]]|fecha=7 de febreru de 1936|editorial=Gobiernu de Méxicu|allugamientu={{esd|Méxicu, D. F.}}|fechaaccesu=23 d'abril de 2015}}</ref> }} La UICN considera que seis especies tán amenaciaes y agora amenorgamientu de poblaciones. Dos especies son «[[especie vulnerable|vulnerable]]s» —el trepador corsu y l'esguilador formosu— y cuatro tán «[[especie en peligru d'estinción|en peligru]]»: l'esguilador xigante, l'esguilador birmanu, l'esguilador de Kabilia y l'esguilador de Les Bahames» (consideráu enantes como la subespecie ''insularis'' del esguilador cabecipardo).<ref name="UICN"/> L'esguilador xigante enantes yera consideráu vulnerable, pero les investigaciones llevaes a cabu en 2012 y 2013 suxeren que la so población ye muncho más llindada que la envalorada na década de 2000, el so hábitat ta siendo destruyíu y aumenta la fragmentación.<ref name="UICNmagna"/> L'esguilador birmanu atopar nel monte Victoria (tamién llamáu [[Nat Ma Taung]]) nel oeste de [[Birmania]], onde'l monte foi afaráu hasta 2000 metros sobre'l nivel del mar y los hábitats restantes ente 2000 y 2500 metros tán bien degradaos. Cerca de 12&nbsp;000 especímenes viven nel [[parque nacional de Nat Ma Taung]] y les trampes y quemes agraven les amenaces escontra la especie. La población, envalorada en dellos miles d'individuos, ta en cayente y nun hai midíes de proteición aplicaes pa evitar tal [[destrucción d'hábitat|destrucción del so hábitat]].<ref name="UICNvictoriae"/>{{harvnp|Hirschfeld|Swash|Still|2013|p=146}}<ref>{{cita publicación |idioma=en |nome=Thet Zaw |apellíos=Naing |añu=2003 |títulu=Ecology of the White-browed Nuthatch ''Sitta victoriae'' in Natmataung National Park, Myanmar, with notes on other significant species |revista=Forktail |volume=19 |páxines=57-62 |url=http://birdingasia.org/wp-content/uploads/2012/09/Naing-Nuhatch.pdf|issn=0950-1746|oclc=211879985}}</ref> De la mesma, l'esguilador de Kabilia atópase namái en delles pequeñes árees de [[Cabilia]] n'[[Arxelia]] y la so población podría nun ser cimera a 1000 especímenes. Ta amenazada cola destrucción del hábitat por quemes, la erosión del suelu, el llendo y la deforestación illegal, inclusive nel [[parque nacional de Taza]].<ref name="Harrap1992">{{cita publicación |idioma=en |apellíos1=Harrap |nome1=Simon |añu=1992 |títulu=Little known West Palearctic birds: Algerian Nuthatch |revista=Birding World |volume=5 |númberu=4 |páxines=154-156 |allugamientu=Cley-next-the-Sía |editorial=Bird Information Service |url=http://www.digimages.info/sitkab/SittelleKabyle_BW_2002_5_154-156.pdf |issn=0966-0283 }}</ref><ref name="BLIledanti"/>{{harvnp|Hirschfeld|Swash|Still|2013|p=95}} Pela so parte, la población del esguilador de Les Bahames» ye bien pequeña (unos 1200 individuos maduros según una estimación) y solo vive nos montes de pinu machu (''[[Pinus caribaea]]''), unu de los hábitats más amenaciaos de les [[Antilles Menores]].<ref name="UICNinsularis" /> La [[deforestación]] ye responsable del descensu na población del esguilador de Yunán (''S. yunnanensis'') y l'esguilador piquigualdo (''S. solangiae''). La primera enfrenta una destrucción inminente de los árboles, específicamente los montes abiertos de pinu; ye común a escala local, anque sumió de munchos llugares onde se numberen per miles de primeres del [[sieglu XX|sieglu {{versalita|xx}}]].<ref name="UICNyunnanensis"/> L'esguilador piquigualdo ta particularmente amenaciáu en [[Hainan]], onde perdió más del 70&nbsp;% de los montes ente 1949 y 1991 por cuenta de l'[[agricultura itinerante]] y l'usu de la madera como combustible mientres el programa de recolonización del gobiernu chinu.<ref name="UICNsolangiae"/> L'esguilador de Krüper (''S. krueperi'') ta amenaciáu pola urbanización y el desenvolvimientu en y alredor de los montes de coníferes, principalmente nes mariñes del Mediterraneu, onde la especie dalguna vegada espolletó.<ref name="HQKrüper" /> En [[Turquía]], una llei de 2003 que promueve el desenvolvimientu del turismu apinó les amenaces a les aves: amenorga la burocracia y fai que sía más fácil construyir instalaciones turístiques y cases de veranéu na zona costera, onde la perda de los montes ye un problema cada vez mayor pal esguilador.<ref name="UICNkrueperi"/><ref name="Turkey"/> == Fuentes == === Notes === {{llistaref|group=lower-alpha}} === Referencies === {{llistaref|3|refs= <ref name="COI">Gill, F; Donsker, D, eds. (2015). «[http://www.worldbirdnames.org/bow/nuthatch/ Nuthatches, Wallcreeper, treecreepers, mockingbirds, starlings & oxpeckers]» ''IOC World Bird List (v.5.1)'' pol [[Congresu Ornitolóxicu Internacional]] {{n'idioma|en}}. Consultáu'l 18 de mayu de 2015.</ref><ref name="Peterson">Peterson, Alan P. «[http://www.zoonomen.net/avtax/pa48.html Sittidae (Lesson, 1828) nel orde Passeriformes]» {{n'idioma|en}}.</ref><ref name="UICN">[https://www.iucnredlist.org/apps/redlist/search/quick?x=0&y=0&species=true&subspecies=true&stocks=false&text=Sitta Ficha] ellaborada pola UICN {{n'idioma|en}}.</ref><ref name="SEO">{{cita publicación |apellíu = Bernis |nome= F.|apellíos2 =De Juana|nome2= Y.|apellíos3 = Del Fuexu|nome3= J.|apellíos4 = Fernández-Cruz|nome4= M.|apellíos5 = Ferrer|nome5= X.|apellíos6 =Sáez-Royuela|nome6= R.|apellíos7 = Sargatal|nome7= J. |añu= 2009 |títulu= Nomes en castellán de les aves del mundu encamentaos pola Sociedá Española d'Ornitoloxía (Decimotercer parte: Orde Passeriformes, Families Remizidae a Laniidae) |serie=''[[Handbook of the Birds of the World]]'' |publicación= [[Ardeola (revista)|Ardeola]] |editorial=[[Sociedá Española d'Ornitoloxía|SEO/BirdLife]] |volume= 56 |númberu= 1 |páxines= 135-142 |url= https://www.seo.org/wp-content/uploads/tmp/docs/vol_56_1_segundu.pdf|ref=harv |fechaaccesu=9 de febreru de 2015 |issn=0570-7358 }}</ref><ref name="Cornellrbn">{{cita web |idioma=en |títulu=Red-breasted Nuthatch |obra=Bird Guide |url=http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Red-breasted_Nuthatch_dtl.html |editorial=Cornell Laboratory of Ornithology}}</ref><ref name="BWP1406">{{harvnb|Snow|Perrins|1998|pp=1406-1407}}, capítulu «Rock Nuthatch»</ref><ref name="BWPintro">{{harvnb|Snow|Perrins|1998|p=1398}}, capítulu «Nuthatch: Family Sittidae»</ref><ref name="ADWpygmy">{{cita web |idioma=en |nome=Jordan |apellíos=Kieliszewski |títulu=Sitta pygmaea |obra=Animal Diversity Web |url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Sitta_pygmaea.html |editorial=Museum of Zoology, [[Universidá de Michigan]]}}</ref><ref name="Cornellbhn">{{cita web |idioma=en |títulu=Brown-headed Nuthatch |obra=Bird Guide |url=http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Brown-headed_Nuthatch_dtl.html |editorial=Cornell Laboratory of Ornithology}}</ref><ref name="ADWwbn">{{cita web |idioma=en |nome=Jennifer |apellíos=Roof |nome2=Tanya |apellíos2=Dewey |títulu=Sitta carolinensis |obra=Animal Diversity Web |url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Sitta_carolinensis.html |editorial=Museum of Zoology, [[Universidá de Michigan]]}}</ref><ref name="HQbhn">{{harvnb|Harrap|1996|pp=130-133}}, capítulu «Brown-headed Nuthatch»</ref><ref name="HQfamily">{{harvnb|Harrap|1996|pp=16-17}}, capítulu «Family Introduction»</ref><ref name="HQKrüper">{{harvnb|Harrap|1996|p=139}}, capítulu «Kruper's Nuthatch»</ref><ref name="HQgiant">{{harvnb|Harrap|1996|pp=169-172}}, capítulu «Giant Nuthatch»</ref><ref name="BWP1402">{{harvnb|Snow|Perrins|1998|pp=1402-1404}}, capítulu «Eurasian Nuthatch»</ref><ref name="HQeurasian">{{harvnb|Harrap|1996|pp=109-114}}, capítulu «Eurasian Nuthatch»</ref><ref name="BWP1404">{{harvnb|Snow|Perrins|1998|pp=1404-1406}}, capítulu «Eastern Rock Nuthatch»</ref><ref name="HQpigmy">{{harvnb|Harrap|1996|pp=127-130}}, capítulu «Pygmy Nuthatch»</ref><ref name="HQwrock">{{harvnb|Harrap|1996|pp=155-158}}, capítulu «Western Rock Nuthatch»</ref><ref name="BLIledanti">{{cita web |idioma=en |nome=P|apellíos=Isenmann|nome2= D|apellíos2=Monticelli |títulu=Species factsheet: Algerian Nuthatch ''Sitta ledanti''. |editorial=BirdLife International |obra=birdlife.org |url=http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=6889 |fechaaccesu=28 de febreru de 2013}}</ref><ref name="HQerock">{{harvnb|Harrap|1996|pp=158-161}}, capítulu «Eastern Rock Nuthatch»</ref><ref name="BWP1399">{{harvnb|Snow|Perrins|1998|pp=1399-1400}}, capítulu «Corsican Nuthatch»</ref><ref name="HQrbn">{{harvnb|Harrap|1996|pp=144-148}}, capítulo «Red-breasted Nuthatch»</ref><ref name="Eaglemoss12">{{cita publicación|idioma=fr |serie=-y lutin des arbres |revista=Oiseaux de collection |allugamientu=[[París]] |editorial=Eaglemoss International |númberu=10 |títulu=La sittelle |añu=2002 |páxines=13}}</ref><ref name="MatthysenChapter1-8">{{harvnb|Matthysen|1998|p=8}}, capítulu 1 «Introducing the Nuthatches»</ref><ref name="MatthysenChapter1-10">{{harvnb|Matthysen|1998|p=10}}, capítulu 1 «Introducing the Nuthatches»</ref><ref name="MatthysenChapter1-11">{{harvnb|Matthysen|1998|p=11}}, capítulu 1 «Introducing the Nuthatches»</ref><ref name="MatthysenChapter1-9">{{harvnb|Matthysen|1998|p=9}}, capítulu 1 «Introducing the Nuthatches»</ref><ref name="Eaglemoss13">{{cita publicación |idioma=fr |serie=Mythes et légendes |revista=Oiseaux de collection |allugamientu=París |editorial=Eaglemoss International |númberu=10 |títulu=La sittelle |añu=2002 |páxines=13}}</ref><ref name="MatthysenChapter9-149">{{harvnb|Matthysen|1998|p=149}}, capítulu 9 «Population Dynamics»</ref><ref name="MatthysenChapter1-3-4">{{harvnb|Matthysen|1998|pp=3-4}}, capítulu 1 «Introducing the Nuthatches»</ref><ref name="MatthysenChapter1-7">{{harvnb|Matthysen|1998|p=7}}, capítulu 1 «Introducing the Nuthatches»</ref><ref name="HQvfn">{{harvnb|Harrap|1996|pp=161-164}}, capítulu «Velvet-fronted Nuthatch»</ref><ref name="MatthysenChapter1-4">{{harvnb|Matthysen|1998|p=4}}, capítulu 1 «Introducing the Nuthatches»</ref><ref name="HQlimits">{{harvnb|Harrap|1996|pp=12-13}}, capítulu «Species limits»</ref><ref name="jboyd">{{cita web |idioma=en |nome=John|apellíos= Boyd |títulu=CERTHIOIDEA - Sittidae, Tichodromidae, Certhiidae, Polioptilidae, and Troglodytidae |url=http://jboyd.net/Taxo/List24.html |obra=TiF Checklist |fecha=11 d'ochobre de 2013}}</ref><ref name="MatthysenChapter1-5">{{harvnb|Matthysen|1998|p=5}}, capítulu 1 «Introducing the Nuthatches»</ref><ref name="MatthysenAppendix1">{{harvnb|Matthysen|1998|pp=269-270}}, anexu I «Scientific and Common Names of Nuthatches»</ref><ref name="UICNvictoriae">[https://www.iucnredlist.org/details/22711167/0 Ficha de ''Sitta victoriae'' Rippon, 1904] pola Llista Colorada de la UICN {{n'idioma|en}}. Consultáu'l 4 d'ochobre de 2013.</ref><ref name="UICNyunnanensis">[https://www.iucnredlist.org/details/22711192/0 Ficha de ''Sitta yunnanensis'' Ogilvie-Grant, 1900] pola Llista Colorada de la UICN {{n'idioma|en}}. Consultáu'l 4 d'ochobre de 2013.</ref><ref name="UICNsolangiae">[https://www.iucnredlist.org/details/22711219/0 Ficha de ''Sitta solangiae'' (Delacour & Jabouille, 1930)] pola Llista Colorada de la UICN {{n'idioma|en}}. Consultáu'l 4 d'ochobre de 2013.</ref><ref name="UICNkrueperi">[https://www.iucnredlist.org/details/22711184/0 Ficha de ''Sitta krueperi'' Pelzeln, 1863] pola Llista Colorada de la UICN {{n'idioma|en}}. Consultáu'l 4 d'ochobre de 2013.</ref><ref name="UICNmagna">[https://www.iucnredlist.org/details/22711228/0 Ficha de ''Sitta magna'' Ramsay, 1876] pola Llista Colorada de la UICN {{n'idioma|en}}. Consultáu'l 13 d'avientu de 2016.</ref><ref name="UICNinsularis">[https://www.iucnredlist.org/details/103881687/0 Ficha de ''Sitta insularis'' (Bond, 1931)] pola Llista Colorada de la UICN {{n'idioma|en}}. Consultáu'l 13 d'avientu de 2016.</ref><ref name="Turkey">{{cita web |idioma=en |títulu=Turkey: briefing notes on tourism policy and institutional framework |url=http://www.transanatolie.com/turkce/turkiye/turkiye%20gercekleri/turkey%20handbook-tourism.pdf |editorial=The Travel Foundation |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090225143556/http://www.transanatolie.com/turkce/turkiye/turkiye%20gercekleri/turkey%20handbook-tourism.pdf |fechaarchivu=25 de febreru de 2009 }}</ref> }} === Bibliografía citada === {{refcomienza}} * {{cita llibru|títulu=Biology and Wildlife of the Mediterranean Region|nome=Jacques|apellíos=Blondel|nome2=James|apellíos2=Aronson|añu=1999|editorial=[[Oxford University Press]]|allugamientu=[[Oxford]]|isbn=978-0-19-850035-3|serie=Biology of Habitats|idioma=en|oclc=41049723}} *{{cita llibru|idioma=en|serie=Birds of British Columbia|volume=3|títulu=Passerines - Flycatchers through Vireos|nome=R Wayne|apellíos=Campbell|nome2=Neil K. |apellíos2=Dawe|nome3=Ian |apellíos3=McTaggart-Cowan|nome4= John M. |apellíos4=Cooper|nome5= Gary W. |apellíos5=Kaiser|nome6= Michael C. Y. |apellíos6=McNall|nome7=G. Y. John |apellíos7=Smith|isbn=0-7748-4439-6|añu=2007|allugamientu=[[Vancouver]]|editorial=University of British Columbia Press}} * {{cita llibru|títulotrad=Birds of the Soviet Union|títulu=Птицы Советского Союза|volume=5|editor=Israel Program for Scientific Translations|editorial=Institutu Smithsonianu y la [[Fundación Nacional pa la Ciencia]]|allugamientu=[[Xerusalén]]|nome=Georgi Petróvich|apellíos=Dementev|nome2=NA|apellíos2=Gladkov|oclc=38092097|añu=1970|idioma=en}} * {{cita llibru|urlcapítulu=http://archive.org/stream/checklistofbirds121967pete#page/132/mode/2up|capítulu=Family Sittidae|añu-orixinal=1931|añu=1967|url=http://archive.org/details/checklistofbirds121967pete|títulu=Check-list of birds of the world|nome-editor=Raymond A.|apellíu-editor=Paynter Jr.|idioma=en|volume=XII|apellíos=Greenway Jr.|nome=James C.|apellíos2=Mayr|nome2=Ernst|apellíos3=Moreau|nome3=Reginald Y.|apellíos4=Rand|nome4=Austin L.|apellíos5=Salomonsen|nome5=Finn|apellíos6=Snow|nome6=David W.|editorial=[[Harvard University Press]]|allugamientu=[[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]]|doi=10.5962/bhl.title.14581|oclc=715702900|id={{LCC|31029973}}}} * {{cita llibru |idioma=en |apellíos1=Harrap |nome1=Simon |otros=David Quinn (ilustrador) |títulu=Tits, Nuthatches and Treecreepers |añu=1996 |editor=Christopher Helm |ubicación=Londres |editorial=Bloomsbury Publishing |serie=Helm Identification Guides |isbn=0-7136-3964-4|oclc=33968613}} * {{cita llibru|idioma=de|url=http://www.archive.org/details/paridaesittidaeu18hell|títulu=Aves: Paridae, Sittidae und Certhiidae|serie=Das Tierreich|volume=18|añu=1903|urlcapítulu=http://archive.org/stream/paridaesittidaeu18hell#page/168/mode/2up|capítulu=Fam. Sittidae|apellíos=Hellmayr|nome=Carl Eduard|enllaceautor=Carl Eduard Hellmayr|páxines=168-203|doi=10.5962/bhl.title.1098|oclc=3621687|editorial=R. Friedländer und Sohn|ubicación=Berlín}} * {{cita llibru|nome=Erik|apellíos=Hirschfeld|nome2=Andy|apellíos2=Swash|nome3=Robert|apellíos3=Still|títulu=The World's Rarest Birds|editorial=[[Princeton University Press]]|allugamientu=[[Princeton (Nueva Jersey)|Princeton]]|añu=2013|oclc=823216606|isbn=978-0-691-15596-8|idioma=en}} * {{cita llibru|serie=The Birds of India|títulu=Being a Natural History of all the birds known to inhabit continental India: with descriptions of the species, genera, families, tribes, and orders, and a brief notice of such families as are not found in India, making it a manual of Ornithology specially adapted for India|url=http://www.archive.org/details/birdsofindiabein01jerd|urlcapítulu=http://archive.org/stream/birdsofindiabein01jerd#page/384/mode/2up|capítulu=Xen. Sitta, Lin.|nome=Thomas Caverhill|apellíos=Jerdon|enllaceautor=Thomas C. Jerdon|añu=1862|editorial=P. S. D'Rozario and Co|allugamientu=[[Calcuta]]|volume=1|páxines=384-388|idioma=en|oclc=10579773}} * {{cita llibru | apellíos=Lesson | nome=René Primevère | enllaceautor=René Primevère Lesson |títulu=Tome premier | serie= Manuel d'ornithologie, ou Description des genres et des principales espèces d'orseaux |capítulu= II<sup>y</sup> Ordre. {{versalita|Les Passereaux}}. |urlcapítulu=https://books.google.com/books?hl=es&id=mytOAAAAcAAJ&q=Genre.+Sittelle#v=snippet&q=Genre.%20Sittelle&f=false |idioma=fr | allugamientu=París |editorial=Roret |añu=1828 |oclc=16980283 }} *{{cita llibru | apellíos=Linnæus | nome=Carolus | enllaceautor=Carlos Linneo |url =http://www.archive.org/details/carolilinnaeisy00gesegoog | títulu=Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |idioma=el volume=I |edición=Décima | allugamientu=[[Estocolmu]] |editorial=Laurentii Salvii |añu=1758 |capítulu=Aves |urlcapítulu=http://www.archive.org/stream/carolilinnaeisy00gesegoog#page/n123/mode/2up |doi=10.5962/bhl.title.542 |oclc=49076342 |isbn=978-0-66-553008-1 |id={{LCC|03022973}}}} *{{cita llibru | apellíos=Linnæus | nome=Carolus |url =http://www.archive.org/details/mobot31753000809027 | títulu=Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |idioma=el volume=I |edición=Decimotercer | allugamientu=[[Viena]] |editor=Ioannis Thomæ |editorial=Vindobonæ |añu=1767-1770 |capítulu=Aves |urlcapítulu=http://archive.org/stream/mobot31753000809027#page/177/mode/2up |doi=10.5962/bhl.title.559 |oclc=4964745 }} * {{cita llibru|idioma=de|nome=Hans|apellíos=Löhrl|url=http://www.landesmuseum.at/pdf_frei_remote/Bonner-Zoologische-Monographien_26_0001-0208.pdf|títulu=Etho-ökologische Untersuchungen an verschiedenen Kleiberarten (Sittidae) : eine vergleichende Zusammenstellung|númberu=26|revista=Bonner zoologische Monographien|allugamientu=[[Bonn]]|editorial=Zoologisches Forschungsinstitut und Museum Alexander Koenig|añu=1988|isbn=978-3-925-38226-0|oclc=18398116}} * {{cita llibru |idioma=en |apellíos1=Matthysen |nome1=Erik |otros=David Quinn (ilustrador) |títulu=The Nuthatches |editorial=T. & A. D. Poyser |ubicación=Londres |añu=1998 |isbn=0-85661-101-8 |oclc=39675763 }} *{{cita publicación|url=http://www.ardeola.org/files/84.pdf|serie=Clave osteolóxica pa la identificación de los Passeriformes ibéricos|títulu=Hirundinidae, Prunellidae, Sittidae, Certhiidae, Troglodytidae, Cinclidae, Laniidae, Oriolidae, Corvidae, Sturnidae, Motacillidae|nome=Eulalia|apellíu=Moreno Mañas|páxines=69-129|revista=Ardeola|editorial=SEO/BirdLife|númberu=2|volume=33|mes=xunu|ubicación=Madrid|añu=1986|issn=0570-7358|oclc=819193613|fechaaccesu=11 d'abril de 2015}} * {{cita publicación |idioma=en |nome1=Yaroslav |apellíos1=Rede'kin |nome2=Maria V. |apellíos2=Konovalova |títulu=Systematic notes on Asian birds. 63. The eastern Asiatic races of ''Sitta europaea'' Linnaeus, 1758 |revista=Zoologische Mededelingen |volume=80 |númberu=15 |día=21 |mes=avientu |añu=2006 |páxines=241-261 |issn=0024-0672 |oclc=700478887 |url=http://www.zoologischemededelingen.nl/cgi/t/text/get-pdf?c=zoomed;idno=8005a17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181002081237/http://www.zoologischemededelingen.nl/cgi/t/text/get-pdf?c=zoomed;idno=8005a17 |archivedate=2018-10-02 |fechaaccesu=2018-02-24 }} * {{cita llibru|títulu=Third series|revista=[[Ibis (revista)|Ibis: A quarterly journal of ornithology]]|ubicación=Londres|editorial=British Ornithologists' Union|volume=2|añu=1872|nome=Osbert |autor2= ''et al.''|apellíos=Salvin|enllaceautor=Osbert Salvin|url=http://archive.org/details/ibis23brit|idioma=en|ref=harv}} * {{cita llibru|nome=Jules Barthélemy (traductor)|apellíos=Saint-Hilaire|otros=Aristóteles (autor)|nome-editor=Georges|apellíu-editor=Chamerot|idioma=fr|títulu=Tome troisième|serie=Histoire des animaux [Historia de los animales&#93;|capítulu=Livre neuvième|volume=II|urlcapítulu=http://archive.org/stream/histoiredesanim04saingoog#page/n139/mode/2up|url=http://archive.org/details/histoiredesanim04saingoog|añu=1883|allugamientu=París|editorial=Hachette|oclc=490557614}} * {{cita llibru|títulu=Fifth series|revista=Ibis: A quarterly journal of ornithology|ubicación=Londres|editorial=British Ornithologists' Union|volume=3|añu=1885|nome=Howard |autor2= ''et al.''|apellíos=Saunders|url=http://archive.org/details/ibis35brit|idioma=en|ref=harv}} * {{cita llibru |idioma=en |apellíos1=Snow |nome1=David |apellíos2=Perrins |nome2=Christopher M. |títulu=The Birds of the Western Palearctic (BWP) |editorial=Oxford University Press |añu=1998 |allugamientu=Oxford |isbn=0-19-854099-X|oclc=37180316}} * {{cita llibru|títulu=Vietnam: A Natural History|nome=Eleanor Jane|apellíos=Sterling|nome2=Martha Maud|apellíos2=Hurley|nome3=-y Duc|apellíos3=Minh|editorial=[[Yale University Press]]|allugamientu=New Haven|otros=Joyce A. Powzyk (ilustrador)|añu=2006|isbn=978-0-300-10608-4|oclc=159935986}} * {{cita llibru|url=http://archive.org/stream/faunaofbritishin01bake|títulu=Birds|serie=The fauna of British India, including Ceylon and Burma|edición=Segunda|idioma=en|nome=Edward Charles|apellíos=Stuart Baker|enllaceautor=Y. C. Stuart Baker|apellíos2=Oates|nome2=Eugene William|apellíos3=Blanford|nome3=William Thomas|enlaceautor3=William Thomas Blanford|añu=1922|capítulu=Family Sittidæ|urlcapítulu=http://archive.org/stream/faunaofbritishin01bake#page/120/mode/2up|volume=1|páxines=120-133|doi=10.5962/bhl.title.14195 |oclc=3365406|id={{LCC|23002228}}|editorial=[[Taylor and Francis]]|ubicación=Londres}} {{reftermina}} === Bibliografía adicional === {{refcomienza}} * {{cita web|idioma=en|url=http://blogs.scientificamerican.com/tetrapod-zoology/2014/08/25/nuthatch-empire/|títulu=Nuthatch Empire|nome=Darren|apellíos=Naish|fecha=25 d'agostu de 2014|revista=[[Scientific American]]|serie=Tetrapod Zoology|allugamientu=Nueva York|editorial=Nature Publishing Group|issn=0036-8733|oclc=828582568}} {{reftermina}} == Enllaces esternos == {{wikispecies}} {{commonscat|Sittidae}} * {{ITIS|id=178774|taxón=Sitta}} * [http://www.catalogueoflife.org/col/search/scientific/genus/Sitta/match/1 ''Sitta'' Linnaeus, 1758] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307025528/http://www.catalogueoflife.org/col/search/scientific/genus/Sitta/match/1 |date=2016-03-07 }} en [[Catalogue of Life]] {{n'idioma|en}}. * [http://ibc.lynxeds.com/family/nuthatches-sittidae Ficha] n'Internet Bird Collection {{n'idioma|en}}. * [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Sitta/pictures.html Ficha] d'Animal Diversity Web {{n'idioma|en}}. * [http://www.ubio.org/browser/details.php?namebankID=647 ''Sitta'' Linnaeus, 1758] en uBio {{n'idioma|en}}. * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?lin=s&p=has_linkout&id=50248 Ficha] del [[Centru Nacional pa la Información Bioteunolóxica]] {{n'idioma|en}}. * [http://www.faunaeur.org/full_results.php?id=97250 Ficha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304222742/http://www.faunaeur.org/full_results.php?id=97250 |date=2016-03-04 }} en [[Fauna Europaea]] {{n'idioma|en}}. * [http://www.xeno-canto.org/explore?query=sittidae Cantares y llamaos grabaos de toles especies de la familia] en xeno-canto. {{Tradubot|Sittidae}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Sittidae| ]] [[Categoría:Families d'aves]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 5xe8zynd8nh1a7x5lzdlj44urgt481e 0 113797 4503241 4383236 2026-07-08T11:38:28Z Amasuela 32214 Fracción>fraición 4503241 wikitext text/x-wiki {{Ficha xenérica}} [[Ficheru:Oceanic-continental convergence Fig21oceancont spanish.svg|thumb|350px|[[Subducción]] ente [[Placa tectónica|plaques litosféricas]]. Nótese que la litosfera inclúi la corteza terrestre.]] La '''litosfera''' o '''llitosfera''' (del [[Idioma griegu|griegu]] λίθος, ''litos'', ‘piedra' y σφαίρα, ''sphaíra'', ‘esfera') ye la capa sólida superficial de la [[Tierra]], carauterizada pola so rixidez.<ref name=Arti1>Artimieva 2011, p. 1.</ref> Ta formada pola [[corteza terrestre|corteza]] y la zona más esterna del [[Mantu terrestre|mantu]], y «flota» sobre l'[[astenosfera]], una capa plástica» que forma parte del mantu cimeru.<ref>Morán Centeno, D. y Lomnitz Aronsfrau, C. (1999). [https://books.google.es/books?id=oXmRROjieWsC&pg=PA11&dq=La litosfera+ye&hl=es&ei=oKXWTKzOJdyM4gaQ5JGmBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CE0Q6AEwCDgK#v=onepage&q=La%20litosfera%20ye&f=false ''Les ciencies de la tierra: una nueva visión del nuesu planeta'']. Aprender a aprender. Centru d'Investigaciones Interdisciplinaries en Ciencies y Humanidaes. [[Universidá Nacional Autónoma de Méxicu]]. ISBN 968-36-7505-0</ref> La litosfera suel tener una espesura averada de 50 a 100&nbsp;km,<ref name=Arti1/> siendo la so llende esterna la superficie terrestre.<ref name=Arti4/> La llende inferior varia dependiendo de la definición de litosfera que s'ocupe. Pa esti casu, teniendo en cuenta la espesura mentada, ye l'[[astenosfera]]<ref name=Arti4/> La litosfera ta estazada nuna serie de [[Placa tectónica|plaques tectóniques]] o litosféricas, en que los sos cantos concentrar los fenómenos xeolóxicos endóxenos, como'l [[Magma|magmatismo]] (incluyíu'l [[Volcán|vulcanismu]]), la [[sismicidad]] o la [[oroxénesis]].<ref name=brit>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/343783/lithosphere lithosphere], [[Encyclopedia Britannica]] Academic Edition (n'inglés). Consultáu'l 10 de marzu de 2013.</ref><ref name=SNL>[http://snl.no/platetektonikk platektonikk] [[Store norske leksikon]] {{nor}}. Consultáu'l 9 de marzu de 2013.</ref> == Tipos de litosfera == Na práutica nun ye fácil establecer una espesura concreta pa la litosfera.<ref name=Arti4>Artimieva 2011, p. 4.</ref> Aplíquense distintos aproximamientos a: * '''Litosfera térmica''': So esti conceutu la litosfera constitúi la parte del mantu onde la [[conducción de calor]] predomina sobre la [[conveición]] de calor, casu opuestu de lo qu'asocede na parte del mantu que subyace la litosfera.<ref name=Arti7>Artimieva 2011, p. 7.</ref> Nesti sentíu la base de la litosfera puede definise según la interseición d'una proyeición del [[gradiente xeotérmico]] con: a) dalguna temperatura predefinida, b) cierta fraición de la temperatura d'ambiente o c) cierta fraición del ''[[Solidus (termodinámica)|solidus]]'' del mantu.<ref name=Arti7/> Otru métodu más simple define dichu llende según la superficie d'una [[isoterma]].<ref name=Arti7/> * '''Litosfera sísmica''': La base de la litosfera carauterizar por un amenorgamientu na velocidá d'espardimientu de les [[ondes sísmiques|ondes S]] y una elevada [[atenuación d'ondes sísmiques|atenuación]] de les [[ondes sísmiques|ondes P]]. Esta definición tien la ventaya que ye fácilmente detectable al traviés d'estudios [[sismoloxía|sismolóxicos]].{{ensin referencies}} * '''Litosfera elástica''': Llámase litosfera flexural o elástica como la capa cimera de la Tierra que se mueve coles [[tectónica de plaques|plaques tectóniques]].<ref name=Arti5-6>Artimieva 2011, páxs. 5-6.</ref> Según esta definición la litosfera defínese como ríxida y con movimientu mecánicu coherente.<ref name=Arti5-6/> Les litosferes térmico y sísmico tienen espesures equivalentes. Polo xeneral, la espesura de la litosfera elástica ye mayor a los otros dos.{{ensin referencies}} == Ver tamién == * [[Corteza terrestre]] * [[Tectónica de plaques]] * [[Placa tectónica]] * [[Oroxénesis]] * [[Corteza oceánica]] * [[Xeoloxía]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == *Artimeva, I. (2011) (n'inglés). ''The Lithosphere: An Interdisciplinary Approach''. [[Cambridge University Press]]. == Enllaces esternos == {{Commonscat|Lithospheres}} {{Tradubot|Litosfera}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Litosfera|Litosfera]] 4lntrmllnif1zkf5fyag3zmf3uvwc3u 0 114092 4503105 4419123 2026-07-07T19:21:39Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503105 wikitext text/x-wiki {{ficha de ferramienta}} El '''sincrotrón''' ye un tipu d'[[acelerador de partícules]]. Estremar d'otros aceleradores en que les partícules caltener nuna órbita zarrada. Los primeros sincrotrones derivar del [[ciclotrón]], qu'usa un [[campu magnéticu]] constante pa curvar la trayeutoria de les partícules, aceleraes por aciu un [[campu llétricu]] tamién constante, ente que nel sincrotrón ambos campos varien. La velocidá máxima a la que les partícules pueden acelerase ta dada pol puntu en que la [[radiación de sincrotrón|radiación sincrotrón]] emitida poles partícules al xirar ye igual a la enerxía suministrada. Los sincrotrones tamién s'utilicen pa caltener les partícules circulando a una enerxía fixa; nesti casu reciben el nome de «aniellos d'almacenamientu». Los sincrotrones pueden usase como colisionadores de partícules. Nesti tipu de sincrotrones, dos faes de partícules distintes acelerar en direiciones opuestes pa estudiar los productos del so choque. N'otros sincrotrones caltién un fexe de partícules d'un solu tipu circulando indefinidamente a una enerxía fixa, usándose como [[Fuentes de lluz sincrotrón|fontes de lluz sincrotrón]] pa estudiar materiales a [[resolución óptica|resolución]] del orde del radiu atómicu, en medicina y en procesos de manufactura y carauterización de materiales. Un tercer usu de los sincrotrones ye como pre-acelerador de les partícules antes de la so inyeición nun aniellu d'almacenamientu. Estos sincrotrones conócense como ''boosters'' («aceleradores»). == Desenvolvimientu == [[Ficheru:Cyclotron-es.png|thumb|300 px|Esquema de funcionamientu d'un ciclotrón, el precursor del sincrotrón. El campu magnéticu ye uniforme y aplícase na direición perpendicular a la órbita de les partícules. Les partícules acelerar dende cero cada vez que traviesen el campu magnéticu y describen una espiral que'l so radiu aumenta hasta que remanecen del acelerador.]] El [[ciclotrón]], concebíu pol físicu austrohúngaru [[Leó Szilárd]] en 1929, puede considerase el precursor del sincrotrón. El ciclotrón usa un campu magnéticu estáticu pa curvar la trayeutoria de les partícules y un campu llétricu trémbole de [[frecuencia]] fixa p'acelerales nun puntu de la so trayeutoria. A midida de que les partícules aumenten la so velocidá, el radiu de la so órbita aumenta, polo cual describen una espiral.<ref name=szilard>{{cita publicación|apellíu=Telegdi|nome= V. L. |añu=2000|títulu=Szilard as Inventor: Accelerators and More|publicación= Physics Today|volume= 53 |númberu=10 |páxines=25-28| doi=10.1063/1.1325189|idioma=inglés}}</ref> [[Ernest Lawrence]] diseñó y construyó'l primer ciclotrón,<ref>{{cita publicación| apellíu=Lawrence| nome=Y.O.| apellíu2=Edlefsen| nome2=N.Y.| publicación=Science|añu=1930|volume=72|páxina=376|idioma=inglés}}</ref> puestu en marcha per vegada primer a finales de 1931. Esta máquina nun yera afecha pa l'aceleración de partícules relativistes, que la so masa aumenta al averase la so velocidá a la de la lluz, lo que causa un desfasaje con al respective de la oscilación del voltaxe acelerador.<ref>{{cita web|url=http://user88.lbl.gov/cyclotron-history|títulu=Cyclotron:History|editorial=Lawrence-Berkeley Laboratory|idioma=inglés|fechaaccesu=3 de xunu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190322071031/http://user88.lbl.gov/cyclotron-history|fechaarchivu=2019-03-22}}</ref> En 1934, Szilárd describió'l principiu d'[[estabilidá de fase]],<ref name=szilard /> fundamental nel diseñu del sincrotrón. En 1945, l'estauxunidense Edwin McMillan y el soviéticu Vladimir Veksler propunxeron, independientemente, un acelerador basáu nesti principiu, variando la frecuencia del campu llétricu a midida que la partícula amonta la so enerxía.<ref name=50years /> D'esta miente, les partícules reciben una cantidá d'enerxía inversamente proporcional a la so velocidá, lo que resulta nun fexe estable onde les partícules viaxen, en permediu, a la velocidá apropiada.<ref name=booklet>{{cita web|url=http://xdb.lbl.gov/Section2/Sec_2-2.html |obra=X-Ray Data Booklet| títulu=Section 2.2 — History of synchrotron radiation |autor= Robinson, Arthur L.|idioma=inglés |fechaaccesu= 3 de xunu de 2012}}</ref> Usando esti principiu, Lawrence, McMillan y otros miembros del so grupu tresformaron el cyclotrón de Berkeley nun [[sincrociclotrón]] en 1946. Esti aparatu llegó a a acelerar protones hasta {{nowrap|740 MeV}} ya iones d'[[Heliu]] a {{nowrap|920 MeV}}.<ref>{{cita llibru|títulu=Advances in Electronics and Electron Physics|volume=50|editor=L. Marton y Claire Marton|isbn=0120146509, 9780120146505|editorial=Academic Press|añu= 1980|nome=M. Stanley| apellíu=Livingstone|capítulu=Early history of particle accelerators|idioma=inglés}}</ref> El Phasotron, un sincrociclotrón pa electrones construyíu por Veksler en [[Dubná (ciudá)|Dubná]] algamó los {{nowrap|10 GeV}}. [[Ficheru:Autophasing in synchrotrons.png|left|thumb|Ilustración del principiu d'estabilidá de fase nel sincrotrón: la función periódica O(t) representa'l campu llétricu oscilatoriu. Los trés puntos sobre la gráfica representen tres partícules viaxando a velocidaes llixeramente distintes. La partícula del centru algama'l campu cola fase «óptima» W<sub>0</sub>, ente 90 y 180°. La partícula que llega llixeramente per delantre recibe menos enerxía del campu, y la que llega por detrás, más, de cuenta que les fases permanecen concentraes alredor de W<sub>0</sub>.]] La máxima enerxía de los sincrociclotrones ta dictada pel radiu máximu de la órbita de les partícules, que nun podíen acelerase más una vegada algamáu esti puntu. En 1949, MacMillan construyó'l primer sincrotrón d'electrones, amontando la magnitú del campu magnéticu en sincronía cola velocidá de los electrones y consiguiendo asina caltener a estos nuna órbita fixa zarrada y aceleralos hasta una enerxía de {{nowrap|300 MeV}}.<ref name=50years>{{cita web|url=http://accelconf.web.cern.ch/accelconf/y96/PAPERS/ORALS/FRX04A.PDF|títulu=Fifty years of synchrotrons|autor=Wilson, Y.J.N.|formatu=PDF|fechaaccesu=5 de xunu de 2012|idioma=inglés}}</ref> El primer sincrotón de protones foi'l Cosmotrón, diseñáu en 1948 y construyíu nel [[Llaboratoriu Nacional de Brookhaven]]. El Cosmotrón empezó a funcionar a la enerxía de {{nowrap|3.3 GeV}} a principios de 1953.<ref>{{cita web|url= http://www.bnl.gov/bnlweb/history/cosmotron.asp|títulu=The Cosmotron|obra=Brookhaven history|editorial=Brookhaven National Laboratory|idioma=inglés|fechaaccesu=5 de xunu de 2012}}</ref> En 1952, dellos de los collaboradores nel diseñu y construcción del Cosmotrón publicaron una idea p'aumentar la eficiencia de los sincrotrones alternando [[lente]]s magnétiques converxentes y diverxentes —campu magnéticu de gradiente alternáu— pa focalizar el fexe de partícules a lo llargo de tola so trayeutoria,<ref>{{cita publicación|nome= Ernest D.|apellíu= Courant|nome2= Milton Stanley |apellíos2= Livingston |nome3=Hartland S. |apellíos3= Snyder|títulu= The Strong-Focusing Synchrotron – a New High-Energy Accelerator|publicación= Phys. Rev.|volume= 88| añu=1952|páxines= 1190-1196|idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita publicación|nome= Erenest D.|nome2=Hartland S. |apellíos2= Snyder|títulu= Theory of the Alternating-Gradient Synchrotron|publicación=Annals of Physics|volume= 3|añu=1958| páxines= 1-48|idioma=inglés}}</ref> idea patentada yá en 1950 por [[Nicholas Christofilos]].<ref>{{cita publicación|nome= Nicholas C.|apellíu= Christofilos|publicación= U.S. Patent n. 2.736,799, presentada'l 10 de marzu de 1950, concedida'l 28 de febreru de 1956|idioma=inglés}}</ref> Esta idea foi darréu incorporada al diseñu del sincrotrón de protones del [[CERN]], onde hasta entós s'entamaba algamar una enerxía de {{nowrap|10 GeV}}.<ref name=50years /> Gracies al usu de gradiente alternáu entró en funcionamientu en 1959 a {{nowrap|30 GeV}}.<ref>{{cita llibru|url=http://cdsweb.cern.ch/record/1359959?ln=en|títulu=Fifty years of the CERN Proton Synchrotron|volume= 1|formatu= PDF|autor=Burnet, Jean-Paul ; Carli, Christian ; Chanel, Michel ; Garoby, Roland ; Gilardoni, Simone (ed.) ; Giovannozzi, Massimo ; Hancock, Steven ; Haseroth, Helmut ; Hübner, Kurt ; Küchler, Detlef ; Lewis, Julian ; Lombardi, Alessandra ; Manglunki, Django (ed.) ; Martini, Michel ; Maury, Stephan ; Métral, Elias ; Möhl, Dieter ; Plass, Günther ; Rinolfi, Louis ; Scrivens, Richard ; Steerenberg, Rende ; Steinbach, Charles; Vretenar, Maurizio; Zickler, Thomas|isbn=9789290833635|editorial=CERN|ubicación=Xinebra|añu=2011|idioma=inglés}}</ref> En 1960, entró en funcionamientu'l AGS («Alternating Gradient Synchrotron» de {{nowrap|33 GeV}} en Brookhaven.<ref>{{cita web|url= http://www.bnl.gov/bnlweb/history/AGS_history.asp|títulu=The AGS|obra=Brookhaven history|editorial=Brookhaven National Laboratory|idioma=inglés|fechaaccesu=7 de xunu de 2012}}</ref> Bob Wilson, un antiguu collaborador de Lawrence, propunxo dixebrar los imanes focalizadores del fexe de los imanes usaos pa curvar la trayeutoria del fexe de partícules nel sincrotrón de [[Fermilab]], rematáu en 1972, onde s'algamar {{nowrap|400 GeV}}.<ref name=50years /> Nes décades siguientes siguieron construyéndose sincrotrones de mayor tamañu y enerxía, como'l [[Tevatron]] en Fermilab o'l [[LHC]] en CERN, dedicaos al estudiu de partícules subatómiques. Anque la radiación sincrotrón emitida poles partícules aceleraes constitúi una llimitación a la máxima enerxía algamable nun sincrotrón, los científicos llueu se decataron de les posibilidaes qu'ufiertaben los fexes intensos de [[radiación ultravioleta]] y [[rayos X]] xeneraos nos sincrotrones d'altes enerxíes,y nos 80, apaecieron los primeros aniellos d'almacenamientu diseñaos puramente como fontes de radiación sincrotrón.<ref name=booklet /> Dellos colisionadores de partícules obsoletos, como'l [[SSRL|sincrotrón de Stanford]] nos Estaos Xuníos, o [[DORIS]] y [[PETRA]] nel llaboratoriu [[DESY|Deutsches Elektronen-Synchrotron]], Alemaña, fueron reconfigurados pa esti propósitu,<ref>{{cita web|url=http://www-ssrl.slac.stanford.edu/spear3/spear3history.html|títulu=SPEAR history||fechaaccesu=7 de xunu de 2012|idioma=inglés|editorial=SLAC National Accelerator Laboratory}}</ref><ref>{{cita web|url=http://petra3.desy.de/|títulu=PETRA III|fechaaccesu=7 de xunu de 2012|idioma=inglés|editorial=Deutsches Elektronen-Synchrotron}}</ref><ref>{{cita web|url=http://doris.desy.de/history/index_eng.html|títulu=DORIS history|fechaaccesu=7 de xunu de 2012|idioma=inglés|editorial=Deutsches Elektronen-Synchrotron}}</ref> ente que unos pocos, como [[CHESS]], na [[Universidá de Cornell]], utilícense al empar pa estudios de física de partícules y como fontes de lluz sincrotrón.<ref>{{cita web| url=http://www.chess.cornell.edu/chess/index.htm| títulu=The Cornell High Energy Synchrotron Source (CHESS)|fechaaccesu = 2 de payares de 2011|idioma=inglés}}</ref> == Componentes == [[Ficheru:BEP 900 MeV booster of electrons and positrons.jpg|thumb|''Booster'' de {{nowrap|900 MeV}} del colisionador de partícules VEPP 2000, en [[Novosibirsk]]]] === Fonte de partícules === Pa la producción d'electrones suélense utilizar [[Emisión termoiónica|cátodos termoiónicos]] o [[Tubu de cátodu fríu|cátodos fríos]] o [[fotocátodos]].<ref name=lbl>{{cita web|url=http://www.lbl.gov/MicroWorlds/ALSTool/ALS_Components/Linac/|títulu=Linac|autor=Lawrence-Berkeley laboratory|fechaaccesu=13 de xunu de 2012|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180302053849/http://www2.lbl.gov/MicroWorlds/ALSTool/ALS_Components/Linac/|fechaarchivu=2018-03-02}}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=Advances in cold cathode physics and technologypublicación=Proceedings of the IEEE|fecha=mayu de 1999 |apellíu=Nation |nome=J.A.| apellíu2=Schachter |nome2=L. |apellíu3=Mako |nome3= F.M. |apellíu4= Len|nome4= L.K. |apellíu5= Peter|nome5= W. |nome6= C. |apellíu6=Tang |apellíu7=Srinivasan-Rayo |nome7=T. |volume= 87|númberu= 5|páxines=865-889|doi= 10.1109/5.757258}}</ref><ref name=wiedeman /> Los positrones prodúcense faciendo incidir un fexe d'electrones aceleraos sobre un material metálico.<ref name=wiedeman>{{cita llibru|títulu=Particle Accelerator Physics I: Basic Principles and Liniar Beam Dynamics|autor= Widemann, Helmut|edición=2|editorial=Springer|añu=1999|isbn=354064671X, 9783540646716|páxina=5-6}}</ref> Les fontes de protones son bien diverses; suélense estrayer d'un [[Plasma (estáu de la materia)|plasma]], xeneráu, por casu, a partir d'una descarga o radiación de microondes aplicaos a un gas.<ref>{{cita publicación|nome=N. |apellíu=Angert |títulu=Ion sources|publicación= CERN Accelerator School Proceedings |editor=S. Turner|editorial= CERN 94-01|volume= II|páxines= 619-642 |añu=1994|idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.lhc-closer.es/php/index.php?i=2&s=3&p=10&y=0|títulu=Fuente de protones|obra=Averándonos al LHC|autor=Cid Vidal, Xabier y Cid, Ramón|fechaaccesu=14 de xunu de 2012}}</ref> Los antiprotones producir de manera asemeyada a los positrones, faciendo topetar un fexe de protones con un metal pesao.<ref name=wiedeman /> === Aceleradores auxiliares: LINACS y ''boosters'' === Al contrariu que los ciclotrones, los sincrotrones nun son capaces d'acelerar les partícules a partir de baxa enerxía, polo cual l'aceleración realizar per etapes. El fexe de partícules acelérase primeramente usando una fonte d'altu voltaxe bazcuyando a [[radio frecuencia]]s. Les partícules inyectar nun [[acelerador liniar]] o LINAC, y de ende pasen a un sincrotrón llamáu preacelerador o ''booster'' onde adquieren la so enerxía final; les partícules asina aceleraes inyectar al sincrotrón principal o aniellu d'almacenamientu, onde circulen a una enerxía fixa. Nun sincrotrón típicu, el LINAC imparte a los electrones una enerxía ente 0.1 y {{nowrap|1 GeV}}, y el ''booster'' acelerar hasta la enerxía final d'unos pocos GeV.<ref>{{cita publicación|títulu= The 3 GeV synchrotron injector for SPEAR|autor=Weidemann, H.; Baltay, M.; Voss, J.; Zuo, K.; Chavis, C.; Hettel, R.; Sebek, J.; Nuhn, H.D.; Safranek, J.; Emery, L.; Horton, M.; Weaver, J.; Haydon, J.; Hostetler, T.; Ortiz, R.; Borland, M.; Baird, S.; Lavender, W.; Kung, P.; Mello, J.; Li, W.; Morales, H.; Baritchi, L.; Golceff, P.; Sanchez, T.; Boyce, R.; Cerino, J.; Mostowfi, D.; Wang, D.F.; Baritchi, D.; Johnson, G.; Wermelskirchen, C.; Youngman, B.; Jach, C.; Yang, J.; Yotam, R.|publicación= Particle Accelerator Conference. Accelerator Science and Technology|páxines=2688-2690 |volume=5|doi= 10.1109/PAC.1991.165072|añu= 1991|idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.diamond.ac.uk/Home/Technology/Components/booster.html|títulu=The Diamond machine|idioma=inglés|fechaaccesu=16 de xunu de 2012|editorial=Diamond Light Source Ltd.|fecha=5 de mayu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111014070956/http://diamond.ac.uk/Home/Technology/Components/booster.html|fechaarchivu=14 d'ochobre de 2011}}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=Linac and Booster Synchrotron for SPring-8 Injector|autor=Yokomizo, H.; Abe, H.; Aoki, T.; Asaka, T.; Fukami, K.; Fukushima, S.; Hayashi, S.; Hori, T.; Hosoda, H.; Itoh, Y.; Kobayashi, T.; Kuba, A.; Mizuno, A.; Ohzuchi, S.; Okanishi, K.; Oyatani, H.; Sakaki, H.; Suzuki, H.; Suzuki, S.; Tani, N.; Tanimoto, M.; Taniuchi, T.; Yanagida, K.; Yonehara, H.; Yoshikawa, H.|publicación=Joint Accelerator Conferences Website: EPAC 96|idioma=inglés|añu=1996|url=http://accelconf.web.cern.ch/AccelConf/y96/PAPERS/WEPG/WEP105G.PDF|formatu=PDF}}</ref> El [[Gran Colisionador de Hadrones]], qu'opera con protones de {{nowrap|7 TeV}}, rique tres sincrotrones auxiliares.<ref>{{cita web|url=http://public.web.cern.ch/public/en/research/AccelComplex-en.html|títulu=The accelerator complex|editorial=CERN|añu=2008|idioma=inglés|fechaaccesu=16 de xunu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130128045308/http://public.web.cern.ch/PUBLIC/en/Research/AccelComplex-en.html|fechaarchivu=2013-01-28}}</ref> === Cuévanos de radiofrecuencia === {{VT|Resonador}} Los cuévanos de radiofrecuencia o RF son una serie d'estructures bueques onde s'aplica'l voltaxe trémbole llonxitudinal, suministráu por [[klistron]]es, qu'acelera les partícules. Nun acelerador puramente dichu, como'l ''booster'', la enerxía de les partícules aumenta cada vez que traviesen el cuévanu. Nos aniellos d'almacenamientu, pela contra, solo suminístrase la enerxía necesaria pa compensar les perdes por radiación sincrotrón.<ref name=rf>{{cita web|url= http://www.lhc-closer.es/php/index.php?i=2&s=4&p=7&y=2 |títulu=Cavidad RF |obra=Averándonos al LHC|autor=Cid Vidal, X. y Cid, R.|fechaaccesu=25 de xunu de 2012}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.esrf.eu/Accelerators/Groups/RF|títulu=Radio Frequency|fecha=24 de xineru de 2012|idioma=inglés|fechaaccesu=26 de xunu de 2012|editorial=European Synchrotron Radiation Facility|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111106232154/http://www.esrf.eu/Accelerators/Groups/RF|fechaarchivu=6 de payares de 2011}}</ref> Los cuévanos RF tamién caltienen a les partícules arrexuntaes en paquetes que circulen a aproximao la mesma velocidá, calteniendo la sincronía ente la fase del voltaxe acelerador y la frecuencia de circulación del fexe.<ref name=rf /> === Elementos magnéticos === [[Ficheru:Aust.-Synchrotron,-Storage-Ring-Magnets,-14.06.2007.jpg|thumb|left|Imanes del aniellu d'almacenamientu del [[Sincrotrón Australianu]]. En primer planu, un sextupolo (en verde), siguíu por un dipolo (en mariellu) y, parcialmente despinto detrás d'este, un cuadrupolo (en colloráu).]] Los sincrotrones modernos utilicen [[dipolo magnéticu|dipolos]], llamaos [[imán curvador|imanes curvadores]] —''bending magnets''— pa curvar la trayeutoria del fexe de partícules y [[cuadrupolos]] y [[sextupolos]] pa caltener el fexe enfocáu. La separación de les funciones de deflección y focalización dexa algamar una enerxía mayor y optimizar les propiedaes óptiques del sincrotrón.<ref name=rossbach>{{cita web|url=http://adweb.desy.de/~rossbach/uni/Cern.pdf|formatu=PDF|autor=Rossbach, J.; Schmüser, P.|títulu=Basic course on accelerator optics|idioma=inglés|fechaaccesu=17 de xunu de 2012|editorial=DESY|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091229161829/http://adweb.desy.de/~rossbach/uni/Cern.pdf|fechaarchivu=2009-12-29}}</ref> Los imanes tienen los polos empobinaos perpendicularmente a la órbita. Los cuadrupolos pueden empobinase de tal manera que les componentes verticales y horizontales de les fuercies magnétiques qu'exercen sobre les partícules son independientes y suelse alternar la so polaridá a lo llargo del cuévanu del sincrotrón, esto ye, se have converxer y divergir el fexe socesivamente. Esta disposición, conocida como «celda FODO»<ref group=n.>La 'F' representa'l cuadrupolo converxente —''Focussing'', n'inglés—, la 'D', el cuadrupolo diverxente —''Defocussing''— y l'O l'espaciu ente ellos.</ref> caltién el fexe colimado, importante tantu pa maximizar el númberu de choques de partícules, como pa producir lluz sincrotrón coherente y concentrada. Los imanes sextupolos utilizar pa correxir les [[Aberración cromática|aberraciones]] de los cuadrupolos.<ref name=rossbach /> Nos sincrotrones modernos utilizaos pa la producción de lluz sincrotrón, los imanes suélense disponer en diverses configuraciones, coles mires de llograr un fexe de radiación lo más brillosu posible. Una configuración bien utilizada ye la celda DBA» (''Double Bend Achromatic'') o «celda Chasman-Green», que na so versión más simple consiste nun par d'imanes curvadores con una lente cuadrupolar nel centru.<ref>{{cita llibru|títulu= Accelerator Physics|autor=Lee, Shyh-Yuan|isbn=9812562001|editorial=World Scientific|añu=2004|idioma=inglés}}</ref> Esti tipu d'instalaciones cunta amás con dispositivos magnéticos compuestos d'una secuencia de dellos dipolos alternantes. Según la fuercia del campu magnéticu, estos aparatos estremar en ''[[wiggler (sincrotrón)|wigglers]]'' o [[ondulador]]es. Dambos faen siguir a los electrones una trayeutoria trémbole, con un radiu de combadura menor que nos dipolos principales. Esto dexa llograr radiación sincrotrón con propiedaes diverses y meyor afeches a distintos tipos d'esperimentos.<ref>{{cita web|url=http://www.cells.es/inauguration-media/inauguration-ebook.pdf|formatu=PDF|obra=The ALBA synchrotron light source|editorial=CELLS|añu=2012|páxina=59|títulu=La naturaleza de la lluz sincrotrón|fechaaccesu=19 de xunu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130714174634/http://www.cells.es/inauguration-media/inauguration-ebook.pdf/|fechaarchivu=14 de xunetu de 2013}}</ref> === Llinies de lluz sincrotrón === Al travesar los imanes curvadores, ''wigglers'' y onduladores, les partícules emiten radiación nun ampliu rangu de [[llonxitú d'onda|llonxitúes d'onda]]. La radiación [[ultravioleta]] y de [[rayos X]] emitida polos sincrotrones puede ser utilizada pa dellos esperimentos. Les llinies de lluz consisten nun cuévanu en [[vacíu]] pa tresportar esta radiación hasta les muestres que pretende estudiase y dellos preseos pa modificar y afaer les propiedaes de la radiación, como [[espeyos]], pa enfocar el fexe de radiación y [[monocromador]]es pa escoyer determinaos llonxitúes d'onda.<ref>{{cita publicación|url=http://www.fis.unam.mx/~juarez/TesisLina.pdf|formatu=PDF|autor=Hoyo Campos, L. M.|publicación=Tesis de posgráu en ciencies físiques. [[Universidá Nacional Autónoma de Méxicu]]|añu=2010|títulu=Estudio de la ionización d'átomos y agregaos moleculares con radiación sincrotrónica}}</ref>La configuración específica d'una llinia de lluz depende del tipu d'esperimentu al que tea destinada y a les carauterístiques del sincrotrón. == Aplicaciones == [[Ficheru:ALICE Detector.jpg|thumb|Detector de partícules nel [[LHC]]]] === Estudiu de partícules subatómiques === Mientres delles décades l'aplicación principal de los sincrotrones y otros aceleradores circulares foi l'estudiu de los [[Partícula subatómica|constituyentes fundamentales]] de la materia. Nes primeres máquines d'esti tipu, faíense topetar les partícules aceleraes contra un blancu metálicu estacionariu, onde interactuaben colos [[Nucleu atómicu|nucleos atómicos]], produciendo partícules y [[antipartícula|antipartícules]]. Sicasí, nos sincrotrones d'alta enerxía posteriores, como'l [[Super Proton Synchrotron|SPS]], el [[Large Electron-Positron collider|LEP]] y el LHC, de la [[Organización Europea pa la Investigación Nuclear]] (CERN) y el [[Tevatron]] de [[Fermilab]], fueron diseñaos pa producir choques ente dos faes d'antipartícules circulando a la mesma velocidá en direiciones opuestes. Nesti casu, el momentu total de los dos faes ye cero, polo cual la enerxía total del fexe puede ser consumida na producción de nueves partícules, al contrariu que nel casu d'un blancu estacionariu, onde la llei de caltenimientu del [[Cantidá de movimientu|momentu]] implica que parte de la enerxía ye caltenida pol fexe.<ref name=teachers>{{cita web|url=http://teachers.web.cern.ch/teachers/archiv/HST2001/accelerators/teachers%20notes/fixed_end.htm|títulu=Fixed target trates collider machines|obra=Teachers' Notes on Particle Accelerators|idioma=inglés|fechaaccesu=27 de xunu de 2012|editorial=High School Teachers Programme at CERN|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160615214620/https://teachers.web.cern.ch/teachers/archiv/HST2001/accelerators/teachers%20notes/fixed_end.htm|fechaarchivu=2016-06-15}}</ref> El fexe nos colisionadores tien de contener un gran númberu de partícules concentraes nun volume bien amenorgáu pa maximizar el númberu de choques en cada ciclu, que ye bien pequeñu comparáu colos choques llograos con un blancu fixu.<ref>{{cita publicación|títulu=Colliding Beams Versus Beams on Stationary Targets: Competing Tools for Elementary Particle Physics|apellíu=Panofski|nome=W. K. H.|publicación=Proc. Nat. Acad. Sci. USA|volume=70 |númberu= 2|páxines= 611-618|añu= 1973|url=http://www.pnas.org/content/70/2/611.full.pdf |formatu=PDF|idioma=inglés}}</ref> Los colisionadores pueden ser de dos tipos: de [[hadron]]es —davezu [[protones]] y [[antiprotones]]— o de [[leptones]] —por casu, electrones y positrones.— Los colisionadores de hadrones tienen la ventaya de llindar les perdes por radiación,<ref>{{cita web|url=http://www.synchrotron.org.au/index.php/about-us/our-facilities/accelerator-physics/synchrotrons-and-the-large-hadron-collider|títulu=Synchrotrons and the Large Hadron Collider|editorial=Australian Synchrotron|idioma=inglés|fechaaccesu=31 de mayu de 2012}}</ref> y son la ferramienta principal pal descubrimientu de nueves partícules. Los colisionadores de leptones, per otru llau, son útiles pa la carauterización precisa de les partícules yá descubiertes.<ref name=teachers /> === Estudiu de materiales === [[Ficheru: Macromolecular-Crystallography-beamline.png|left|thumb|Llinia de lluz sincrotrón pal estudiu de molécules biolóxiques ([[proteína|proteínes]] y [[acedu nucleico|acedos nucleicos]]) pola téunica de [[cristalografía de rayos X|difracción de cristales]]]] La [[radiación sincrotrón]] emitida polos electrones al travesar los imanes curvadores, ''wigglers'' y onduladores ta compuesta por un espectru continuu de llonxitúes d'onda dende los [[rayos X]] d'alta enerxía hasta'l [[infrarroxu]]. Esta radiación ye bien intensa, concentrada y [[Lluz coherente|coherente espacialmente]], propiedaes aparentes pa poder realizar una amplia gama d'esperimentos pa esplorar les propiedaes de too tipu de materiales orgánicos ya inorgánicos, utilizando téuniques como la [[espectroscopia]], [[dispersión (física)|dispersión]], [[difracción (física)|difracción]] y [[microscopía]].<ref>{{cita web|url=http://science.energy.gov/~/media/bes/pdf/Synchrotron_Techniques.pdf|títulu=Esperimental Techniques At Light Source Beamlines|idioma=inglés|fechaaccesu=21 de xunu de 2012|formatu=PDF|editorial=[[Departamentu d'Enerxía de los Estaos Xuníos|DOE]]}}</ref> Los primeros esperimentos con lluz sincrotrón llevar a cabu de manera «parasitario» en colisionadores de partícules, pero la mayoría de los sincrotrones en funcionamientu anguaño utilícense solo pa esti propósitu. Los sincrotrones diseñaos pa la producción de radiación sincrotrón conócense como «sincrotrones de segunda xeneración» o «de tercer xeneración», dependiendo de la [[emitancia (partícules)|emitancia]] del fexe de partícules,<ref name=booklet /> definida como'l productu del área tresversal del fexe y la so diverxencia angular: nes fontes de segunda xeneración la emitancia ye del orde de {{nowrap|100 nm-mrad}} y nes de tercer xeneración ye de {{nowrap|10 nm-mrad}},<ref>{{cita web|url=http://ssrf.sinap.ac.cn/english/1/Introduction.htm|títulu=Shanghai Synchrotron Radiation Facility|3=|idioma=inglés|fechaaccesu=2 de xunetu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171228151611/http://ssrf.sinap.ac.cn/english/1/Introduction.htm|fechaarchivu=2017-12-28}}</ref> lo que resulta nun fexe de radiación más concentráu. La mayoría d'estos sincrotrones tienen un diámetru del orde de los {{nowrap|100 m}} y funcionen a enerxíes d'unos pocos [[GeV]]. El de mayor tamañu [[PETRA]], un antiguu colisionador reconvertíu a fonte de lluz sincrotrón, cuenta con más de dos quilómetros de circunferencia.<ref>{{cita web|url=http://petra3.desy.de/|títulu=PETRA III|editorial=DESY|idioma=inglés|fechaaccesu= 2 de xunetu de 2012}}</ref> Na primer década del S XXI llogróse construyir un sincrotrón compactu que quepe nuna habitación.<ref>{{cita web|url=http://www.technologyreview.com/news/409483/a-miniature-synchrotron/|títulu=A Miniature Synchrotron|autor=Wu, Corinna|fecha=4 de febreru de 2008|obra=Technology Review|editorial=[[MIT]]|idioma=inglés|fechaaccesu=2 de xunetu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150915003626/http://www.technologyreview.com/news/409483/a-miniature-synchrotron/|fechaarchivu=2015-09-15}}</ref> Estes fontes compactes utilicen lluz láser p'aguiyar la emisión de lluz sincrotrón polos electrones. == Ver tamién == * [[Fuentes de lluz sincrotrón]] * [[Aceleradores en física de partícules]] * [[Radiación sincrotrón]] * [[Wiggler (sincrotrón)]] * [[Ondulador]] == Notes == {{llistaref|group=n.}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{Commonscat|Synchrotrons|sincrotrones}} * Llaboratoriu de lluz de sincrotrón allugáu n'España [http://www.cells.es CELLS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060328013437/http://www.cells.es/ |date=2006-03-28 }} * [http://de.construmatica.com/alba-el-sincrotron-espanol/ Reportaxe sobre'l Sincrotron Alba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081218052830/http://de.construmatica.com/alba-el-sincrotron-espanol/ |date=2008-12-18 }} en Deconstrumática * [http://www.lightsources.org/cms/ Fuentes de lluz sincrotrón] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050530041410/http://www.lightsources.org/cms/ |date=2005-05-30 }} (n'inglés) {{Tradubot|Sincrotrón}} [[Categoría:Sincrotrones| ]] [[Categoría:Ciencia de 1949]] [[Categoría:Ciencia y teunoloxía d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Estaos Xuníos en 1949]] rwmix5q0xzgsivuqt88m58eaj4ld807 0 114249 4503210 4489959 2026-07-08T07:02:05Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503210 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Jingangjing.png|thumb|300px|right|El ''Sutra del diamante'' chinu, el llibru [[Impresión xilográfica|impresu]] más antiguu conocíu del mundu, impresu nel novenu añu de la era Xiantong de la [[dinastía Tang]] (esto ye, 868&nbsp;d.&nbsp;C.). En poder de la [[British Library]] (Londres).<ref name=British_Library>[http://www.bl.uk/onlinegallery/sacredtexts/diamondsutra.html «Sacred texts: "Diamond Sutra"»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120709024228/http://www.bl.uk/onlinegallery/sacredtexts/diamondsutra.html |date=2012-07-09 }}, testu completu, traducíu al inglés, publicáu'l 30 de payares de 2003 en BL.ik (el sitiu web de la British Library [Biblioteca Británica], en Londres). Consultáu'l 1 d'abril de 2010.</ref>]] El '''''Sutra del diamante''''' ye un [[sutra (testu budista)|sutra]] [[mahāyāna|majaiana]] curtiu del xéneru del ''Prajñāpāramitā'' (o [[perfeición de la sabiduría]]), que enseña la práutica de la desapegadura o l'astención del apegu mental y de la [[non-permanencia]]. El nome completu en [[sánscritu]] ye ''Vajracchedikā-prajñāpāramitā-sūtra''. Nel sieglu XX, l'arqueólogu y sinólogu [[Aurel Stein]] (1862-1943) afayó una copia del ''Sutra del diamante'' ente los [[manuscritos de Dunhuang]] (en [[China]]).<ref name=British_Library/> La impresión taba fechada'l [[11 de mayu]] de [[868]], polo que resultó ser el [[llibru]] impresu más antiguu que se conoz.<ref name="Soeng2000">{{cita llibru|apellíu=Soeng|nome=Mu|fecha=15 de xunu de 2000|títulu=Diamond Sutra: Transforming the Way We Perceive the World|url=https://books.google.com/books?id=yhX_1dVKLtcC&pg=PA58|páxina=58|editorial=Wisdom Publications|isbn=9780861711604|fechaaccesu=11 de mayu de 2012}}</ref> == Etimoloxía == El Sutra varia'l so nome dependiendo del idioma. * [[Sánscritu]]: वज्रच्छेदिका प्रज्ञापारमितासूत्र ''Vajracchedikā-prajñāpāramitā-sūtra''; * [[Idioma chinu|Chinu]]: 金剛般若波羅蜜多經 o embrivíu 金剛經, [[pinyin]]: ''jīn gāng bōrě-bōluómìduō jīng'' o ''jīn gāng jīng''; * [[Idioma xaponés|Xaponés]]: こんごうはんにゃきょう ''kongou hannya haramita kyou'', o embrivíu こんごうきょう ''kongyou kyou''; * [[Vietnamita]] ''Kim Cương Bát Nhã Ba La Mật Kinh'' o ''Kim Cương Kinh''; * [[Idioma tibetanu|Tibetanu]] ([[Treslliteración Wylie|Wylie]]): ''’Phags pa shes rab kyi pha rol el to phyin pa rdo rje gcod pa zhes bya ba theg pa chen po’i mdu''; Traduzse como "El Sutra de la Perfeición de la Sabiduría del Diamante que Corta al traviés de la Ilusión". == Historia == [[Ficheru:Kumarajiva at Kizil Caves, Kuqa.jpg|thumb| Estadua de [[Kumārajīva]] frente a les cueves [[Kizil]] nel condáu de [[Kuqa]], provincia de [[Xinjiang]], [[China]]]] La historia completa del testu ye desconocida, pero los eruditos xaponeses suelen considerar que'l "Sutra Diamante" vien dende los empiezos del desenvolvimientu de la lliteratura del Prajnaparamita.<ref name="Williams, Paul 1989 p.42">{{cita llibru|apellíu=Williams|nome=Paul|enllaceautor=Paul Williams (philosopher)|títulu=Mahāyāna Buddhism: the Doctrinal Foundations|editorial=London, UK: Routledge|páxina=42|isbn=0-415-02537-0}}</ref> Dellos eruditos occidentales consideren tamién que'l Sutra ''Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā'' foi afechu en base l'anterior Sutra ''Vajracchedikā Prajñāpāramitā.<ref name="Williams, Paul 1989 p.42" />'' Los primeros estudios nel occidente sobre'l ''Sutra Diamante'' fueron arrexuntaos por [[Max Müller|Müller]].<ref name="Müller, Friedrich Max 1894,">{{cita llibru|apellíu=Müller|nome=Friedrich Max|enllaceautor=Max Müller|títulu=The Sacred Books of the East, Volume XLIX: Buddhist Mahāyāna Texts, Part II|editorial=Oxford: Clarendon Press|añu= 1894|páxines=xii-xix|url=http://archive.org/details/buddhistmahy02cowe}}</ref> Créese que la primer traducción del "Sutra Diamante" al chinu foi fecha nel añu 401 CE pol monxu budista [[Kumarajiva|Kumārajīva]].<ref>{{cita web|url=http://www.acmuller.net/descriptive_catalogue/files/k0013.html|títulu=The Korean Buddhist Canon: A Descriptive Catalog (T 235)|editorial=A. Charles Muller|fechaaccesu=16 d'abril de 2015}}</ref> La forma de traducción de Kumārajīva ye conocida, y tien una fluidez que reflexa la so énfasis en tresmitir el significáu de les pallabres en cuenta de una traducción lliteral.<ref>{{cita publicación|apellíu=Nattier|nome=Jan|títulu=The Heart Sūtra: A Chinese Apocryphal Text?|publicación=Journal of the International Association of Buddhist Studies|volume=15|númberu=2|añu=1992|páxines=153–223|url=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029190717/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707|archivedate=2013-10-29|fechaaccesu=2018-02-24}}</ref> La traducción de Kumārajīva foi bien valorada col pasar de los años, y ye precisamente esta versión la cual apaez nel pergamín de les cueves de [[Dunhuang]] que data del añu 868. Esisten otres traducciones amás de la de Kumārajīva. El "Sutra Diamante" foi traducíu de nuevu dende'l sánscritu al chinu por [[Bodhiruci]] nel añu 509 CE, por [[Paramartha]] nel añu 558 CE, por [[Xuanzhang]] nel añu 648 CE, y pol monxu [[Yijing]] nel añu 703 CE.<ref>{{cita web|url=http://www.acmuller.net/descriptive_catalogue/files/k0014.html|títulu=The Korean Buddhist Canon: A Descriptive Catalog (T 236)|editorial=A. Charles Muller|fechaaccesu=16 d'abril de 2015}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.acmuller.net/descriptive_catalogue/files/k0015.html|títulu=The Korean Buddhist Canon: A Descriptive Catalog (T 237)|editorial=A. Charles Muller|fechaaccesu=16 d'abril de 2015}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.acmuller.net/descriptive_catalogue/files/k0016.html|títulu=The Korean Buddhist Canon: A Descriptive Catalog (T 220,9)|editorial=A. Charles Muller|fechaaccesu=16 d'abril de 2015}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.acmuller.net/descriptive_catalogue/files/k0017.html|títulu=The Korean Buddhist Canon: A Descriptive Catalog (T 239)|editorial=A. Charles Muller|fechaaccesu=16 d'abril de 2015}}</ref> El monxu budista chinu Xuanzang visitó un monesteriu [[Mahāsāṃghika]]-[[Lokottaravada|Lokottaravāda]] en [[Bamiyan]], [[Afghanistan]], nel sieglu 7 CE. Dellos arqueólogos modernos utilizaron los rexistros del viaxe de Xuanzhang pa identificar el sitiu d'esti monesteriu.<ref name="schoyencollection.com">{{cita web|url=http://www.schoyencollection.com/buddhism.html|títulu=Schøyen Collection: Buddhism|fechaaccesu=23 de xunu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120610164637/http://www.schoyencollection.com/buddhism.html|fechaarchivu=2012-06-10}}</ref> Fragmentos de dellos sutras Mahayana fueron afayaos nel sitiu, incluyendo'l Sutra ''Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra'' (MS 2385), y estos agora toos son parte de la coleición Schoyen.<ref name="schoyencollection.com"/> Esti manuscritu foi escritu en sánscritu y utilizando la forma [[Gupta]] de caligrafía.<ref name="schoyencollection.com"/> El manuscritu tamién contién el Sutra de [[Bhaisajaguru]] (''Bhaiṣajyaguruvaiḍūryaprabhārāja").<ref name="schoyencollection.com"/> El Sutra Diamante dio orixe a toa una cultura artística, veneración al Sutra y comentarios nel budismu del este d'Asia. A la fin de la Dinastía Tang (907) en China había más de 800 comentarios escritos sobre esti Sutra.<ref name=Yong>{{cita llibru|autor=Yongyou Shi|títulu=The Diamond Sūtra in Chinese Culture|añu=2010|editorial=Buddha's Light Publishing|allugamientu=Los Angeles|isbn=978-1-932293-37-1|páxina=14}}</ref> Unu de los comentarios más conocíos ye la ''Exéxesis del Sutra Diamante'' por Huineng, el Sestu Patriarca de la Vía Zen.<ref name=Huineng>{{cita llibru|autor1=Hui Neng|enllaceautor1=Huineng|last2=Cleary|first2=Thomas|enllaceautor2=Thomas Cleary|títulu=The Sutra of Hui-neng, Grand Master of Zen: With Hui-neng's Commentary on the Diamond Sutra|editorial=[[Shambhala Publications]]|añu=1998|isbn=9781570623486}}</ref> == Conteníu == El Sutra del Diamante, como munchos [[Sutra (testu budista)|sutras]], empieza cola famosa frase "Asina oyí" (एवं मया श्रुतम्, ''evaṃ mayā śrutam''). Nesti sutra el [[Gautama Buda|Buda]] terminó'l so paséu diariu colos monxos pa recoyer ufriendes d'alimentu y siéntase a folgar. Unu de los monxos más veteranos, [[Subhuti]], adelántrase y plantéga-y una entruga al Buda. Lo que socede a partir d'ende ye un diálogu estensu, de cutiu repetitivu, sobre la naturaleza de la [[perceición]]. El Buda emplega con frecuencia frases [[Paradoxa|paradóxiques]] como "Lo que se conoz como la enseñanza del Buda nun ye la enseñanza del Buda".<ref>Sutra del Diamante, Sec. 8, Subsec. 5 金剛經，依法出生分第八，五：結歸離相</ref> El testu esta llenu d'estes negaciones, per mediu de la dialéutica ''Prajná'' propón conducísenos a una afirmación cimera, contradiciendo una simple afirmación direuta.<ref>[https://books.google.com.ar/books?id=vpFi8C2lMwAC&printsec=frontcover&dq=Manual+de+Budismu+Zen&source=bl&ots=pAYPtlbR_h&sig=lZ8GyWrUxMgATRR-QYsNTGr_WvE&hl=en&ei=WtDtTLmlEMH48AbX_6iYDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CD4Q6AEwBQ#v=onepage&q&f=false Manual de Budismu Zen], D.T. Suzuki, Editorial Kier, ISBN 978-950-17-1008-3, Páxines 34-47</ref> El Buda trata d'ayudar a Subhuti a desaprender les sos nociones preconcebir y llindar de lo que ye la realidá, la naturaleza de la [[nirvana (budismu)|llume]], y la [[compasión]]. Una parte especialmente notable ye cuando'l Buda enséñalu a Subhuti que lo que fai tan grande a un [[Bodhisattva]] ye que'l Bodhisattva nun s'arguyez del so trabayu pa salvar a los otros, nin ye la so compasión calculada o forzada. El Bodhisattva practica la compasión sincera que vien de lo más fondo del ser, ensin nengún sentíu del ego o provechu. N'otra seición, Subhuti espresa la so esmolición de que'l Sutra del Diamante sía escaecíu 500 años dempués de la so enseñanza (alternativamente, mientres los postreros 500 años d'esta era). El Buda asegúralu a Subhuti que muncho depués de que se colara, va siguir habiendo dalgunos que puedan llograr el significáu del Sutra del Diamante y ponelo en práutica. Esta seición paez reflexar una esmolición que s'atopa n'otros testos budistes que les enseñances del Buda eventualmente se difuminarían y malvaríen. Un conceutu budista popular, conocíu como [[mappō]] en xaponés, tamién reflexa esta mesma ansiedá. == Na práutica == Por cuenta de que puede ser lleíu n'aprosimao cuarenta minutos, el Sutra del Diamante ye de cutiu memorizado y cantáu en monesterios [[Budismu|budistes]]. Esti Sutra caltuvo un altu grau de popularidá na tradición budista [[Mahāyāna]] por más d'un mileniu, especialmente n'Asia oriental, y lo que ye más importante, dientro de la escuela de meditación ([[Zen]]/Chan/Seon/Thien) d'Asia oriental, onde ye estensamente recitáu, enseñáu y comentáu, inclusive na actualidá. El testu resona con un aspeutu fundamental de la doctrina o praxis del Chan (Zen): la tema de la [[non-permanencia]] (nun se debe confundir col conceutu d'[[Impermanencia]]). De cutiu dizse nel Sutra del Diamante que si una persona llogra poner en práutica siquier cuatro llinies del Sutra, va ser bendicíu en gran midida. == Referencies == === Notes === {{llistaref}} === Bibliografía === * [[Thich Nhat Hanh]]: ''The Diamond that Cuts Through Illusion: Commentaries on the Prajñaparamita Diamond Sutra''. Berkeley, CA, USA: Parallax Press, 1992 ISBN 0-938077-51-1 == Ver tamién == * [[Sutra del corazón]] * [[Sutra del lotu]] == Enllaces esternos == {{commonscat|Dunhuang Diamond Sutra}} {{wikisource|Sutra del diamante}} * [http://www.bl.uk/onlinegallery/ttp/ttpbooks.html Turn the pages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100624031653/http://www.bl.uk/onlinegallery/ttp/ttpbooks.html |date=2010-06-24 }} of the British Library's copy of the Diamond Sutra. * [http://community.palouse.net/lotus/diamondsutra.htm Diamond Sutra: English Translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201074446/http://community.palouse.net/lotus/diamondsutra.htm |date=2008-12-01 }}, by A. F. Price and Wong Mou-Lam * [http://www.bl.uk/onlinegallery/sacredtexts/diamondsutra.html Diamond Sutra - images of the original printed edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120709024228/http://www.bl.uk/onlinegallery/sacredtexts/diamondsutra.html |date=2012-07-09 }} * [http://www.diamond-sutra.org Streaming Audiu of the Diamond Sutra Sung in English] {{Tradubot|Sutra del diamante}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Sutras mahayana]] [[Categoría:Llibros del sieglu IX]] [[Categoría:India nel sieglu IX]] rul6hfhu6qokbwjz5jh5er2c0447v7p 0 114474 4503082 4396737 2026-07-07T14:18:00Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503082 wikitext text/x-wiki {{Ficha xenérica}} [[Ficheru:Sintay.svg|thumb|<small>A midida que aumenta'l grau del polinomiu de MacLaurin, s'[[aproximamientu|avera]] a la función. Ilústrense los aproximamientos de MacLaurin a <span style="color:#333333">sen(x)</span>, centraes en 0, de graos</small> <span style="color:red">1</span>, <span style="color:orange">3</span>, <span style="color:yellow">5</span>, <span style="color:green">7</span>, <span style="color:blue">9</span>, <span style="color:indigo">11</span> y <span style="color:violet">13</span>.]] [[Ficheru:Exp series.gif|right|thumb|La [[Gráfica d'una función gráfica]] de la función esponencial (n'azul), y la suma de los primeres ''n''+1 términos de la so serie de Taylor en redol a cero (en colloráu).]] En [[matemátiques]], una '''serie de Taylor''' ye un aproximamientu de [[función (matemátiques)|funciones]] por aciu una [[serie de potencies]] o suma de potencies enteres de polinomios como <math>( x-a )^n</math> llamaos términos de la serie, dicha suma calcular a partir de les [[Derivada|derivaes]] de la función pa un determináu valor o puntu <math>a</math> abondo derivable sobre la función y una redolada sobre'l cual converxa la serie. A la serie centrada sobre'l puntu cero, <math>a=0</math>, denominar tamién '''serie de McLaurin'''. Esti aproximamientu tien tres ventayes importantes: * la derivación ya integración d'una d'estes series puede realizase términu a términu, que resulten operaciones triviales; * puede utilizase pa calcular valores averaos de funciones; * ye posible calcular la optimidad del aproximamientu. Delles funciones non pueden escribise como serie de Taylor porque tienen dalguna [[Singularidá matemática|singularidá]]. Nestos casos de normal puede consiguise un desenvolvimientu en serie utilizando potencies negatives de ''x'' (vease [[Serie de Laurent]]). Por casu ''f''(''x'') = exp(−1/''x''²) puede desenvolvese como serie de Laurent. == Definición == La serie de Taylor d'una [[función (matemátiques)|función ''f'']] [[Analís real|real]] o [[Analís complexu|complexa]] ''ƒ''(''x'') [[Función de cutio diferenciable|infinitamente diferenciable]] nel [[Redolada (matemática)|redolada]] d'un númberu [[Númberu real|real]] o [[Númberu complexu|complexu]] ''a'' ye la siguiente [[serie de potencies]]: <!-- As stated below, the MacTaylor series need not equal the function. So please don't write f(x)=... here. In other words, DO NOT CHANGE ANYTHING ABOUT THIS FORMULA-->: {{ecuación|<math>f(a)+\frac{f'(a)}{1!}(x-a)+\frac{f''(a)}{2!}(x-a)^2+\frac{f^{(3)}(a)}{3!}(x-a)^3+\cdots</math>}} que puede ser escritu d'una manera más compacta como la siguiente [[Sumatorio|suma:]] {{ecuación|<math>\sum_{n=0}^{\infin} \frac{f^{(n)}(a)}{n!} (x-a)^{n}\,</math>,}} onde: * ''n!'' ye'l [[factorial]] de ''n'' * ''f''&nbsp;<sup>(''n'')</sup>(''a'') denota la n-ésima [[derivada]] de ''f'' pal valor ''a'' de la variable respectu de la cual derívase. La derivada d'orde cero de ''f'' ye definida como la mesma ''f'' y tantu {{nowrap|(''x'' &minus; ''a'')<sup>0</sup>}} como <math>0!</math> son dambos definíos como 1 (<math>0!</math> = 1). En casu de ser {{nowrap|''a'' {{=}} 0}}, como yá se mentó, la serie denominar tamién de McLaurin. Hai de solliñar que nuna serie de Taylor de potencies centrada en ''a'' de la forma <math>\sum^{}_{}a_n(x-a)^n</math> siempres puede faese el cambéu de variable <math>z=x-a</math> (colo que <math>x=z+a</math> na función a desenvolver orixinal) pa espresala como <math>\sum^{}_{}a_nz^n</math> centrada en 0. Depués hai que desfaer el cambéu de variable. Por casu, si quier desenvolvese la función <math>f(x)=x\ln x</math> alredor de ''a'' = 1 puede tomase <math>z=x-1</math>, de manera que se desenvolvería <math>f(z+1)=(z+1)\ln(z+1)</math> centrada en 0. == Historia == El filósofu eleata [[Zenón d'Elea]] consideró'l problema de sumar una serie infinita pa llograr un resultáu finito, pero refugar por consideralo imposible: la resultancia fueron les [[paradoxes de Zenón]]. Darréu, [[Aristóteles]] propunxo una resolución filosóficu a la paradoxa, pero'l conteníu matemático d'esta nun quedó resueltu hasta que lo retomaron [[Demócrito]] y dempués [[Arquímedes]]. Foi al traviés del métodu refechu de Arquímedes qu'un númberu infinitu de subdivisiones xeométriques progresives podíen algamar un resultáu trigonométrica finito.<ref>Kline, M. (1990) ''Mathematical Thought from Ancient to Modern Times''. [[Oxford University Press]]. páxs. 35-37.</ref> Independientemente, [[Liu Hui]] utilizó un métodu similar cientos d'años dempués.<ref>Boyer, C. and Merzbach, O. (1991) ''A History of Mathematics''. John Wiley and Sons. páxs. 202-203.</ref> Nel [[sieglu XIV]], los primeros exemplos del usu de series de Taylor y métodos similares fueron daos por [[Madhava de Sangamagrama]].<ref name="MAT 314">{{cita web | editorial=Canisius College | obra=MAT 314 | url=http://www.canisius.edu/topos/rajeev.asp | títulu=Neither Newton nor Leibniz - The Pre-History of Calculus and Celestial Mechanics in Medieval Kerala | fechaaccesu=9 de xunetu de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060806040307/http://www.canisius.edu/topos/rajeev.asp | fechaarchivu=6 d'agostu de 2006 }}</ref> A pesar de qu'anguaño nengún rexistru del so trabayu sobrevivió a los años, escritos de matemáticos hindús posteriores suxeren qu'él atopó un númberu de casos especiales de la serie de Taylor, incluyíos aquellos pa les [[funciones trigonométriques]] del senu, cosenu, tanxente y arcotangente. Nel [[sieglu XVII]], [[James Gregory]] tamién trabayó nesta área y publicó delles series de Maclaurin. Pero en [[1715]] presentóse una forma xeneral pa construyir estes series pa toles funciones pa les qu'esiste y foi presentáu por [[Brook Taylor]], de quién recibe'l so nome. Les series de Maclaurin fueron nomaes asina por [[Colin Maclaurin]], un profesor d'[[Edimburgu]], quién publicó'l casu especial de les series de Taylor nel [[sieglu XVIII]]. == Función analítica == Si una serie de Taylor converxe pa tou ''x'' perteneciente al intervalu (''a-r, a+r'') y la suma ye igual a ''f''(''x''), entós la función ''f''(''x'') llámase '''analítica'''. Pa comprobar si la serie converxe a ''f''(''x''), suelse utilizar una estimación del restu del [[teorema de Taylor]]. {{definición|Una función ye analítica si y solu si puede representase con una [[serie de potencies]]; los coeficientes d'esa serie son necesariamente los determinaos na fórmula de la serie de Taylor.}} Suelse averar una función por aciu un númberu finito de términos de la so serie de Taylor. El [[Teorema de Taylor]] facilita la estimación cuantitativa del error de felicidá [[aproximamientu]]. Denominar [[polinomiu]] [[Teorema de Taylor|de Taylor]] al númberu finito de los términos iniciales de la serie de Taylor d'una función. La serie de Taylor d'una función ye, en casu d'esistir, el [[Llende d'una socesión llende]] del polinomiu de Taylor d'esa función. Una función puede nun ser igual a la serie de Taylor nin siquier converxendo tal serie pa cada puntu. Una función igual a la so serie de Taylor nun [[Intervalu (matemática)#Intervalu abiertu|intervalu abiertu]] (o un discu nel [[planu complexu]]) denominar ''[[función analítica]]''.. == Series de McLaurin notables == [[Ficheru:TaylorCosCos.png|200px|thumb|La función cosenu.]] [[Ficheru:TaylorCosPol.png|200px|thumb|Un aproximamientu d'octavu orde de la función cosenu nel planu de los [[Númberos complexos|complexos]].]] [[Ficheru:TaylorCosAll.png|200px|thumb|Los dos imáxenes cimeres xuníes.]] De siguío numbérense delles series de Taylor de funciones básiques. Tolos desarrollos son tamién válidos pa valores complexos de ''x''. === [[Función esponencial]] y [[llogaritmu natural]] === :<math>e^{x} = \sum^{\infin}_{n=0} \frac{x^n}{n!}\quad, \forall x; n \in \mathbb{N}_0</math> :<math>\ln(1+x) = \sum^{\infin}_{n=1} \frac{(-1)^{n+1}}n x^n\quad\mbox{, pa } \left| x \right| < 1 </math> === [[Serie xeométrica]] === :<math>\frac{a}{1-x} = \sum^{\infin}_{n=0} ax^n\quad\mbox{ pa } \left| x \right| < 1</math> === [[Funciones trigonométriques]] === :<math>\sin x = \sum^{\infin}_{n=0} \frac{(-1)^n}{(2n+1)!} x^{2n+1}\quad, \forall x</math> :<math>\cos x = \sum^{\infin}_{n=0} \frac{(-1)^n}{(2n)!} x^{2n}\quad, \forall x</math> :<math>\tan x = \sum^{\infin}_{n=1} \frac{B_{2n} (-4)^n (1-4^n)}{(2n)!} x^{2n-1}\quad, \mbox{ pa } \left| x \right| < \frac{\pi}{2}</math> ::Onde ''B<sub>s</sub>'' son los [[Númberos de Bernoulli]]. :<math>\sec x = \sum^{\infin}_{n=0} \frac{(-1)^n Y_{2n}}{(2n)!} x^{2n}\quad\mbox{, pa } \left| x \right| < \frac{\pi}{2}</math> :<math>\csc{x}=\sum_{n=1}^\infty{\frac{2(2^{2n-1}-1)B_{n}x^{2n-1}}{(2n)!}}\quad\mbox{, pa } 0<\left |{x}\right |< \pi </math> :<math>\arcsin x = \sum^{\infin} \frac{(2n)!}{4^n (n!)^2 (2n+1)} x^{2n+1}\quad\mbox{, pa } \left| x \right| < 1</math> :<math>\arctan x = \sum^{\infin}_{n=0} \frac{(-1)^n}{2n+1} x^{2n+1}\quad\mbox{, pa } \left| x \right| < 1</math> === [[Funciones hiperbóliques]] === :<math>\sinh x = \sum^{\infin}_{n=0} \frac{1}{(2n+1)!} x^{2n+1}\quad , \forall x</math> :<math>\cosh x = \sum^{\infin}_{n=0} \frac{1}{(2n)!} x^{2n}\quad , \forall x</math> :<math>\tanh x = \sum^{\infin}_{n=1} \frac{B_{2n} 4^n (4^n-1)}{(2n)!} x^{2n-1}\quad\mbox{, pa } \left| x \right| < \frac{\pi}{2}</math> :<math>\sinh^{-1} x = \sum^{\infin}_{n=0} \frac{(-1)^n (2n)!}{4^n (n!)^2 (2n+1)} x^{2n+1}\quad\mbox{, pa } \left| x \right| < 1</math> :<math>\tanh^{-1} x = \sum^{\infin}_{n=0} \frac{1}{2n+1} x^{2n+1}\quad\mbox{, pa } \left| x \right| < 1</math> <P> === [[Función W de Lambert]] === :<math>W_0(x) = \sum^{\infin}_{n=1} \frac{(-n)^{n-1}}{n!} x^n\quad\mbox{, pa } \left| x \right| < \frac{1}{y}</math> Los númberos ''B''<sub>''k''</sub> qu'apaecen nos desarrollos de tan(''x'') y tanh(''x'') son [[Númberos de Bernoulli]]. Los valores C(α,''n'') del desenvolvimientu del binomiu son los coeficientes binomiales. Los ''Y''<sub>''k''</sub> del desenvolvimientu de sec(''x'') son [[Númberos de Euler]]. == Delles variables == La serie de Taylor puede xeneralizase a funciones de <math>d</math> variables: :<math> \sum_{n_1=0}^{\infin} \cdots \sum_{n_d=0}^{\infin} \frac{\partial^{n_1}}{\partial x_1^{n_1}} \cdots \frac{\partial^{n_d}}{\partial x_d^{n_d}} \frac{f(a_1,\cdots,a_d)}{n_1!\cdots n_d!} (x_1-a_1)^{n_1}\cdots (x_d-a_d)^{n_d} = </math> :<math> \sum_{n=0}^{\infty} {1 \over n!} \sum_{n_1+\cdots+n_d=n} {n \choose n_1 \cdots n_d} {\partial^n f(a_1,\cdots,a_d) \over \partial x_1^{n_1} \cdots \partial x_d^{n_d}} (x_1-a_1)^{n_1}\cdots (x_d-a_d)^{n_d}, </math>. onde <math>{n \choose n_1 \cdots n_d}</math> ye un [[coeficiente multinomial]]. Como exemplu, pa una función de 2 variables, ''x'' y ''y'', la serie de Taylor de segundu orde nuna redolada del puntu (''a'', ''b'') ye: :<math>f(x,y) \,</math> ::<math>\approx f(a,b) + f_x(a,b)(x-a) + f_y(a,b)(y-b) \,</math> :::<math>+ \frac{1}{2}\left( f_{xx}(a,b)(x-a)^2 + 2f_{xy}(a,b)(x-a)(y-b) + f_{yy}(a,b)(y-b)^2 \right). </math> Un polinomiu de Taylor de segundu grau puede ser escritu de manera compacta asina: :<math> T(\mathbf{x}) = f(\mathbf{a}) + (\mathbf{x} - \mathbf{a})^T \nabla f(\mathbf{a}) + \frac{1}{2} (\mathbf{x} - \mathbf{a})^T \nabla^2 f(\mathbf{a}) (\mathbf{x} - \mathbf{a}) + \cdots </math> onde <math>\nabla f(\mathbf{a})</math> ye'l [[gradiente]] y <math>\nabla^2 f(\mathbf{a})</math> ye la [[Matriz Hessiana|matriz hessiana]]. Otra forma: :<math> T(\mathbf{x}) = \sum_{|\alpha| \ge 0}^{}{\frac{\mathrm{D}^{\alpha}f(\mathbf{a})}{\alpha !}(\mathbf{x}-\mathbf{a})^{\alpha}} </math> == Aplicaciones == Amás de la obvia aplicación d'utilizar funciones polinómiques en llugar de funciones de mayor complexidá p'analizar el comportamientu local d'una función, les series de Taylor tienen munches otres aplicaciones. Dalgunes d'elles son: analís de llendes y estudios paramétricos de los mesmos, estimación de númberos irracionales acutando'l so error, teorema de L'Hopital pal resolución de llendes indeterminaes, estudiu de puntos estacionarios en funciones (máximos o mínimos relativos o punto silla d'enclín puramente creciente o decreciente), estimación d'integrales, determinación de converxencia y suma de delles series importantes, estudiu d'orde y parámetru principal d'infinitésimos, etc. == Ver tamién == * [[Serie matemática]] * [[Serie de Laurent]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * {{MathWorld|TaylorSeries|Serie de Taylor}} * [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Projects/Pearce/Chapters/Ch9_3.html Madhava of Sangamagramma ] * [https://web.archive.org/web/20111123022056/http://math.fullerton.edu/mathews/c2003/TaylorSeriesMod.html Taylor Series Representation Module by John H. Mathews] * "[http://csma31.csm.jmu.edu/physics/rudmin/ParkerSochacki.htm Discussion of the Parker-Sochacki Method] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051202115417/http://csma31.csm.jmu.edu/physics/rudmin/ParkerSochacki.htm |date=2005-12-02 }}" * [https://web.archive.org/web/20070605020930/http://stud3.tuwien.ac.at/~y0004876/taylor/Taylor_en.html Another Taylor visualisation] - where you can choose the point of the approximation and the number of derivatives * [http://numericalmethods.eng.usf.edu/topics/taylor_series.html Taylor series revisited for numerical methods] at [http://numericalmethods.eng.usf.edu Numerical Methods for the STEM Undergraduate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060906070428/http://numericalmethods.eng.usf.edu/ |date=2006-09-06 }} * [http://cinderella.de/files/HTMLDemos/2C02_Taylor.html Cinderella 2: Taylor expansion] * [http://www.sosmath.com/calculus/tayser/tayser01/tayser01.html Taylor series] * [http://www.efunda.com/math/taylor_series/inverse_trig.cfm Inverse trigonometric functions Taylor series] {{Tradubot|Serie de Taylor}} [[Categoría:Series matemátiques|Taylor]] [[Categoría:Ciencia y teunoloxía del Reinu Xuníu]] [[Categoría:Ciencia de 1715]] f7v24wsivvpvu98sl3wuaw2kru95ke9 0 117271 4503209 4496967 2026-07-08T06:50:42Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 20 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503209 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Susana Mabel Malcorra''' {{nym}} ye una [[Inxeniería llétrica|inxeniera llétrica]] y [[Diplomacia|diplomática]] arxentina. Recibida d'inxeniera llétrica na [[Universidá Nacional de Rosario]], trabayó en [[IBM]] y en 1993 ingresó a [[Telecom Arxentina]], empresa de telecomunicaciones entós apocayá privatizada, y onde aportaría a direutora xeneral. En setiembre de 2004 pasó a ser direutora executiva adxunta del [[Programa Mundial d'Alimentos]] de les [[Naciones Xuníes]]. Dende 2008 hasta 2012 foi secretaria xeneral adxunta del Departamentu de Sofitu a les Actividaes sobre'l Terrén de Naciones Xuníes, nomada pol secretariu xeneral [[Ban Ki-moon]]. En marzu de 2012 foi designada xefa de gabinete d'esa organización. Tres l'asunción de [[Mauricio Macri]] como [[Presidente de la Nación Arxentina]] el 10 d'avientu de 2015, foi designada [[Ministeriu de Rellaciones Esteriores y Cultu (Arxentina)|ministra de Rellaciones Esteriores y Cultu]] del so gobiernu, cargu qu'ocupó hasta'l 12 de xunu de 2017.<ref>{{cita noticia|títulu=Arrenunció la canciller Susana Malcorra y reemplazar Jorge Faurie|url=https://www.clarin.com/politica/arrenuncio-canciller-susana-malcorra_0_S1MrzyqWb.html|fechaaccesu=29 de mayu de 2017|obra=[[Clarín (periódicu)|Clarín]]|fecha=29 de mayu de 2017}}</ref><ref name="Telam-arrenuncia">{{cita noticia|títulu=Macri tomó xuramentu al canciller Faurie y llamó a "terminar cola mafia de los xuicios llaborales"|url=http://www.telam.com.ar/notas/201706/192031-macri-toma-xuramentu-al-nuevu-canciller-y-presenta-un-nuevu-hercules-designacion-malcorra.html|fechaaccesu=12 de xunu de 2017|obra=Télam|fecha=12 de xunu de 2017}}</ref> == Biografía == === Primeros años === Malcorra estudió inxeniería llétrica na [[Universidá Nacional de Rosario]]. Ente 1979 y 1993 trabayó en [[IBM]], esi añu ingresó en [[Telecom Arxentina]], de la cual aportaría a presidenta.<ref name="bioONU"/> En 2001, mientres el so pasu como xerente xeneral de Telecom, resolvió un retayu del 10 % nos sueldos de los trabayadores telefónicos pero ante'l refugu de Foetra, amenació con despidos. «El próximu pasu va ser tomar midíes qu'incluyan la salida de xente», dixo al diariu ''La Capital'', lo que xeneró una serie de midíes de fuercia gremial poles cualos tuvo que dar marcha tras con esa decisión.<ref>{{cita web|nome1=Malcorra va ser la canciller del próximu gobiernu|url=http://www.pagina12.com.ar/diario/ultimas/20-286838-2015-11-24.html|editorial=Páxina12|fecha=24 de payares de 2015|títulu=Malcorra va ser la canciller del próximu gobiernu}}</ref><ref>{{cita web|nome1=Telecom amenacia con cesantías masives|url=http://archivo.lacapital.com.ar/2001/11/30/articulo_99.html|fecha=30 de payares de 2001|títulu=Telecom amenaza con cesantías masives|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160508065446/http://archivo.lacapital.com.ar/2001/11/30/articulo_99.html|fechaarchivu=2016-05-08}}</ref> Había mandáu 400 telegrames de despidu a emplegaos que nun aceptaben una rebaxa de sueldos.<ref name="doctora"/> En saliendo de la entidá de telecomunicaciones en 2002, foi cofundadora de «Vectis Management».<ref>[http://documents.wfp.org/stellent/groups/public/documents/liaison_offices/wfp066779.pdf Biografía en wfp.org]</ref> === Naciones Xuníes === Dende 2004 en [[ONX]], desempeñóse como Direutora d'Operaciones y Direutora Executiva Adxunta del [[Programa Mundial d'Alimentos]], onde tuvo al cargu d'emerxencies en dellos países. Mientres el [[Terremotu del océanu Índicu de 2004|tsunami n'avientu de 2004]], dirixó la primer fase de la respuesta operativa. Ingresó a les Naciones Xuníes tres un procesu de seleición de más d'once entevistes coordináu por un ''head hunter'' («cazador de talentos»).<ref name="doctora"/> Foi, dende 2008 hasta 2012, Secretaria Xeneral Adxunta del Departamentu de Sofitu a les Actividaes sobre'l Terrén de [[Naciones Xuníes]], siendo nomada por Ban Ki-moon, reemplazando a l'americana Jane Holl Lute.<ref>{{cita web|url=http://www.un.org/News/Press/docs/2008/sga1125.doc.htm|títulu=Secretary-General Appoints Susana Malcorra of Argentina to Head Department of Field Support|obra=ONX |editorial=United Nations Secretary-General|fechaaccesu=30 de payares de 2010|idioma =inglés}}</ref> [[Ban Ki-moon]] moteyar «la doctora non» poles respuestes que daba en dalgunes causes ante los estaos miembros.<ref name="doctora">{{cita web |url=http://www.infonews.com/nota/266922/moteyada-la doctora-non-por-ban-ki-moon |títulu=Moteyada "la doctora non" por Ban Ki-moon, Malcorra yá se despidió de la ONX |editorial=Infonews |fecha=29 de payares de 2015 }}</ref><ref>{{cita web|títulu = Susana Malcorra ‘a Strong Voice for Gender Equality', Secretary-General Says, Welcoming Her Appointment as Argentina's New Foreign Relations Minister {{!}} Meetings Coverage and Press Releases|url = http://www.un.org/press/en/2015/sgsm17355.doc.htm|website = www.un.org|fechaaccesu =28 de payares de 2015|idioma =inglés}}</ref>onde se vio implicada pol ocultamiento de denuncies por abusos sexuales a menores d'edá perpetaos por [[Cascos Azules]] de la ONX y fuercies de paz de [[Guinea]], [[Chad]] y [[Guinea Ecuatorial]] en misiones n'[[África]].<ref>{{cita web|títulu = Ban Ki-moon felicitó a Susana Malcorra pola designación en Cancillería|url = http://www.politicargentina.com/notas/201512/10727-malcorra-vese-implicada-en-un-escandalo-en-la-onu-por-despintar-abusos-sexuales.html|website = www.lanacion.com.ar|fechaaccesu = 28 de payares de 2015}}</ref> En marzu de 2012 foi designada por [[Ban Ki-moon]], [[Secretariu Xeneral de les Naciones Xuníes]], como de Xefa de Gabinete de felicidá [[Organización de les Naciones Xuníes|organización]].<ref name="bioONU">{{cita web|url=http://www.un.org/sg/management/senstaff_details.asp?smgID=157|títulu=Senior Management Group - Susana Malcorra, Chef de Cabinet|obra=ONX |editorial=United Nations Secretary-General|fechaaccesu=28 de payares de 2015|idioma =inglés}}</ref> Malcorra desempeñó dichu rol hasta aceptar el so nomamientu como Canciller de la República Arxentina n'avientu de 2015. === Canciller de la Nación Arxentina === [[Ficheru:Jura de Susana Malcorra.jpg|thumb|250px|Malcorra xurando'l 10 d'avientu de 2015]] [[Ficheru:Macri en la 49°Cumbre del Mercosur.jpg|thumb|250px|El [[Presidente de la Nación Arxentina|presidente]] [[Mauricio Macri|Macri]], la [[Ministeriu de Rellaciones Esteriores y Cultu (Arxentina)|canciller]] Malcorra y el [[Xefatura de Gabinete de Ministros xefe de gabinete]] [[Marcos Peña]], na 49º cume del [[Mercosur]] en [[Asunción]], [[Paraguái]], el 21 d'avientu de 2015]] El 24 de payares de 2015 anuncióse la so eleición pal cargu de [[Ministeriu de Rellaciones Esteriores d'Arxentina|ministra de Rellaciones Esteriores de la República Arxentina]] del gobiernu de [[Mauricio Macri]].<ref>{{Cita web|títulu = Susana Malcorra, de la ONX, va ser la Canciller de Mauricio Macri|url = http://www.clarin.com/politica/Susana-Malcorra-Canciller-Mauricio-Macri_0_1473453128.html|fechaaccesu = 24 de payares de 2015|editorial = [[Diariu Clarín]]}}</ref><ref>{{cita web|títulu= Mauricio Macri nomó a Susana Malcorra como canciller|url= http://www.lanacion.com.ar/1848482-mauricio-macri-nomo-a-susana-malcorra-como-canciller|editorial= [[La Nación (Arxentina)]]|fecha= 24 de payares de 2015}}</ref> Pal so reemplazu na ONX foi designáu'l [[guatemalianu]] [[Edmond Mulet]].<ref name=guate>{{cita web |url=http://www.un.org/spanish/News/story.asp?NewsID=33934#.VloaOOKgvVI |títulu=Edmond Mulet, de Guatemala, nuevu Xefe de Gabinete de la ONX |editorial=Centru de Noticies ONX |fecha=27 de payares de 2015}}</ref> Nuna entrevista del diariu ''[[La Nación (Arxentina)|La Nación]]'', faló de la rellación con Estaos Xuníos, xenerar vinculaciones económiques con [[Irán]], acercamieno con [[China]] y declaró que la [[cuestión de les islles Malvines]] «nun lo ye tou» nes rellaciones col [[Reinu Xuníu]].<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1852090-susana-malcorra-vamos-a-desideologizar-les rellaciones esteriores-de-la-argentina |títulu=Susana Malcorra: "Vamos a desideologizar la política esterior" |fecha=7 d'avientu de 2015 |editorial=La Nación }}</ref> Tiempu dempués axuntóse col canciller británicu onde alcordó realizar una axenda al marxe de la cuestión de la soberanía de Malvines.<ref>{{cita web |url=http://www.diariocronica.com.ar/151598-susana-malcorra-y-el so-par-britanico-axenda-al marxe-de-malvinas.html |títulu=Susana Malcorra y el so par británicu axenda al marxe de Malvines |editorial=Diariu Crónica |fecha=13 de mayu de 2016 }}</ref> Depués d'asumir nel cargu, [[Diosdado Cabello]], titular de l'[[Asamblea Nacional de Venezuela]], acusó a Malcorra de pertenecer a l'[[Axencia Central d'Intelixencia]] de los [[Estaos Xuníos]]. Cabello afirmó que la recibiera na so oficina y que yera «la CIA mesma».<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/mundo/Venezuela-agora-pega-Susana-Malcorra_0_1483051888.html |títulu=Venezuela agora péga-y a Susana Malcorra |editorial=[[Diariu Clarín]] |fecha=10 d'avientu de 2015 }}</ref> Díes más tarde, la canciller venezolana [[Delcy Rodríguez]] criticar sobre «el so persistente ya illexítima inxerencia n'asuntos internos de Venezuela».<ref>{{cita web |url=http://www.telesurtv.net/news/Venezuela-refuga-declaraciones-de-la Canciller-de-Arxentina-20151216-0050.html |títulu=Venezuela refuga declaraciones de la Canciller d'Arxentina |fecha=16 d'avientu de 2015 |editorial=[[TeleSur]] }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1855015-venezuela-malcorra-macri-maduru |títulu=La canciller venezolana pidió-y a Malcorra que non se meta col chavismo |fecha=17 d'avientu de 2015 |editorial=La Nación }}</ref> Más tarde, la Cancillería Arxentina decidió nun designar embaxador a Venezuela, quedando la misión diplomática a cargu del [[encargáu de negocios]].<ref name="Nacion16"/> Pela so parte representantes de Venezuela abogaron pola lliberación de los presos políticos de dichu país.<ref>{{cita web |url=http://www.diario4v.com/mundo/2016/1/19/venezuela-pide-liberacion-presa-politica-milagros-sala-9726.html |títulu=Venezuela pide lliberación de la "presa política" Milagros Sala |editorial=Diariu 4V |fecha=19 de xineru de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20201031165923/https://www.diario4v.com/mundo/2016/1/19/venezuela-pide-liberacion-presa-politica-milagros-sala-9726.html |fechaarchivu=2020-10-31 }}</ref> Per otru llau el [[Parlasur]] pidió información sobre la detención de la diputada [[Milagro Sala]], considerada presa política. El presidente del parllamentu rexonal, [[Jorge Taiana]] pidió información a la canciller Malcorra y alvirtió que nun se ta respetando la invistidura de la dirixente como parllamentaria rexonal.<ref>{{cita web |url=http://www.ellitoral.com/index.php/diarios/2016/02/06/politica/POLI-04.html |títulu=Malcorra, Milagro y el Papa editorial=La Mariña |fecha=6 de febreru de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.diariouno.com.ar/pais/el-parlasur-pidio-informacion-la-detencion-sala-20160116-n220212 |títulu=El Parlasur pidió información sobre la detención de Sala editorial=Diariu Unu |fecha=16 de xineru de 2016}}</ref> A fines d'avientu de 2015, nuna nota del diariu ''[[Diariu Perfil|Perfil]]'' Malcorra declaró que taba revisando la estructura del Ministeriu de Rellaciones Esteriores y que va crear una subsecretaría del [[Atlánticu Sur]], incluyendo la cuestión Malvines, anunciáu asina'l zarru de la [[secretaría d'Asuntos Relativos a les Islles Malvines]], creada en 2013.<ref>{{cita web |url=http://www.perfil.com/politica/Para-Malcorra-el-kirchnerismo-tuvo-una-posicion-bien-dura-con-Malvines-20151226-0008.html |títulu=Pa Malcorra, el kirchnerismo tuvo una posición “bien dura” con Malvines |editorial=[[Diariu Perfil]] |fecha=26 d'avientu de 2015}}</ref> Meses dempués desmanteló dicha secretaría, despidiendo a 120 persones.<ref>{{cita web |url=http://www.enorsai.com.ar/politica/18339-cancilleria-desmantelo-el-area-que s'ocupaba-del reclamu soberanu-por-malvinas.html |títulu=Cancillería desmanteló l'área que s'ocupaba del reclamu soberanu per Malvines |editorial=Enorsai |fecha=5 d'abril de 2016}}</ref> Tres el discutiniu xeneráu pol espardimientu d'un documentu nel que Macri figuraba como directivu nuna sociedá off shore, en [[Les Bahames]], al pie del so padre, Franco Macri, y a unu de los sos hermanos, Mariano Macri, Malcorra salió en defensa del gobiernu.<ref>{{cita web |url=http://www.eldestapeweb.com/panama-papers-malcorra-defendio-macri-n16214 |títulu=Panamá Papers: Malcorra defendió a Macri |editorial=El Destape Web |fecha=4 d'abril de 2016}}</ref> Nuna entrevista publicada en mayu de 2016 nel periódicu británicu ''[[The Financial Times]]'' Malcorra almitió que les Malvines yá nun son prioridá pal gobiernu de Macri y la tema dominante na rellación ente Buenos Aires y Londres.<ref>{{cita web |url=http://www.eldestapeweb.com/malcorra-admitio-que-las-malvinas-ya-no-son-prioridad-el gobiernu-macri-n17385 |títulu=Malcorra almitió que les Malvines yá nun son prioridá pal gobiernu de Macri |fecha=17 de mayu de 2016 |editorial=El Destape Web }}</ref> En xunu de 2016, encabezó la delegación arxentina la xunta del [[Comité de Descolonización]] de la ONX que trata añalmente la cuestión Malvines. Malcorra quixo saludar a la delegación de les Malvines, pero unu de los sos miembros, [[Gavin Short]] (asambleista) negó-y el saludu.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1911896-malvinas-malcorra-saludu-kelper |títulu=Islles Malvines: Malcorra quixo saludar a la delegación kelper y un asambleista negó-y la mano |editorial=[[La Nación (Arxentina)]] |fecha=23 de xunu de 2016 }}</ref> En 2016 foi nomada oficialmente como candidata p'asumir la Secretaría Xeneral de les Naciones Xuníes<ref>{{cita web|url=http://www.clarin.com/politica/Malcorra-cuartu-llugar-votacion-ONU_0_1657634289.html|títulu=Malcorra xubió al cuartu llugar nuna nueva votación de la ONX|fecha=26 de setiembre de 2016|editorial=Clarín}}</ref> cargu pal que finalmente foi escoyíu'l portugués [[António Guterres|Antonio Guterres]].<ref>{{Cita noticia|títulu=Antonio Guterres va ser el nuevu secretariu xeneral de la ONX|url=https://www.elmundo.es/internacional/2016/10/05/57f5284b468aebd41y8b465c.html|fechaaccesu=10 d'ochobre de 2016|periódicu=ELMUNDO}}</ref> El 29 de mayu de 2017 anunció'l so arrenunciu por motivos personales y dexó el cargu oficialmente'l 12 de xunu. Anuncióse qu'en dexando'l cargu camudar a [[España]] pa tar cola so familia y presidiría el Conseyu d'Altu Nivel pal Analís Global, con rangu ministerial.<ref name=":0">{{cita noticia|apellíos=|nome=|títulu=Susana Malcorra dexa la Cancillería y reemplazar l'embaxador en Francia, Jorge Faurie|url=http://www.lanacion.com.ar/2028432-susana-malcorra-dexa-la-cancilleria|fecha=29 de mayu de 2017|fechaaccesu=29 de mayu de 2017|periódicu=|páxina=|obra=[[La Nación (Arxentina)|La Nación]]}}</ref><ref name="Telam-arrenuncia"/> == Controversies == Cables y documentos peneraos por [[WikiLeaks]] sostienen que mientres los sos años en Naciones Xuníes, Malcorra trabayó a favor del [[gobiernu de los Estaos Xuníos]]. [[Susan Rice]], entós embaxadora d'Estaos Xuníos ante l'organismu, solicitó-y poner ciudadanos d'Estaos Xuníos en distintos puestos debaxo de Malcorra, a lo qu'ella aceptó. Tamién se penerar cables onde delegaos [[italia]]nos y británicos quexar de la [[burocracia]] de la misión de Naciones Xuníes en [[Darfur]], que taba al mandu de Malcorra.<ref>{{cita web |url=http://www.radionacional.com.ar/?p=87770 |títulu=Santiago O´Donnell: “Susana Malcorra fixo tolo posible pa complacer a los norteamericanos cuando tuvo en Naciones Xuníes” |fecha=16 d'avientu de 2015 |editorial=[[LRA Radio Nacional]]}}</ref> En xunu de 2015, la revista d'Estaos Xuníos ''[[Foreign Policy]]'' reveló una investigación interna de Naciones Xuníes sobre'l rol que cumplió Malcorra y otros altos funcionarios de Naciones Xuníes nun posible ocultamiento de denuncies por abusos sexuales a menores d'edá perpetaos por [[Cascos Azules]] de la ONX y fuercies de paz de [[Guinea]], [[Chad]] y [[Guinea Ecuatorial]] en misiones n'[[África]]. En total hai 13 abusos sexuales a neños documentaos per parte de 16 soldaos nun [[campu de refuxaos]] en [[República Centroafricana]]. Tamién taría arreyada xunto a otros funcionarios del organismu en callar y escorrer al denunciante del escándalu, un especialista en derechos humanos de [[Suecia]], Anders Kompass, quien presentó denunciar ante autoridad de [[Francia]].<ref name=cascos>{{cita web |url=http://www.politicargentina.com/notas/201512/10727-malcorra-vese-implicada-en-un-escandalo-en-la-onu-por-despintar-abusos-sexuales.html |títulu=Malcorra foi señalada como supuesta responsable de que la ONX despinte abusos sexuales a menores |fecha=27 d'avientu de 2015 |obra=Política Arxentina }}</ref><ref>{{cita web |url=http://foreignpolicy.com/2015/06/12/prince-zeid-o-n-high-commissioner-human-rights-africa-sexual-misconduct-france-o-n-whistle-blower/ |fecha=12 de xunu de 2015 |editorial=''[[Foreign Policy]]'' |idioma=inglés |títulu=O.N. Tightens Noose on O.N. Rights Official Who Exposed Abuses }}</ref> Los testimonios de les víctimes fueren recoyíos en 2014 por personal de la [[Oficina del Altu Comisionado de les Naciones Xuníes pa los Derechos Humanos]] y [[Unicef]], siendo peneraos nel diariu británicu ''[[The Guardian]]''.<ref name=adn>{{cita web |url=http://adnrionegro.com.ar/2015/12/los secretos-de-la canciller-malcorra/ |títulu=Los secretos de la canciller Malcorra |editorial=ADN Río Negro |fecha=27 d'avientu de 2015}}</ref> Amás criticóse la designación d'allegaos en puestos claves na Cancillería Arxentina. Incorporó a dos ex executivos de Telecom del so enfotu na organigrama del Ministeriu de Rellaciones Esteriores. Los cambeos impuestos n'embaxaes de países clave respuenden, na so mayoría, a decisiones de tinte políticu y, en dellos casos, personal: según designó a nuevos funcionarios del [[Unión Cívica Radical (Arxentina)|radicalismu]].<ref name="Nacion16">{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1878725-malcorra-ordeno-cambeos-en-la-cancilleria-p'arrodiase-de-xente-de-su-enfotu |títulu=Malcorra ordenó cambeos na Cancillería p'arrodiase de xente del so enfotu editorial=La Nación |fecha=11 de marzu de 2016 }}</ref> ==Causes xudiciales== A mediaos de 2016 denuncióse, en diversos medios de comunicación, que pa la so campaña pa la presidencia de la ONX, que finalmente nun consiguió; utilizó fondos públicos del Estáu Arxentín, al traviés de viaxes oficiales, y promeses sobre polítiques estatales pa llograr sofitu a la candidatura.<ref>{{cita web |url=http://www.enorsai.com.ar/mundo/19542-malcorra-usa-fondos-publicos-pa-faer-la so-campana-en-la-onu.html |títulu=Malcorra usa fondos públicos pa faer la so campaña na ONX |fecha=7 de setiembre de 2016 |editorial=Enorsai.com.ar}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.infonews.com/nota/301889/malcorra-con-millaje-record-cuanto |títulu=Malcorra, con millaje récor: ¿cuántu nos costar la campaña pola secretaría xeneral de la ONX? |editorial=Infonews |fecha=22 de setiembre de 2016 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/ultimas/20-309854-2016-09-20.html |editorial=Páxina/12 |fecha=20 de setiembre de 2016 |títulu=Malcorra presidenta |autor=Marcelo Brignoni}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.cronista.com/economiapolitica/La canciller-yá-dio-14-vueltes-alredor-del mundu-en-10-meses-20160922-0049.html |títulu=La canciller yá dio 14 vueltes alredor del mundu en 10 meses |editorial=Cronista |fecha=22 de setiembre de 2016}}</ref> El mesmu xefe de gabinete [[Marcos Peña]], en payares de 2016, reconoció que s'utilizaron más d'un millón de [[Pesu (moneda d'Arxentina)|pesos]] de les arques del Estáu na candidatura de Malcorra.<ref>{{cita web |url=http://elpaisdigital.com.ar/contenido/la candidatura-de-malcorra-a-la-onu-cost--1309000/3364 |títulu=La candidatura de Malcorra a la ONX costó $1.309.000 |editorial=El País Dixital |fecha=14 de payares de 2016 }}</ref> Según los medios de comunicación, la cifra sería mayor una y bones nun se reconocieron tolos viaxes fechos pola canciller y l'usu de trelce funcionarios públicos pa la candidatura.<ref>{{cita web |url=http://www.politicargentina.com/notas/201611/17747-la-fallida-candidatura-de-malcorra-a-la-onu--y-costo-al estáu--1309000.html |títulu=La fallida candidatura de Malcorra a la ONX costó-y al Estáu 1.309.000 pesos |editorial=Política Arxentina |fecha=14 de payares de 2016 }}</ref> Por estos fechos, en febreru de 2017, Malcorra foi imputada por «peculado de servicios y malversación de caudales públicos».<ref>{{cita web |url=http://www.ambito.com/871737-imputen-a-malcorra-por usu-de-fondos-publicos-pa-impulsar-la so-candidatura-en-la-onu |títulu=Imputen a Malcorra por usu de fondos públicos pa impulsar la so candidatura na ONX |editorial=Ámbitu Financieru |fecha=5 de febreru de 2017}}</ref> N'avientu de 2016 foi imputada por defraudación a l'alministración pública xunto a Mauricio Macri, Gabriela Michetti, [[Emilio Basavilbaso]], [[Luis María Blaquier]], [[Rossana Cecilia Surballe]], l'empresariu Diego Nicolás Rosendi, el extenista [[Gastón Gaudio]], [[Abdullah Bin Mohammed Bin Saud al Thani]], ente otros,<ref>{{cita web|url=http://www.perfil.com/politica/que-diz-el-polemico-memorandum-que-roblo-el gobiernu-de-macri-con-qatar.phtml|obra=Perfil|fecha=17 de payares de 2016|títulu=Qué diz el polémicu memorándum que robló'l gobiernu de Macri con Qatar|apellíu=Indart|nome=Ramón}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.perfil.com/politica/operacion-qatar-impulsen-la denuncia-contra-los funcionarios arreyaos.phtml|obra=Perfil|fecha=30 d'avientu de 2016|títulu=Operación Qatar. Imputaron a Macri, Malcorra, Reyser y Gaudio|apellíu=Indart|nome=Ramón}}</ref><ref>https://www.pagina12.com.ar/11703-macri-y-michetti-imputaos-por-el-memorandum-con-qatar</ref> pola eventual comisión de los delitos d'actos irregulares o indebíos, estafes y defraudaciones, alministración fraudulenta y negociaciones incompatibles col exerciciu de funciones públiques en perxuiciu al erariu públicu» por 1.300 millones de dólares d'Estaos Xuníos, tres la firma d'un memorándum con [[Qatar]].<ref>{{cita web |url=http://www.infobae.com/politica/2016/12/30/imputaron-a-macri-y-michetti-por-un-memorandum-con-qatar-por-1-300-millones-de-forgares/ |títulu=Imputaron a Macri y Michetti por un memorándum con Qatar por 1.300 millones de dólares editorial=[[Infobae]] |fecha=30 d'avientu de 2016 }}</ref> Denuncia que sería darréu tornada pol xuez Daniel Rafecas.<ref>{{Cita web|url=https://www.clarin.com/politica/xuez-daniel-rafecas-torno-denuncia-mauricio-macri-memorandum-qatar_0_S1NzwSFhe.html|títulu=El xuez Daniel Rafecas tornó una denuncia contra Mauricio Macri por un memorándum con Qatar|fechaaccesu=11 d'agostu de 2017|apellíu=Clarin.com|sitiuweb=www.clarin.com|idioma=es}}</ref> == Premios y honores == * 2016: [[Orde del Cóndor de los Andes|Cóndor de los Andes]] na orde de Gran Cruz ([[Bolivia]])<ref>{{cita web |url=http://www.eldiario.net/noticias/2016/2016_03/nt160308/politica.php?n=74&-susana-malcorra-recibe-el-condor-d'andar |títulu=Susana Malcorra recibe'l Cóndor de los Andes |editorial=El Diariu |fecha=8 de marzu de 2016}}</ref> * 2016: [[Ficheru:ESP Isabella Catholic Order GC.svg|40px]] Dama gran cruz de la [[Orde de Sabela la Católica]] ([[España]])<ref>[https://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-2015-13228 ''Real Decretu 8/2016, de 8 de xineru, a la señora Susana Mabel Malcorra, Ministra de Rellaciones Esteriores y Cultu de la República Arxentina.''. Boletín Oficial del Estáu (5 d'avientu de 2015)]</ref> == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Susana Malcorra}} * [http://www.cancilleria.gov.ar/ Sitiu oficial de la Cancillería Arxentina] {{NF|1954||Malcorra, Susana}} {{Tradubot|Susana Malcorra}} [[Categoría:Persones de Rosario (Arxentina)]] [[Categoría:Inxenieros ya inxenieres d'Arxentina]] [[Categoría:Diplomáticos y diplomátiques d'Arxentina]] [[Categoría:Ministros y ministres d'Arxentina]] [[Categoría:Políticos y polítiques d'Arxentina]] cznjqkjftw3ol891wtekxxgomkm88ix 0 119279 4503089 4489870 2026-07-07T15:07:58Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503089 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Sesué''' ye un conceyu [[España|español]] de la [[provincia de Uesca]] perteneciente a la contorna de La [[Ribagorza]] y al partíu xudicial de [[Boltaña (Uesca)|Boltaña]], na comunidá autónoma d'[[Aragón]]. Asitiáu nel corazón de los [[Pirineos]], a 133 km de la capital en direición noreste. == Xeografía == Alcontrar a 1.050 msnm, xunto al [[ríu Ésera]], nel solanu y nel fantásticu marcu natural del Valle de [[Benasque]], llamáu tamién el "Valle Escondíu", onde sobresal polos sos valor paisaxísticos y naturalistes, yá que equí atópase'l [[Parque Natural de Posets-Maladeta]] y el [[picu Aneto]]. === Nucleos de población del conceyu === * Sesué (capital del conceyu) * [[Sos (Uesca)|Sos]] == Población == La so población ye de 124 habitantes (2005), el so xentiliciu sesvanos, y conózse-yos por falandraixos. * 124 habitantes ([[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]] [[2005]]). En Sesué, como en tou Valle de [[Benasque]] fálase un dialeutu conocíu como ''[[patués]]''. Los habitantes de Sesué, como ye habitual nos Pirineos, conocer pol nome de les cases. Les cases de Sesué son: * Casa Antón * Casa Betrán * Casa Caseta * Casa Fustero<ref>D'antiguo, un fustero yera una persona que se dedicaba a la ellaboración de vigues de madera nos pueblos</ref> * Casa Gaspar * Casa Guil * Casa Manolet * Casa Marquet * Casa Mariana * Casa Mestrichoán * Casa Ribera * Casa Pascualet * Casa Pey * Casa Visenta Sesué conoz una gran espansión urbana y demográfica inimaxinable fai dos decenios. == Historia == Esta ye una pequeña hestoria de les coses más o menos importantes qu'asocedieron en Sesué mientres el sieglu XX, cuntaes por quien nel so día les vivieron. L'agua corriente llegó a Sesué en 1960, construyida pol Sr. Leonardo de Castejón de Sos cola ayuda de los vecinales. La Escuela de Sesué taba onde güei ta'l Conceyu. Tuvo abierta hasta 1975, la so última maestra foi la Srta. Laudita. El primer teléfonu taba en casa Gaspar, que yera d'usu públicu. Los de Pey faíen de taxi con “La Genoveva”, un coche vieyu que funcionó mientres un tiempu; dempués llegaron los camiones. José María Ferrer Fantova, nacíu en Sesué, publicó en "patués":"Ta la fuens m'en boi" en 1985. == Llugares d'interés == * La so ilesia parroquial del [[sieglu XII]] ye d'estilu [[románicu lombardu]], d'una nave rematada nun ábside semicircular. La portada rehecha nel [[sieglu XVI]]. * Ermita de San Saturnino construyida ente los sieglos XVII y XVIII. * Ermita de San Pedro, de los sieglos XVII al XVIII, d'estilu románicu lombardu. Apocayá fornióse la [https://web.archive.org/web/20111122021241/http://www.sesue.com/imagenes/panel-ferrata-g.jpg Vía Ferrata del Castellaso], una de les más impresionantes del Pirinéu. == Política llocal == === Últimos alcaldes de Sesué === {| {{tablaguapa}} |- ! Periodu !! Alcalde !! Partíu |- | 1979-1983 || Gaspar Mora Delmás<ref>{{cita web |url=http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html |títulu=Treinta aniversario de las primeras elecciones municipales de la democracia |autor=Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques (Gobiernu d'España) |fechaaccesu=6 de marzu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140306230615/http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html |fechaarchivu=6 de marzu de 2014 }}</ref> || [[Independientes (política)|Ind.]] || style="width: 5px" bgcolor=white align=center | |- | 1983-1987 || || || style="width: 5px" bgcolor= align=center | |- | 1987-1991 || || || style="width: 5px" bgcolor= align=center | |- | 1991-1995 || || || style="width: 5px" bgcolor= align=center | |- | 1995-1999 || || || style="width: 5px" bgcolor= align=center | |- | 1999-2003 || || || style="width: 5px" bgcolor= align=center | |- | 2003-2007 || || || style="width: 5px" bgcolor= align=center | |- | 2007-2011 || rowspan=3 | José Félix Demur Delmás<ref>[https://web.archive.org/web/20110907160459/http://www.mpt.gob.es/areas/politica_local/alcaldes_2011/parrafo/00/document_es/Aragon.pdf Alcaldes d'Aragón de les eleiciones de 2011]</ref><ref>{{cita publicación |publicación=Heraldo.es |url=https://www.heraldo.es/noticias/aragon/huesca_provincia/2015/06/14/alcaldes_todos_los_municipios_provincia_huesca_366896_1101026.html |títulu=Alcaldes de tolos conceyos de la provincia de Uesca |fecha=14 de xunu de 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180907095525/https://www.heraldo.es/noticias/aragon/huesca_provincia/2015/06/14/alcaldes_todos_los_municipios_provincia_huesca_366896_1101026.html |archivedate=2018-09-07 |fechaaccesu=2023-02-09 }}</ref> || rowspan=3 | [[Partíu de los Socialistes d'Aragón|PSOE]] || rowspan=3 style="width: 5px" bgcolor=#FF0000 align="center" | |- | 2011-2015 |- | 2015-2019 |} === Resultaos eleutorales === {| {{tablaguapa}} style="margin:0 auto" |- | colspan="9" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleiciones municipales'''<ref>{{cita web |url=http://servicios.aragon.es/aeaw/processSelect.do |títulu=Archivu Eleutoral d'Aragón |fechaaccesu=13 d'agostu de 2012 |apellíu=Gobiernu d'Aragón |nome= |fecha= |obra= |idioma= |cita= }}</ref></center> |- bgcolor="#D8D8D8" | '''Partíu''' | align="right" | '''2003''' | align="right" | '''2007''' | align="right" | '''2011''' | align="right" | '''2015''' |- | bgcolor="#FF4500" | '''[[Partíu de los Socialistes d'Aragón|PSOE]]''' | bgcolor="#FF6347" align="right" | 4 | bgcolor="#FF6347" align="right" | 5 | bgcolor="#FF6347" align="right" | 5 | bgcolor="#FF6347" align="right" | 5 |- | bgcolor="#1e90FF" | '''[[Partíu Popular d'Aragón|PP]]''' | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1 | bgcolor="#87CEFA" align="right" | - | bgcolor="#87CEFA" align="right" | - | bgcolor="#87CEFA" align="right" | - |- | bgcolor="#FFCC66" | '''[[Partíu Aragonés|PAR]]''' | | | bgcolor="#FFCC66" align="right" | - | bgcolor="#FFCC66" align="right" | - |- | bgcolor="#99CC66" | '''[[Chunta Aragonesista|CHA]]''' | bgcolor="#99CC66" align="right" | - | bgcolor="#99CC66" align="right" | - | | |- bgcolor="#EEEEEE" | '''''Total''''' | align="right" | '''''5''''' | align="right" | '''''5''''' | align="right" | '''''5''''' | align="right" | '''''5''''' |} == Fiestes llocales == * 1 de mayu, [[Saturnino (santu)|San Saturnino]]. * 25 d'agostu, [[Ginés (santu)|San Ginés]]. '''“Ball de Sesué”''' El “Ball de Sesué” ye un baille típicu del Pirinéu Aragonés especialmente de la población de Sesué. Ye un baille que se formó a partir del cantar “Himnu de Riego”, himnu de la República.{{ensin referencies}} El baille yera típicu baillalo nes fiestes mayores de la población, pero conforme avanzaben les nueves xeneraciones foise escaeciendo. Nestos últimos años y gracies a un grupu de mozos del pueblu recuperóse la tradición. Agora vuélvese a baillar el día 25 d'agostu que ye'l día mayor de les fiestes del pueblu. El baille trescurre estremáu en dos partes caúna con una melodía distinta: * La primera empecipiar los mayordomos del pueblu que van saliendo unu a unu. Una vegada salieron toos poner en pareya con otru mayordomu. Dan dos vueltes enteres a la plaza y una vegada feches pueden entrar detrás toles persones que quieran del pueblu a baillalo. Pa rematar van saliendo toos de la plaza empezando polos mayordomos. Los pasos son bien fáciles. Son cuatro pasos escontra alantre y trés escontra tras la primer vegada y la segunda con una vuelta escontra tras y asina alternándose. * Na segunda parte'l mayordomu escueye a una moza y sale con ella dando una vuelta a la plaza, una vegada salieron tolos mayordomos cola so chica sale tol pueblu. El ritmu de la música va acelerándose y el círculu va cerrándose hasta que toos se ajuntan y asina termina. Los pasos son dir colos dos pies dando saltos escontra dientro y pa escontra fora col ritmu de la música y asina se va avanzando. Cuando la música fai un baxón como se repara nel video entós la pareya da una vuelta entera sobre sí mesmos. == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Conceyos de la provincia de Uesca]] * [[Conceyos aragonófonos d'Aragón según l'Anteproyectu de la Llei de Llingües]] * [[Conceyos catalanófonos d'Aragón según la Gran Xeografía Comarcal del GREC]] * [[Toponimia de los conceyos de la Franxa d'Aragón]] == Enllaces esternos == * [http://www.sesue.com/ Conceyu de Sesué] * [http://www.caiaragon.com/es/municipios/index.asp?idloc=93&tipu=0 CAI Aragón-Sesué] * [https://maps.google.com/maps?f=q&hl=en&q=&ie=UTF8&om=1&t=h&z=12&ll=42.568253,0.478249&spn=0.165362,0.31826 Ver Sesué en Google Maps] * [http://www.flickr.com/search/?q=sesu%C3%A9&w=all Ver fotografíes de Sesué en Flickr] * [http://www.sesue.es/ Conceyu Sesué] {{ORDENAR:Sesue}} {{Tradubot|Sesué}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Uesca]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Uesca]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] snr6ut6ua4s0gfae84klrw2l9s8dpnp 0 119596 4503223 4489963 2026-07-08T08:15:25Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503223 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Sádaba''' ye un [[conceyu]] [[España|español]], [[provincia de Zaragoza]], na comunidá autónoma d'[[Aragón]] ([[España]]). Pertenez a la contorna de les [[Cinco Villes (Aragón)|Cinco Villes]]. La población ye de 1.666 habitantes (INE 2009), pa una superficie de 129 km² y una densidá de 12,86 hab/km². == Historia == [[Ficheru:Sadaba 01.jpg|thumb|left|200px|Vista de Sádaba.]] Los restos romanos cercanos a la villa faen pensar que, anque se desconoz l'añu de la so fundación, pudiera tar rellacionada col movimientu de dalgún pequeñu asentamientu romanu cercanu a posiciones más defensives ante los ataques bárbaros. La zona de Sádaba empezar a repoblar nel sieglu XI. En 1099 yeren los sos señores García Garcés y la so esposa Blanquina (o Velasquita). En 1125 construyóse un castiellu más primitivu que l'actual, fundáu por [[Alfonsu I El Batallador]]. En 1159 yera propiedá d'un fíu de los señores, Don Pedro García, lo que significaba un señoríu hereditariu, daqué nada común n'[[Aragón]] mientres el sieglu XII. Nos entamos del sieglu XIII Arnaldo de Alascún tiranizaba a los vecinos de Sádaba y realizaba correríes pola allegante [[Navarra]], pola que Sancho VII "El Fuerte" actuó militarmente contra él y punxo a Sádaba so la so proteición en 1215. En 1221, tuvo que repitir la operación contra'l fíu d'anterior, Fortanet de Alascún, y la so madre María, que apurrieron la villa a perpetuidad. En 1223 yá figuraba Fernando de Leret como tenente en “Sádaba Nueva”, fecha de la que data'l castiellu nuevu. El so socesor Teobaldo I devolvió la villa y el castiellu a Fortanet en 1244, a ruegos del conde de Van Ver, pero con toles obligaciones d'un vasallu. Sádaba volvió a Aragón por solicitú de los sos vecinos en 1261. Años dempués púnxose n'armes pola guerra contra Navarra y Francia en 1283. Na Guerra de los Dos Pedros, Sádaba foi una de los apurríos en rehenes a Carlos II de Navarra mientres les negociaciones ente dambos reis. Pedru IV vendió la villa a Francisco de Villanueva en 1384, pero los vecinos mercaron la so llibertá en 1399 y Sádaba yá nun volvió salir de la Corona d'Aragón. En 1452 volvió sufrir ataques navarros, al igual qu'otres llocalidaes fronterices. En 1518 Carlos I confirma tolos privilexos de la Villa. Dempués de la Guerra de Socesión, na que los sadabenses van lluchar con valor, otorgar a la villa de Sádaba el títulu de Villa "fidelísima" y la flor de lliriu, en reconocencia a esta llucha. == Alministración == === Últimos alcaldes de Sádaba === {| {{tablaguapa}} |- ! Periodu !! Alcalde !! Partíu |- | 1979-1983 || rowspan=3 | Gregorio Gracia Chueca<ref>{{Cita web |url=http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html |títulu=Treinta aniversario de las primeras elecciones municipales de la democracia |autor=Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques (Gobiernu d'España) |fechaaccesu=6 de marzu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140306230615/http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html |fechaarchivu=6 de marzu de 2014 }}</ref> || rowspan=3 | [[Partíu de los Socialistes d'Aragón|PSOE]] || rowspan=3 style="width: 5px" bgcolor=#FF0000 align="center" | |- | 1983-1987 |- | 1987-1991 |- | 1991-1995 || Francisco Javier Aznárez Navarro || CPI || |- | 1995-1999 || rowspan=3 | Cecilio Cavero || rowspan=3 | [[Partíu Popular d'Aragón|PP]] || rowspan=3 style="width: 5px" bgcolor=#1e90FF align="center" | |- | 1999-2003 |- | 2003-2007 |- | 2007-2011 || Santos Navarro Giménez || PSOE || style="width: 5px" bgcolor=#FF0000 align="center" | |- | 2011-2015 || Miguel Ángel Pérez Iguaz || PP || style="width: 5px" bgcolor=#1e90FF align="center" | |- | 2015-2019 || Santos Navarro Giménez<ref>{{Cita publicación |url=https://www.heraldo.es/noticias/aragon/zaragoza_provincia/2015/06/14/todos_los_alcaldes_provincia_zaragoza_366885_1101025.html |títulu=Alcaldes de tolos conceyos de la provincia de Zaragoza |publicación=Heraldo.es |fecha=14 de xunu de 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181117105049/https://www.heraldo.es/noticias/aragon/zaragoza_provincia/2015/06/14/todos_los_alcaldes_provincia_zaragoza_366885_1101025.html |archivedate=2018-11-17 |fechaaccesu=2020-07-14 }}</ref> || PSOE || style="width: 5px" bgcolor=#FF0000 align="center" | |} === Resultaos eleutorales === {| {{tablaguapa}} style="margin:0 auto" |- | colspan="9" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleiciones municipales'''<ref>{{Cita web |url=http://servicios.aragon.es/aeaw/processSelect.do |títulu=Archivu Eleutoral d'Aragón |fechaaccesu=13 d'agostu de 2012 |apellíu=Gobiernu d'Aragón}}</ref></center> |- bgcolor="#D8D8D8" | '''Partíu''' | align="right" | '''2003''' | align="right" | '''2007''' | align="right" | '''2011''' | align="right" | '''2015''' |- | bgcolor="#FF4500" | '''[[Partíu de los Socialistes d'Aragón|PSOE]]''' | bgcolor="#FF6347" align="right" | 4 | bgcolor="#FF6347" align="right" | 4 | bgcolor="#FF6347" align="right" | 4 | bgcolor="#FF6347" align="right" | 5 |- | bgcolor="#1e90FF" | '''[[Partíu Popular d'Aragón|PP]]''' | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 5 | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4 | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 3 | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 3 |- | bgcolor="#FFCC66" | '''[[Partíu Aragonés|PAR]]''' | bgcolor="#FFCC66" align="right" | - | bgcolor="#FFCC66" align="right" | 1 | bgcolor="#FFCC66" align="right" | 2 | bgcolor="#FFCC66" align="right" | 1 |- | bgcolor="#32CD32" | '''[[Izquierda Xunida d'Aragón|IX]]''' | bgcolor="#7CFC00" align="right" | - | bgcolor="#7CFC00" align="right" | - | | |- bgcolor="#EEEEEE" | '''''Total''''' | align="right" | '''''9''''' | align="right" | '''''9''''' | align="right" | '''''9''''' | align="right" | '''''9''''' |} == Demografía == Dato demográficos de Sádaba ente 1842 y 2001:<ref>[https://web.archive.org/web/20070908193658/http://www.ine.es/intercensal/index INE - Institutu Nacional d'Estadística d'España]</ref> <center> {{Evolución demográfica|width=530px|llugar=Sádaba|publicación=INE-es|1842=1.057|1877=1.999|1887=1.947|1897=1.799|1900=1.812|1910=1.983|1920=2.535|1930=2.748|1940=2.820|1950=2.686|1960=2.971|1970=2.470|1981=2.034|1991=1.881| = |2001=1.722| = |2012=1.577|fonte = INE-es}} </center> == Patrimoniu artísticu == [[Ficheru:Castillo de Sádaba, Huesca, España, 2015-01-06, DD 03.JPG|thumb|left|200px|Vista del castiellu de Sádaba.]] * Cascu urbanu, con delles cases blasonadas de la villa medieval. * [[Castillo de Sádaba]], exemplu d'arquiteutura militar [[cisterciense]] de transición, orixinariu del [[sieglu XI]].<ref>{{Cita web |url=http://www.aragondigital.es/asp/noticia.asp?notid=37715&secid=9 |títulu=''Sádaba alica los asedios al castiellu del sieglu XI nun campamentu militar medieval'' |fechaaccesu=24 de setiembre de 2007 |autor=''AragonDigital'' |apellíu=López |nome=Ánxeles |idioma=castellanu }}</ref> Esiste intención de tresformalo nun Centru d'Arte Contemporáneo.<ref>{{Cita web |url=http://www.ejeanoticias.com/noticia.php?bd=1&noticia=07082101 |títulu=''Un rayu provoca la cayida de parte d'una almena del castiellu de Sádaba'' |fechaaccesu=18 de setiembre de 2007 |autor=''Ejeanoticias'' |enllaceautor=Ejeanoticias |idioma=castellanu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180930234412/http://www.ejeanoticias.com/noticia.php?bd=1&noticia=07082101 |fechaarchivu=2018-09-30 }}</ref> * La llamada ''Sinagoga'', en realidá una capiya [[Arquiteutura romana|romana]]. * El llamáu ''[[Altar de los moros]]'', en realidá'l [[Mausoléu de los Atilios|mausoléu romanu de los Atilios]] del sieglu II. * La Ilesia de Santa María, que pertenez al estilu góticu llevantín y foi consagrada nel [[1549]]. Tien una planta de nave única, a la que se-y añader dos capielles xunto al presbíteru. Presenta un ampliu coru nel que destaca'l so sillería y el so órganu. L'interior ta decoráu con diversos retablos mistos, el presbíteru ye de forma poligonal con un gran retablu dedicáu a la virxe. Destaquen tamién la pila bautismal y el púlpitu. == Fiestes == En Sádaba celébrense dos periodos de fiestes a lo llargo del añu. Les Fiestes de la Cruz y la Crucica, que se celebren el [[1 de mayu|3]] y el [[4 de mayu]] y son les fiestes menores. N'agostu, el tercer domingu (el [[19 d'agostu]]), celébrense les fiestes patronales, n'honor de San José. Nestes fiestes, destaquen los encierres, tornar de vaquillas, discomóviles, les charangues, los fueos artificiales, el toru de fueu, la tradicional foguera de la viéspora, los xuegos pa neños, les orquestes, les actividaes deportives, la procesión peles cais de la Villa col Santu Patrón y les xotes. Fiestes n'honor de [[Isidro Llabrador|San Isidro Llabrador]], 15 de mayu, que se celebren na pedanía d'[[Alera]] d'unos 300 habitantes y que s'atopa a 8 quilómetros de Sádaba direición Navarra. Encierres, bailles, comíes populares, xotes, xuegos infantiles...y lo más importante: la procesión n'honor del Santu. == Hermanancies == * {{bandera|Francia}} [[Navarrenx]], [[Francia]] == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Conceyos de la provincia de Zaragoza]] == Enllaces esternos == {{commonscat|Sádaba|Sádaba}} * [http://www.sadaba.es/ Conceyu de Sádaba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201125133743/http://www.sadaba.es/ |date=2020-11-25 }} * [http://sadaba.es.tl/ Web non oficial] * [https://web.archive.org/web/20120629075751/http://www.castillosdearagon.es/?sec=6&fort=554 Castiellu de Sádaba] {{ORDENAR:Sadaba}} * {{Enllaz rotu|1=Información turística de Sádaba |2=http://www.viajescincovillas.com/search/label/S%C3%A1daba |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{ORDENAR:Sadaba}} {{Tradubot|Sádaba}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Zaragoza]] [[Categoría:Conceyos de Zaragoza]] [[Categoría:Sádaba|*]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] hj1dkfcabbet68b2qzjww3jpi4l60wj 0 119609 4503167 4489909 2026-07-08T00:17:18Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503167 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Sos d'o Rei Catolico''' (oficialmente en {{lang-es|Sos del Rey Católico}}) ye un conceyu [[España|español]] de la contorna de les [[Cinco Villes (Aragón)|Cinco Villes]], al noroeste de la [[provincia de Zaragoza]], comunidá autónoma d'[[Aragón]]. Dependen del conceyu cinco asentamientos de población: [[Barués]], [[Novellaco]] [[Mamillas]], [[Campo Real (Zaragoza)]] y [[Sofuentes]]. == Historia == [[Ficheru:sos rey catolico calle.jpg|thumb|left|200px|Judería de Sos del Rei Católicu, axacente al Palaciu de los Sada]] [[Ficheru:Ayuntamiento Sos del Rey Catolico.jpg|thumb|left|Conceyu de Sos del Rei Católicu asitiáu na Plaza de la Villa]] L'allugamientu d'esta población, nuna elevación del terrén predresa convirtió-y mientres enforma tiempu en plaza fuerte y dende el [[sieglu X]] en que foi [[reconquista]]da, tuvo gran importancia como ciudá fronteriza. En 1044 foi incorporada por [[Ramiro I d'Aragón|Ramiro I]] al Reinu d'Aragón.<ref name="rabal" /> Nel añu [[1452]], en plena [[Guerra de Navarra]], la reina [[Juana Enríquez]] mover a la entós llamada "Sos" a seques, onde dio a lluz al infante Fernando que depués se convertiría en [[Fernando'l Católicu]]. Esa nacencia añadió la coletilla de "del Rei Católicu" al nome de la población.<ref name="rabal">{{cita web | autor = Alberto, Rosa y Javier | títulu = Sos del Rei Católicu | url = http://www.hernandezrabal.com/espana/aragon/zaragoza/sosreycatolico.htm}}</ref> En 1711 foi nomada Capital de les Cinco Villes.<ref name="rabal" /> Tol so cascu históricu ta perbién calteníu y el pueblu ta declaráu [[Conxuntu Históricu Artísticu]] y [[Bien d'Interés Cultural (España)|Bien d'Interés Cultural]] nel añu [[1968]]. L'escepcional caltenimientu del so cascu urbanu fai qu'un paséu por esta llocalidá convertir nun viaxe al pasáu destacando les muralles, ilesies, la Plaza de la Villa y el Palaciu de los Sada, onde nació Fernando'l Católicu nel añu 1452. En Sos del Rei Católicu rodóse la película ''[[La vaquilla]]'' (1985) de [[Luis García Berlanga]], na qu'actuaron como extras munchos de los vecinos de la llocalidá.<ref>{{cita publicación | títulu= Berlanga estrena en Zaragoza la so película 'La vaquilla' | autor= Javier Ortega | publicación= [[El País]] | fecha= 18 de febreru de 1985 | fechaaccesu= 9 de payares de 2008 | url = https://www.elpais.com/articulo/cultura/GARCiA_BERLANGA/_LUIS_/CINE/Berlanga/estrena/Zaragoza/pelicula/vaquilla/elpepicul/19850228elpepicul_11/Tes/ }}</ref> En xineru de 2016 entró a formar parte de [[Asociación Los pueblos más guapos d'España|L'asociación de los pueblos más guapos d'España]]<ref>http://www.sosdelreycatolico.com/noticia/sos-oficialmente-unu-de-los pueblos-mas-guapos-de-espana</ref> == Política llocal == === Últimos alcaldes de Sos del Rei Católicu === {| {{tablaguapa}} |- ! Periodu !! Alcalde !! Partíu |- | [[1979]]-[[1983]] || Juan Luis Machín Garín<ref>{{cita web |url=http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html |títulu=Treinta aniversario de las primeras elecciones municipales de la democracia |autor=Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques (Gobiernu d'España) |fechaaccesu=6 de marzu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140306230615/http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html |fechaarchivu=6 de marzu de 2014 }}</ref> || [[Unión de Centru Democráticu|UCD]] || style="width: 5px" bgcolor=orange align="center" | |- | [[1983]]-[[1987]] || || || style="width: 5px" bgcolor= align="center" | |- | [[1987]]-[[1991]] || || || style="width: 5px" bgcolor= align="center" | |- | [[1991]]-[[1995]] || || || style="width: 5px" bgcolor= align="center" | |- | [[1995]]-[[1999]] || || || style="width: 5px" bgcolor= align="center" | |- | [[1999]]-[[2003]] || || || style="width: 5px" bgcolor= align="center" | |- | [[2003]]-[[2007]] || || || style="width: 5px" bgcolor= align="center" | |- | [[2007]]-[[2011]] ||José Ignacio Machín Alegre||[[Partíu de los Socialistes d'Aragón|PSOE]]|| style="width: 5px" bgcolor=#FF0000 align="center" | |- | [[2011]]-[[2014]] ||Jesús María Iso Echegoyen ||[[Partíu Popular d'Aragón|PP]] || style="width: 5px" bgcolor=#1e90FF align="center" | |- | [[2014]]-[[2015]] || rowspan=2 | María José Navarro Lafita<ref>{{cita publicación |url=https://www.heraldo.es/noticias/aragon/zaragoza_provincia/2015/06/14/todos_los_alcaldes_provincia_zaragoza_366885_1101025.html |títulu=Alcaldes de tolos conceyos de la provincia de Zaragoza |publicación=Heraldo.es |fecha=14 de xunu de 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181117105049/https://www.heraldo.es/noticias/aragon/zaragoza_provincia/2015/06/14/todos_los_alcaldes_provincia_zaragoza_366885_1101025.html |archivedate=2018-11-17 |fechaaccesu=2020-07-14 }}</ref> || rowspan=2 | [[Partíu de los Socialistes d'Aragón|PSOE]] || rowspan=2 style="width: 5px" bgcolor=#FF0000 align="center" | |- | 2015-2019 |} === Resultaos eleutorales === {| {{tablaguapa}} style="margin:0 auto" |- |+Eleiciones municipales<ref>{{cita web |url=http://servicios.aragon.es/aeaw/processSelect.do |títulu=Archivu Eleutoral d'Aragón |fechaaccesu=13 d'agostu de 2012 |apellíu=Gobiernu d'Aragón |nome= |fecha= |obra= |idioma= |cita= }}</ref></center> |- bgcolor="#D8D8D8" | '''Partíu''' | align="right" | '''2003''' | align="right" | '''2007''' | align="right" | '''2011''' | align="right" | '''2015''' |- | bgcolor="#FF0000" | '''[[Partíu de los Socialistes d'Aragón|PSOE]]''' | bgcolor="#FF6347" align="right" | 3 | bgcolor="#FF6347" align="right" | 5 | bgcolor="#FF6347" align="right" | 3 | bgcolor="#FF6347" align="right" | 4 |- | bgcolor=#FFA500 | '''[[Compromisu con Aragón|CA]]''' | | | | bgcolor=#FFA500 align=right | 2 |- | bgcolor="#1e90FF" | '''[[Partíu Popular d'Aragón|PP]]''' | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1 | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1 | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 3 | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1 |- | '''[[Agrupación Independiente de Sos del Rei Católitco|AISRC]]''' | | | align="right" | 1 | |- | bgcolor="#FFCC66" | '''[[Partíu Aragonés|PAR]]''' | bgcolor="#FFCC66" align="right" | 2 | bgcolor="#FFCC66" align="right" | 1 | bgcolor="#FFCC66" align="right" | - | |- | bgcolor="#32CD32" | '''[[Izquierda Xunida d'Aragón|IX]]''' | | | bgcolor="#7CFC00" align="right" | - | |- | bgcolor="#99CC66" | '''[[Chunta Aragonesista|CHA]]''' | bgcolor="#99CC66" align="right" | 1 | | | |- bgcolor="#EEEEEE" | '''''Total''''' | align="right" | '''''7''''' | align="right" | '''''7''''' | align="right" | '''''7''''' | align="right" | '''''7''''' |} === Llugares d'interés === * [[Ilesia de San Esteban (Sos del Rei Católicu)|'''Ilesia de San Esteban''']]'''.- '''La ilesia de San Esteban ta asitiada xunto al castiellu. El conxuntu ta formáu pola ilesia en sí, destinada al cultu, la cripta y el claustru, que da accesu dende la cai que xube de la plaza de la villa, a la portada principal de la ilesia. * [[Cripta de la Virxe del Perdón (Sos del Rei Católicu)|'''Cripta de la Virxe del Perdón. s. XIV''']] *::: [[Ficheru:Sos del Rey Catolico (Zaragoza) San Esteban 1 Planta cripta.png|thumb|left|Planta de la cripta de Sta. Mª del Perdón. Marques de cantería.|406x406px]] <div style="font-size:125%;"> <br /> '''Lleenda de la imaxe''' </div> <div style="font-size:100%; width:300px; height:250px; overflow:auto;"> # Pórticu d'accesu. # Escalera a/dende la ilesia de S. Esteban. # Naves. # Capiya del Sto Cristu del Perdón. # Capiya de Sta. Mª del Perdón, La Central o Mayor. # Capiya S. Pedro Apóstol. # Capiya de la Virxe del Pilar. # Travesía del Perdón. # Marques de cantería. </div> {{clear}} * [[Cabezo Ladrero]]: Xacimientu arqueolóxicu asitiáu na pedanía de [[Sofuentes]]. * '''[[Castiellu de la Peña Felizana]].-''' Como villa fronteriza ente los vecinos reinos de Navarra y Aragón, Sos cuntó col so castiellu fortificáu pa reforzar la llinia defensiva.Realmente esi foi l'orixe de la población, que foi adulces, construyendo les sos viviendes alredor d'esti primitivu castiellu, que nel so orixe foi construyíu en madera. Ta asitiáu a lo cimero de la peña Feliciana, la parte más alta de la llocalidá lo que facilitaba la defensa de la plaza.Del orixinal castiellu en madera nun queda nada. Conforme les téuniques de construcción evolucionaron, la madera foi sustituyéndose pola piedra, y anguaño del castiellu del sieglu XII la muerte más reseñable que se caltuvo ye la rehabilitada Torre del Homenaxe. * '''Casa de la villa.-''' Ye un edificiu, d'estilu renacentista, que foi construyíu pol conceyu sosiense a finales del sieglu XVI, reformáu mientres el sieglu XIX, y restauráu pa l'adaptación a la so actual función como sede alministrativa de les dependencies municipales, nos años ochenta. * '''[[Palaciu de los Sada]]''''''.-''' Casar palaciu ye un edifico en piedra de sillería, que data de finales del sieglu XV, y na fachada, sobre la puerta d'entrada podemos ver l'escudu de la familia.Foi la vivienda de la familia nobiliaria de los Sada, y la casa onde foi acoyida doña Juana, pa dar a lluz al futuru monarca, yá que por espresu deseyo de la reina, quería que'l so fíu naciera en tierres aragoneses.Anguaño convirtióse el Centru d'Interpretación de la figura de Fernandu II d'Aragón. Nel centru, por aciu paneles y audiovisuales, averar al visitante a la vida y la dómina d'esti pernomáu monarca.Nel Palaciu asítiase la Oficina de Turismu municipal y dende ellí xestiónense les visites empuestes a la llocalidá. * '''[[Palaciu Español de Neñu]]''''''.- '''Na cai Mayor (cai de Fernando'l Católicu) atopamos el palaciu Español de Neñu. Foi mientres años colexu de les neñes de Sos, onde les Fíes de la Caridá de San Vicente de Paul, gracies a doña Manuela Pérez de Biel, impartíen la formación inicial. L'edificiu ye d'estilu renacentista, y foi construyíu como'l palaciu nobiliariu de los Español de neñu de finales del XVI. Cuenta con trés plantes, la planta cimera formada por una galería de arquillos na so fachada principal. Mención especial merez la portada principal, formada por un arcu almohadillado, y el suelu del patiu, compuestu por un mosaicu de cantos rodaos. * '''Colexu Isidoro Gil de Jaz.-''' L'edificiu atópase na plaza de la villa. La so fachada ta construyida con piedra de sillería, y consta de 4 plantes, siendo la postrera una galería d'arcos de mediu puntu, siguiendo l'estilu de construcción aragonés. El conxuntu inclúi la ilesia de San José de Calasanz. * '''Rula Medieval.-''' Foi construyida como llugar de mercáu y espaciu de xunta del conceyu de la villa na edá media, y anguaño alluga la biblioteca municipal, nel so edificiu principal. Amás d'esti edificiu principal, la Rula dispón d'un espaciu abiertu, formáu por una portalada porticado, compuestu por arcos apuntaos caltiénense los dos furos escavaos pa guardar xelu, necesariu por casu nel caltenimientu d'alimentos. * '''Parador Nacional de Turismu.- '''De calter aragonés, l'hotel caltién l'ambiente monumental, históricu y artísticu de Sos del Rei Católicu. La villa, declarada Conxuntu Históricu-Artísticu, foi trubiecu d'influyentes nobles y del Rei Católicu. * '''[[Muralla de Sos del Rei Católicu|Puertes de la muralla]].- '''La naturaleza de villa fronteriza ente los vecinos reinos de Navarra y Aragón, fizo que la villa medieval cuntara con una muralla defensiva qu'arrodiaba tol perímetru de la llocalidá.Caltener na actualidá siete portales de la muralla, que dan accesu a la cortil intramuros. # Portal de Zaragoza. # Portal de la reina. # Portal de Sangüesa. # Portal de Jaca. # Portal de Uncastillo. # Portal de Llevante. # Portal de poniente o del mudu. * '''[[Santuariu de Valentuñana]]''''''.-''' Construyíu polos Carmelites Descalzos, a finales del s. XVII, el Conventu de La Nuesa Señora de Valentuñana, ta asitiáu a unos 2 km de la Villa de Sos del Rei Católicu. * '''La judería.-''' Conserva Sos lo que foi la judería medieval, llamada na actualidá "barriu altu". Tuvo n'orixe formada por unes trenta cases redolada a una cai principal dende la que podía aportase al centru de la villa y dende la cual surden diversos caleyones ensin salida o callizos. El corazón de la judería ye la conocida como Plaza del Sartén, nuna de que les sos cases caltener la hendidura onde asitiar la Mezuzah. Dada la cercanía a Navarra, cuando en 1492 foi robláu'l decretu d'espulsión, fueron mayoría los xudíos de la villa que cruciaron la frontera al vecín reinu. * '''[[Castiellu de Roita]]''' * '''[[Castiellu de Añués]]''' == Fiestes == [[Ficheru:Sos del Rey Católico - Calle03.jpg|thumb|250px|Cai de Sos del Rei Católicu, nel barriu de San Martín. Nótese la [[ventana]] con [[arcu (construcción)|arcu]] geminado apuntáu, según la ventana inferior.]] * '''Fiestes Mayores:''' Celébrense la tercer selmana d'agostu y nelles destaquen unos diez peñes llamaes ''pipotes'' en que los sos locales tómase vinu con piescu y otres bébores. Tolos díes una charanga percuerre'l pueblu, hai vaquillas toles tardes y verbena pela nueche. Tamién se celebra dende va unos años el ''Encierre de San Coyón'' que ye una parodia de los cercanos [[Sanfermines]] y onde toos esfruten. * '''Feria Medieval''': El primer fin de selmana d'agostu, tien llugar en Sos del Rei Católicu dende 1995, la celebración de la Feria d'Alternatives Rurales del Prepirineo. Nel so orixe foi impulsada por Cider Prepirineo, y anguaño son los vecinos y asociaciones del pueblu los que s'implicaron y tomaron les riendes de la organización. * '''Pascua de Valentuñana:''' Celébrase'l segundu día de Pascua de Pentecostes. Faise la romería al Santuariu de Valentuñana, cómese acomuñáu, suéltense vaquillas y acábase la xornada con una verbena. * '''Día de la Cruz: '''En memoria de les fiestes patronales que se celebraben na llocalidá'l 14 de setiembre, día de la esaltación de la Santa Cruz, celébrase una misa solemne na ilesia de San Esteban con del voltio xeneral de campanes y darréu la Comisión de Fiestes entama una comida popular, amás d'otros actos lúdicos-festivos. * '''Fogueres de San Sebastián: '''Son tradicionales en Sos del Rei Católicu, la celebración de fogueres en redol a la festividá de San Sebastián, el 20 de xineru. * '''Xornaes Fernandinas:''' La nacencia del rei Fernandu II d'Aragón ye una fecha señalada na actividá de la villa que la vio nacer. En redol a la fecha de la so nacencia, el 10 de marzu, entámense toa una serie d'actos y conferencies, pa conmemorar la nacencia del sosiense más pernomáu. * '''Festival de la Lluna Llunera''' (Anguaño yá nun esiste) == Personaxes pernomaos == * "'[[Pilar Bonu Ibáñez]].-"', una de les 13 roses represaliaes pol réxime franquista * '''[[Fernandu II d'Aragón]]'''''' (El católicu)''' * '''[[Isidoro Gil de Jaz]].-''' Natural de Sangüesa pero infanzón de corazón, pos se consideraba natural de Sos del Rei Católicu, d'ónde provenía la so familia. Foi un xurista y rexente del Principáu d'Asturies. == Infraestructures y servicios públicos. == * '''[[Aula Mentor]].-''' Asitiada nel edificiu del Colexu Isidoro Gil de Jaz, l'Aula Mentor ufierta un sistema de formación abierta, flexible, a distancia y con sofitu tutorial al traviés d'Internet. * '''Biblioteca.-''' La biblioteca municipal Isidoro Gil de Jaz reabrió les sos puertes en mayu del 2003 nel edificiu de la rula medieval. Amás de los fondos propios, dende va unos años forma parte de la Rede de Biblioteques d'Aragón, lo que dexa a los usuarios de Sos faer usu de los fondos d'otres biblioteques de la rede de manera gratuita. * '''Escuela de música'''.- Dende 2002 en que se recuperó la enseñanza de música en Sos del Rei Católicu, fueron munchos los pasos que se dieron nesti campu, y delles les iniciatives y proyeutos que salieron alantre, de la mano del direutor, Javier Blanco. * '''Aula de la naturaleza.- '''El Proyeutu d'Aula de Naturaleza, Arte y Cultura ye un programa del Departamentu d'Educación, Cultura y Deporte del Gobiernu d'Aragón. L'oxetivu del proyeutu ye favorecer la conocencia de los bienes naturales, culturales artísticos y sociales d'Aragón, complementando'l desenvolvimientu del currículu educativu de los escolares aragoneses nos niveles d'educación non universitaria.Mientres una selmana, estudiantes de centros educativos d'Aragón, acompañaos de los sos profesores y de los docentes del centru, realicen un programa completu d'actividaes, que-yos dexa conocer la villa, y la redolada natural y artístico. * '''Instalaciones deportives.-''' Les instalaciones deportives en Sos del Rei Católicu tán compuestes por: # ''Piscines municipales de branu:'' con dos vasos, unu recreativu y pa natación, de 25 metros de llargu, y otru infantil, con escasa fondura pal esfrute de los más pequeños. Completen les instalaciones, una zona de solárium, con verde natural, parque infantil, cafetería y terraza, amás de vestuarios. # ''Polideportivu.'' Cuenta con una pista polivalente de balonmano, baloncestu, fútbol sala, mini baloncestu y voleibol. Amás, nesta pista entamen clases selmanales de aerobic, y ye'l llugar d'entrenamientu del equipu de tenis de mesa “Fernandino”, formáu por deportistes de la llocalidá. # ''Ximnasiu:'' Ye un espaciu d'unos 200 metros cuadraos, dotáu con 25 máquines d'exerciciu pa musculación y fitness. Selmanalmente dispón de serviciu de fisioterapia deportiva, pa la orientación de los usuarios nos exercicios más convenientes. # ''Campu de fútbol:'' de verde natural, d'usu llibre y gratuitu. * '''Ludoteca.-''' Espaciu educativu y d'alcuentru. Al traviés d'actividaes lúdiques los neños y neñes pueden potenciar el so desenvolvimientu personal, sicomotor, cognitivu, críticu afeutivu y social. * '''Oficina de turismu.-''' La oficina de turismu asítiase na planta calle del palaciu de Sada, que tamién alluga'l centru d'interpretación de Fernandu II d'Aragón. * '''Albergue municipal.-''' Enclaváu en plenu cascu antiguu de Sos, pretende dar un serviciu d'agospéu, servicios completos y actividaes nuna villa llena d'encantu. Les posibilidaes qu'ufierta l'albergue son munches, dende habitaciones con 10 cames y bañu, hasta serviciu de comedor, sales de tar y un ambiente atopadizo y bon tratu. == Ver tamién == * [[Llista de conceyos de la provincia de Zaragoza]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Sos del Rei Católicu|Sos del Rei Católicu}} * [http://www.caiaragon.com/es/municipios/index.asp?idloc=528&tipu=0 Ficha de la población] * [http://www.sosdelreycatolico.com Conceyu de Sos del Rei Católicu] * [http://www.villageterraneo.org/index_es.php Proyeutu Village Terraneo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231104110728/https://villageterraneo.org/index_es.php |date=2023-11-04 }} {{Tradubot|Sos del Rey Católico}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Zaragoza]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Zaragoza]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] s74zls7p2jztrl1exfoudk0e316bhza 0 121676 4503236 4416209 2026-07-08T10:57:38Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503236 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} [[Ficheru:Tamurejo-Entrada al pueblo (2).jpg|thumb|Entrada al pueblu.]] '''Tamurejo''' ye un [[conceyu]] [[España|español]], perteneciente a la [[provincia de Badayoz]] (comunidá autónoma d'[[Estremadura]]). Alcontrar na zona más [[este|oriental]] de la provincia de [[Badayoz]], casi na llende cola [[provincia de Ciudá Real]] del que falta tan solo un [[km]]. Pertenez a la [[Contornes d'Estremadura|contorna]] de [[La Siberia]] y al [[Partíu xudicial d'Herrera del Duque]] y ye unu de los conceyos más amenorgaos de [[La Siberia]]. Ye un modelu bien típicu del asentamientu tradicional, dafechu integráu col paisaxe, que los sos habitantes respetaron y el so tresformamientu foi afortunadamente escasa calteniendo la so fisonomía peculiar y secular fisonomía. Nos últimos tiempos llevantáronse edificios más modernos que nun afectaron al cascu tradicional una y bones se construyeron na periferia del nucleu antiguu. Tamurejo llinda al [[norte]] cola llocalidá de [[Garbayuela]], al [[sur]] con [[Baterno]], al oeste con [[Siruela]] y al este con [[Agudo (Ciudá Real)| Agudo]] perteneciente a [[Ciudá Real]]. == Historia == [[Ficheru:Tamurejo-Calle peatonal (2).JPG|thumb|Cai piatonal con adornos florales.]] En [[1594]]<ref>[[Llibru de los Millones]]: Censu de población de les provincies y partíos de la [[Corona de Castiella]] nel [[sieglu XVI]]</ref> formaba parte de la [[Tierra de Siruela]] de la que dependía hasta l'añu [[1742]] nel consiguió la denominación de «villa» cuando reinaba [[Felipe V d'España| Felipe V]], llamáu «L'Animosu», denominación repitida pol rei [[Fernandu VI d'España| Fernandu VI]] en [[1756]] tando venceyada a la [[provincia de Trujillo (España)|Provincia de Trujillo]]. A la cayida del [[Antiguu Réxime]] la llocalidá constituyir en [[conceyu|conceyu constitucional]] na rexón d'[[Estremadura]]. Dende [[1834]] quedó integráu nel [[Partíu xudicial d'Herrera del Duque]].<ref>[[Institutu Cervantes|Cervantes Virtual]] [http://www.cervantesvirtual.com/FichaObra.html?Ref=22503]</ref> Nel censu de 1842 cuntaba con 90 llares y 306 vecinos.<ref>Conceyu Códigu [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]] -06-130 [http://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=1&cmbTipoBusq=0&textoMunicipio=Tamurejo&btnBuscarDenom=Consultar+selecci%F3n]</ref> ==Orografía== Tamurejo ta asitiada nel valle del Monte del Morru» o «Pinguta del Morru» en vuya falda empobinada escontra'l pueblu construyóse un mitador dende onde puede reparase una vasta parte del territoriu. Un pocu más embaxo, atópase la Peña de la Águila», a veres del ríu Agudo que foi llugar tradicional d'alcuentru de la población mientres la celebración del Día del Bodigo», día campestre al que da nome'l dulce típicu de la llocalidá. La Peña de la Águila» un gran peñón al que s'apuerta ensin dificultá, esguilando un pocu pero práuticamente andando, dende la Devesa del Pilar», a un gran altor sobre'l nivel del ríu Agudo. La so posición ye estratéxica yá que ta asitiada bien cercana a la llende con Castiella La Mancha (llende provincial a 1 km de la villa) y ye pasu obligáu pa viaxar dende los pueblos vecinos a [[Ciudá Real]] y [[Madrid]]. D'antiguo, la [[Conceyu de la Mesta| Mesta]] utilizaba cañaes que travesaben pol so términu nel so transhumancia escontra en norte pel branu y escontra el sur pel hibiernu. Tamién ta «El Molín», ruines d'un molín antiguu, y que, por aciu un conveniu cola [[Xunta d'Estremadura]], la [[Diputación de Badayoz]] y la [[Confederación Hidrográfica del Guadiana]], pretende reconstruyise y habilitar como paraxa d'ociu y recréu. == Monumentos principales == Unu de los munchos monumentos de Tamurejo ye la ilesia de Santu Toribio de Llébana, na [[archidiócesis de Toledo]], que s'atopa nel centru de la villa. Tamién atopamos otru elementu relixosu destacáu: la Ermita de la Virxe del Rosariu». Pela redolada del pueblu, atopamos el «Antiguu Molín» onde d'antiguo se molía'l granu. == Gastronomía == Los platos típicos de Tamurejo, y polo xeneral d'[[Estremadura]] son: * [[Migues]]: Son un platu típicu de [[pastor]]es col que s'aprovechen les arrayadures de [[pan|pan duru]]. Les migues provienen quiciabes del [[cuscús]] [[Magreb|magrebín]]; nos territorios cristianos facer con [[pan (alimentu)|pan]], ayos fritos, chorizu, pimientos fritos y echábense-y [[torrendu|torrendos]] de gochu pa estremalo de la [[Gastronomía árabe|comida árabe]] y [[Gastronomía sefardina|xudía]]. * Ayu blancu * Gochucu: ye'l platu que se fai colos gochos pequeños == Fiestes llocales == * [[Selmana Santa]]. Na población salen en procesión dellos pasos mientres la [[Selmana Santa]]. La celebración pagana nestes feches, ye especialmente destacable la conocida como "nueche de los quintos" que coincide cola nueche del [[Sábadu de gloria]]. Los mozos n'edá de [[Quintos| quinta]], salen a medianueche en busca d'un pinu; trescurríu'l tiempu, retornen col árbol cargáu a costazos pa llevalo hasta la plaza onde la llanten. Les moces quintes, mientres esperen la vuelta de los mozos, preparen migues, duces y llicores que van esfrutar depués toos nun templáu ambiente d'allegría y fiesta. Íguase la "candelilla"que se va sortear poles quintes dempués de la [[Misa]] el [[Domingu de Resurreición]]. [[Ficheru:Tamurejo-San Pantaleón Patrón de Tamurejo (2).jpg|150 px|thumb|left|San Pantaleón, patrón de Tamurejo.]] * [[2 de mayu]], fiesta de «La Enramá», fiesta que provién d'una ancestral costume nel pueblu, qu'entá sigue viva y que consiste en que los mozos de la llocalidá, aprovechando la nueche, gasayen a les chiques asitiándo-yos nes sos ventanes una caña en flor d'un árbol -d'ende'l nome de enramás- cantándo-yos cantares y tocando pieces musicales. Les moces recíprocamente correspuenden con natielles y llicores pa los sos "mayos" el día de la [[Cruz de Mayu]], el día 3. * [[16 d'abril]], fiestes de [[Santu Toribio de Llébana]]. Nesta festividá, ye tradición quemar nes cais los trastos vieyos y aprovechando el fueu, los mozos encienden cachos de corchu colos qu'intenten tisnar la cara a les moces. * [[7 d'agostu]], fiestes de [[San Pantaleón]], el patrón del pueblu magar el so día propiu ye'l [[27 de xunetu]]. San Pantaleón foi un mártir cristianu. Nació en [[Nicomedia]], actual [[Turquía]] a finales del [[sieglu III]]. Yera fíu de Eustorgio y Eucuba y foi médicu como'l so padre. El so nome, en [[idioma griegu|griegu]], significa: ''«El que se compadece de toos»''. Estudió [[filosofía]] y [[retórica]] y dempués dedicóse a la medicina. Foi médicu del emperador [[Maximiano|Galerio Maximiano]]. Foi escorríu por [[Diocleciano]] en [[303]] y en siendo torturáu de delles maneres, morrió. Ye invocáu polos que carecen [[cefalea|dolores de cabeza]] y polos [[tuberculosis|tuberculosos]]. En [[Ravello]], [[Italia]], caltiénse una angüeña con una porción de la so sangre, según nel [[Real Monesteriu de la Encarnación]] de [[Madrid]]. Ellí, cada añu, la viéspora del so santu ([[27 de xunetu]]), la so sangre, caltenida n'estáu sólidu, se licúa, ensin qu'hasta la fecha atopárase esplicación dalguna pa tal milagru. Tien una oración, mesma de la [[Ilesia Católica]], pa los que quieren pidi-y un favor pa remediar les sos enfermedaes. {{cita|:''«Padre Misericordiosu, Dios de too consuelu, que disti a San Pantaleón el don de interceder por nós: Danos pol to amor la salú que te pidimos, danos tamién un corazón grande y arrogante que te sepa ver a Vos na cara de los otros. Padre Bonu y Toupoderosu, per San Pantaleón te rogamos concédasnos la paz y felicidá que con fe de Vos esperamos''.»}} * Primer domingu d'ochobre, fiestes de la [[Virxe del Rosariu]]. [[Ficheru:Tamurejo-Gavillas nochebuena (3).jpg|thumb|left|Fiesta de les Faxines en Nuechebona.]] [[Ficheru:Tamurejo-Gavillas nochebuena (4).jpg|thumb|Foguera coles faxines xuntes en Nuechebona.]] * [[24 d'avientu]], fiesta de «Les Faxines». Tres la [[Misa del gallu]], tolos vecinos salen en procesión portando les llamaes «faxines», y entonáu les coples típiques de la ocasión. Les faxines fabricáronse mientres les selmanes precedentes; recuéyense los gamones —palos secos d'una variedá de planta llamada [[Asphodelus ramosus| gamonita]]— y xúnense unos con otros hasta formar una gran antorcha que puede llegar a más de 3tres metros de llargu y casi un metro de perímetru. Dempués de la procesión, faise una gran foguera nel centru de la plaza con toes elles, que los mozos quintos acostumen a saltar; finalmente faise la entrega de premios a les meyores faxines y agasáyase a los más pequeños con un xuguete como anticipu de los [[Reis Magos]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://alcazaba.unex.es/~efernand/efernand.htm Web de Tamurejo] * [https://web.archive.org/web/20070602075609/http://www.terra.es/personal7/juantamur/ Web de Tamurejo] * [https://web.archive.org/web/20080210154225/http://www.dip-badajoz.es/municipio/comarca/c_ferrera/tamurejo/ Tamurejo, pola Diputación de Badayoz] * [https://web.archive.org/web/20090715070038/http://www.tamurejo.net/ Tamurejo.Net] {{Tradubot|Tamurejo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Badajoz]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Badajoz]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] k1bjp6r938dtdzumio5v53ck24dwrsc 0 126987 4503205 4438093 2026-07-08T06:14:45Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 5 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503205 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Potential Superpowers (extended).svg|thumb|400px|[[Naciones]] que podríen ser [[superpotencia|superpotencies]] nel sieglu XXI: '''[[Brasil]]''' (púrpura), '''[[República Popular de China]]''' (colloráu), '''[[Xapón]]''' (marrón), '''[[Estaos Xuníos]]''' (mariellu), '''[[India]]''' (verde), '''[[Rusia]]''' (naranxa), y '''[[Xunión Europea]]''' (azul).]] [[Ficheru:GDP nominal 2010 2050.jpg|400px|thumb|right|Les cinco primeres economíes mundiales nel añu 2050, en cuanto [[PIB]] nominal (millones de US$) según [[Goldman Sachs]]: [[República Popular de China|China]], [[Estaos Xuníos]], [[India]], [[Brasil]], [[Rusia]].]] Una '''superpotencia emerxente''' ye un país qu'amuesa potencial pa tresformase nuna [[superpotencia]] nun futuru cercanu. Académicos y otru observadores cualificaos, nos sos estudios dacuando identifiquen posibles superpotencies n'ascensu, que tienen una fuerte probabilidá de ser reconocíes como potencies globalmente poderoses nel presente [[sieglu XXI]]. Estes predicciones por cierto non siempres atinaron dafechu. Por casu, nel deceniu de 1980, dellos analistes argumentaron que [[Xapón]] convertir nuna superpotencia mundial, por cuenta del so gran PIB y una elevada crecedera económica nel momentu.<ref>John Greenwald, ''[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,967823,00.html?promoid=googlep "Japan From Superrich To Superpower"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521095852/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,967823,00.html?promoid=googlep |date=2013-05-21 }}'', Time Magazine, 4 de xunetu de 1988.</ref> Anguaño los [[Estaos Xuníos]] son consideraos como superpotencia, términu esti usáu pa describir un estáu con una influencia bastante significativa nos asuntos del mundu. Pero afirmaciones de que los Estaos Xuníos son una superpotencia non yá describen el so poderíu militar, que munchos analistes dicen va ser cada vez un poder menos relevante nun mundu cada vez más globalizáu, sinón tamién y sobremanera la so influencia económica y diplomática. Nos últimos años y debíu al ésitu de la famosa tesis [[BRIC]] (Brasil, Rusia, India, China), diversos países empiecen a ser tomaos en cuenta como futures superpotencies. [[Corea del Sur]] pela so parte ye una economía que se considera al igual superpotencia emerxente, sicasí nun foi amestada al [[BRIC]] porque se-y consideraba país más desenvueltu que Brasil, India, China, o Rusia. Sicasí anguaño plantégase que Corea del Sur tendría de tar incluyíu nel [[BRIC]].<ref name="Ref-1">{{cita web |títulu=How Solid are the BRICs? |editorial=Global Economics |url=http://www2.goldmansachs.com/idees/brics/how-solid-doc.pdf |formatu=PDF |fechaaccesu=21 de setiembre de 2010 }}</ref> Dada la so enorme población, l'aumentu del so poderíu militar, el so potencial económicu, y la so influencia creciente nos asuntos internacionales, la [[República Popular de China]],<ref>''[http://china.usc.edu/ShowArticle.aspx?articleID=848 China as a global power (Dan Lynch and Shen Dingli discuss the pattern and importance of China's rise)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090331180904/http://china.usc.edu/ShowArticle.aspx?articleID=848 |date=2009-03-31 }}'', USC US-China Institute, 13 de payares de 2007.</ref><ref>''[http://www.cnn.com/SPECIALS/1999/china.50/asian.superpower/ Visions of China]'', CNN Specials.</ref> xunto tamién a la [[India]],<ref>[https://web.archive.org/web/20050723015532/http://www.iht.com/articles/2005/07/20/news/india.php India welcomed as new sort of superpower], IHT, Accessed March 11, 2007</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20070125213459/http://www.msnbc.msn.com/id/11571348/site/newsweek/ India Rising], Newsweek, Accessed March 11, 2007</ref> [[Brasil]],<ref>[https://web.archive.org/web/20120223080123/http://cornellsun.com/section/news/content/2009/11/01/alumna-analyzes-brazil%E2%80%99s-emergence Brazil: Country will ‘soon' become a superpower but is now a ‘sleeper'], Patricio Martínez (november 2009)</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.brazzil.com/articles/195-august-2008/10098-while-the-us-looks-eastward-brazil-is-emerging-as-a-nuclear-superpower.html |títulu=While the US Looks Eastward Brazil Is Emerging as a Nuclear Superpower |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130327142402/http://www.brazzil.com/articles/195-august-2008/10098-while-the-us-looks-eastward-brazil-is-emerging-as-a-nuclear-superpower.html |fechaarchivu=2013-03-27 }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110927101124/http://www.transnational.org/SAJT/forum/power/2006/06.03_Brazil_Superpower.html Brazil is becoming an economic and political superpower]</ref> y [[Rusia]],<ref name="cnn121206">{{Cita web |url=http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/12/12/russia.oil/index.html |títulu=Russia: A superpower rises again - CNN.com<!-- Bot generated title --> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101122150522/http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/12/12/russia.oil/index.html |fechaarchivu=2010-11-22 }}</ref><ref name="telegraph041307">[http://www.telegraph.co.uk/opinion/main.jhtml?xml=/opinion/2007/04/13/do1303.xml Russia on the march - again - Telegraph<!-- Bot generated title -->]</ref><ref name="cambridgeRussia">[http://www.cambridge.org/catalogue/catalogue.asp?isbn=9780521545297&ss=fro Russia in the 21st Century - [[Cambridge University Press]]<!-- Bot generated title -->]</ref> atopar ente les naciones que son más de cutiu citaes como teniendo la capacidá d'influyir nel futuru na política mundial, y llegar a la situación de ser considerada superpotencia nel sieglu XXI. Dalgunos creen qu'unu (o dellos) de los países citaos, va reemplazar a los Estaos Xuníos como una superpotencia líder nel mundu, pero otros creen qu'esa nación va tar al altor de les rivales (esto ye que, según esta tesis, los Estaos Xuníos nun seríen sustituyíos, sinón qu'a él se -y sumaríen otros pares). Otros pela so parte, argumentaron que la noción histórica d'una "superpotencia" ye cada vez más anacrónica nel sieglu XXI, una y bones l'aumentu de la integración mundial y la interdependencia, fai que la proyeición d'una superpotencia sía imposible, o bien difícil, o más llindada. Otres tesis destacaron qu'una superpotencia ye tal poles enormes ventayes y arribación de recursos que se llogren cuando la mesma moneda ye significativamente utilizada como moneda internacional, y que por tanto EEXX va siguir siendo la superpotencia por excelencia a nivel mundial, na midida que'l dólar d'Estaos Xuníos siga siendo significativamente utilizáu nel [[comerciu internacional]] y nel [[Sistema Monetariu Internacional|sistema financieru internacional]].<ref>[https://web.archive.org/web/20100323031533/http://monetarismo.ngblogs.com.uy/category/dineru-telematico/ L'imperialismu monetariu d'EEXX]</ref><ref>[http://bancortelematico.wordpress.com/ Precisamos crear un Bancu telemáticu]</ref><ref>[http://economotronica.blogspot.com/ Economía telemática a nivel internacional]</ref><ref>[http://jbardina.pangea.org/nw/escrits/cartaabierta-ye.htm Carta abierta a Nicolas Sarkozy]</ref><ref>[http://www.slideshare.net/AnselmiJuan/nuesa-cultura-social-ten de ser-modificada-actuando-dientro-de-la democracia-y-del-multiculturalismu-pero-implementando-nueves-formes-de-faer-negocios-culturemas-451500 Nuesa cultura social ten de ser modificada, actuando dientro de la democracia y del multiculturalismu, pero implementando nueves formes de faer negocios]</ref> [[Xapón]], dende 1960 a 1980, foi considerada una superpotencia emerxente, pero mientres la década de 1990 el país esperimentó un fuerte estancamientu económicu, y güei ye consideráu namái como una [[Potencia mundial|gran potencia]], pero ensin algamar totalmente relevancia global. A última hora, considérense superpotencies emerxentes a países importantes que güei día tienen un aceleráu desenvolvimientu económicu, como son Rusia, Brasil, China, India, y Corea del Sur. == Brasil == {| width="autu" style="toc: 25em; font-size: 85%; llucida grande, sans-serif; text-align: left;" class="infobox" |- ! colspan="4" align="center" bgcolor="#CCCCFF"|'''[[Brasil|República Federativa de Brasil]]''' |- | colspan="4" align="center"|[[Ficheru:Flag of Brazil.svg|center|border|180px]] |- | colspan="4" align="center"|[[Ficheru:BRA orthographic.svg|center|180px]] |} {{AP|Brasil como superpotencia emerxente}} [[Brasil]] ye consideráu como una superpotencia emerxente pos ye la sesta economía más grande del mundu. Amás algamó un altu grau d'estabilidá económica, y ta atrayendo cada vez más inversiones estranxeres. Nel añu 2006, Brasil devasó en tamañu a les economíes d'[[España]], [[Canadá]], ya [[Italia]], y en 2011 superó a [[Reinu Xuníu|Gran Bretaña]], y prevese qu'en 2015 supere a [[Francia]]. Les sos esportaciones notoriamente triplicáronse en cuatro años, pasando d'un total averáu de 60 mil millones de dólares nel añu 2002, a más de 216 mil millones nel añu 2007. Amás, Brasil ye unu de los países con mayores reserves d'agua duce del mundu, y tien tamién una de les mayores reserves de petroleu. Pela so parte, les reserves internacionales d'esi país algamen la cifra de 222 mil millones de dólares, al empar que'l "[[Real brasilanu|Real]]" consolídase como una moneda fuerte y estable na rexón llatinoamericana. Brasil ye unu de los mayores patrocinadores d'actividaes en pro del desenvolvimientu en [[Llatinoamérica]] y [[África]], al traviés de [[BNDES]], y al traviés d'empreses públiques y privaes. Per otra parte, Brasil tien empreses de valumbu mundial nel campu petrolífero, na esploración mineral, na construcción d'aviones, y tamién en siderurxa y en telecomunicaciones, lo cual da-y una ventaya favorable tocantes a la penetración comercial en diversos continentes. Otros factores importantes del Brasil son: :(a) Tener la quinta mayor población del mundu; :(b) Ser la quinta nación más estensa del planeta; :(c) Tener gran biodiversidá :(d) Tener una mariña de más de 7.000&nbsp;km, bien ricu en recursos petroleros; :(y) Tener una gran diversidá climática, lo que-y dexa una variada [[producción agrícola]] ya industrial. == Rusia == {| width="autu" style="toc: 25em; font-size: 85%; llucida grande, sans-serif; text-align: left;" class="infobox" |- ! colspan="4" align="center" bgcolor="#CCCCFF"|'''[[Rusia|Federación Rusa]]''' |- | colspan="4" align="center"|[[Ficheru:Flag of Russia.svg|center|border|180px]] |- | colspan="4" align="center"|[[Ficheru:Russian Federation (orthographic projection).svg|center|180px]] |} {{AP|Rusia como superpotencia emerxente}} En diversos estudios económicos y políticos, la '''[[Federación Rusa]]''' con frecuencia foi señalada como una potencial y futura superpotencia emerxente del sieglu XXI,<ref>{{cita web |url=http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/12/12/russia.oil/index.html |títulu=Russia: A superpower rises again |autor=Simon Hooper |fecha=13 d'avientu de 2006 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101122150522/http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/12/12/russia.oil/index.html |fechaarchivu=2010-11-22 }}</ref> posiblemente ocupando esti sitial de destaque xunto a [[Estaos Xuníos]]<ref>{{cita web |url= http://es.wikipedia.org/wiki/Superpotencia|títulu=Superpotencia |autor=Wikipedia |idioma= castellanu}}</ref> y xunto a la [[República Popular de China]].<ref>{{cita web |url= http://www.lespectacledumonde.fr/index.php?option=com_content&view=article&id=298:dossier567&catid=29:dossier&Itemid=55|títulu=Asie, le soleil se lève à l'Est |autor=Christian Brosio, Philippe Raggi |fecha=mayu de 2010 |idioma= francés}}</ref> Obviamente y cuando se faen esi tipu d'afirmaciones, siempres hai ciertu nivel d'incertidume, una y bones la prospectiva políticu-económica nun ye una ciencia exacta.<ref>{{cita web|url= http://acreditacion.unillanos.edu.co/contenidos/prospectiva/Prospectiva.pdf|títulu= La prospectiva na redolada económica, social y políticu|autor= Mauricio López González|idioma= castellanu}}</ref><ref>{{cita web|url= http://www.istor.cide.edu/archivos/num_24/coincidencies.pdf|títulu= Ensayo de prospectiva económica global|autor= Pierre Noël Giraud|idioma= castellanu}}</ref><ref>{{cita web |url= http://prospectiva.blogspot.com/|títulu=Prospectiva: Visión y construcción de futuru |autor=Yezid Soler B. |idioma= castellanu}}</ref><ref>{{cita web |url= http://es.wikipedia.org/wiki/Futurolog%C3%ADa|títulu=Futurología |autor=Wikipedia |idioma= castellanu}}</ref> Pero bonu, lo plantegao paeciera ser bastante razonable, teniendo en cuenta la población de los trés países recién mentaos, según el so grau de meyora n'investigación y en desenvolvimientu de teunoloxíes de punta, y según otros diversos factores que s'analicen nel [[Rusia como superpotencia emerxente|artículu principal]]. Como se sabe, nel pasáu y ensin batura a duldes, Rusia yera señalada como una superpotencia, cuando formaba parte de la '''[[Xunión Soviética|Unión de Républicas Socialistes Soviétiques]]''' ([[Repúbliques de la Xunión Soviética|URSS]]). Pero depués de la disolución d'esa unión, escontra'l fin del sieglu XX, constituyir nel so llugar 15 países independientes, ente ellos verdaderamente la mesma Rusia. Mientres cuarenta años, la URSS y los [[Estaos Xuníos]] apoderaron el mundu, nel periodu llamáu de la ''[[Guerra fría]]'', mientres el cual esos dos xigantes enfrentáronse al traviés de diverses guerres indireutes y variaes crisis polítiques. La Federación Rusa yera entós el mayor país integrante de la URSS, con alredor de los trés cuartes partes d'esi territoriu y más de la metá de la población, y amás remanando una porción bien significativa de la economía del grupu. Y particularmente depués de la disgregación de la URSS, ente otres coses Rusia heredó la mayor parte del arsenal nuclear, según l'asientu permanente nel [[Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes|Conseyu de Seguridá]] de les [[Organización de les Naciones Xuníes|Naciones Xuníes]].<ref>ISRIA.com; Feb. 16, 2010; cite "Netanyahu: Russia is an important « superpower »</ref><ref>Los Angeles Times by Megan K. Stack Sept 11, 2009: “Venezuela's Hugo Chavez recognizes Russia as superpower” [http://articles.latimes.com/2009/sep/11/world/fg-russia-chavez11 Venezuela's Hugo Chavez recognizes independence of breakaway Xeorxa republics - Los Angeles Times]</ref><ref>Premier.gov.ru - Feb. 16, 2010 cite Transcript: Russia a Superpower in every Aspect [https://web.archive.org/web/20111006005753/http://premier.gov.ru/eng/events/news/9424/ Prime Minister of the Russian Federation - Events- Prime Minister Vladimir Putin meets with Israeli Prime Minister Benjamin Netanyahu]</ref><ref>Gulf News Derechos.org Aug 30, 2008 cite transcript: “Russia indeed a superpower says diplomat” [http://www.derechos.org/nizkor/europa/caucasus/rus88.html www.derechos.org]</ref> Polo señalao, esti xigante en dellos aspeutos adormilitiáu, nun tien de ser dexáu de llau cuando s'analiza esta temática de los países globalmente líderes nel sieglu XXI. Rusia tien unes cuantes ventayes y desventaxes cuando se fala de convertise en superpotencia. Esti "xigante" yá ye potencia militar y nuclear, y últimamente tuvo una gran medría económica y poblacional. Sicasí, la guerra con Chechenia xunto a conflictos del pasáu ya internos, podríen significar un problema pa Rusia. == India == {| width="autu" style="toc: 25em; font-size: 85%; llucida grande, sans-serif; text-align: left;" class="infobox" |- ! colspan="4" align="center" bgcolor="#CCCCFF"|'''[[India|República de la India]]''' |- | colspan="4" align="center"|[[Ficheru:Flag of India.svg|center|border|180px]] |- | colspan="4" align="center"|[[Ficheru:India (orthographic projection).svg|center|180px]] |} {{AP|India como superpotencia emerxente}} Como [[China]],<ref>''[[:fr:Perspectives_de_la_Chine_comme_superpuissance_potentielle|Perspectives de la Chine comme superpuissance potentielle]]''</ref> tamién [[India]] ye considerada por munchos analistes políticos, como con potencial pa tresformase en mayor o menor plazu, nuna de les [[superpotencies]] que van apoderar al mundu nel [[sieglu XXI]]. Ente otres coses, India ye la segunda nación del mundu tocantes a población, dispón d'armes nucleares, y amás tien una [[economía]] bien activa, lo qu'ensin dulda alluga a esta nación nun llugar de destaque a nivel mundial. Obviamente India tien puntos al so favor pa aportar a unu de los grandes a nivel mundial, anque ensin dulda tamién tendrá de superar ciertu númberu de dificultaes, si ye que realmente aspira a llograr l'estatus de superpotencia mundial.<ref>(n'inglés) [http://business.rediff.com/slide-show/2009/jul/14/slide-show-1-why-india-will-not-be-a-superpower.htm#contentTop 10 reasons why India will not become a superpower]</ref><ref>(en francés) [http://www.cyberpresse.ca/-y-soleil/200809/08/01-660999-llinde-une-superpuissance-en-apparence.php L'Inde, xune superpuissance... en apparence]</ref><ref>(en francés) [http://www.regards.fr/article/?id=4194&q=category:1009 Inde, ce géant encore fragile (1)]</ref><ref>(en francés) [https://web.archive.org/web/20091010081321/http://www.regards.fr/article/?id=4195 Inde, ce géant encore fragile (2)]</ref><ref>(en francés) [http://www.aujourdhuilinde.com/actualites-inde--l-inde-ne-devrait-pas-aspirer-a-aportar-une-superpuissance--3682.asp?1=1 "L'Inde ne devrait pas aspirer à aportar xune superpuissance"]</ref> Los sos aspeutos más débiles, en rápida enumeración, son los siguientes: # Inestabilidá relixosa ([[:fr:Castes dans la politique indienne|Sistema de castes]]). # Seguridá ciudadana ([[Terrorismu]]). # Inestabilidá social ([[Insurxencia naxalita]]). # [[Superpoblación|Sobrepoblamiento]] ([[Escasez|Escasez de recursos]]). # [[Probeza]]. # [[Corrupción política|Corrupción]]. # [[Infraestructura y superestructura|Problemes nes infraestructures]] y [[Ordenación del territoriu|Ordenamientu territorial]]. # [[Distanciamientu creciente ente clases riques y clases probes]].<ref>''[http://crisisplanetaria.blogspot.com/2010/02/una fienda creciente-ente-ricos-y.html Distanciamientu creciente ente clases riques y clases probes]''</ref> # Degradación del [[medioambiente]]. # [[Fragmentación política]].<ref>''[http://www.gara.net/paperezkoa/20090416/132362/es/Pistoletazu-salida-eleiciones-xigantesca-esgarrada-India Fragmentación política]''</ref> # [[Conflictu de Caxmir|Apuestes territoriales]]. # [[Bangladex|Inestabilidá en países vecinos]]. La población d'India por cierto ye grande, y los bolsones de probeza tienen consecuencies negatives non solamente no social, sinón tamién por casu no medioambiental y no educativo, lo que d'una manera o d'otra, repercute tamién no económico. Solucionar esti asuntu nun va ser senciellu, cuantimás considerando'l tamañu de la población meta a sirvir. Y el otru importante llastre pal desenvolvimientu ensin dulda ye la corrupción, pos al traviés d'ella, atender a una población parásita que poco apurre al conxuntu. Ciertu, la ciencia y la teunoloxía ameyoraron rendimientos en munchos aspeutos, pero obviamente, si demasiaos recursos empobinar a satisfaer necesidaes de quien pocu o nada apurren a la sociedá, por dedicase a actividaes illegales, o a la especulación, o a los sobornos, por lóxica, el llamáu gastu social va deber retraerse quiera que non, y va haber dificultaes crecientes pa llevar los beneficios del estáu de bientar a tolos rincones. Los cuatro países del BRIC, o los países del BRIC ampliáu, obviamente tienen diferencies unos a otros, anque finalmente, los factores que los provoquen verdaderu retrasu son abondo similares en toos ellos. == China == {| width="autu" style="toc: 25em; font-size: 85%; llucida grande, sans-serif; text-align: left;" class="infobox" |- ! colspan="4" align="center" bgcolor="#CCCCFF"|'''[[República Popular China]]''' |- | colspan="4" align="center"|[[Ficheru:Flag of the People's Republic of China.svg|center|border|200px]] |- | colspan="4" align="center"|[[Ficheru:CHN orthographic.svg|center|200px]] |} {{AP|China como superpotencia emerxente|Civilización china|Cultura china}} Les '''perspectives de [[República Popular China|China]] como [[superpotencia]] eventual o probable''', son oxetu de frecuentes analises y d'alderiques.<ref>(en francés) {{enllaz rotu|1=[http://www.frstrategie.org/barreFRS/publications/colloques/20040914/20040914.pdf ''Émergence d'une superpuissance. La Chine: partenaire ou adversaire?''] |2=http://www.frstrategie.org/barreFRS/publications/colloques/20040914/20040914.pdf |bot=InternetArchiveBot }} sur http://www.frstrategie.org/ (consultáu 14 d'agostu de 2009)</ref><ref>(en francés) [https://web.archive.org/web/20111209002952/http://bibliosurf.com/La-Chine-vers-la-superpuissance ''La Chine vers la superpuissance''] sur bibliosurf.com (consultáu 14 d'agostu de 2009)</ref><ref>(en francés) {{enllaz rotu|1=[http://emagazine.credit-suisse.com/app/article/index.cfm?fuseaction=OpenArticle&aoid=55055&lang=FR ''La Chine, future superpuissance économique''] |2=http://emagazine.credit-suisse.com/app/article/index.cfm?fuseaction=OpenArticle&aoid=55055&lang=FR |bot=InternetArchiveBot }} sur credit-suisse.com (consultáu 14 d'agostu de 2009)</ref><ref>(en francés) [http://www.geopolitis.net/STRATEGIES/CHINE%20PUISSANCE%20OU%20SURPUISSANCE.pdf ''Chine: puissance ou surpuissance?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612111629/http://www.geopolitis.net/STRATEGIES/CHINE%20PUISSANCE%20OU%20SURPUISSANCE.pdf |date=2009-06-12 }} sur geopolitis.net (consultáu 14 d'agostu de 2009)</ref><ref>(en francés) [http://www.lesechos.fr/info/analyses/4851004-les-atermoiements-de-la-superpuissance-chinoise.htm ''Les atermoiements de la superpuissance chinoise.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100113163810/http://www.lesechos.fr/info/analyses/4851004-les-atermoiements-de-la-superpuissance-chinoise.htm |date=2010-01-13 }} sur lesechos.fr (consultáu 15 d'agostu de 2009)</ref><ref>(n'inglés) [http://v1.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20041022.wxchi-empire1023/BNStory/Front/ ''CHINA RISING: Get ready for China's century.''] sur globeandmail.com (consultáu 1 de payares de 2009)</ref> [[Geoffrey Murray]]<ref>''[http://www.linkedin.com/pub/geoffrey-murray/19/851/822 Geoffrey Murray]''</ref> (destacáu columnista nel sitiu [http://www.china.org.cn/ China.org.cn], y amás consultor na "Asociación del Pueblu Chinu pa l'Amistá con Países Estranxeros" -Chinese People's Association for Friendship with Foreign Countries-, y tamién profesor d'escritura ya interpretación en CFAU<ref>''[https://web.archive.org/web/20120113235900/http://www.cfau.edu.cn/cfauEN/index.html CFAU]''</ref>) na so obra: "''China, the next superpower''" ("''China, la próxima superpotencia''"), espresa que « China remanez ensin problemes, y va ser una de les superpotencies relevantes del sieglu XXI» (''Citación orixinal: « China is steadily emerging as a superpower for the next century»''), dáu'l so desenvolvimientu [[Economía de la República Popular de China económicu]], [[Política de la República Popular China|políticu]], y [[Exércitu Popular de Lliberación militar]], sofitáu pola importancia de la so [[Demografía de la República Popular China|población]] y la gran fuercia de la so antigua [[China (rexón)|civilización]]. David L. Shambaugh<ref>''[https://web.archive.org/web/20110205041519/http://www.uscc.gov/bios/2005bios/05_09_15bios/shambaugh_david.htm David L. Shambaugh]''</ref> desenvuelve una tesis similar nel so llibru "''Greater China: the next superpower?''" publicáu por '[[Oxford University Press]]', y onde pon en destaque la importancia de China nel mundu (incluyida'l so ''[[Tusán|diáspora]]''), según la pujanza de la so economía y de la so [[Cultura de China|cultura]], y tamién la trescendencia qu'adquirió la so política nes rellaciones internacionales contemporánees. Los puntos fuertes de China son numberosos: La so economía tien dende hai abondo tiempu, unu de les crecederes añales más grandes del mundu. Y per otra parte, ye tamién el [[Países por población|país más pobláu]] del planeta (con más de 1300 millones d'habitantes), y el [[Países per superficie|terceru más grande en superficie]]. Tamién dicha nación tien les fuercies armaes más importante del mundu (tocantes a númberu d'integrantes), y dispón d'[[Armes de destrucción masiva na República Popular China|armes nucleares]],<ref>''[[:fr:Arsenal nucléaire de la Chine|Arsenal nucléaire de la Chine]]''</ref> Amás China ye unu de los miembros permanentes del [[Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes|Conseyu de Seguridá de les NNUU]], lo que refuerza la so influencia diplomática nel mundu. Toes estes y delles otres, son credenciales abondos pa pensar que China va ser unu de los grandes nel sieglu XXI. === China, fortaleces y debilidaes === Hasta nun fai tantu, China yera la tercer potencia económica mundial, pero anguaño ocupa la segunda posición, moviendo asina a [[Xapón]] (qu'agora ocupa'l tercer puestu).<ref>(en francés) [http://www.slate.fr/lien/26185/chine-deuxieme-puissance-economique-mondiale ''La Chine, deuxième puissance économique mondiale''] nel sitiu web "Slate.fr".</ref> Y según el [[Bancu mundial]], ente l'añu 2020 y l'añu 2030 China bien podría ser la primer potencia económica del planeta (superando asina a [[Estaos Xuníos]]).<ref>Louis Kuijs, ''[http://siteresources.worldbank.org/CHINAEXTN/Resources/318949-1268688634523/medium_term_scenario.pdf « Research Working Paper Non. 9 - China Through 2020: A Macroeconomic Scenario »]'', Bancu Mundial.</ref> Igualmente y dende l'añu 2003, China ye tamién una potencia espacial, y nesi campu inclusive yá unvió a [[Yang Liwei|un home]] al [[Espaciu esterior|espaciu]].<ref>''[https://web.archive.org/web/20120720092418/http://mundoastronomia.portalmundos.com/yang-liwei-el-primer-chinu-en-l'espaciu esterior/ Yang Liwei: El primer chinu nel espaciu esterior]''</ref> Y per otra parte, China yá s'integró a numberoses organizaciones internacionales de les que taba escluyíu, ente elles la [[Organización Mundial del Comerciu|Organización Mundial de Comerciu -OMC-]] (dende'l 1 de xineru de [[2002]]) y la [[Organización de Cooperación de Shanghai]]. Más allá del so puxante potencial demográficu, económicu, políticu, y militar, China indiscutiblemente tamién se sofita na so [[Cultura de China|cultura]], rica, antigua, y estendida per bona parte del [[Sureste Asiáticu]] (la so zona natural d'influencia). China tien [[Historia de China|cinco mil años d'interesante y trascendente hestoria]], y el [[Chinu mandarín|chinu-mandarín]] ye güei día la [[Llingües por númberu de falantes nativos|llingua más falada nel mundu]],<ref>(n'inglés)[http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size Statistical Summaries] dans [[Ethnologue.com]]</ref> yá que dicha comunidá llingüística tien más de mil millones de falantes. Sicasí, China tamién presenta ciertu númberu d'importantes debilidaes, que podríen retrasa-y na so ambición de constituyise na potencia hexemónica por excelencia. N'efeutu, el país verdaderamente presenta importantes riesgos d'esplosión social, amestaos particularmente a les bultables desigualdaes ente les rexones costeres y les ciudaes importantes, frente a les zones rurales llabradores muncho más apostraes.<ref>(n'inglés) [https://books.google.fr/books?id=EwWwdSofHpQC&pg=PA6&dq=China+%22emerging+superpower%22&lr=&as_drrb_is=q&as_minm_is=0&as_miny_is=&as_maxm_is=0&as_maxy_is=&as_brr=0#v=onepage&q=China%20%22emerging%20superpower%22&f=false « China: fragile superpower »], '' [[:en:Susan Shirk|Susan L. Shirk]]''.</ref> A pesar de lo qu'afirmen o de lo que deseyaríen los dirixentes chinos, los ochocientos millones de llabradores que cunta'l país, nun dexen otra opción que considerar a China como un [[país en víes de desenvolvimientu]]. Les tensiones que nacen d'esta situación, ensin dulda son de mal manexu, y tán exacerbadas poles desigualdaes sociales, según tamién polos bolsones de corrupción qu'afecten al funcionariado. Per otra parte, el país ye enagora bastante dependiente del esterior, tantu en rellación a les sos esportaciones, como no referío a les sos importaciones de teunoloxía y de patentes. A lo último los suministros enerxéticos y d'alimentos que'l país imprescindiblemente precisa, y les repercusiones sobre'l mediu ambiente derivaes de l'acelerada crecedera d'esa nación asiática, por cierto son tamién fonte de problemes. == Unión Europea == {| width="autu" style="toc: 25em; font-size: 85%; llucida grande, sans-serif; text-align: left;" class="infobox" |- ! colspan="4" align="center" bgcolor="#CCCCFF"|'''[[Xunión Europea]]''' |- | colspan="4" align="center"|[[Ficheru:Flag of Europe.svg|center|border|180px]] |- | colspan="4" align="center"|[[Ficheru:Global European Union.svg|center|180px]] |} {{AP|Unión Europea como superpotencia emerxente}} La [[Xunión Europea]] (XE) foi llamada una superpotencia emerxente per parte de munchos analistes y académicos, y por dellos políticos, quien creen que la XE ye, o va ser, una superpotencia nel [[sieglu XXI]]. La gran población de la XE, la economía de gran tamañu, baxes tases d'[[inflación]] (a pesar de la crisis actual), xunto a otros factores, faen d'esta zona un bon candidatu como líder mundial nel sieglu XXI (perceición de fracasu de la política esterior de EE.UU; calidá de vida en miembros de la comunidá, cuando se mide en términos tales como hores trabayaes per selmana, salú, y servicios sociales; etc). La XE yá algamó'l estatus de superpotencia, basada nel tamañu y l'algame global de la so economía y la so influencia na política mundial. La naturaleza del poder camudó dende la [[Guerra Fría]], y el poder militar yá nun ye primordial, yá que se sostién que'l control de los medios de producción ye más importante que'l control de los medios de la destrucción (lléase: [[poder duru]] representáu por [[Estaos Xuníos]] frente al [[poder blandiu]] exercíu pola Unión Europea). La XE, xunto con [[China]], nos fechos yá algamaron l'estatus de superpotencia, y por tanto EEXX convertir en rival tocantes a la influencia mundial. La gran economía de la XE, fai que les sos teunoloxíes cada vez más establezan estándares globales, y amás hasta nun hai muncho los países europeos daben más ayuda al desenvolvimientu. La XE nun precisa un exércitu común pa ser una superpotencia. La Unión Europea utiliza la intelixencia y la policía pa detener a los [[islamista|islamistes]] radicales, la política social pa tratar d'integrar a la intranquila población musulmana, y la fortaleza económica pa incorporar a zones de l'antigua [[Xunión Soviética]], y adulces asina apangar el poder de [[Rusia]]. [[América del Sur]], l'[[este d'Asia]] y otres rexones prefieren emular el "suañu européu" en llugar de la variante americana. Esto podría tar asocediendo na [[Unión de Naciones Suramericanes]] y la [[Xunión Africana]]. En particular, la XE nel so conxuntu ye una de les entidaes de mayor diversidá cultural nel planeta, con delles de les llingües más falaes ya influyentes del mundu, como oficiales nel so territoriu. Una futura adhesión eventual del restu d'Europa, el conxuntu de Rusia (pocu probable), y [[Turquía]], non yá impulsaría la economía de la XE, sinón que tamién aumentaría la población de la XE hasta cerca de los 800 millones, lo qu'oldearía práuticamente a la de la India o China (con 1.200 millones caúna). La XE ye cualitativamente distinta de la India y de China, yá que ye descomanadamente más próspera y tecnológicamente más avanzada. [[Recep Tayyip Erdogan]] dixo nel añu 2005: "En 10 o 15 años, la XE va ser un llugar onde les civilizaciones [van poder] cumplir con (lo que ye) ser una superpotencia cola inclusión de Turquía". Robert J. Guttman, escribió en 2001 que la definición mesma de superpotencia camudó, y que nel [[sieglu XXI]], non solamente refiérense a estaos con [[poder militar]], sinón tamién aliances como la Unión Europea, con una economía de mercáu fuerte, trabayadores altamente calificaos, usuarios y posesores d'alta teunoloxía, y una visión global. Friis Arne Petersen, l'embaxador danés nos EEXX espresó opiniones similares. Reconoció que la XE ye un "tipu especial de superpotencia", qu'entá tien qu'establecer una fuercia militar unificada qu'exerza en sí mesma un poder cercano al de los sos miembros más poderosos. Amás, delles comentaristes argumenten que la integración política plena nun ye necesaria por que la Unión Europea pueda exercer una creciente influencia internacional, pos la so aparente debilidá constitúi la so fuercia real (a partir de la so diplomacia de baxu perfil y l'énfasis nel imperiu de la llei). La XE representa un tipu nuevu y potencialmente más esitosu d'actor internacional que los tradicionales, anque sicasí, nun ta claru si la eficacia de tal influencia sería igual a la d'una superpotencia política integrada, como son los Estaos Xuníos. === Factores adversos === Señalóse que la condición de superpotencia potencial de la XE va depender de la so "estatalidad".{{ensin referencies}}. [[Barry Buzan|B. Buzan]] afirma que ye probable que la XE siga siendo una superpotencia potencia mientres enforma tiempu, porque anque tien riqueza material, "la so debilidá política y la so difícil evolución interna, particularmente no que fai a una política común esterior y de defensa", acuten les sos posibilidaes de ser verdaderamente una superpotencia. Ente que la XE ye una superpotencia nel sentíu de que ye la mayor unión política, el mayor mercáu únicu, y quien más ayuda ente los donantes nel mundu, nun ye una superpotencia con al respective de la defensa o les esferes de [[política esterior]]. Al igual que Buzan, [[Alexander Stubb|A. Stubb]] señaló que'l factor más limitante pal ascensu de la XE a la condición de superpotencia, ye la falta d'un Estáu visible nel sistema internacional que lu represente. Otros factores negativos son la falta d'unidá interna en cuanto al desenvolvimientu enerxéticu, y la continua preferencia pola soberanía de les naciones estáu nos sos enfoques. Pa compensar esto los líderes de la XE aprobaron y ratificaron el [[Tratáu de Lisboa]] (que lo fixeron en 2009), y crearon un Ministeriu de Rellaciones Esteriores de la XE (SEAE, dirixíu pol Altu Representante, Catherine Ashton), amás d'intentar desenvolver un enfoque común de defensa de la XE, con un asientu coleutivu nel [[Conseyu de Seguridá de la ONX]] y nel [[G8]]. Sicasí, dalgunos nun creen que la XE algame'l estatus de superpotencia. "La XE nun ye y nunca va ser una superpotencia", según l'ex secretariu d'Estáu del Reinu Xuníu p'Asuntos Esteriores y del Commonwealth, [[David Miliband]]. A falta d'una política esterior unificada y cola incapacidá de proyeutar poder militar en tol mundu, la XE escarez de ''la sustancia de les superpotencies'', que por definición tienen. Poder unviar militares [y] tener la capacidá pa llegar rápido a cualquier llugar coles tropes, coles qu'asina se pueda imponer la voluntá. L'economista Robert Lane Greene señala que la falta d'una fuercia militar europea fuerte namái agrava la falta de la unidá política esterior de la XE, y descuenta tolos argumentos de la XE escontra la condición de superpotencia, teniendo en cuenta especialmente que la creación na Unión Europea d'una fuercia de respuesta global que s'oldeara cola que dispón una superpotencia como Estaos Xuníos, ye "impensable". Según Soren Kern del Grupu d'Estudios Estratéxicos, la mayor torga a una verdadera superpotencia europea, ye que les élites europees negar a abandonar les sos fantasíes postmodernas de la illexitimidá del "poder brutu" militar, d'acordies cola forma en que'l restu del mundu interpreta la realidá". El británicu Michael Howard, alvirtió sobre la "esmolición" de que munchos europeos tán primiendo por una mayor integración na XE pa compensar a los Estaos Xuníos, a pesar de la falta d'una "identidá compartida". Ente que para dalgunos la Unión Europea ten de ser una "potencia modelu" ensin mieu d'usar la fuercia militar pa dar respaldu a les sos idees sobre llibre comerciu, los sos defectos militares argumenten en contra de la so condición de verdadera superpotencia. == Referencies y notes == {{llistaref|2}} == Ver tamién == * [[Índiz de Poder Mundial]] * [[Primer potencia mundial]] * [[Potencia militar]] * [[Guerra Fría]] * [[Rellaciones Internacionales]] * [[Superpotencies]] * [[Estaos Xuníos]] * [[Potencia entemedia]] * [[Brasil como superpotencia emerxente]] * [[Rusia como superpotencia emerxente]] * [[India como superpotencia emerxente]] * [[China como superpotencia emerxente]] * [[Jim O'Neill|Jim O'Neill (economista)]] == Referencies esternes == * Inès Trépant, ''[http://politique.eu.org/spip.php?article835 Pays émergents, quelles leçons pour l'Europe?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101127110733/http://politique.eu.org/spip.php?article835 |date=2010-11-27 }}'', Politique (revue de débats), Bruxeles, n°58, febreru de 2009 (Les pays émergents, dont le Brésil, la Russie, l'Inde, et la Chine, augurent d'un monde de plus en plus multipolaire; leur intégration dans la mondialisation en fait des acteurs de plus en plus incontournables, quitte à faire basculer le centre de gravité de l'économie mondiale, en leur faveur). == Enllaces esternos == {{Traducíu ref|en|Potential superpowers||parcial}} {{Traducíu ref|fr|Superpuissance émergente||parcial}} {{Tradubot|Superpotencias emergentes}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Superpotencies]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] ajgwy2g19ziz5ifhcuf7913iwki530g 0 126988 4503204 4496963 2026-07-08T06:12:42Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503204 wikitext text/x-wiki {{wikificar|t=20150510113231}} {{Redirixe equí|Superpotencia}} {{ficha xenérica}} Una '''superpotencia''' ye un [[Estáu]] con una posición dominante o predominante nel [[Rellaciones internacionales|sistema internacional]], y cola habilidá y los medios pa tener [[influencia]] n'eventos y en proyeutos de [[Poder políticu|poder a escala global]] (fundamentalmente a manera de protexer los sos propios intereses y los de los sos aliaos más cercanos); ye consideráu qu'una superpotencia ta un pasu delantre del restu de les [[Potencia mundial|grandes potencies]].<ref>{{cita web|url= http://usuarios.multimania.es/christianlr/01d51a93a00bc2104/01d51a93a00c31a2f.html|títulu= Superpotencia|idioma= castellanu|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20120311162804/http://usuarios.multimania.es/christianlr/01d51a93a00bc2104/01d51a93a00c31a2f.html|fechaarchivu= 11 de marzu de 2012}}</ref> [[Alice Lyman Miller]], quien ye Profesor d'Asuntos de Seguridá Nacional ("National Security Affairs") na Escuela Naval de posgráu, define una superpotencia como "un país que tien la capacidá pa proyeutar poder dominante ya influyir alredor de tol mundu, y delles vegaes, en más d'una rexón al empar, polo que paecería creíble que consiga'l estatus de [[hexemonía]] global."<ref name="stanford">{{Cita web |url=http://www.stanford.edu/group/sjir/6.1.03_miller.html |títulu=www.stanford.edu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140511131303/http://www.stanford.edu/group/sjir/6.1.03_miller.html |fechaarchivu=2014-05-11 }}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.livescience.com/5042-china-1-superpower.html|títulu=Will China become the Non. 1 Superpower? |autor=Robert Roy Britt |idioma= inglés}}</ref> Foi un términu aplicáu en 1944 escontra [[Estaos Xuníos]], la [[Xunión Soviética]] y l'[[Imperiu británicu]]. Dempués de la [[Segunda Guerra Mundial]], l'Imperiu británicu convertir na [[Mancomunidá de Naciones|Commonwealth]] y los sos territorios volviéronse independientes, siguíu a esto la Xunión Soviética y los Estaos Xuníos proclamóse-yos como les dos úniques superpotencies, qu'entraron nun conflictu indireutu creando'l periodu de la llamada [[Guerra Fría]]. Una '''hiperpotencia''' ye un estáu muncho más fuerte que cualesquier de los sos potenciales rivales qu'apodera tolos otros estaos en toles esferes de l'actividá. Dende'l fin de la Guerra Fría, [[Estaos Xuníos]] foi consideráu por dalgunos como la única superpotencia. Por ello munchos llamar hiperpotencia, p'asina resaltar un orde mundial distintu al de les [[Potencia mundial|grandes potencies]] del sieglu XIX y principios del sieglu XX, y distintu del equilibriu de poderíu del periodu de la guerra fría y per ende col pasu de la política en toles sos variantes nel [[Sieglu XXI]] == Orixe del términu hiperpotencia == El términu '''[[hiperpotencia]]'''<ref>{{cita web|url= http://www.herramienta.com.ar/revista-ferramienta-n-39/estados-unidos-poder-en-decadencia-o-hiperpotencia-reportaxe-gilbert-achcar|títulu= Estaos Xuníos: ¿Poder en decadencia o hiperpotencia? Reportaxe a Gilbert Achcar|idioma= castellanu}}</ref> foi acuñáu en 1990 pol ministru de rellaciones esteriores de [[Francia]], [[Hubert Védrine]], pa describir el nuevu rol de los Estaos Xuníos, y esplicar que s'había remplazado el dominiu y la hexemonía nes rellaciones internacionales de les [[grandes potencies]]. Dempués de la Guerra Fría ye consideráu polo xeneral que los Estaos Xuníos ye l'únicu país que cumple los criterios d'esta definición (mundu unipolar).<ref name="Paper for presentation at the biennial meetings of the South African Political Studies Association Saldanha, Western Cape 29 June-2 July 1999">{{cita web|url=http://post.queensu.ca/~nossalk/papers/hyperpower.htm|títulu=Analyzing American Power in the Post-Cold War Yera|fechaaccesu=28 de febreru de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190526100449/http://post.queensu.ca/~nossalk/papers/hyperpower.htm|fechaarchivu=2019-05-26}}</ref> Sicasí, esiste un alderique en rellación a si ye una verdadera hexemonía, o si la superpotencia ta rápido perdiendo esti estatus p'asina dar pasu a un mundu multipolar.<ref name="uiuc-superpower">Unger J (2008), [http://www.news.uiuc.edu/news/08/0508superpower.html U.S. no longer superpower, now a besieged global power, scholars say] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006183338/http://www.news.uiuc.edu/news/08/0508superpower.html |date=2008-10-06 }} ''University of Illinois''</ref> [[República Popular China|China]], la [[Xunión Europea]], la [[India]], según [[Brasil]] y [[Rusia]], tamién se cree que tienen la capacidá d'algamar l'estatus de superpotencia en dalgún momentu del sieglu XXI.<ref>[http://www.nytimes.com/2008/01/27/magazine/27world-t.html?_r=1&ref=magazine&oref=slogin Waving Goodbye to Hegemony]</ref> Otros dulden de la esistencia de superpotencies dende la era siguiente a la Guerra Fría, cola premisa de que'l complexu mercáu global y la medría d'interdependencia ente les naciones, fixo que'l conceutu de superpotencia sía daqué del pasáu, señalando que'l mundu actual yá ye [[multipolar]].<ref name="The Global list (Non superpower)">{{cita web|url=http://www.theglobalist.com/DBWeb/printStoryId.aspx?StoryId=3553|títulu=The Multipolar World Vs. The Superpower|fechaaccesu=10 de xunu de 2006|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070224205950/http://www.theglobalist.com/DBWeb/printStoryId.aspx?StoryId=3553|fechaarchivu=24 de febreru de 2007}}</ref><ref name="Washington Post (Non superpower)">{{cita web|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/03/03/AR2006030302055.html|títulu=The Multipolar Unilateralist|fechaaccesu=10 de xunu de 2006}}</ref><ref name="Globalpolicy.org (Non superpower)">{{cita web|url=http://www.globalpolicy.org/empire/challenges/competitors/2005/0315chinapower.htm|títulu=No Longer the "Lone" Superpower|fechaaccesu=11 de xunu de 2006}}</ref><ref name="A Times (Non superpower)">{{cita web|url=http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/ED05Ak01.html|títulu=The war that may end the age of superpower|fechaaccesu=11 de xunu de 2006|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20030406200825/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/ED05Ak01.html|fechaarchivu=2003-04-06}}</ref> == Oríxenes del términu superpotencia == [[Ficheru:Superpower map 1945.png|thumb|300px|Mapa del mundu en 1945. Según [[William T.R. Fox]], los [[Estaos Xuníos]], la [[Xunión Soviética]], y tamién l'[[Imperiu británicu]]/[[Mancomunidá de Naciones]] (verde claru), yeren entós les superpotencies.]] ''Artículu principal: [[China_como_superpotencia_emerxente#Evoluci.C3.B3n_del conceutu_de_.C2.AB_superpotencia_.C2.BB|Evolución del conceutu de « superpotencia »]]''. El términu '''superpotencia''', nel so significáu políticu actual, foi orixinalmente acuñáu pol neerlandés naturalizáu d'Estaos Xuníos y geoestratega [[Nicholas Spykman]], nuna serie de notes en 1943 sobre les figures potenciales d'un nuevu orde mundial de posguerra. Esto llevó a plantegar nel llibru ''The Geography of the Peace'' (“la Xeografía de la Paz”), que la supremacía mundial non-marítima del Reinu Xuníu y Estaos Xuníos, yeren esenciales pa la paz y la prosperidá nel mundu. Un añu dempués, [[William Thornton Rickert Fox]],<ref>{{cita web|url= http://en.vionto.com/show/me/William+Thornton+Rickert+Fox|títulu= William Thornton Rickert Fox|idioma= inglés|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20160313043700/http://en.vionto.com/show/me/william+thornton+rickert+fox|fechaarchivu= 2016-03-13}}</ref> un profesor de política esterior d'Estaos Xuníos, ellabora sobre'l conceutu nel llibru ''Les superpotencies: los Estaos Xuníos, la Gran Bretaña y la Xunión Soviética // La responsabilidá de la paz'' -1944- (''The Superpowers: The United States, Britain and the Soviet Union // Their Responsibility for Peace'' -1944-), onde fala del algame mundial d'una super-nación.<ref>{{Cita web |url=http://www.casaasia.es/pdf/9200595422AM1127202862621.pdf |títulu=www.casaasia.es |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200513113851/https://www.casaasia.es/pdf/9200595422AM1127202862621.pdf |fechaarchivu=2020-05-13 }}</ref> Ellí, Fox utilizó la pallabra superpotencia pa identificar una nueva categoría de potencia, capaz d'ocupar l'estatus más altu nun mundu nel que, la guerra demostró entós que los estaos podríen desafiase y lluchar ente sigo a escala mundial. Según él, había (nesi momentu), tres estados que yeren verdaderes superpotencies: l'[[Imperiu británicu]], los [[Estaos Xuníos]] y la [[Xunión Soviética]]. L'Imperiu británicu foi unu de los más estensos imperios na hestoria del mundu, consideráu como'l gran poder, yá que sobremanera por 1921, gobernaba en más del 25% de la población del mundu<ref>Angus Maddison. ''The World Economy: A Millennial Perspective'' (p. 98, 242). [[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]], París, 2001.</ref> y controlaba o influyía fuertemente nel 25% del total del área terrestre,<ref>[https://web.archive.org/web/20121011090918/http://www.hostkingdom.net/earthrul.html ''To Rule the Earth...''], hostkingdom.net, [https://web.archive.org/web/20070701103740/http://www.hostkingdom.net/Bibliography.html Bibliography], Accessed March 11, 2007</ref> ente qu'Estaos Xuníos y la Xunión Soviética crecieron notablemente en poder mientres la [[Segunda Guerra Mundial]] y con posterioridá a ella. === Afondando los oríxenes del conceutu === [[Ficheru:Yalta Conference 1945 Churchill, Stalin, Roosevelt.jpg|thumbnail|250px|derecha|Los dirixentes de les superpotencies » na Conferencia de Yalta: [[Winston Churchill|Churchill]], [[Franklin Delano Roosevelt|Roosevelt]], y [[Stalin]].]] El términu « superpotencia» surdió primeramente nel dominiu políticu, una y bones la pallabra usar pola primer vegada en 1926, en rellación a la interconexón de sistemes de producción d'electricidá. Nel so significáu políticu modernu, el términu foi nuevamente utilizáu pol neerlandés-americanu y geoestratega [[Nicholas Spykman]], nuna serie de notes en 1943 sobre les figures potenciales d'un nuevu orde mundial de posguerra. Esto llevó a plantegar nel llibru ''The Geography of the Peace'' (“La xeografía de la Paz”), que la supremacía mundial de tipu non-marítimu del Reinu Xuníu y Estaos Xuníos, yeren esenciales pa la paz y la prosperidá nel mundu. En 1944, volvió usase esti vocablu na obra de [[W.T.R. Fox]] titulada ''Les Superpotencies'' (''The Super-Powers''). Naquella oportunidá, el subtítulu del llibru onde la utilizó yera ''Los Estaos Xuníos, la Gran Bretaña y la Xunión Soviética'', asimilándose por tanto la noción de «superperpotencia» a les tres naciones mentaes, les qu'un añu más tarde diríen axustar la [[Conferencia de Yalta|suerte del mundu]] na ciudá de [[Yalta]], en [[Crimea]] ([[Ucraína]]) y a veres del [[mar Negru]]. === Preeminencia conxunta de los Estaos Xuníos y de la Xunión Soviética === En 1980, W.T.R. Fox<ref>[https://books.google.com/books?id=AMZvXYuDxUsC&pg=PA18&lpg=PA18&dq=W.T.R.+Fox&source=bl&ots=9n7Oep8fnS&sig=99FGv6gsZRphSk8HZrcXSBn3pjA&hl=es&ei=-BmlTpvrGcWHhQexw7TsBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDEQ6AEwAg#v=onepage&q=W.T.R.%20Fox&f=false W.T.R. Fox]</ref> entrugóse sobre la razón que la llevó a incluyir a Gran Bretaña nel so llibru de 1944,<ref>{{cita web |url= http://apuntesydatos.blogspot.com/2008/07/potencia-mundial-la superpotencia.html|títulu=Potencia Mundial, la Superpotencia |idioma= castellanu}}</ref> pos ciertu consensu formárase nel sentíu que yá nesos tiempos, solamente los [[Estaos Xuníos]] y la [[Xunión Soviética]] podíen realmente ser calificaos como « potencies de primer llinia». Lo central pa esta inclusión, ensin dulda foi la idea que prevalecía inda en 1944, sobre qu'Europa, y en particular Gran Bretaña (gallardoniada pola so victoria contra Alemaña y cola so inclusión na "Conferencia de Yalta"<ref>[http://www.muyinteresante.es/ique-ocurrio-en-la conferencia-de-yalta Conferencia de Yalta]</ref>), siguía siendo parte del corazón del mundu, y amás foi que l'[[Imperiu británicu]] surdía entá fuerte y estable, dando asina de fechu al [[Reinu Xuníu]] una inmensa importancia estratéxica y xeopolítica. Depués, foi ensin dulda la irrupción del [[Bomba atómica|arma atómica]] en 1945, lo que fizo evolucionar el conceutu de « superpotencia» escontra « la capacidá de destrucción del planeta al traviés de la guerra nuclear» («the ability to wreak global destruction through nuclear warfare»), y lo qu'asina estableció y consolidó la preeminencia de los dos xigantes con capacidá atómica, en momentos nos que l'Imperiu británicu perdía puntos, pidía magnificencia, perdía capacidá d'intervención (referencia: Paul Dukes, ''The Superpowers: a short history'', Routledge, 2000, ISBN 9780415230421, páxines 85-86.). === Mundu Unipolar: Estaos Xuníos la única superpotencia === Dempués de la desapaición, en 1991, del llamáu ''[[Telón d'Aceru]]'' (o ''Cortina de Fierro''),<ref>[https://web.archive.org/web/20120205180352/http://www.eslovaquia.sk/esl_sitio_cortina_ye.html Cortina de Fierro]</ref> y dempués de la disolución de la [[Xunión Soviética]], incontestablemente los Estaos Xuníos quedaron como la principal y única gran potencia hexemónica nel mundu.<ref>(n'inglés) [https://books.google.fr/books?id=El to1dOQ4vcXcC&pg=PA2&dq=China+superpower+economy+military+natural-resources++strong+OR+leading+OR+first&lr=#v=onepage&q=China%20superpower%20economy%20military%20natural-resources%20%20strong%20OR%20leading%20OR%20first&f=false Fraser Cameron, ''United States foreign policy after the Cold War'', Routledge, 2005, páxina 3.]</ref> Ente otres coses y como muestra de la idiosincrasia d'esos díes, cabo destacar que dempués de los [[atentaos del 11 de setiembre de 2001]], la [[Casa Blanca]] fixo una bien singular declaración, afirmando la necesidá d'una respuesta, ya indicando que les lleis internacionales nun seríen en nengún casu una restricción que llindara fuertemente a la única superpotencia mundial nesi tiempu.<ref>(en francés) Nils Andersson, ''Justice internationale et impunité, -y cas des États-Unis'', Éditions L'Harmattan, 2007, páxina 57.</ref> Esi ye l'espíritu col que se valora a un mundu unipolar: la fuercia hexemónico puede faer valir les sos razones, y naide puede oponer verdaderes torgues pa torgar. === Escontra un mundu multipolar: Otros países en carrera pola hexemonía mundial === Por un tiempu y fundamentalmente mientres los [[años 1990]], los [[Estaos Xuníos]] fueron realmente la única potencia mundial hexemónica, nos distintos aspeutos qu'esti conceutu porta: lo económico, lo militar, lo político, lo diplomático, lo cultural, lo tecnolóxico. Mientres esos años, namái [[Xapón]] tuvo al altor como para seique apostar dalgún día esta hexemonía<ref name="Gray 126">{{harvsp|Colin S. Gray|1999|p=126}}</ref> (siquier sobre'l planu económicu). Pero yá nel empiezu d'esti sieglu, [[China]] surdió con fuercia como otru país susceptible de poder desafiar el poderíu d'Estaos Xuníos.<ref name="Gray 126"/> Y en l'horizonte, nesti sentíu tamién espuntó la [[Xunión Europea]], gracies a la so consagrada unión política y monetaria. === Aplicaciones === El términu '''superpotencia''' foi usáu pa describir naciones con un poder mayor al estatus de gran poder a principios de 1944, pero namái ganó significancia dempués de la Segunda Guerra Mundial con rellación a la Xunión Soviética y los Estaos Xuníos. Esistieron intentos d'aplicar el términu retrospectivamente, y dalgunes poques vegaes, a una variedá d'entidaes pasaes como'l [[Antiguu Exiptu]],<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4099964.stm BBC NEWS | Science/Nature | Glassmakers key to Egypt's status<!-- Bot generated title -->]</ref> [[Historia de China|China Antigua]], [[Historia de la India|India Antigua]], [[Grecia Antigua]],{{ensin referencies|date=April 2009}} l'[[Imperiu azteca]], l'[[Imperiu inca]],{{ensin referencies|date=April 2009}} l'[[Imperiu persa]], l'[[Imperiu otomanu]],{{ensin referencies|date=April 2009}} l'[[Imperiu romanu]],<ref>{{Cita web |url=http://www.heritage.org/Research/PoliticalPhilosophy/hl917.cfm |títulu=www.heritage.org |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100303182056/http://www.heritage.org/Research/PoliticalPhilosophy/hl917.cfm |fechaarchivu=2010-03-03 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.blackwellpublishing.com/book.asp?ref=9780631226444 |títulu=www.blackwellpublishing.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081007024241/http://www.blackwellpublishing.com/book.asp?ref=9780631226444 |fechaarchivu=2008-10-07 }}</ref> l'[[Imperiu mongol]],{{ensin referencies|date=April 2009}} l'[[Imperiu portugués]],{{ensin referencies|date=April 2009}} l'[[Imperiu español]],<ref>Kamen, Henry (2003), ''Spain's Road To Empire: The Making Of A World Power, 1492-1763'', [[Penguin Books|Penguin]], páxs. 640p.</ref><ref name="Isabella: Catholic Queen and Madam of Spain">{{cita llibru|apellíos=Edwards|nome=John|añu=2005|títulu=Isabella: Catholic Queen and Madam of Spain|editorial=Tempus Publishing|isbn=0752433318}}</ref> la [[Hexemonía neerlandesa del sieglu XVII|hexemonía holandesa]], y l'[[Imperiu británicu]]. La reconocencia d'estos vieyos estaos por historiadores como superpotencies d'aquella dómina, pue ser causa de traces exhibíes por aquellos; por casu, na so máxima rellumanza, l'Imperiu británicu foi'l más grande qu'enxamás viera'l mundu, col 25% de la población mundial de la dómina, y estendiendo la so influencia a lo llargo y anchu del planeta. === Carauterístiques === [[Ficheru:USS Nimitz in Victoria Canada 036.jpg|thumb|250px|Dispositivos y material de guerra como los atopaos nel [[USS Nimitz (CVN-68)|portaviones ''Nimitz'']] de la [[US Navy]], son munches vegaes bona representación del poderio militar qu'un país con categoría de "superpotencia", p'asina demostrar conducentemente la so influencia en cualesquier parte del mundu.<ref name="stanford" />]] Los criterios acomuñaos col conceutu de '''superpotencia''', nun tán bien claramente definíos<ref name=repitida_4>{{cita web|url=http://post.queensu.ca/~nossalk/papers/hyperpower.htm|títulu=Lonely Superpower or Unapologetic Hyperpower? Analyzing American Power in the Post-Cold War Yera|fechaaccesu=28 de febreru de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190526100449/http://post.queensu.ca/~nossalk/papers/hyperpower.htm|fechaarchivu=2019-05-26}}</ref> y, arriendes d'ello, pueden esistir diferencies ente les fontes. Según Lyman Miller, "los componentes básicos del estatus de superpotencia pueden ser midíos a lo llargo de cuatro eje de poder: militar, económicu, políticu, y cultural (o lo qu'en ciencies polítiques [[Joseph Nye]] llamó "[[Poder blandiu]]"). [[Ficheru:Photos NewYork1 032.jpg|thumb|left|250px|The [[New York Stock Exchange]]. El Poder económico de calter mundial, demostráu al tener un gran [[Países por PIB (nominal) per cápita|PIB nominal per cápita]], según la posibilidá d'influyir la economía internacional con una [[moneda de reserva]], son factores importantes na proyeición del gran poder y estatus d'una superpotencia.]] D'acordies con Kim Richard Nossal de la [[Universidá de Queen]], "polo xeneral esti términu utilizar pa significar una comunidá política qu'ocupa un territoriu de tamañu continental, y con una considerable población (siquier en rellación a otres grandes potencies); y amás, con una cimera capacidá económica, incluyendo suministros abondosos d'alimentos y de recursos naturales, p'asina tener un altu grau de non-dependencia nes rellaciones internacionales; y amás (y seique lo más importante), tamién una bien desenvuelta capacidá nuclear (nel so casu, de normal definida como capacidá d'ataque de segunda)".<ref name="Paper for presentation at the biennial meetings of the South African Political Studies Association Saldanha, Western Cape 29 June-2 July 1999" /> El supervisor de l'anterior Seguridá Nacional d'India [[Jyotindra Nath Dixit]], tamién señaló les carauterístiques más importantes que tendríen de tener les superpotencies. Na so opinión, "de primeres, l'estáu o la nación de que se trate tien de tener un territoriu importante y una población importante; de segundes, l'estáu tien de tener un altu nivel de cohesión interna, claro y estable sentíu d'identidá nacional, y una alministración fuerte qu'impulse arreglos xurídicos ya institucionales; y de terceres, l'estáu en cuestión tien de ser económicamente estable y tien de tar dotáu de seguridá alimentaria y de bonos recursos naturalessobremanera los recursos enerxéticos y d'infraestructura en términos de recursos minerales y metales; esti estáu tamién tien de tener una base industrial fuerte, sofitada por bona capacidá granible y teunolóxica; y tamién, l'estáu en cuestión tien de tener bona capacidá militarsobremanera disponiendo d'armes nucleares y de misiles, con capacidá siquier comparable, o de niveles más altos qu'otros países tamién fuertes nesta materia."<ref>[http://www.tribuneindia.com/2003/20030126/spectrum/main10.htm www.tribuneindia.com]</ref> N'opinión del profesor Paul Dukes, "tien de ser una superpotencia capaz de llevar a cabu una estratexa global, incluyida la posibilidá de destruyir el mundu; amás, tien de tener capacidá d'emponer el so gran potencial económicu pa ser influyente, y d'impulsar dalgún tipu d'ideoloxía universal o trascendente". A éstes "munchos son quien podríen faer cambeos de dalgún tipu a esta definición básica".<ref>[https://web.archive.org/web/20081208142349/http://abe.etailer.dpsl.net/Home/html/moreinfo.asp?bookid=536885601 abe.etailer.dpsl.net]</ref> Y según el profesor Xunu Teufel Dreyer, "tien de ser una superpotencia capaz de proyeutar el so poder blandiu y duru, a nivel mundial".<ref>[https://web.archive.org/web/20100407173915/http://www.fpri.org/footnotes/125.200702.dreyer.chineseforeignpolicy.html www.fpri.org]</ref> == Guerra Fría == [[Ficheru:Cold War Map 1959.svg|thumb|300px|Mapa del mundu en [[Guerra Fría]] en [[1959]], en tonos de colloráu la [[XRSS]] y la so demás aliaos [[comunistes]], y en tonos d'azul y verdosu la [[OTAN]] y el so aliaos [[capitalistes]].]] [[Ficheru:Cold War Map 1980.svg|thumb|300px|Mapa del mundu en [[Guerra Fría]] en [[1980]], en tonos de colloráu los aliaos de la [[XRSS]] y otros países comunistes, y en tonos d'azul la [[OTAN]] y el so aliaos [[capitalistes]]; los puntos coloraos signifiquen guerrilles comunistes y los puntos azules guerrilles anti-comunistes.]] {{AP|Guerra Fría}} La [[Crisis de Suez]] en 1956, suxirió que la [[Imperiu británicu|Gran Bretaña]], financieramente debilitada por dos guerres mundiales, nun podría siguir colos sos oxetivos de [[política esterior]], n'igualdá de condiciones coles nueves superpotencies, y por casu ensin sacrificar conversión de [[moneda de reserva]].<ref>Adam Klug and Gregor W. Smith, 'Suez and Sterling', ''Explorations in Economic History'', Vol. 36, Non. 3 (July 1999), páxs. 181-203.</ref> Como la mayor parte de la Segunda Guerra Mundial pasó lloñe de les sos fronteres nacionales, los Estaos Xuníos nun sufrieron destrucción industrial, y tampoco masiva baxa de civiles en tiempos de guerra, lo que sí socedió en países d'[[Europa]] y d'[[Asia]]. La guerra reforzó pos la posición de los Estaos Xuníos, como'l más grande prestador del mundu al llargu plazu, y como'l principal provisor de bienes. Amás, esi país había yá creáu una fuerte infraestructura industrial y teunolóxica, que dexó impulsar una meyora enorme na so fuercia militar escontra una posición privilexada a nivel mundial. Magar que la Xunión Soviética si sufrió munches perdes civiles, militares (foi'l país con más perdíes, 8.700.000 civiles y 18.300.000 militares) y el so territoriu quedó afaráu mientres la guerra, pudo estender la so influencia a Europa oriental, países que lliberara de la ocupación alemana mientres la guerra y reconstruyir el so territoriu.{{ensin referencies|date=march 2008}} A pesar de los intentos de crear coaliciones multinacionales y órganos llexislativos (como la [[Organización de les Naciones Xuníes]]), o crear organizaciones totalmente apolítiques ya independientes de dambos bandos (como la [[Organización de Países Ensin Alliniar]]), fíxose cada vez más claru que les superpotencies teníen visiones bien distintes sobre lo que'l mundu de la posguerra tendría de tener y ser. Depués, cola retirada de l'ayuda de Gran Bretaña a [[Grecia]] en 1947, los Estaos Xuníos tuvieron de tomar la iniciativa na contención de la espansión soviética mientres la [[Guerra Fría]], por aciu midíes de calter económicu y militar.<ref>Robert Frazier, 'Did Britain Start the Cold War? Bevin and the Truman Doctrine', ''Historical Journal'', Vol. 27, Non. 3 (Sep., 1984), páxs. 715-727.</ref> [[Ficheru:NATO partnerships.svg|thumb|300px|left|Mapa del mundu na actualidá colos actuales países de la [[OTAN]] (n'azul), los sos aliaos, y países con trataos de paz.]] Estos dos xigantes tuvieron enfrentaos ideolóxica, política, militar, y económicamente. La Xunión Soviética promovió la ideoloxía del [[comunismu]] no económico y no político, ente que los Estaos Xuníos promovieron la ideoloxía de la [[democracia lliberal]] no político, y el [[capitalismu]] no económico. No militar, esto reflexóse nel [[Pactu de Varsovia]] y la [[OTAN]] (aliances militares), y no comercial encausar nel [[COMECON]] y na [[OMC]] (alcuerdos comerciales). Ante esta situación, [[Europa]] estremóse, alliniándose n'unu o n'otru bandu (o bien colos [[Estaos Xuníos]] o bien cola [[Xunión Soviética]]). Estes aliances implícites o esplícites con una d'estos dos naciones, fixeron surdir un nuevu mundu bipolar (en contraste con un mundu multipolar enantes esistente), y nos fechos demostraron cómo una superpotencia tamién en casu de ser necesariu, recurriría a una política batallosa si víense amenaciaos los sos intereses económicos o políticos.{{ensin referencies|date=agostu de 2008}} La Xunión Soviética y los Estaos Xuníos cumplieron colos criterios acomuñaos col conceutu de superpotencia nes maneres que s'indiquen. {| Class = "wikitable" |- ! !width="49%"| [[Ficheru:Flag of the Soviet Union.svg|35x28px]] URSS !width="49%"| [[Ficheru:Flag of the United States.svg|35x28px]] EUA |- |'''Política''' |Fuerte [[estáu socialista]]. Puestu permanente nel [[Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes]]. Sólidos venceyos con Europa oriental y el mundu en desenvolvimientu. Fuertes venceyos colos movimientos anti-colonialistes y colos partíos llaboristes, socialistes y comunistes. |Fuerte tao [[capitalista]] con una [[democracia lliberal]]. Puestu permanente nel [[Conseyu de Seguridá de la ONX]] más dos aliaos con escaños permanentes. Fuertes llazos con Europa occidental, América Llatina, Commonwealth británica, y dellos países d'Asia oriental. |- |'''Xeográfica''' |País más grande del mundu, con una superficie de 22,27 millones de km²<ref name="USLOCstudies">[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+el so0006) Library of Congress Country Studies]</ref> |Cuartu país más grande del mundu, con una superficie d'aproximao 9,37 millones de km².<ref>{{cita web |url=http://www.theodora.com/wfb1989/united_states/united_states_geography.html |títulu=United States Geography 1989 |fechaaccesu=2009 }}</ref> |- |'''Cultural''' |Exerz influencia al traviés de los gobiernos comunistes y los gobiernos populares d'esquierda, según al traviés d'organizaciones de diversu corte en tol mundu, dende partíos llaboristes a fuercies armaes irregulares. Ricu patrimoniu cultural en redol a la música clásico y xuvenil, ballet, lliteratura, teatru, axedrez, deporte. {{ensin referencies|date =october 2008}} | Exerz influencia por aciu el sofitu a dictadures d'estrema derecha, tantu en países subdesendolcaos como en países desenvueltos. {{ensin referencies|date=2008 ochobre}} Exercen abondo inflúi tocantes a música, televisión, películes propagandístiques, y moda. {{ensin referencies|date=january 2009}} |- |'''Militar''' | Segunda Potencia Militar del Mundu: Presencia de tierra - Les fuercies armaes más grandes del mundu y una de los dos mayores fuercies aérees del mundu. Una de les más fuertes [[armada|armaes]] del mundu. L'arsenal más grande del mundu d'armes nucleares pa la segunda metá de la Guerra Fría. Rigurosidad y fortaleza de la rede Global d'intelixencia ([[KGB]]). Aliaos n'Europa oriental ([[Pactu de Varsovia]]). | Primer Potencia Militar del Mundu: Esencialmente bases militares-navales avanzaes col más altu gastu militar nel mundu.<ref>[www.globalsecurity.org/military/world/spending.htm]</ref> Marina más grande del mundu con mayor númberu de portaviones, y con bases de tol mundusobremanera un aniellu incompletu bordiando'l Pactu de Varsovia escontra l'oeste, Sur, y Oriente. Arsenal nuclear más grande del mundu mientres la primer metá de la Guerra Fría. Unu de los mayores exércitos del mundu. Una de los dos mayores fuercies aérees del mundu. Poderosos aliaos militares n'Europa occidental ([[OTAN]]) cola so propia capacidá nuclear. |- |'''Económica''' | Segunda economía más grande del mundu. Enormes recursos minerales y d'enerxía, y grandes zones agrícoles. En gran midida autosuficiente. Marxista, la teoría económica básase principalmente na producción: la producción industrial centralizada, y empobinada polos órganos estatales. Aliaos en tol mundu ([[CAME]]) |Economía más grande del mundu, con grandes recursos minerales, recursos enerxéticos, metales, y madera. Gran modernización de l'agricultura y la industria, y bien bona base industrial. El [[dólar d'Estaos Xuníos]] ye la [[moneda de reserva]] dominante nel mundu, al traviés del Alcuerdu de [[Alcuerdos de Bretton Woods|Bretton Woods]]. Occidental, la teoría económica, basada na ufierta y la demanda: la producción determinada poles necesidaes de los veceros. Aliáu de les principales economíes ([[G7]]). |- | '''Demográfica''' | Tenía una población de 286,7 millones en 1989, nesi momentu la tercera más grande nel nuesu planeta detrás de [[China]] ya [[India]].<ref name="USLOCstudies" /> | Tenía una población de 248,7 millones en 1990, nesi momentu la cuarta más grande nel planeta.<ref>[https://www.census.gov/population/censusdata/table-2.pdf www.census.gov]</ref> |} La idea de que'l periodu de la Guerra Fría xiró en redol a namái dos bloques, o inclusive namái a dos naciones, foi cuestionada por dellos especialistes na actualidá, que señalaron que'l mundu bipolar namái esiste cuando unu ignora tolos diversos movimientos y los conflictos que se producen ensin la influencia de cualesquier de les dos superpotencies.{{ensin referencies|date=march 2008}} Amás, gran parte del conflictu ente les superpotencies llibrar en "[[guerra|guerres]]", que con más frecuencia nun arreyaba les cuestiones más complexes estándares de la oposición de la Guerra Fría.{{ensin referencies|date=march 2008}} Otros teóricos de Rellaciones Internacionales, como [[Henry Kissinger]], que teoriza diciendo que yá que l'amenaza de la Xunión Soviética yá nun esiste, les rexones de dominación americana, como Xapón y Europa occidental, tienen una influencia d'Estaos Xuníos que ta menguando fuertemente dende'l final de la guerra fría, por cuenta de que estes rexones yá nun tienen necesidá de proteición, o necesariamente política esterior similar a la de los Estaos Xuníos.<ref>Henry Kissinger, ''[[Diplomacia (llibru)|Diplomacy]]'', p. 24,26</ref> === Post Guerra Fría === Ente 1945 y 1989, la guerra fría estremó al mundu en dos semiesferas d'influencia, los Estaos Xuníos y la [[Xunión Soviética]]. Estos dos países fueron consideraos como les superpotencies. Dempués de que la Xunión Soviética se desintegró a principios de 1990, EUA quedó como la única superpotencia restante de la Guerra Fría.<ref name="Paper for presentation at the biennial meetings of the South African Political Studies Association Saldanha, Western Cape 29 June-2 July 1999" /><ref>[https://web.archive.org/web/20070505063957/http://www.britannica.com/ebi/article-230262 The World's Sole Superpower], Encyclopaedia Britannica, Accessed March 11, 2007</ref> El términu '''superpotencia''', acuñáu pol Ministru francés d'Asuntos Esteriores [[Hubert Védrine]] nel deceniu de 1990, ye oxetu de discutiniu y la validez de la clasificación de los Estaos Xuníos d'esta forma ye oxetu de discutiniu. Una notable oponente con esta teoría, [[Samuel P. Huntington]], refuga la mesma a favor d'un mundu multipolar con [[equilibriu de poder]]. La desintegración de la Xunión Soviética dexó a los Estaos Xuníos col estatus de la única superpotencia; sicasí, Estaos Xuníos yá llograra imponese tantu cola llegada a la Lluna como cola rápida espansión del capitalismu. == Estaos Xuníos (1991 a l'actualidá) == Tres la disolución de la [[Xunión Soviética]] en 1991 asina poniendo fin a la [[Guerra Fría]], el mundu volvióse unipolar.<ref name="Krauthammer1">Charles Krauthammer, [https://web.archive.org/web/20081222105550/http://www.foreignaffairs.org/19910201faessay6067/charres-krauthammer/the-unipolar-moment.html The Unipolar Moment], ''Foreign Policy Magacín'' (1991).</ref><ref>[http://www.gaikoforum.com/P03_19_122.pdf www.gaikoforum.com]</ref> El mundu de la posguerra fría ye pos un mundu unipolar, colos [[Estaos Xuníos]] como única superpotencia sobreviviente.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1217752.stm Country profile: United States of America], BBC News, Accessed March 11, 2007</ref> En pallabres de Samuel P. Huntington, "Los Estaos Xuníos, poques gracies, ye l'únicu estáu con preeminencia en tolos ámbitos del poder –económicu, militar, diplomáticu, ideolóxicu, teunolóxicu, y cultural– col algame y les capacidaes pa promover los sos intereses perdayuri del mundu". == Superpotencies emerxentes == {{AP|Superpotencies emerxentes}} Pa la gran mayoría de los analistes, hai un solu pais del sieglu XXI capaz de ser superpotencia: los Estaos Xuníos. L'orde mundial actual ye imposible ensin esti país. Esto tamién ye cuestionable, una y bones munchos otros analistes creen que'l términu superpotencia ye daqué del pasáu yá que cola gran complexidá del orde políticu actual y la cada vez mayor dependencia de les diverses naciones o bloques de tol mundu, munchos ven la distribución del poder abondo esvalixáu. Nenguna nación o bloque de poder tien el poder absoluto, y cada unu d'estos entes en ciertos casos depende d'otru ente de poder. Asina que los Estaos Xuníos depende de la [[Xunión Europea]] con al respective de la inversión estranxera, préstamos, etc, y asina China depende tantu de la [[Xunión Europea]] como de los [[Estaos Xuníos]] no que fai a les inversiones, pero estos dos tamién dependen de China, en parte porque nun ta anguaño nel so meyor momentu. Y un exemplu recién de la dependencia, ye la situación ente la Unión Europea y Rusia. La Unión Europea paez ser cada vez más dependiente de Rusia tocantes a asuntos téunicos y militares, pero Rusia, per otra parte, depende de nuevu de la Unión Europa cuando se trata d'inversiones. Académicos y otru observadores cualificaos, con dalguna frecuencia identifiquen a estos nomes como posibles superpotencies, que tedrían una fuerte probabilidá de ser reconocíes como hexemóniques nel sieglu XXI dexando aparte a los Estaos Xuníos. Estes predicciones non siempres dieron nel blancu. Por casu, nel deceniu de 1980, munchos argumentaron que [[Xapón]] convertir nuna superpotencia hexemónica, por cuenta del so gran PIB y la so elevada crecedera económica (predicción qu'en realidá nun se concretó).<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,967823,00.html?promoid=googlep time.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521095852/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,967823,00.html?promoid=googlep |date=2013-05-21 }} 1988 article "Japan From Superrich To Superpower"</ref> Pero por cuenta de la so gran población, al aumentu de la so fuercia militar, al so gran potencial económicu, y a la so influencia en munchos de los asuntos internacionales, la [[República Popular de China]],<ref>{{Cita web |url=http://china.usc.edu/ShowArticle.aspx?articleID=848 |títulu=US-China Institute :: news & features :: china as a global power<!-- Bot generated title --> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090331180904/http://china.usc.edu/ShowArticle.aspx?articleID=848 |fechaarchivu=2009-03-31 }}</ref><ref>[http://www.cnn.com/SPECIALS/1999/china.50/asian.superpower/ Visions of China], CNN Specials, Accessed March 11, 2007</ref><ref>[https://www.elpais.com/articulo/internacional/China/reclama/papel/superpotencia/elpepuint/20100205elpepuint_20/Tes ''China reclama'l so papel de superpotencia. Beixín esixe na conferencia de Múnich protagonismu nel nuevu orde mundial''], n'El País, 6 de febreru de 2010.</ref> la [[Xunión Europea]],<ref>[[John McCormick|McCormick, John]] (2007). The European Superpower. Palgrave Macmillan.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090327034443/http://www.cer.org.uk/articles/leonard_irish_times_18feb05.html Europe: the new superpower by Mark Leonard], Irish Times, Accessed March 11, 2007</ref> [[India]],<ref>[https://web.archive.org/web/20050723015532/http://www.iht.com/articles/2005/07/20/news/india.php India welcomed as new sort of superpower], IHT, Accessed March 11, 2007</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20070125213459/http://www.msnbc.msn.com/id/11571348/site/newsweek/ India Rising], Newsweek, Accessed March 11, 2007</ref> [[Brasil]],<ref>https://web.archive.org/web/20120223080123/http://cornellsun.com/section/news/content/2009/11/01/alumna-analyzes-brazil%E2%80%99s-emergence</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.brazzil.com/articles/195-august-2008/10098-while-the-us-looks-eastward-brazil-is-emerging-as-a-nuclear-superpower.html |títulu=While the US Looks Eastward Brazil Is Emerging as a Nuclear Superpower |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130327142402/http://www.brazzil.com/articles/195-august-2008/10098-while-the-us-looks-eastward-brazil-is-emerging-as-a-nuclear-superpower.html |fechaarchivu=2013-03-27 }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110927101124/http://www.transnational.org/SAJT/forum/power/2006/06.03_Brazil_Superpower.html Brazil is becoming an economic and political superpower]</ref> y [[Rusia]],<ref name="cnn121206">{{Cita web |url=http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/12/12/russia.oil/index.html |títulu=Russia: A superpower rises again - CNN.com<!-- Bot generated title --> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101122150522/http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/12/12/russia.oil/index.html |fechaarchivu=2010-11-22 }}</ref><ref name="telegraph041307">[http://www.telegraph.co.uk/opinion/main.jhtml?xml=/opinion/2007/04/13/do1303.xml Russia on the march - again - Telegraph<!-- Bot generated title -->]</ref><ref name="cambridgeRussia">[http://www.cambridge.org/catalogue/catalogue.asp?isbn=9780521545297&ss=fro Russia in the 21st Century - [[Cambridge University Press]]<!-- Bot generated title -->]</ref> atopar ente los competidores que son más de cutiu citaos como con capacidá d'influyir nel futuru na política mundial, y con posibilidá de llegar a la situación d'una verdadera y plena superpotencia nel sieglu XXI. Anque dalgunos creen qu'unu (o dellos) d'estos países, va reemplazar(n) a los Estaos Xuníos como superpotencia hexemónica, otros creen que dichu país va tar al altor de los rivales, pero que nun va aportar# a sustituyíu por unu o por dellos d'ellos.<ref Name="Krauthammer1" /> Otros tamién argumentaron que la noción histórica de "superpotencia" va ser cada vez más anacrónica nel sieglu XXI, una y bones l'aumentu de la integración mundial según la interdependencia, fai que la esistencia d'una o delles superpotencies sía verdaderamente cada vez más difícil. == Superpotencies na hestoria == * [[Imperiu mongol|Imperiu Mongol]] * [[Imperiu Macedoniu]] * [[Imperiu romanu|Imperiu Romanu]] * [[Imperiu español|Imperiu Español]] * [[Imperiu portugués|Imperiu Portugués]] * [[Imperiu británicu|Imperiu Británicu]] * [[Imperiu francés|Imperiu Francés]] * [[Xunión Soviética|URSS]] * [[Estaos Xuníos]] == Ver tamién == {{llista de columnes|2| * [[Superpotencia enerxética]] * [[Primer potencia mundial]] * [[Potencia militar]] * [[Guerra Fría]] * [[Potencia (rellaciones internacionales)]] * [[Polaridá (rellaciones internacionales)]] * [[Rellaciones Internacionales]] * [[Realpolitik]] * [[Superpotencies emerxentes]] * [[Potencia mundial]] * [[Potencia entemedia]] * [[Potencia rexonal]] * [[Tríada (economía)]] * [[Brasil como superpotencia emerxente]] * [[Rusia como superpotencia emerxente]] * [[India como superpotencia emerxente]] * [[China como superpotencia emerxente]] * [[La Unión Europea como una superpotencia emerxente]] * [[Equilibriu de poder]] * [[Mundu multipolar]] }} == Referencies == <!--do not put a scroll box per [[Template:Scroll box#Warning]]--> {{llistaref|2}} == Bibliografía == * {{cita llibru|autor=Belt, Don|añu=2004|títulu=[[National Geographic]]|capítulu=Europe's Big Gamble|páxines=54–65}} * {{cita llibru|autor=[[Zbigniew Brzezinski|Brzezinski, Zbigniew]]|añu=1997|títulu=The Grand Chessboard: American Primacy and Its Geostrategic Imperatives|editorial=Basic Books|allugamientu=New York|isbn=0-465-02726-1}} * {{cita llibru|autor=[[William Thornton Rickert Fox|Fox, William]]|añu=1944|títulu=The Super-powers: the United States, Britain, and the Soviet union—their responsibility for peace|editorial=Harcourt, Brace a. Co}} * {{cita llibru|autor=Kamen, Henry|añu=2003|títulu=Spain's Road To Empire: The Making Of A World Power, 1492-1763|páxines=640p.|editorial=Penguin}} * {{cita llibru|autor=[[Paul Kennedy|Kennedy, Paul]]|añu=1988|títulu=[[The Rise and Fall of the Great Powers]]|isbn=0-679-72019-7}} * {{cita llibru|autor=[[John McCormick|McCormick, John]]|añu=2007|títulu=The European Superpower|editorial=Palgrave Macmillan}} * {{cita llibru|autor=[[Emmanuel Todd|Todd, Emanuel]]|añu=200X|títulu=After the Empire — The Breakdown of the American Order}} * {{cita llibru|apellíos=Rosefielde|nome=Steven|títulu=Russia in the 21st Century: The Prodigal Superpower|url=http://assets.cambridge.org/97805218/36784/excerpt/9780521836784_excerpt.pdf|formatu=PDF|fechaaccesu=7 d'ochobre de 2007|añu=2005|editorial=Cambridge University Press|allugamientu=Cambridge, UK|isbn=0521836786}} * Ringmar, Erik (2002). [http://www.archive.org/download/ErikRingmartheRecognitionGameSovietRussiaAgainstTheWest/ErikRingmarTheRecognitionGame.pdf The Recognition Game: Soviet Russia Against the West], (PDF), ''Cooperation & Conflict'', 37:2, pp.&nbsp;115–36. -- an explanation of the relations between the superpowers in the 20th century based on the notion of recognition. * Védrine, Hubert, "Face à l'hyper-puissance. Textes et discours", ed. Fayard, 2003, ISBN 2-213-61650-7. {{Tradubot|Superpotencia internacional}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Superpotencies| ]] [[Categoría:Xeografía política]] pts6o59133ozm67nrhkninaeb9qs793 0 127420 4503235 4474397 2026-07-08T10:48:40Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503235 wikitext text/x-wiki {{otrosusos}} {{Monte}} El '''Tambora''', tamién llamáu '''Tamboro''', ye un [[estratovolcán]] activu con una [[altitú]] de 2850&nbsp;[[msnm]] allugáu na islla de [[Sumbawa]], [[Indonesia]]. Sumbawa ta flanqueada al norte y al sur pola [[corteza oceánica]], y el Tambora formar por una [[zona de subducción]] activa debaxo de la isla. Esti procesu alzó'l Tambora hasta 4300 msnm,<ref name="Stothers1984" /> convirtiéndolo n'unu de los picos más altos del archipiélagu indonesiu del sieglu XVIII. Cuando una gran [[cámara magmática]] dientro del monte enllenar a lo llargo de delles décades, l'actividá volcánica algamó un clímax históricu cola erupción del 10 d'abril de 1815.<ref name="Degens1989" /> Esta erupción tuvo un [[índiz d'explosividad volcánica]] [[índiz d'explosividad volcánica|IEV]]–7, y ye la única erupción d'esi tamañu que foi inequívocamente confirmada dende la [[Volcán Taupo|erupción del Taupo]] d'alredor de 180&nbsp;[[Dempués de Cristu|d.&nbsp;C]].<ref name="Oppenheimer2003" /> Con un volume d'eyección envaloráu en 160 [[km³]], la erupción del Tambora de 1815 foi la mayor erupción volcánica de la historia rexistrada. La esplosión escuchar hasta na [[isla de Sumatra]], a una distancia de más de 2000 km. Importantes cantidaes de pesada [[ceniza volcánica]] cayeron tan lloñe como [[Borneo]], [[Célebes]], [[Java (isla)|Java]] y les [[islles Moluques]]. La erupción causó la muerte d'a lo menos 71&nbsp;000 persones, de los cualos 11&nbsp;000–12&nbsp;000 finaron polos efeutos direutos de la erupción;<ref name="Oppenheimer2003" /> la mayoría de les muertes fueron causaes por enfermedaes y fame, yá que de resultes de la erupción arruinóse la producción agrícola na rexón. Créese que la cifra frecuentemente citada de 92&nbsp;000 finaos ye probablemente sobreestimada.<ref name="Tanguy1998" /> La erupción provocó anomalíes climátiques globales, inclusive un fenómenu conocíu como «[[iviernu volcánicu]]»: 1816 conocióse como'l «[[añu ensin branu]]» por cuenta de los efeutos de la erupción sobre'l clima d'Europa y América del Norte. Perdiéronse colleches y el ganáu morrió en gran parte del [[hemisferiu norte]], lo que condució a la peor [[fame]] del sieglu XIX.<ref name="Oppenheimer2003" /> Mientres [[Excavación|excavación]] en 2004, un equipu d'[[arqueoloxía|arqueólogos]] afayó los restos de los antiguos asentamientos de Tambora, soterraos pola erupción de 1815.<ref name="URI" /> Caltuviéronse intactos debaxo de los depósitos [[piroclásticos]] con una fondura de 3 metros. Nel llugar, conocíu como «[[Pompeya]] del Este», los artefautos caltener nes posiciones qu'ocuparen en 1815. == Marcu xeográficu == [[Ficheru:Sumbawa Topography.png|thumb|Mapa topográficu de Tambora y Sumbawa.]] [[Ficheru:Tambora volc.jpg|thumb|Volcán Tambora, vista del dende l'espaciu.]] El Tambora ta asitiáu na islla de [[Sumbawa]] que forma parte de les [[islles menores de la Sonda]]. Ye un segmentu del [[Arcu de Sonda]], una serie d'[[isla volcánica|islles volcániques]] que formen la cadena meridional del [[archipiélagu]] d'Indonesia.<ref name="Foden1986" /> Tambora forma la so propia [[península]] en Sumbawa, que se conoz como la península de Sanggar. Nel norte de la península atopa'l [[mar de Flores]], y nel sur la [[badea de Saleh]], 86 km de llargu y 36 km d'anchu. Na desaguada de la badea de Saleh hai un [[castru]] de 30&nbsp;000 hectárees llamáu Moyo (n'indonesiu: ''pulau Moyo'') que cunta con un luxosu abellugu de güéspedes onde s'agospiaron celebridaes como la [[Princesa Diana]].<ref name="asita-ntb" /> El Tambora non yá ye d'interés pa [[sismoloxía|sismólogos]] y [[vulcanoloxía|vulcanólogos]] que monitorean l'actividá del volcán, sinón ye tamién un área onde se lleven a cabo estudio científicos por arqueólogos y [[bioloxía|biólogos]]. L'área tamién atrai a turistes pola naturaleza y les actividaes de senderismo.<ref name="Sinar Harapan" /><ref name="prodant" /> Les dos ciudaes más cercanes son Dompu y Bima. Hai tres concentraciones d'aldegues alredor de les fasteres del volcán. Nel este atopa l'aldega de Sanggar, al noroeste Doro Peti y Pesanggrahan, y al oeste l'aldega de Calabai. Conócense tres rutes d'ascensu pa llegar a la [[caldera volcánica|caldera]]. La primera empieza en Doro Mboha un pueblu al sur del monte. Esta ruta sigue un camín pavimentado al traviés d'un plantíu de [[Anacardium occidentale|marañón]] hasta llegar a 1150 msnm. Una pista de senderismo termina na parte sur de la caldera a una altitú de 1950 msnm.<ref name="VSI main" /> Esti llugar utilízase xeneralmente como campamentu de base pa monitorear l'actividá volcánica, yá que namái se precisa una hora pa llegar a la caldera. La segunda ruta atopar al suroeste del monte y empecípiase nel pueblu de Doro Peti; la estación de monitoreo volcánica del Tambora atopar nesta llocalidá. La tercer ruta parte del pueblu de Pancasila al noroeste del monte; ye namái accesible a cuerpu y pasa al traviés d'un plantíu de café.<ref name="VSI main" /> El puntu más altu del Tambora ta asitiáu nun cume cerca del cantu occidental de la caldera. == Historia xeolóxica == === Formación === Tambora atopar a 340 km al norte de la [[fuesa de Java]] y 180–190 km enriba de la parte cimera de la [[subducción|zona de subducción]] que se funde escontra'l norte. La islla de Sumbawa ta flanqueada tanto al norte como al sur pola [[corteza oceánica]].<ref name="Foden1980" /> La tasa de converxencia ye de 7,8 cm per añu.<ref name="Sigurdsson1989" /> Envalórase que Tambora formóse hai unos 57&nbsp;000 años.<ref name="Degens1989" /> La deposición de los sos estratos drenó una gran [[cámara magmática]] dientro del monte. El castru de Mueyo formóse como parte d'esti procesu xeolóxicu nel que la badea de Saleh, derrumbar na caldera creada pol drenaxe de la cámara de magma, tresformar nuna [[cuenca oceánica|cuenca marítima]] hai unos 25&nbsp;000 años.<ref name="Degens1989" /> Acordies con un estudiu xeolóxicu lleváu a cabo antes de la erupción de 1815, el Tambora tenía la forma d'un típicu [[estratovolcán]], con un [[conu volcánicu]] altu y simétricu, y una [[Chimenea volcánica|chimenea]] central.<ref name="VSI geology" /> El diámetru na base mide 60&nbsp;km.<ref name="Foden1986" /> La chimenea central frecuentemente emitió llava que cayía por una rimada pronunciada. Dende la erupción de 1815, la parte inferior contién los depósitos de secuencies entrepolaes de [[llava]] y material [[roca ígnea|piroclástico]]. Los fluxos de llava, con una espesura de 1–4&nbsp;m, constitúin aproximao'l 40% de la espesura de les capes.<ref name="VSI geology" /> Pola fragmentación de los fluxos de llava produciéronse gruesos llechos d'[[Escoria volcánica|escoria]]. Na parte cimera, la llava ye entrepolada con escoria, [[toba volcánica|tobas]], y material piroclástico.<ref name="VSI geology" /> Esisten a lo menos venti [[Conu volcánicu satélite|cono satélite]].<ref name="Sigurdsson1989" /> Dalgunos d'ellos tienen nomes, tales como ''Tahe'' (844 m), ''Molo'' (602 m), ''Kadiendinae'', ''Kubah'' (1648 m), y ''Doro Api Toi''. La mayoría d'estos conos produció [[llava]] [[basaltu|basaltico]]. === Historia eruptiva === [[Ficheru:Mount Tambora Volcano, Sumbawa Island, Indonesia.jpg|thumb|left|La caldera del cume del volcán]] Por aciu la [[datación por radiocarbono]] llogróse identificar les feches de tres erupciones del Tambora qu'asocedieron antes de la erupción de 1815, anque se desconoz les magnitúes de les mesmes.<ref name="Global Volcanism Program EruptiveHistory" /> Les feches envaloraes son 3910&nbsp;[[Antes de Cristu|e. C.]]&nbsp;(±&nbsp;200&nbsp;años), 3050&nbsp;e.&nbsp;C. y 740&nbsp;e.&nbsp;C. (±&nbsp;150&nbsp;años). Toes yeren erupciones esplosives de les chimenees centrales con carauterístiques similares, sacante la última erupción qu'escarecía de [[fluxu piroclástico|fluxos piroclásticos]]. En 1812, el Tambora entró nun periodu de gran actividá volcánica rematando nel catastróficu episodiu esplosivu d'abril de 1815.<ref name="Global Volcanism Program EruptiveHistory" /> La erupción IEV–7 cuntaba con un volume d'eyección total de [[tefra]] de 160 km³.<ref name="Global Volcanism Program EruptiveHistory" /> Foi una erupción esplosiva de la chimenea central con fluxos piroclásticos y el colapsu de la caldera, causando [[tsunami]]s, y estensos daños a propiedaes y tierres. Tuvo un efeutu al llargu plazu sobre'l clima global. L'alta actividá volcánica cesó'l 15 de xunetu de 1815.<ref name="Global Volcanism Program EruptiveHistory" /> N'agostu de 1819 rexistróse dalguna actividá volcánica posterior inclusive una pequeña erupción (IEV–2) con nubes enceses, ruíos retumbantes y [[retruque (sismoloxía)|retruques]], lo que se consideró como parte de la secuencia eruptiva de 1815.<ref name="Oppenheimer2003" /> Dempués d'aproximao 30&nbsp;años, Tambora entró nuevamente n'erupción, pero namái dientro de la caldera.<ref name="Global Volcanism Program EruptiveHistory" /> Formáronse pequeños fluxos de llava y cúpules de llava [[extrusión (xeoloxía)|extrusiones]]. Esta erupción (IEV–2) creó'l conu satélite ''Doro Api Toi'' dientro de la caldera.<ref name="VSI history" /> El Tambora sigue siendo un [[volcán activu]]. Mientres los sieglos XIX y XX formaron fluxos de llava y domos menores nel pisu de la caldera.<ref name="Global Volcanism Program Tambora" /> La última erupción rexistrar en 1967, bien que foi una erupción menor y non esplosiva (IEV–0).<ref name="Global Volcanism Program EruptiveHistory" /> == Erupción de 1815 == === Cronoloxía de la erupción === [[Ficheru:1815 tambora explosion.png|thumb|Aproximamientu de les cayíes de ceniza volcánica mientres la erupción 1815. Les árees coloraes indiquen espesura de la cayida de ceniza volcánica. La rexón ultraperiférica (1 cm d'espesura) algamó les islles de [[Borneo]] y [[Célebes]].]] Como resultancia del enfriamientu gradual de [[magma]] [[Reacción d'hidratación|hidratáu]] nuna [[cámara magmática]] zarrada, el Tambora esperimentó dellos sieglos d'inactividá [[Volcán#Volcanes durmientes|latente]] antes de 1815.<ref name="Foden1986" /> Mientres l'enfriamientu y la [[cristalización]] del magma, la [[exsolución]] formó un magma fluyíu a alta presión dientro de la cámara, a fondures ente 1,5 hasta 4,5 km. Xeneróse una sobrepresión de la cámara d'aproximao 4000–5000 [[Bar (unidá de presión)|bares]], y la temperatura varió dende 700 hasta 850[[℃]].<ref name="Foden1986" /> En 1812, la caldera empezó a retumbar y xeneró una nube de fumu escuro.<ref name="Stothers1984" /> El 5 d'abril de 1815, producióse una erupción de medianu tamañu, siguíu de soníos de detonaciones atronadores que s'escucharon en [[Macasar]], na islla de Célebes a una distancia de 380 km, Batavia (agora [[Xakarta]]) en [[Java (isla)|Java]] a una distancia de 1260 km, y [[Ternate]] nes [[islles Moluques]] a una distancia de 1400 km. Na mañana del 6 d'abril [[ceniza volcánica]] empezó a cayer en [[Java Oriental]] col soníu de detonaciones leves que siguieron hasta'l 10 d'abril. Lo que primero paecía ser el soníu de disparos d'armes de fueu, escuchóse'l 10 d'abril na islla de [[Sumatra]] a más de 2600 km de distancia.<ref name="Raffles1830" /> El 10 d'abril, aproximao a les 19.00 hores, les erupciones intensificáronse.<ref name="Stothers1984" /> Tres columnes encesos alzáronse y fundiéronse.<ref name="Raffles1830" /> Toa'l monte convertir nuna masa fluyida de fueu líquido».<ref name="Raffles1830" /> Fragmentos de piedra pómez d'hasta 20 cm de diámetru empezaron a cayer aproximao a les 20.00&nbsp;hores, siguíu de cayíes de ceniza en redol a 21.00–22.00&nbsp;hores. [[Fluxu piroclástico|Fluxos piroclásticos]] cayeron de les fasteres escontra'l mar perdayures de la península, aniquilando'l pueblu de Tambora. Escucháronse fuertes esplosiones hasta la nueche siguiente, el 11 d'abril. El velu de cenices estendiérase tan lloñe como [[Java Occidental]] y el sur de les [[Célebes]]. En [[Xakarta|Batavia]] notábase un golor de «nitróxenu» y cayeron fuertes agües entemecíes de [[tefra]], que finalmente menguaron ente'l 11 y 17 d'abril.<ref name="Stothers1984" /> <blockquote class="toccolours" style="text-align: justify; width:40%; float:right; padding:10px 15px; display:table;">Les primeres esplosiones escuchar nesta islla na nueche del 5 d'abril, notáronse perdayuri, y siguieron a intervalos hasta a otru día. En primer instancia, el soníu foi atribuyíu casi universalmente a un cañón distante; tanto asina, qu'un destacamentu de tropes colar de [[Yogyakarta|Djocjocarta]], na mira de qu'un puestu vecín fuera atacáu, y a lo llargo de la mariña barcos fueron unviaos en dos casos en busca d'un supuestu buque en peligru.<p style="text-align: right;">—Memories de [[Thomas Stamford Raffles|Sir Stamford Raffles]].<ref name="Raffles1830" /></p></blockquote> Envalórase que la esplosión tuvo una magnitú d'[[Índiz d'Explosividad Volcánica|IEV]] 7.<ref name="Briffa1998" /> Tenía aproximao cuatro veces la enerxía de la erupción del [[Krakatoa]] de 1883, equivalente a una esplosión de 800 [[Equivalencia en TNT|Megaton de TNT]]. Un volume d'aproximao 160 km³ de [[traquiandesita]] piroclástica foi espulsáu, con un pesu averáu de 1.4y14 kg (1,4×10<sup>14</sup> kg). Esto creó una caldera con un diámetru de 6–7 quilómetros y una fondura de 600 a 700 m.<ref name="Stothers1984" /> En [[Macasar]], la densidá de la ceniza cayida foi de 636 kg/m².<ref name="Stothers2004" /> Antes de la esplosión, el Tambora tenía una altitú d'aproximao 4300 msnm,<ref name="Stothers1984" /> y foi unu de los picos más altos del archipiélagu indonesiu. Dempués de la esplosión namái midió 2851 msnm.<ref name="Monk" /> La erupción del Tambora de 1815 foi la mayor erupción na historia rexistrada (vease tabla I, pa comparanza).<ref name="Stothers1984" /><ref name="Oppenheimer2003" /> La esplosión escuchar hasta una distancia de 2600 km, y la ceniza cayó hasta una distancia de siquier 1300 km.<ref name="Stothers1984" /> La escuridá diurna reparóse tan lloñe como hasta 600 km del cume del monte mientres dos díes. Los fluxos piroclásticos estendiéronse sobre siquier 20 km del cume. Por cuenta de la erupción, les islles d'Indonesia fueron cutíes por foles de [[tsunami]] qu'algamaron un altor d'hasta 4 m. {{clear}} === Consecuencies === <blockquote class="toccolours" style="text-align: justify; width:40%; float:right; padding:10px 15px; display:table;">Nel mio viaxe escontra la parte occidental de la isla, pasé por casi la totalidá de [[Dompu|Dompo]] y una parte considerable de [[Bima]]. La miseria estremo en que s'amenorgaron los habitantes ye chocante pa la vista. Inda quedaben nel llau de la carretera los restos de dellos cadabres, y les marques d'onde munchos otros fueren soterraos: los pueblos casi totalmente abandonaos y les cases cayíes, los habitantes sobrevivientes habiéndose tremaos en busca d'alimentu. <br />... <br /> Dende la erupción, una violenta [[foria]], prevaleció en Bima, Dompo y [[Sanggar|Sang'dir]], que llevó a un gran númberu de persones. Suponer ente los nativos que foi causáu pel agua potable que se trescaló de ceniza; y los caballos morrieron tamién, en gran númberu, con una quexa similar. <p style="text-align: right;">—Teniente Philips, ordenáu por [[Thomas Stamford Raffles|Sir Stamford Raffles]] a esplorar [[Sumbawa]].<ref name="Raffles1830" /></p></blockquote> Tola vexetación de la islla foi destruyida. Árboles arrincaos, entemecíos con cenices de pómez, fueron abasnaos escontra'l mar y formaron balses d'hasta 5 km de diámetru.<ref name="Stothers1984" /> Una [[balsa de piedra pómez]] foi atopada nel Océanu Índicu, cerca de [[Calcuta]] el 1 y 3 d'ochobre de 1815.<ref name="Oppenheimer2003" /> Grueses nubes de ceniza inda cubríen el cume'l 23 d'abril. Les esplosiones cesaron el 15 de xunetu, anque les emisiones de fumu inda se repararon hasta'l 23 d'agostu de 1815. N'agostu de 1819, cuatro años dempués del episodiu de 1815, rexistráronse llapaes y retruques retumbantes. El 10 d'abril de 1815, un [[tsunami]] de medianu tamañu cutió les mariñes de delles islles nel archipiélagu d'Indonesia, algamáu un altor d'hasta 4 m en Sanggar a les 22.00 hores.<ref name="Stothers1984" /> Un tsunami de 1–2 m d'altor foi rexistráu en Besuki, [[Java Oriental]] antes de la medianueche, y un de 2 m d'altor nes [[islles Moluques]]. La estimación del númberu total de víctimes fatales del tsunami alzar a unos 4600 muertos.<ref name="USGS volcanowatch" /> La columna d'erupción algamó la [[estratosfera]], a una altitú de más de 43 km.<ref name="Oppenheimer2003" /> Les partícules de ceniza más grueses cayeron hasta 1 a 2 selmanes dempués de la erupción, pero les partícules de cenices más fines quedar nel [[ambiente]] a una altitú de 10–30 km mientres unos meses hasta unos años.<ref name="Stothers1984" /> Los vientos llonxitudinales arrobinaron estes partícules fines pel mundu, creando fenómenos ópticos. En Londres repararon atapeceres y tapeceres enllargaos con colores brillosos ente'l 28 de xunu y el 2 de xunetu de 1815, según ente'l 3 de setiembre y 7 d'ochobre de 1815.<ref name="Stothers1984" /> El rellumu del cielu crepuscular apaeció típicamente coloríu de naranxa o colloráu cerca del horizonte y de color púrpura o rosado percima. El númberu envaloráu de muertes varia dependiendo de la fonte. Zollinger (1855) envalora'l númberu de muertes direutes en 10.000, probablemente causada polos fluxos piroclásticos. Na islla de Sumbawa hubo 38.000 muertes por fame y otres 10.000 muertes asocedieron por cuenta d'enfermedaes y fame na islla de [[Lombok]].<ref name="Zollinger1855" /> Petroeschevsky (1949) estima qu'alredor de 48.000 y 44.000 persones morrieron en Sumbawa y Lombok respeutivamente.<ref name="Petroeschevsky1949" /> Dellos autores utilicen los datos de Petroeschevsky, incluyendo Stothers (1984) quien cita un total de 88.000 muertes.<ref name="Stothers1984" /> Sicasí, Tanguy ''et al.'' (1998) afirmaron que les cifres de Petroeschevsky son infundaes y basaes en referencies non localizables.<ref name="Tanguy1998" /> Tanguy revisó'l númberu basándose namái en dos fuentes creíbles, ''i.e.'', Zollinger, quien pasó dellos meses en Sumbawa dempués de la erupción, y les notes de [[Thomas Raffles]].<ref name="Raffles1830" /> Tanguy señaló que pudieren finar más víctimes de [[fame]] y enfermedaes en [[Bali]] y [[Java Oriental]]. Na so estimación hubo 11.000 muertes por efeutos volcánicos direutos y 49.000 pola fame y les enfermedaes epidémiques dempués de la erupción.<ref name="Tanguy1998" /> Oppenheimer (2003) llegó a un númberu modificáu de siquier 71.000 muertes en total, como puede vese na tabla I.<ref name="Oppenheimer2003" /> {|class="wikitable sortable" cellpadding="5" |+ Tabla I. Comparanza d'erupciones volcániques selectes |- ! Erupciones !! País !! Allugamientu !! Añu !! Altor<br />columna&nbsp;(km) !! &nbsp;[[Índiz d'Explosividad Volcánica|IEV]] !! Anomalía verano <br /> hemisferiu N.&nbsp;(°C) !! Fatalidaes |- |[[Monte Vesubiu]]||Italia||[[Mediterraneu]]||style="text-align: right;"|79||style="text-align: center;"|30||style="text-align: center;"|5||style="text-align: center;"|?||style="text-align: right;"|<span style="display:none;">02001</span>>2 000 |- |[[Erupción de Hatepe|Hatepe]] ([[Zona volcánica de Taupo|Taupo]])||Nueva Zelanda||[[Aniellu de Fueu del Pacíficu]]||style="text-align: right;"|186||style="text-align: center;"|180|| style="text-align: center;" |7||style="text-align: center;"|?||style="text-align: right;"|<span style="display:none;">00000</span>? |- |[[Baekdu]]||China / Corea del Norte||[[Aniellu de Fueu del Pacíficu]]||style="text-align: right;"|969||style="text-align: center;"|75|| style="text-align: center;" |6–7||style="text-align: center;"|?||style="text-align: right;"|<span style="display:none;">00000</span>? |- |[[Kuwae]]||Vanuatu||[[Aniellu de Fueu del Pacíficu]]||style="text-align: right;"|1452||style="text-align: center;"|?||style="text-align: center;"|6||style="text-align: center;"|-0.5||style="text-align: right;"|<span style="display:none;">00000</span>? |- |[[Huaynaputina]]||Perú||[[Aniellu de Fueu del Pacíficu]]||style="text-align: right;"|1600||style="text-align: center;"|46||style="text-align: center;"|6||style="text-align: center;"|-0.8||style="text-align: right;"|<span style="display:none;">01400</span>± 1 400 |- |'''Tambora'''||Indonesia||[[Aniellu de Fueu del Pacíficu]]||style="text-align: right;"|'''1815'''||style="text-align: center;"|160|| style="text-align: center;" |'''7'''||style="text-align: center;"|'''-0.5'''||style="text-align: right;"|<span style="display:none;">71001</span>'''>71 000''' |- |[[Krakatoa]]||Indonesia||[[Aniellu de Fueu del Pacíficu]]||style="text-align: right;"|1883||style="text-align: center;"|80|| style="text-align: center;" |6-7|| style="text-align: center;" |-0.5|| style="text-align: right;" |<span style="display:none;">36000</span>36 600 |- |[[Santa María (volcán)|Santa María]]||Guatemala||[[Aniellu de Fueu del Pacíficu]]||style="text-align: right;"|1902||style="text-align: center;"|34||style="text-align: center;"|6||style="text-align: center;"|ensin anomalía||style="text-align: right;"|<span style="display:none;">07001</span>7 000–13 000 |- |[[Novarupta]]||EE.UU, [[Alaska]]||[[Aniellu de Fueu del Pacíficu]]||style="text-align: right;"|1912||style="text-align: center;"|32||style="text-align: center;"|6||style="text-align: center;"|-0.4||style="text-align: right;"|<span style="display:none;">00002</span>2 |- |[[Mount St Helens|Mt. St. Helens]]||EE.UU, [[Washington (estáu)|Washington]]||[[Aniellu de Fueu del Pacíficu]]||style="text-align: right;"|1980||style="text-align: center;"|25-32|| style="text-align: center;" |5||style="text-align: center;"|ensin anomalía|| style="text-align: right;" |<span style="display:none;">00057</span>57 |- |[[El Chinchón]]||Méxicu||[[Aniellu de Fueu del Pacíficu]]||style="text-align: right;"|1982||style="text-align: center;"|32||style="text-align: center;"|4–5||style="text-align: center;"|ensin anomalía|| style="text-align: right;" |<span style="display:none;">02001</span>>2 000 |- |[[Neváu del Ruiz]]||Colombia||[[Aniellu de Fueu del Pacíficu]]||style="text-align: right;"|1985||style="text-align: center;"|15|| style="text-align: center;" |3||style="text-align: center;"|ensin anomalía||style="text-align: right;"|<span style="display:none;">23000</span>23 000 |- |[[Monte Pinatubo|Pinatubo]]||Filipines||[[Aniellu de Fueu del Pacíficu]]||style="text-align: right;"|1991||style="text-align: center;"|34||style="text-align: center;"|6||style="text-align: center;"|-0.3|| style="text-align: right;" |<span style="display:none;">01202</span>1 202 |- |} <span style="font-size:smaller;">Fonte: Oppenheimer (2003),<ref name="Oppenheimer2003" /> y Smithsonian Global Volcanism Program pa EIV.<ref name="Global Volcanism Program largeeruptions" /></span> === Efeutos globales === {{VT|Añu ensin branu}} [[Ficheru:Greenland sulfate.png|thumb|Concentración de [[Sulfatu]] nun [[nucleu de xelu]] de Groenlandia central, fechada cuntando variaciones estacionales d'isótopos d'osíxenu. Esiste una [[Erupción misteriosa de 1808|erupción desconocida]] a finales de la década de 1800. Fonte: Dai (1991).<ref name="Dai1991" />]] La erupción de 1815 llanzó [[azufre]] na [[estratosfera]], provocando anomalíes climátiques mundiales. Utilizáronse distintos métodos pa envalorar el volume d'azufre espulsáu mientres la erupción: el métodu [[Petroloxía|petrolóxicu]], la midida de la fondura óptica basada n'observaciones [[anatomía|anatómiques]], y el métodu de la midida de la concentración de sulfatu en [[nucleu de xelu|nucleos de xelu]] de la [[Círculu polar|rexón polar]] (Groenlandia y [[L'Antártida]]). Les resultancies variaron según el métodu, y bazcuyaron ente 10 millones y 120 millones de [[tonelada|tonelaes]].<ref name="Oppenheimer2003" /> Na primavera y branu de 1815, reparóse una persistente «borrina seco» nel nordeste d'Estaos Xuníos. La borrina arroxóse y atenuó la lluz del sol a tal grau que les [[Mancha solar|manches solares]] yeren visibles a güeyu. La borrina» nun foi esvalixada pol vientu nin pola agua. Foi descrita como un ''velu d'aerosoles de sulfatu estratosféricos''.<ref name="Oppenheimer2003" /> Nel branu de 1816, conocíu como'l ''[[añu ensin branu]]'', los países del [[hemisferiu norte]] viéronse afeutaos por condiciones climátiques estremes. Les temperatures medies globales menguaron aproximao 0,4-0,7&nbsp;[[°C]],<ref name="Stothers1984" /> lo suficiente pa causar problemes agrícoles importantes nel mundu. El 4 de xunu de 1816, rexistráronse xelaes en [[Connecticut]], y por a otru día, la mayor parte de [[Nueva Inglaterra]] foi envolubrada por un frente fríu. El 6 de xunu de 1816, la nieve cayó en [[Albany (Nueva York)]] y [[Dennysville]], [[Maine]].<ref name="Oppenheimer2003" /> Estes condiciones produciéronse mientres siquier tres meses y arruinaron la mayor parte de los cultivos agrícoles n'América del Norte. En Canadá esperimentó un fríu estremo mientres el branu. Ente'l 6 y 10 de xunu de 1816 atropóse una capa de nieve de 30 cm alredor de [[Quebec]]. 1816 foi'l segundu añu más fríu nel hemisferiu norte dende 1400&nbsp;d. C., dempués del añu 1601 tres la erupción del [[Huaynaputina]] de 1600 nel Perú.<ref name="Briffa1998" /> La década de 1810 foi la más fría de la historia, como resultáu de la erupción del Tambora de 1815 y d'una [[Erupción misteriosa de 1808|erupción desconocida en 1808]]. Les anomalíes de la temperatura superficial mientres los branos de 1816, 1817 y 1818 fueron -0,51&nbsp;°C, -0,44&nbsp;°C, y -0,29&nbsp;°C, respeutivamente.<ref name="Briffa1998" /> Amás d'un branu más frescu, partes d'Europa esperimentaron un iviernu más tormentosu. Ente 1816 y 1819 una epidemia de [[tifus]] afectó'l sureste d'Europa y l'este de [[mar Mediterraneu|Mediterraneu]], que la so gravedá foi atribuyida al patrón d'anomalía climática que s'esperimentó.<ref name="Oppenheimer2003" /> Los cambeos climáticos atayaron el [[monzón]] de la India, causando trés males colleches y fame, lo que contribuyó al espardimientu mundial d'una nueva cepa de [[cólera]] orixinaria de [[Bengala]] en 1816.<ref name="Peterson" /> Enforma ganáu morrió en Nueva Inglaterra mientres l'iviernu de 1816–1817. Les temperatures baxes y agües enchentes provocaron males colleches nel [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda|Reinu Xuníu]]. En [[Gales]] la fame obligó a munches families a viaxar sobre llargues distancies como abellugaos, pidiendo comida. La fame prevaleció tamién nel norte y el suroeste d'Irlanda, tres el fracasu de les colleches de trigu, avena y papa. La crisis foi grave n'Alemaña, y los precios d'alimentos aumentaron considerablemente. En munches ciudaes europees hubo manifestaciones frente a los mercaos de ceberes y les panaderíes, siguíu de [[disturbiu|disturbios]], quemes y [[saquéu|saquéos]]. Foi la peor fame del sieglu XIX.<ref name="Oppenheimer2003" /> == Escavaciones arqueolóxiques == ''Vease [[Cultura de Tambora]] para más detalles sobre'l trabayu d'escavación en 2004 de los asentamientos y pueblos que se perdieron mientres la erupción'' == Ecosistema == [[Ficheru:Tambora crater rim 2.jpg|thumb|Cantu de la caldera del Tambora (2008).]] Un equipu de científicos lideráu pol [[botánica|botánicu]] suizu Heinrich Zollinger llegó a Sumbawa en 1847.<ref name="Zollinger" /> La misión de Zollinger foi estudiar la escena de la erupción y los sos efeutos sobre'l [[ecosistema]] local. Foi la primer persona en xubir al cume dempués de la erupción. Inda taba envolubráu en fumu. Como Zollinger xubió, el so pies fundieron delles vegaes al traviés d'una fina corteza superficial nuna capa d'azufre en polvu caliente. Una parte de la vexetación restableciérase, y reparáronse dellos árboles na fastera inferior. Un monte de ''[[Casuarina]]'' estableciérase a 2200–2550 msnm.<ref name="Zollinger2" /> Atopáronse tamién dellos [[pacionales]] de ''[[Imperata cylindrica]]''. La repoblación del monte empecipiar en 1907. Na década de 1930 empecipióse un plantíu de café na fastera noroeste del monte, nel pueblu de Pekat.<ref name="Boers1995" /> Una trupa [[selva]], apoderada pol árbol pioneru ''[[Duabanga moluccana]]'', creciera a una altitú de 1000–2800 msnm,<ref name="Boers1995" /> cubriendo un área d'hasta 80&nbsp;000 hectárees. En 1933 la selva foi esplorada por un equipu neerlandés, dirixíu por Koster y de Voogd.<ref name="Boers1995" /> Acordies colos sos informes, empezaron el so viaxe nun terrén bastante grebu, secu y caliente», y depués entraron nuna selva poderosa» con «enormes, maxestosos xigantes del monte». A 1100 msnm entraron nun [[monte montano]]. Percima de 1800 msnm, atoparon ''[[Dodonaea viscosa]]'' apoderada por árboles ''Casuarina''. Nel cume, atoparon escases ''[[Anaphalis|Anaphalis viscida]]'' y ''[[Wahlenbergia]]''. En 1896, rexistráronse 56 [[especie (bioloxía)|especies]] d'[[ave]]s, incluyendo ''[[Lophozosterops dohertyi]]''.<ref name="Trainor2002" /> En 1981 rexistráronse doce especies adicionales. Dellos otros estudios zoolóxicos siguieron, ya identificáronse otres especies d'aves nel monte, resultando nun total de más de 90 especies d'aves atopaes nel Tambora. ''[[Cacatua sulphurea|cacatúa sulfúrea]]'', ''[[Zoothera]]'', ''[[Gracula]]'', ''[[Gallus varius]]'' y [[Trichoglossus haematodus]] cazar pola población llocal pal comerciu d'aves de xaula. ''[[Megapodius reinwardt]]'' ye cazáu como alimentu. La esplotación d'aves dio llugar a un amenorgamientu na población d'aves, y la cacatúa sulfúrea ta cerca de la estinción na islla de Sumbawa.<ref name="Trainor2002" /> Una [[industria maderero|empresa maderera comercial]] ta operando na zona dende 1972, y forma una grave amenaza pa la selva tropical. La empresa maderera tien una concesión pa una superficie de 20&nbsp;000 hectárees, equivalente a 25% de la superficie total del monte.<ref name="Boers1995" /> Otra parte de la selva tropical utilízase como zona de caza. Ente la zona de caza y la concesión maderera esiste una [[reserva natural]] onde puede atopase venaos, [[Bubalus bubalis|búfalos d'agua]], [[Les sos scrofa|xabalinos]], [[esperteyu|esperteyos]], [[Pteropus|foinos voladores]], y delles especies de reptiles y aves.<ref name="Boers1995" /> == Monitoreo == [[Ficheru:Tambora EFS highres STS049 STS049-97-54.jpg|thumb|Imaxe [[infrarroxa]] del Tambora.]] La población d'Indonesia amontóse rápido dende la erupción de 1815, y a partir de 2006 algamó 222 millones d'habitantes,<ref name="BPS popstats" /> de les cualos 130 millones concentrar en [[Java (isla)|Java]].<ref name="Calder" /> Una [[erupción volcánica]] contemporánea de la magnitú de la erupción del Tambora de 1815 causaría una destrucción catastrófica y posiblemente un númberu enforma mayor de víctimes mortales. Poro, l'actividá volcánica n'Indonesia, incluyíu la del Tambora, ye de cutio vixilada. El monitoreo del Tambora realizar nel interior de la caldera, especialmente alredor del [[Conu volcánicu|conu]] de Doro Api Toi. L'[[Sismoloxía|actividá sísmica]] nel país ye supervisáu pola Direición de Vulcanoloxía y Mitigación de Riesgos Xeolóxicos d'Indonesia. El puestu de monitoreo pal Tambora atopar nel pueblu de Doro Peti,<ref name="VSI danger" /> y enfócase na actividá [[sísmica]] y [[tectónica]] por aciu l'usu d'un [[sismógrafu]]. Dende la erupción 1880 hasta 2006, nun hubo nengún aumentu significativu na actividá sísmica.<ref name="VSI geofisika" /> Sicasí, n'agostu de 2011, el nivel d'alerta del volcán foi amontáu del nivel I al II tres informes d'un aumentu na actividá volcánica na caldera, incluyendo seísmos y emisiones de fumu.<ref name="portal.vsi.esdm.go.id" /> En setiembre de 2011 el nivel d'alerta alzar al nivel III tres un nuevu aumentu na actividá volcánica.<ref name="GodLikeProductions" /> La Direición de Vulcanoloxía y Mitigación de Riesgos Xeolóxicos desenvolvió un [[Mitigación de desastre|mapa de mitigación]] p'apangar el riesgu que pon una futura erupción del Tambora. Declaráronse dos zones: una zona de peligru y una zona de procuru.<ref name="VSI danger" /> La zona de peligru ye un área que se va ver direutamente afeutada pola erupción: fluxu piroclástico, fluxu de llava y otres cayíes piroclásticas. Esta zona, qu'inclúi la caldera y la so contorna, cubre un área de 58,7 km². Na zona de peligru prohibe la morada. La zona de procuru inclúi árees que pueden ser indireutamente afeutaes por una erupción, por casu por fluxos de [[lahar]]es y cayíes de piedres pómez. El tamañu de la zona de procuru ye 185 km², ya inclúi les llocalidaes de Pasanggrahan, Doro Peti, Rayo, Labuan Kenanga, Gubu Ponda, Kawindana Toi y Hoddo. El ríu Guwu, na parte sur y noroeste del monte, tamién s'inclúi na zona de procuru.<ref name="VSI danger" /> == Ver tamién == * [[Volcanes d'Indonesia]] * [[Índiz d'explosividad volcánica]] * [[Mayores erupciones volcániques]] * [[Erupciones volcániques por númberu de víctimes mortales]] * [[Volcanes más altos del mundu]] == Referencies == {{llistaref |colwidth=30em |refs= <ref name="Global Volcanism Program Tambora"> {{Cita web |títulu=Tambora |obra=Global Volcanism Program |editorial=[[Smithsonian Institution]] |url=http://www.volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=264040 |idioma=inglés}} </ref> <ref name="PeakList">{{Cita web |títulu=Mountains of the Indonesian Archipelago |url=http://www.peaklist.org/WWlists/ultres/indonesia.html |obra=PeakList |editorial=PeakList.org |fechaaccesu=20 de xunu de 2012 |idioma=inglés }}</ref> <ref name="PeakBagger"> {{Cita web |títulu=Gunung Tambora |url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=11008 |obra=Peakbagger |editorial=PeakBagger.com |fechaaccesu=1 de mayu de 2009 |idioma=inglés}} </ref> <ref name="Stothers1984"> {{Cita publicación |apellíu=Stothers |nome=Richard B. |publicación=[[Science (revista)|Science]] |títulu=The Great Tambora Eruption in 1815 and Its Aftermath |volume=224 |númberu=4654 |añu=1984 |páxines=1191-1198 |doi=10.1126/science.224.4654.1191|pmid=17819476 |bibcode=1984Sci...224.1191S |idioma=inglés}} </ref> <ref name="Degens1989"> {{Cita publicación |apellíu=Degens |nome=Y.T.|autor2=Buch, B |títulu=Sedimentological events in Saleh Bay, off Mount Tambora |publicación=Netherlands Journal of Sía Research |volume=24 |númberu=4 |doi=10.1016/0077-7579(89)90117-8 |páxines=399-404 |añu=1989 |idioma=inglés}} </ref> <ref name="Oppenheimer2003"> {{Cita publicación |apellíu=Oppenheimer |nome=Clive |títulu=Climatic, environmental and human consequences of the largest known historic eruption: Tambora volcano (Indonesia) 1815 |publicación=Progress in Physical Geography |volume=27 |númberu=2 |añu=2003 |páxines=230-259 |doi=10.1191/0309133303pp379ra }} </ref> <ref name="Tanguy1998"> {{Cita publicación |títulu=Victims from volcanic eruptions: a revised database |apellíu=Tanguy |nome=J.-C.|coautores=Scarth, A., Ribière, C., Tjetjep, W. S. |publicación=Bulletin of Volcanology |páxines=137-144 |añu=1998 |doi=10.1007/s004450050222 |volume=60 |númberu=2 |bibcode=1998BVol...60..137T |idioma=inglés}} </ref> <ref name="URI"> {{Cita noticia |títulu=URI volcanologist discovers lost kingdom of Tambora |editorial=University of Rhode Island |fecha=27 de febreru de 2006 |url=http://www.uri.edu/news/releases/index.php?id=3467 |fechaaccesu=6 d'ochobre de 2006 |idioma=inglés}} </ref> <ref name="Foden1986"> {{Cita publicación |títulu=The petrology of Tambora volcano, Indonesia: A model for the 1815 eruption |apellíu=Foden |nome=J. |publicación=Journal of Volcanology and Geothermal Research |volume=27 |númberu=1-2 |añu=1986 |páxines=1-41 |doi=10.1016/0377-0273(86)90079-X |bibcode=1986JVGR...27....1F |idioma=inglés}} </ref> <ref name="asita-ntb"> {{Cita web |url=http://www.asita-ntb.com/places-to-visit/sumbawa |títulu=Sumbawa |fechaaccesu=23 d'abril de 2012 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111115200648/http://www.asita-ntb.com/places-to-visit/sumbawa |fechaarchivu=15 de payares de 2011 }} </ref> <ref name="Sinar Harapan"> {{cita noticia |url=http://groups.yahoo.com/group/nature_trekker/message/22341 |títulu=Hobi Mendaki Gunung&nbsp;– Menyambangi Kawah Raksasa Gunung Tambora |editorial=Sinar Harapan |idioma=indonesiu |añu=2003 |fechaaccesu=14 de payares de 2006 }} </ref> <ref name="prodant"> {{Cita noticia |url=http://www.docstoc.com/docs/81584331/Bima-Dompu-2000-11---Tourism-Study-Report |formatu=PDF |títulu=Potential Tourism as Factor of Economic Development in the Districts of Bima and Dompu |editorial=West and East Nusa Tenggara Local Governments |fechaaccesu=14 de payares de 2006 |idioma=inglés}} </ref> <ref name="VSI main"> {{Cita web |url=http://merapi.vsi.esdm.go.id/?static/volcano/tambora/main.html |títulu=Tambora, Nusa Tenggara Barat |autor=Aswanir Nasution |fechaaccesu=13 de payares de 2006 |editorial=Directorate of Volcanology and Geological Hazard Mitigation, Indonesia |idioma=indonesiu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070929120305/http://merapi.vsi.esdm.go.id/?static%2Fvolcano%2Ftambora%2Fmain.html |fechaarchivu=29 de setiembre de 2007 }} </ref> <ref name="portal.vsi.esdm.go.id"> {{Cita web |títulu=Peningkatan Status G. Tambora dari Normal ke Waspada |url=http://portal.vsi.esdm.go.id/index.php?option=com_content&view=article&id=203:peningkatan-status-g-tambora-dari-normal-ke-waspada&catid=35:aktifitas-terkini-gai |autor=Pusat Vulkanologi dan Mitigasi Bencana Geologi |obra=Portal.vsi.esdm.go.id |fecha=30 d'agostu de 2011 |fechaaccesu=26 d'abril de 2012 |idioma=indonesiu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120320154014/http://portal.vsi.esdm.go.id/index.php?option=com_content&view=article&id=203:peningkatan-status-g-tambora-dari-normal-ke-waspada&catid=35:aktifitas-terkini-gai |fechaarchivu=20 de marzu de 2012 }} </ref> <ref name="GodLikeProductions"> [http://www.godlikeproductions.com/external?http%3A%2F%2Fwww.thejakartaglobe.com%2Fhome%2Fevacuation-plans-prepped-as-mount-tambora-alert-level-is-raised%2F464816 Evacuation Plans Prepped as Mount Tambora Alert Level Is Raised|The Jakarta Globe]. GodLikeProductions.com. Consultáu'l 26 d'abril de 2012. </ref> <ref name="Foden1980"> {{Cita publicación |títulu=The petrology and tectonic setting of Quaternary—Recent volcanic centres of Lombok and Sumbawa, Sunda arc |publicación=Chemical Geology |apellíu=Foden |nome=J|autor2=Varne, R. |volume=30 |númberu=3 |doi=10.1016/0009-2541(80)90106-0 |añu=1980 |páxines=201-206 |idioma=inglés}} </ref> <ref name="Sigurdsson1989"> {{Cita publicación |títulu=Plinian and co-ignimbrite tephra fall from the 1815 eruption of Tambora volcano |publicación=Bulletin of Volcanology |apellíu=Sigurdsson |nome=H.|autor2=Carey, S. |añu=1983 |volume=51 |páxines=243-270 |doi=10.1007/BF01073515 |númberu=4 |bibcode=1989BVol...51..243S |idioma=inglés}} </ref> <ref name="VSI geology"> {{Cita web |títulu=Geology of Tambora Volcano |editorial=Vulcanological Survey of Indonesia |url=http://www.vsi.esdm.go.id/volcanoes/tambora/geology.html |fechaaccesu=10 d'ochobre de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061116040311/http://www.vsi.esdm.go.id/volcanoes/tambora/geology.html |fechaarchivu=16 de payares de 2006 |idioma=inglés }} </ref> <ref name="Global Volcanism Program EruptiveHistory"> {{Cita web |títulu=Tambora&nbsp;– Eruptive History |url=http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=0604-04=&volpage=erupt |obra=Global Volcanism Program |editorial=[[Smithsonian Institution]] |fechaaccesu=13 de payares de 2006 |idioma=inglés}} </ref> <ref name="VSI history"> {{Cita web |títulu=Tambora Historic Eruptions and Recent Activities |editorial=Vulcanological Survey of Indonesia |url=http://www.vsi.esdm.go.id/volcanoes/tambora/history.html |fechaaccesu=13 de payares de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070927043444/http://www.vsi.esdm.go.id/volcanoes/tambora/history.html |fechaarchivu=27 de setiembre de 2007 |idioma=inglés }} </ref> <ref name="Raffles1830"> [[Stamford Raffles|Raffles, S]]. 1830: ''Memoir of the life and public services of Sir Thomas Stamford Raffles, F.R.S. &c., particularly in the government of Java 1811–1816, and of Bencoolen and its dependencies 1817–1824: with details of the commerce and resources of the eastern archipelago, and selections from his correspondence.'' London: John Murray, citáu por Oppenheimer (2003). </ref> <ref name="Briffa1998"> {{Cita publicación |apellíu=Briffa |nome=K.R.|coautor=Jones, P.D., Schweingruber, F.H. and Osborn T.J. |títulu=Influence of volcanic eruptions on Northern Hemisphere summer temperature over 600 years |publicación=[[Nature]] |volume=393 |páxines=450-455 |doi=10.1038/30943 |añu=1998 |númberu=6684 |bibcode=1998Natur.393..450B |idioma=inglés}} </ref> <ref name="Stothers2004"> {{Cita publicación |apellíu=Stothers |nome=Richard B. |títulu=Density of fallen ash after the eruption of Tambora in 1815 |publicación=Journal of Volcanology and Geothermal Research |volume=134 |añu=2004 |páxines=343-345 |doi=10.1016/j.jvolgeores.2004.03.010 |númberu=4 |bibcode=2004JVGR..134..343S |idioma=inglés}} </ref> <ref name="Monk"> {{cita llibru |apellíu=Monk |nome=K.A.|coautores=Fretes, Y., Reksodiharjo-Lilley, G. |títulu=The Ecology of Nusa Tenggara and Maluku |editorial=Periplus Editions Ltd. |añu=1996 |allugamientu=Hong Kong |páxina=60 |isbn=962-593-076-0 |idioma=inglés}} </ref> <ref name="USGS volcanowatch">[http://hvo.wr.usgs.gov/volcanowatch/1998/98_04_16.html USGS account of historical volcanic induced tsunamis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126043128/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanowatch/1998/98_04_16.html |date=2012-01-26 }}. Hvo.wr.usgs.gov. Consultáu'l 26 d'abril de 2012.</ref> <ref name="Zollinger1855"> Zollinger (1855): ''Besteigung des Vulkans Tamboro auf der Insel Sumbawa und Schilderung der Eruption desselben im Jahre 1815'', Winterthur: Zurcher and Fürber, Wurster and Co., citáu por Oppenheimer (2003). </ref> <ref name="Petroeschevsky1949"> Petroeschevsky (1949): A contribution to the knowledge of the Gunung Tambora (Sumbawa). ''Tijdschrift van het K. Nederlandsch Aardrijkskundig Genootschap'', Amsterdam Series 2 66, 688–703, citáu por Oppenheimer (2003). </ref> <ref name="Global Volcanism Program largeeruptions">{{Cita web |títulu=Large Holocene Eruptions |editorial=[[Smithsonian Institution]] |obra=Global Volcanism Program |fechaaccesu=7 de payares de 2006 |url=http://www.volcano.si.edu/world/largeeruptions.cfm |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120117212357/http://volcano.si.edu/world/largeeruptions.cfm |fechaarchivu=2012-01-17 }}</ref> <ref name="Dai1991"> {{Cita publicación |apellíu=Dai |nome=J.|coautores=Mosley-Thompson and L.G. Thompson |añu=1991 |títulu=Ice core evidence for an explosive tropical volcanic eruption six years preceding Tambora |publicación=Journal of Geophysical Research (Atmospheres) |volume=96 |páxines=17,361-17,366 |idioma=inglés}} </ref> <ref name="Peterson"> Peterson, Doug ''LES News'' (Spring 2010) [[University of Illinois at Urbana-Champaign]] p. 11. </ref> <ref name="Zollinger"> {{Cita web |títulu=Heinrich Zollinger |url=http://www.zollinger-genealogy.com/FamousZollingers/heinrichzollinger.php |editorial=Zollinger Family History Research |fechaaccesu=14 de payares de 2006 |idioma=inglés}} </ref> <ref name="Zollinger2"> Zollinger (1855) citáu por Trainor (2002). </ref> <ref name="Boers1995"> {{Cita publicación |apellíu=de Jong Boers |nome=Bernice |añu=1995 |títulu=Mount Tambora in 1815: A Volcanic Eruption in Indonesia and its Aftermath |publicación=Indonesia |volume=60 |páxines=37-59 |doi=10.2307/3351140|jstor=3351140 |idioma=inglés}} </ref> <ref name="Trainor2002"> {{Cita publicación |títulu=Birds of Gunung Tambora, Sumbawa, Indonesia: effects of altitude, the 1815 cataclysmic volcanic eruption and trade |apellíu=Trainor |nome=C.R. |volume=18 |publicación=Forktail |añu=2002 |páxines=49-61 |url=http://www.orientalbirdclub.org/publications/forktail/18pdfs/Trainor-Tambora.pdf |formatu=PDF |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120226205950/http://www.orientalbirdclub.org/publications/forktail/18pdfs/Trainor-Tambora.pdf |fechaarchivu=26 de febreru de 2012 }} </ref> <ref name="BPS popstats"> {{Cita noticia |editorial=Indonesian Central Statistics Bureau |títulu=Tingkat Kemiskinan di Indonesia Tahun 2005-2006 |fecha=1 de setiembre de 2006 |url=http://www.bps.go.id/releases/files/kemiskinan-01sep06.pdf |formatu=PDF |idioma=indonesiu |fechaaccesu=26 de setiembre de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060927070525/http://www.bps.go.id/releases/files/kemiskinan-01sep06.pdf |fechaarchivu=27 de setiembre de 2006 }} </ref> <ref name="Calder"> {{Cita web |apellíu=Calder |nome=Joshua |títulu=Most Populous Islands |editorial=World Island Information |fecha=3 de mayu de 2006 |url=http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm |fechaaccesu=26 de setiembre de 2006 |idioma=inglés}} </ref> <ref name="VSI danger"> {{Cita web |url=http://merapi.vsi.esdm.go.id/?static/volcano/tambora/bahaya.html |títulu=Tambora Hazard Mitigation |editorial=Directorate of Volcanology and Geological Hazard Mitigation |fechaaccesu=13 de payares de 2006 |idioma=indonesiu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070929120048/http://merapi.vsi.esdm.go.id/?static%2Fvolcano%2Ftambora%2Fbahaya.html |fechaarchivu=29 de setiembre de 2007 }} </ref> <ref name="VSI geofisika"> {{Cita web |editorial=Directorate of Volcanology and Geological Hazard Mitigation, Indonesia |títulu=Tambora Geophysics |idioma=indonesiu |url=http://merapi.vsi.esdm.go.id/?static/volcano/tambora/geofisika.html |fechaaccesu=13 de payares de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070929120113/http://merapi.vsi.esdm.go.id/?static%2Fvolcano%2Ftambora%2Fgeofisika.html |fechaarchivu=29 de setiembre de 2007 }} </ref> }} == Enllaces esternos == {{commonscat|Mount Tambora}} * {{Cita web |títulu=Indonesia Volcanoes and Volcanics |obra=Cascades Volcano Observatory |editorial=USGS |url=http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Indonesia/framework.html |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130903224428/http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Indonesia/framework.html |fechaarchivu=2013-09-03 }} * {{Cita web |títulu=Tambora, Sumbawa, Indonesia |obra=Volcano World |editorial=Department of Geosciences at Oregon State University |url=http://volcano.oregonstate.edu/vwdocs/volc_images/southeast_asia/indonesia/tambora.html |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170617194416/http://volcano.oregonstate.edu/vwdocs/volc_images/southeast_asia/indonesia/tambora.html |fechaarchivu=2017-06-17 }} * {{Cita web |títulu=Sitio informativu sobre'l Tambora |url=http://tambora.net/ |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180319174224/http://tambora.net/ |fechaarchivu=2018-03-19 }} {{Tradubot|Tambora}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Volcanes d'Indonesia]] [[Categoría:Estratovolcanes]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con plantía Otros usos a páxines que nun esisten]] ocsurjkdhle9e8ntl1n6lb8yb1yo161 0 128210 4503109 4059247 2026-07-07T19:59:14Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503109 wikitext text/x-wiki {{Organización}} El '''Sistema Européu de Bancos Centrales''' (SEBC) ta compuestu pol [[Bancu Central Européu]] (BCE) y los bancos centrales nacionales de los Estaos miembros de la [[Xunión Europea]] (XE) independientemente de si tán integraos na [[eurozona]] o non. El [[Tratáu de la Unión Europea]] atribúi al SEBC les funciones de diseñu y execución de la política monetaria de los países que conformen l'área del euru. L'oxetivu primordial que'l Tratáu asigna al SEBC ye'l de caltener la estabilidá de precios, ensin perxuiciu de lo cual "va sofitar les polítiques económiques xenerales de la Comunidá". En principiu prevíase que tolos estaos miembros de la Unión Europea integrar nel Euru, sicasí al nun ser asina, la entidá encargada de la política monetaria na zona euru pasó a ser el [[Eurosistema]], ente que'l SEBC va asumir estes funciones nel momentu que tolos estaos adopten l'Euru.<ref>{{Cita web |url=http://www.ecb.int/ecb/orga/tasks/html/index.es.html |títulu=BCE |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120620180932/http://www.ecb.int/ecb/orga/tasks/html/index.es.html |fechaarchivu=2012-06-20 }}</ref> == Miembros del SEBC == El SEBC componer de los siguientes 28 bancos nacionales xunto al [[Bancu Central Européu|BCE]]. La primer seición ye una llista d'aquellos que pertenecen a la [[eurozona]] (países qu'adoptaron l'[[euru]] como moneda única). La segunda seición contién aquellos que caltienen la so propia moneda. {| {{tablaguapa}} border="1" |- ! Estáu miembru !Bancu !Gobernador<ref>Nome común pal puestu; tamién puede ser Presidente o Secretariu Xeneral</ref> ! Sitio Web |- |colspan=4|<center>'''Miembros de la Eurozona'''</center> |- | {{Bandera2|Unión Europea|nome=Eurozona}} | [[Bancu Central Européu]] | [[Mario Draghi]] | [http://www.ecb.int/] |- | {{ALE}} | [[Bancu Federal Alemán|Deutsche Bundesbank]] | [[Jens Weidmann]] | [http://www.bundesbank.de] |- | {{AUT}} | [[Bancu d'Austria|Österreichische Nationalbank]] | [[Ewald Nowotny]] | [https://web.archive.org/web/20160324012716/https://oenb.co.at/] |- | {{BEL}} | [[Bancu Nacional de Bélxica|Nationale Bank van België/Banque nationale de Belgique]] | [[Jan Smets]] | [http://www.nbb.be] |- | {{CYP}} | [[Bancu Central de Chipre|Kεντρική Τράπεζα της Κύπρου/Kıbrıs Merkez Bankasi]] | [[Chrystalla Georghadji]] | [https://web.archive.org/web/20080828102613/http://www.centralbank.gov.cy/] |- | {{SVK}} | [[Bancu Nacional de Eslovaquia|Národná banka Slovenska]] | [[Jozef Makúch]] | [http://www.nbs.sk] |- | {{SLO}} | [[Bancu de Eslovenia|Banka Slovenije]] | [[Boštjan Jazbec]] | [http://www.bsi.si] |- | {{ESP}} | [[Bancu d'España]] | [[Luis María Atieste]] | [http://www.bde.es] |- | {{EST}} | [[Bancu d'Estonia|Eesti Pank]] | [[Amburo Hansson]] | [https://web.archive.org/web/20090106221647/http://bankofestonia.info/] |- | {{FIN}} | [[Bancu de Finlandia|Suomen Pankki/Finlands Bank]] | [[Erkki Liikanen]] | [http://www.bof.fi] |- | {{FRA}} | [[Bancu de Francia|Banque de France]] | [[François Villeroy de Galhau]] | [http://www.banque-france.fr] |- | {{GRE}} | [[Bancu de Grecia|Τράπεζα της Ελλάδος (trápeza tis eládos)]] | [[Yannis Stournaras]] | [http://www.bankofgreece.gr/] |- | {{IRL}} | [[Bancu Central d'Irlanda]] | [[Philip R. Lane]] | [http://www.centralbank.ie] |- | {{ITA}} | [[Bancu d'Italia|Banca d'Italia]] | [[Ignazio Visco]] | [http://www.bancaditalia.it] |- | {{LET}} | [[Bancu de Letonia|Latvijas Banka]] | [[Ilmārs Rimšēvičs]] | [http://www.bank.lv] |- | {{LIT}} | [[Bancu de Lituania|Lietuvos Bankas]] | [[Vitas Vasiliauskas]] | [http://www.lbank.lt] |- | {{LUX}} | [[Bancu Central de Luxemburgu|Banque Centrale du Luxembourg]] | [[Gaston Reinesch]] | [http://www.bcl.lu] |- | {{MLT}} | [[Bancu Central de Malta|Central Bank of Malta/Bank Ċentrali ta’ Malta]] | [[Mario Vella]] | [http://www.centralbankmalta.com] |- | {{NED}} | [[De Nederlandsche Bank]] | [[Klaas Knot]] | [http://www.dnb.nl] |- | {{POR}} | [[Bancu de Portugal]] | [[Carlos Costa (economista)|Carlos Costa]] | [http://www.bportugal.pt] |- |colspan=4|<center>'''Fora de la Eurozona'''</center> |- | {{BUL}} | [[Bancu Nacional de Bulgaria|Българска народна банка (Balgarska narodna banka)]] | [[Dimitar Radev]] | [http://www.bnb.bg] |- | {{CRO}} | [[Bancu Nacional de Croacia|Hrvatska narodna banka]] | [[Boris Vujčić]] | [https://web.archive.org/web/20090506012028/http://www.hnb.hr/] |- | {{DNK}} | [[Bancu Nacional de Dinamarca|Danmarks Nationalbank]] | [[Lars Rohde]] | [http://www.nationalbanken.dk] |- | {{HUN}} | [[Bancu Nacional d'Hungría|Magyar Nemzeti Bank]] | [[György Matolcsy]] | [http://www.mnb.hu] |- | {{POL}} | [[Bancu Nacional de Polonia|Narodowy Bank Polski]] | [[Adam Glapiński]] | [http://www.nbp.pl] |- | {{GBR}} | [[Bank of England]] | [[Mark Carney]] | [http://www.bankofengland.co.uk] |- | {{CZE}} | [[Bancu Nacional Checu|Česká národní banka]] | [[Jiří Rusnok]] | [http://www.cnb.cz] |- | {{ROU}} | [[Bancu Nacional de Rumanía|Banca Națională a României]] | [[Mugur Isărescu]] | [http://www.bnro.ro] |- | {{SWE}} | [[Bancu de Suecia|Sveriges Riksbank]] | [[Stefan Ingves]] | [http://www.riksbank.se] |} == Ver tamién == * [[Bancu Central Européu]] * [[Economía de la Unión Europea]] * [[Sistema Européu de Cuentes]] * [[Instituciones de la Unión Europea]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20010309184253/http://www.ecb.int/home/lingua_ye.htm Páxina del Bancu Central Européu] {{Tradubot|Sistema Europeo de Bancos Centrales}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Sistema Européu de Bancos Centrales| ]] 3hrad69772w7xkydj3gnxoqja8ye3pi 0 129854 4503161 4496917 2026-07-07T23:07:27Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503161 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Somerset}} {{Rexón}} '''Somerset''' ({{Audiu|En-uk-Somerset.ogg|pronunciación}}; [[Alfabetu Fonéticu Internacional|AFI]] /ˈsʌmɚˌsɛt/) ye un [[condaos ceremoniales d'Inglaterra|condáu ceremonial]] y, escluyendo les [[autoridá unitaria|autoridaes unitaries]] de [[North Somerset]] y [[Bath and North East Somerset]], un [[condáu non metropolitanu]]<ref>{{cita web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/counties--non-metropolitan-districts-and-unitary-authorities/map-of-the-uk-counties-and-unitary-administrations.pdf |títulu=United Kingdom: Counties and Unitary Authorities |añu=2009 |fechaaccesu=24 de febreru de 2013 |autor=Office for National Statistics |idioma=inglés |urlarchivu=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/counties--non-metropolitan-districts-and-unitary-authorities/map-of-the-uk-counties-and-unitary-administrations.pdf |fechaarchivu=2016-01-05 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/counties/index.html |títulu=Counties, Non-metropolitan Districts and Unitary Authorities |fechaaccesu=24 de febreru de 2013 |autor=Office for National Statistics |idioma=inglés |urlarchivu=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/counties/index.html |fechaarchivu=2016-01-05 }}</ref> d'orixe [[condaos históricos d'Inglaterra|históricu]] allugáu nel [[Suroeste d'Inglaterra]]. La so capital o ''[[county town]]'' ye [[Taunton]], llocalidá asitiada nel sur del condáu. Llenda con [[Brístol]] y [[Gloucestershire]] al norte, con [[Wiltshire]] al este, con [[Dorset]] al sureste y con [[Devon]] al suroeste. Gran parte de la so llende septentrional ta delimitado poles mariñes de la [[canal de Brístol]] y del [[estuariu]] del [[ríu Severn (Reinu Xuníu)|ríu Severn]]. La so llende norte foi tradicionalmente el [[ríu Avon (Brístol)|ríu Avon]], pero'l mesmu foi treslladáu al sur cola creación y espansión de la [[Brístol|ciudá de Brístol]] y, darréu, cola nacencia del condáu d'[[Avon (condáu)|Avon]] y les [[autoridá unitaria|autoridaes unitaries]] que lo asocedieron tres la so abolición.<ref name="raxen" /> Trátase d'una zona rural que presenta terrenes ondulaos como les árees de [[Mendip Hills]], [[Quantock Hills]] y el [[parque nacional d'Exmoor]], según estenses llanures como los [[Somerset Levels]]. Colos sos 4171 [[quilómetru cuadráu|km²]], ocupa'l [[Llista de los condaos ceremoniales d'Inglaterra per área|puestu númberu siete]] tocantes a superficie ente los cuarenta y ocho condaos ceremoniales d'Inglaterra, ente que'l condáu non metropolitanu, de 3451 km², atopar nel [[Llista de los condaos non metropolitanos d'Inglaterra per área|númberu dolce]] ente los trenta y cuatro condaos non metropolitanos de dichu [[país constituyente]]. Esiste evidencia d'asentamientos humanos na zona nel [[Neolíticu]] y de les subsecuentes ocupaciones [[Imperiu romanu|romana]] y [[pueblu saxón|saxona]]; darréu, xugó un rol importante nel afitamientu y ascensu del rei [[Alfredo'l Grande]], na [[Guerra Civil Inglesa]] y na [[Rebelión de Monmouth]]. L'[[agricultura]] constitúi una de les sos [[actividá económica|actividaes económiques]] principales. La cría de ganáu [[oveya|ovín]] y [[vaca|bovín]] —que los sos fines inclúin la producción de [[llana]] y de los sos famosos quesos— ye una actividá tradicional y contemporáneo, como tamién lo ye'l cultivu del [[sauce]] pa la [[cestería]], siendo esti postreru más inusual. Les güertes de mazanes fueron bien abondoses nel pasáu polo qu'anguaño ye conocíu por ellaborar [[sidra|sidres]] fuertes. Ente que la so tasa de [[crecedera poblacional]] supera la del país, la de [[desemplegu]] ye menor al permediu nacional. Los principales sectores emplegadores son el [[minorista|comerciu minorista]], la [[manufactura]], el [[turismu]], los servicios sociales y los de salú. == Toponimia == El so nome deriva del [[Idioma anglosaxón|inglés antiguu]] ''Sumorsǣte'', abreviación de ''Sumortūnsǣte'', que quier dicir “la xente que vive o depende de ''Sumortūn''”.<ref name="watts1">{{cita llibru | apellíos=Watts | nome=Victor (Ed.) | títulu=The Cambridge Dictionary of English Place-Names | editorial=[[Cambridge University Press]] | fecha=2004 | isbn = 0-521-36209-1}}</ref> Hasta onde se sabe, la primer vegada que s'utilizó la denominación ''Somersæte'' foi nel añu [[845]], dempués de que la rexón venciera ante la invasión saxona.<ref name="EB1911">{{Cita web |url=http://www.1911encyclopedia.org/Somersetshire |títulu=Somersetshire |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2007 |formatu= |publicación=[[Encyclopædia Britannica Eleventh Edition|1911 Encyclopaedia Britannica]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080103011429/http://www.1911encyclopedia.org/Somersetshire |fechaarchivu=3 de xineru de 2008 }}</ref> ''Sumortūn'' yera l'antiguu nome de [[Somerton (Somerset)|Somerton]] y posiblemente significara “asentamientu de branu”, esto ye, una [[granxa]] ocupada mientres los meses branizu y abandonao pel hibiernu.<ref name="name">{{Cita web | títulu=Mesolithic hunters and fishermen | publicación=Somerset History | url=http://www.somerset.gov.uk/archives/ASH/Meshuntfish.htm | fechaaccesu=28 de mayu de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121025171212/http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Meshuntfish.htm | fechaarchivu=2012-10-25 }}</ref> Sicasí, nun ta emplazado en terrenales baxos solu habitables pel branu por cuenta de les [[inundación]], sinón que s'asitia sobre una llomba na cual la posibilidá de vivir pel hibiernu fuera dafechu facedera. Una teoría alternativa esplica que'l nome deriva de ''Seo-mere-saetan'' que significa daqué según “pobladores de los llagos cerca del nivel del mar”.<ref>{{cita llibru |apellíos=Whitlock |nome=Ralph |enllaceautor= |títulu=Somerset |añu=1975 |editorial=B.T. Batsford Ltd |allugamientu=London |isbn=0713429054 }}</ref> Delles denominaciones celtes inclúin ''Gwlad yr Haf'' en [[idioma galés|galés]], ''Gwlas an Hav'' en [[idioma córnicu|córnicu]] y ''Bro an Hañv'' en [[idioma bretón|bretón]]; los trés signifiquen "tierra de branu". Nel so [[lema]], sigue usándose n'inglés antiguu, ''Sumorsaete ealle'', que se traduz como “tola xente de Somerset”. Adoptar en [[1911]] depués de rescatalo de la [[Crónica anglosaxona]]. Xunto al restu del [[suroeste d'Inglaterra]], formó parte de [[Wessex]], unu de los siete reinos de la [[heptarquía anglosaxona|heptarquía]]; el lema que lo identifica na actualidá fai referencia al sofitu xeneralizáu que'l pueblu de Somerset brindó-y al rei [[Alfredo'l Grande]] na so llucha por evitar una invasión [[Viquingu|viquinga]] nel reinu.<ref>{{Cita web |url=http://www.somerset.gov.uk/archives/ASH/Danishinvs.htm |títulu=The Danish Invasions |fechaaccesu=18 d'ochobre de 2007 |formatu= |publicación=Somerset County Council archives |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121005014846/http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Danishinvs.htm |fechaarchivu=5 d'ochobre de 2012 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://asc.jebbo.co.uk/y/y-L.html |títulu=Manuscript Y: Bodleian MS Laud 636. The Anglo-Saxon Chronicle: An Electronic Edition (Vol 5) literary edition |fechaaccesu=21 de xineru de 2006 |formatu= |publicación=The Anglo-Saxon Chronicle }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.gutenberg.org/ebooks/657 |títulu=The Anglo-Saxon Chronicle by Unknown |fechaaccesu=21 de xineru de 2006 |formatu= |publicación=Project Gutenburg }}</ref> Los sos habitantes fueron mentaos per primer vegada na [[crónica]] del añu [[845]], sol nome de "''Somersæte''", pero'l condáu puramente dichu (non los sos pobladores) nun foi citáu hasta'l [[1015]] baxu igual designación. ''Somersetshire'', una versión [[arcaísmu|arcaica]] del nome modernu, rexistrar por primer vegada na crónica nel añu [[878]]. Anque como denominación alternativa solía llamáse-y ''Somersetshire'', esta práutica cayó en desusu a finales del [[sieglu XIX]], posiblemente por cuenta de qu'adoptóse como oficial el nome de "Somerset" col establecimientu del ''Conseyu del Condáu'' en [[1889]]; tamién ye probable que tuviera que ver el fechu de que, tal como asocedió n'otros condaos qu'anguaño nun terminen col sufixu ''-shire'', el mesmu yera innecesariu, yá que nun esistía dientro de les sos llendes nengún pueblu del que se tuviera qu'estremar per mediu de dichu sufixu. La mayor parte de les sos llocalidaes presenten denominaciones d'orixe anglosaxón. Unes poques llombes contienen elementos [[Llingües britóniques|celtes]] nos sos nomes; por casu, un documentu del añu [[682]] define a Creechborough Hill como “la llomba que los británicos llamen ''Cructan'' y que nós llamamos ''Crychbeorh''".<ref>{{Cita web |url=http://www.the247direutory.com/show-country-England_region-Somerset.html |títulu=Somerset, England |fechaaccesu=22 de xineru de 2006 |formatu= |publicación=247 Directory |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081007221315/http://www.the247direutory.com/show-country-England_region-Somerset.html |fechaarchivu=7 d'ochobre de 2008 }}</ref> Dalgunos d'estos nomes son d'orixe dafechu [[Llingües britániques|célticu británicu]], como'l de la villa de [[Tarnock]], ente qu'otros conxuguen elementos saxones y celtes, siendo [[Pen Hill]] un exemplu d'esto.<ref>{{Cita web |url=http://www.takeourword.com/TOW110/page2.html |títulu=A word to the wise |fechaaccesu=22 de xineru de 2006 |formatu= |publicación=Take our word for it }}</ref> == Historia == === Prehistoria === [[Ficheru:Somerset sd stone circle 06.jpg|thumb|200px|[[Círculos de piedra de Stanton Drew]].]] Les cueves de [[Mendip Hills]] tuvieron habitaes dende'l [[Paleolíticu]] y revelaron importantes afayos arqueolóxicos, como los de la [[gargüelu de Cheddar]]. Los güesos de [[Gough's Cave]] fueron dataos alredor del 12000&nbsp;[[e.&nbsp;C.]], ente que un [[cadarma humana|cadarma]] [[home|masculín]] completu, conocíu como'l [[Home de Cheddar]] y atopáu dientro de la mesma, data del añu [[VIII mileniu e.C.|7150&nbsp;e.&nbsp;C.]] aproximao. Afayáronse tamién exemplos de [[pintura rupestre]] en [[cueva|cueves]] tales como [[Aveline's Hole]]. La ocupación de dellos covarones estender hasta los tiempos modernos, tal como asocedió en [[Wookey Hole]]. Los [[Somerset Levels]] —particularmente les árees non inundables como [[Glastonbury]] y [[Brent Knoll]]— tamién tienen una llarga historia no referente al asentamientu humanu y sábese que fueron habitaos por [[caza|cazadores]] [[mesolíticu|mesolíticos]].<ref name="Dunning">{{cita llibru |apellíos=Dunning |nome=Robert |enllaceautor= |títulu=A History of Somerset |añu=1983 |editorial=Phillimore & Co |allugamientu=Chichester |isbn= 0-85033-461-6 }}</ref><ref name="Mesolithic">{{Cita web | títulu=Somerset | publicación=Camelot Village: Britain's Heritage and History |url=http://www.camelotintl.com/heritage/counties/england/somerset.html|fechaaccesu=28 de mayu de 2006}}</ref> La movilidá na zona foi facilitada cola construcción del [[Sweet Track]], unu de los caminos más antiguos del mundu, nel añu [[IV mileniu e.C.|3807]] o 3806&nbsp;e.&nbsp;C.;<ref >{{Cita web | títulu= The day the Sweet Track was built | editorial= New Scientist |fecha=16 de xunu de 1990 | url = http://www.newscientist.com/article/mg12617212.800.html | fechaaccesu=26 d'ochobre de 2007}}</ref><ref name=brunning>Brunning, Richard (2001). "The Somerset Levels". In: [[Current Archaeology]], '''Vol. XV''', (Non. 4), Issue Number 172 (''Wetlands Special Issue''), (febreru 2001), pp 139-143. [[ISSN|ISSN 0011-3212]].</ref> l'emplegu de téuniques [[Dendrocronología|dendrocronológicas]] dexó una datación tan precisa.<ref >{{Cita web | títulu= The day the Sweet Track was built | editorial= New Scientist |fecha=16 de xunu de 1990 | url = http://www.newscientist.com/article/mg12617212.800.html | fechaaccesu= 26 d'ochobre de 2007 }}</ref> Esisten amás numberosos [[Castru (fortificación)|castros]] de la [[Edá del Fierro]], dalgunos de los cualos, por casu el [[Castiellu de Cadbury]]<ref>{{Cita web | títulu=Mendip Hills An Archaeological Survey of the Area of Outstanding Natural Beauty | publicación=Somerset County Council Archaeological Projects | url=http://www.somerset.gov.uk/media/896B4/MendipAONB.pdf| formatu=pdf | fechaaccesu=28 d'ochobre de 2006}}</ref> y el d'[[Ham Hill (Somerset)|Ham Hill]], que fueron reocupados mientres l'[[Alta Edá Media]]. Desconozse la edá exacta del [[monumentu]] [[Prehistoria|prehistóricu]] conformáu polos [[círculos de piedra de Stanton Drew]], pero créese que se trata d'una construcción [[neolíticu|neolítica]].<ref>{{Cita web | títulu=Stanton Drew Stone Circles | publicación=English Heritage Archeometry | url=http://www.eng-h.gov.uk/archaeometry/StantonDrew/ | fechaaccesu=8 de xunetu de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060630054023/http://www.eng-h.gov.uk/archaeometry/StantonDrew/ | fechaarchivu=30 de xunu de 2006 }}</ref> === Antigüedá y Medievu === [[Ficheru:Roman.baths.at.bath.exterior.arp.jpg|thumb|left|200px|Entrada de les [[termes romanes de Bath]].]] Sol mandu del futuru [[Emperador romanu|emperador]] [[Tito Flavio Vespasiano]] y como parte de la [[Conquista romana de Britania|espansión romana en Britania]], la [[Legio II Augusta|Segunda Lexón]] invadió Somerset dende'l sureste nel añu [[47]]. De magar, formó parte del [[Imperiu romanu]] hasta alredor del [[409]], cuando la ocupación estranxera na [[Gran Bretaña|isla]] remató.<ref name="raxen">{{enllaz rotu|1={{cita publicación |nome=Amal |apellíu=Raxen |enllaceautor= |títulu=Around a county in 40 facts: A (very) brief history of Somerset |url=http://news.independent.co.uk/uk/this_britain/article2891211.ece |publicación=Independent on Sunday |editorial= |fecha=[[2007]]-[[24 d'agostu|08-24]] |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2007 |archiveurl=https://archive.today/20130114030451/http://news.independent.co.uk/uk/this_britain/article2891211.ece |archivedate=2013-01-14 }} |2=http://news.independent.co.uk/uk/this_britain/article2891211.ece |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Una amplia variedá de muertes atestigüen la dominación per parte de la potencia naquella dómina, incluyendo'l [[templu romanu de Pagans Hill]] en [[Chew Stoke]],<ref name="hucker">{{cita llibru | autor= Hucker, Ernest| añu= 1997 | títulu= Chew Stoke Recalled in Old Photographs | editorial= Ernest Hucker | id= }}</ref> la [[villa romana de Low Ham]] y les [[Termes romanes de Bath|termes]] que-y dieron nome a la [[Estatus de ciudá nel Reinu Xuníu|ciudá]] de [[Bath]].<ref>{{Cita web | títulu= Roman Baths Treatment Centre | publicación= Images of England | url= http://www.imagesofengland.org.uk/details/default.aspx?id=442194 | fechaaccesu= 15 de payares de 2006 | urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090615202319/http://www.imagesofengland.org.uk/details/default.aspx?id=442194 | fechaarchivu= 2009-06-15 }}</ref> Dempués de la retirada de los romanos, Gran Bretaña foi invadida por pueblos [[anglosaxones]], los que pal añu [[600]] establecieren el so control sobre la mayor parte de lo que güei ye Inglaterra. Sicasí, Somerset topábase entá en manes de los nativos [[britanos]], quien aguantaron la meyora saxona nel suroeste mientres un tiempu; pa empiezos del [[sieglu VIII]], sicasí, el rei [[Ine de Wessex]] estendiera les llendes occidentales d'[[Wessex|el so reinu]] pa incluyir dientro de los mesmos les tierres anguaño pertenecientes al condáu suroccidental.<ref>{{Cita web |url=http://www.britannia.com/history/somerset/somhist5.html |títulu=Narative History of Saxon Somerset |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2007 |apellíu=Lewis |nome=Brenda Ralph |apellíu2=Ford |nome2=David Nash |fecha= |publicación=Britania |editorial= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080511192241/http://www.britannia.com/history/somerset/somhist5.html |fechaarchivu=2008-05-11 }}</ref> El [[palaciu]] real saxón en [[Cheddar]] foi sede del ''[[Witenagemot]]'' (asamblea d'homes sabios) en delles oportunidaes mientres el [[sieglu X]].<ref>{{Cita web | url= http://ads.ahds.ac.uk/catalogue/adsdata/arch-769-1/ahds/dissemination/pdf/vol06-07/6_053_066.pdf | formatu= PDF | apellíu= Rahtz | nome= Phillip | editorial= Archaeology Data Service | títulu= The Saxon and Medieval Palaces at Cheddar, Somerset-an Interim Report of Excavations in I 960-62 | fechaaccesu= 31 de marzu de 2008 | urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080410225720/http://ads.ahds.ac.uk/catalogue/adsdata/arch-769-1/ahds/dissemination/pdf/vol06-07/6_053_066.pdf | fechaarchivu= 2008-04-10 }}</ref> [[Ficheru:Dunster Castle.jpg|thumb|200px|Fotografía del [[Castiellu de Dunster]].]] Tres la [[Invasión Normanda d'Inglaterra|conquista normanda]], foi estremáu en 700 [[feudu|feudos]] y amplies árees de tierra pasaron a manes de la corona,<ref name="EB1911" /> esistiendo fortificaciones tales como'l [[Castiellu de Dunster]], utilizaes pal control y la defensa. Fundada en [[1610]], [[Shepton Mallet (HM Prison)|HMP Shepton Mallet]], allugada na [[Shepton Mallet|villa homónima]], constitúi la [[prisión]] más antigua d'Inglaterra qu'entá s'atopa n'usu.<ref name="Historic">{{Cita web | url= http://www.sheptonmallet.org/infopage.asp?infoid=251 | publicación= Shepton Mallet Town Council | títulu= Historic Buildings of Shepton Mallet | fechaaccesu= 30 d'agostu de 2007 | urlarchivu= https://archive.today/20070928021244/http://www.sheptonmallet.org/infopage.asp?infoid=251 | fechaarchivu= 2007-09-28 }}</ref> Mientres la [[Guerra Civil Inglesa]], Somerset foi mayoritariamente [[parlamentarista]].<ref>{{cita llibru |títulu=Battles and Generals of the Civil Wars |apellíos=Rodgers |nome= Colonel H.C.B.|enllaceautor= |añu=1968 |editorial=Seeley Service & Co. |allugamientu= |isbn= }}</ref> En [[1685]], la infructuosa [[Rebelión de Monmouth]] —qu'intentaba derrocar al rei [[Xacobu II d'Inglaterra|Xacobu II]] y coronar a [[James Scott (duque de Monmouth)|James Scout, 1º Duque de Monmouth]]— tuvo llugar nésti y nel vecín condáu de [[Dorset]].<ref>{{Cita web |url=http://www.battlefieldstrust.com/media/139%2Epdf |títulu=Sedgemoor Battle and the Monmouth Rebellion Campaign |fechaaccesu=14 d'avientu de 2007 |formatu=PDF |publicación= }}</ref> Los rebeldes desembarcaron en [[Lyme Regis]] y avanzaron escontra'l norte cola esperanza de prindar [[Brístol]] y [[Bath]], pero fueron ganaos na [[batalla de Sedgemoor]], en [[Westonzoyland]], que constituyó la postrera [[batalla campal]] llibrada sobre suelu inglés. El militar y estadista<ref>Na segunda acepción de dicha pallabra citada pol [[Diccionariu de la Real Academia Española]]: ''Persona con gran saber y esperiencia nos asuntos del Estáu.''</ref> [[Arthur Wellesley]] tomó'l so títulu, [[Duque de Wellington]], d'un [[Wellington (Somerset)|pueblu local llamáu asina]];<ref>{{Cita web |url=http://www.badley.info/history/Wellesley-Arthur-Great-Britain.biog.html |títulu=History and Chronology of Arthur Wellesley Wellington in Great Britain |fechaaccesu=14 d'avientu de 2007 |formatu= |publicación=World History Database }}</ref> ye conmemoráu con un [[obeliscu]] conocíu como [[Monumentu de Wellington (Somerset)|Monumentu de Wellington]], d'unos 53 [[metru|metros]] d'altor, allugáu sobre una llomba cercano y construyío ente [[1817]] y [[1854]]. === Desenvolvimientu agrícola y mineru === El [[sieglu XVIII]] desenvolvióse pacíficamente; sicasí, la [[Revolución Industrial]] nes [[Midlands]] y nel [[Norte d'Inglaterra]] significó'l final de la mayoría de les sos pequeñes industries. Per otru llau, l'[[agricultura]] siguió floriando, hasta qu'en [[1777]] fundóse la ''[[Royal Bath and West of England Society|Bath and West of England Society for the Encouragement of Agriculture, Arts, Manufactures and Commerce]]'' p'ameyorar los métodos agrícoles.<ref>{{Cita web |url=http://www.bathandwest.com/membership_purchase.php |títulu=Society History |fechaaccesu=14 d'avientu de 2007 |formatu= |publicación=Royal Bath and West |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071210184447/http://www.bathandwest.com/membership_purchase.php |fechaarchivu=10 d'avientu de 2007 }}</ref> La estracción de [[carbón]] consistió nuna importante actividá na zona septentrional mientres los [[sieglu XVIII|sieglos XVIII]] y [[sieglu XIX|XIX]], y pal añu [[1800]] la mesma sentara les sos bases pela redolada del pueblu de [[Radstock]].<ref>{{Cita web | títulu=A Brief History of the Bristol and Somerset Coalfield | publicación=The Mines of the Bristol and Somerset Coalfield | url=http://www.projects.ex.ac.uk/mhn/b_s_coal/coal_text.htm | fechaaccesu=22 de xineru de 2006 }}</ref> Los xacimientos d'esti [[combustible fósil]] algamaron la so puxanza granible na [[años 1920|década de 1920]], pero toles mines cerraron yá, la postrera facer en [[1973]].<ref name=cornwell>{{cita llibru | apellíos = Cornwell | nome = John | títulu = Colleries of Somerset & Bristol | añu = 2005 | editorial = Ashborne: Landmark Publishing | isbn = 1-84306-170-8 }}</ref> La mayor parte de les instalaciones na superficie de les mines de carbón fueron baltaes y queda poca evidencia de qu'esistieren dalguna vegada. Más escontra l'oeste atopen les [[Brendon Hills]], unes llombes que fueron esplotaes a finales del [[sieglu XIX]] pola so bayura en [[mineral de fierro]], que tresportábase en ferrocarril hasta'l puertu de [[Watchet]], onde yera embarcáu y unviáu a los fornos d'[[Ebbw Vale]], nel sur de [[Gales]]. === Guerres mundiales === ;Primer Guerra Mundial Munchos soldaos orixinarios de Somerset morrieron n'actu de serviciu mientres la [[Primer Guerra Mundial]], [[Infantería Llixera de Somerset|la so infantería]] sufrió cerca de cinco mil baxes.<ref>{{Cita web |url=http://www.sommilmuseum.org.uk/article.php?id=1 |títulu=Somerset Light Infantry (Prince Albert's) |fechaaccesu=23 d'avientu de 2007 |formatu= |publicación=Somerset Military Museum |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070807030002/http://www.sommilmuseum.org.uk/article.php?id=1 |fechaarchivu=7 d'agostu de 2007 }}</ref> La mayoría de los sos pueblos y villes tienen [[monumentu conmemorativo|monumentos conmemorativos]] de la guerra; y solu siete llocalidaes, conocíes como ''[[Thankful Villages]]'', nun sufrieron perdes d'habitantes nel conflictu bélicu. ;Segunda Guerra Mundial Mientres la [[Segunda Guerra Mundial]], sirvió como base pa les tropes que se preparar pal [[Batalla de Normandía|desembarcu de Normandía]] (popularmente conocíu como [[Día D]]). Dalgunos de los hospitales qu'alzaron p'atender a los mancaos siguen entá n'usu. Con cuenta d'evitar una potencial invasión [[Alemaña nazi|alemana]], construyeron la llinia ''[[Taunton Stop Line]]''. Anguaño, entá pueden apreciase los restos de los [[búnker]]es a lo llargo de la mariña, pela so zona sur, en llugares como [[Ilminster]] y como [[Chard (Somerset)|Chard]].<ref>{{Cita web |url=http://www.pillboxes-somerset.com/taunton_stop_line.htm |títulu=Taunton Stop Line |fechaaccesu=25 d'ochobre de 2007 |formatu= |publicación=Pillboxes Somerset |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071028164855/http://www.pillboxes-somerset.com/taunton_stop_line.htm |fechaarchivu=28 d'ochobre de 2007 }}</ref> Coles mires de protexer [[Brístol]] y otres llocalidaes axacentes de los bombardeos que llevaba a cabu l'exércitu nazi mientres la nueche, edificaron un considerable númberu de “pueblos señuelo”. Diseñar de manera qu'asonsañaren la xeometría de cais escures, según la de llinies ferroviaries. Coles mesmes construyeron tamién estaciones como la [[Estación Bristol Temple Meads|Temple Meads]], alloñando d'esta miente al enemigu de determinaos blancos.<ref name=brown>Brown, Donald (1999). ''Somerset v Hilter: Secret Operations in the Mendips 1939 - 1945''. Newbury: Countryside Books. ISBN 1-85306-590-0.</ref> Unu d'ellos foi construyíu sobre [[Black Down (Somerset)|Black Down]],<ref name=brown /><ref>{{Cita web | títulu=Mendip Hills An Archaeological Survey of the Area of Outstanding Natural Beauty | publicación=Somerset County Council Archaeological Projects | url=http://www.somerset.gov.uk/media/896B4/MendipAONB.pdf | fechaaccesu=28 d'ochobre de 2006}}</ref> siendo proyeutáu por ''[[Shepperton Studios]]'', basándose en [[fotografía aérea|fotografíes aérees]] de la [[sablera de maniobres]] ferroviaries de Brístol.<ref name=brown /> Los señuelos completar con tenues lluces coloraes qu'asemeyaben ciertes actividaes, tales como la carga de [[llocomotora de vapor llocomotores de vapor]]. La quema de [[fardu|fardos]] de paya papaos en [[creosota]], aparentaba los efeutos de les [[bomba incendiaria|bombes incendiaries]] refundiaes polos aviones d'una espedición nocherniega anterior; mentanto, encaloraben con rapidez onde fuera posible, les llapaes resultantes de les bombes incendiaries certeres. Quemábense tamién barriles de conteníu inflamable p'asemeyar un pueblu o ciudá en llapaes, evitando que les subsecuentes foles de bombarderos refundiaren les sos bombes onde debíen.<ref name=brown /> El pueblu señuelo allugáu nes cercaníes de [[Chew Magna]] foi atacáu con media docena de bombes el [[2 d'avientu]] de [[1940]] y con más de mil proyeutiles incendiarios el [[3 de xineru]] de [[1941]].<ref name=brown /> Na nueche siguiente, bombardiaron el señuelo emplazado pela redolada d'[[Uphill]], que protexía l'aeródromu de [[Weston-super-Mare]].<ref name=brown /> == Ciudaes y pueblos == [[Ficheru:Pulteney Bridge, Bath 2.jpg|thumb|200px|La [[ponte Pulteney]], en Bath, ye un exemplu d'[[arquiteutura palladiana]].]] Dempués de ser ''[[county town]]'', o capital del condáu, mientres los [[sieglu XI|sieglos XI]] y [[sieglu XII|XII]],<ref name=ref_duplicada_2>{{cita llibru |apellíos=Dunning |nome=Robert |enllaceautor= |títulu=A History of Somerset |añu=1983 |editorial=Phillimore & Co |allugamientu=Chichester |isbn = 0-85033-461-6 }}</ref> [[Ilchester]] venció dichu estatus a [[Somerton (Somerset)|Somerton]] a finales del [[sieglu XIII]],<ref>{{Cita web |url=http://www.somerset.gov.uk/somerset/cultureheritage/heritage/projects/eus/somerton/ |títulu=Somerton by Miranda Richardson |fechaaccesu=7 de xineru de 2006 |formatu= |publicación=Somerset Urban Archaeological Survey |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20050328000643/http://www.somerset.gov.uk/somerset/cultureheritage/heritage/projects/eus/somerton/ |fechaarchivu=2005-03-28 }}</ref> pero la importancia d'esa última llocalidá sufrió un cayente y la capital foi retransferida a [[Taunton]] alredor del añu [[1366]].<ref>{{Cita web |url=http://www.southsomerset.gov.uk/media/pdf/8/1/Somerton_full_version_plan__non_appendix__low_resolution.pdf |títulu=A town plan for Somerton |fechaaccesu=7 de xineru de 2006 |formatu=PDF |publicación=South Somerset Council |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080227210337/http://www.southsomerset.gov.uk/media/pdf/8/1/Somerton_full_version_plan__non_appendix__low_resolution.pdf |fechaarchivu=27 de febreru de 2008 }}</ref> El condáu tien dos [[Estatus de ciudá nel Reinu Xuníu|ciudaes]] (''cities''), [[Bath]] y [[Wells]], y un pequeñu númberu de pueblos (''towns''). En munchos casos, esisten villes (''villages'') que superen en tamañu a pueblos lindantes: la villa de [[Cheddar]], por casu, casi triplica la población del cercanu pueblu d'[[Axbridge]]. Numberosos asentamientos crecieron gracies a la so importancia estratéxica en rellación coles carauterístiques del terrén, como valles metanes una cresta de llombes o puntos nos que podía cruciase un ríu, tal como asocedió en [[Axbridge]] sobre'l [[ríu Axe (Somerset)|ríu Axe]], [[Castle Cary]] sobre'l [[ríu Cary]], [[North Petherton]] sobre'l [[ríu Parrett|Parrett]], y [[Ilminster]] sobre'l [[ríu Isle|Isle]]. [[Midsomer Norton]], derrota pol [[ríu Somer]], y [[Radstock]], travesada pel [[ríu Wellow Brook]] y pola [[calzada romana]] de [[Fosse Way]], fueron designaes partes de la [[parroquia civil]] de [[Norton Radstock]]. [[Chard (Somerset)|Chard]] constitúi'l pueblu más meridional y asitiáu a mayor [[altitú]] en tol condáu, allugáu a 121 m sobre'l [[nivel del mar]]. == Xeografía física == === Xeoloxía === Gran parte de los sos paisaxes tán influyíos pola [[xeoloxía]] subxacente. Na zona norte atopen formaciones del [[xurásicu tempranu]] xunto a [[karst]]s [[caliar|caliares]]. Nel so centru, contién [[valle]]s de [[magre]] y [[güelga|güelgues]], nel sur y l'este, esisten [[oolitos]], y nel oeste, atópase [[arenisca]] [[Devónicu|devónica]].<ref>{{Cita web | títulu=Somerset Geology | publicación=Good Rock Guide | url=http://mysite.wanadoo-members.co.uk/hughprudden/sgg.htm | fechaaccesu=30 d'ochobre de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060516164019/http://mysite.wanadoo-members.co.uk/hughprudden/sgg.htm | fechaarchivu=2006-05-16 }}</ref> Al nordeste de los [[Somerset Levels]] atópense les [[Mendip Hills]], que constitúin llombes caliares moderadamente altes. La parte central y occidental de diches elevaciones foi designada ''[[Area of Outstanding Natural Beauty]]'' en [[1972]], cubriendo la mesma una superficie de 197 km².<ref>{{Cita web |url=http://www.mendiphillsaonb.org.uk/faqs.php |títulu=Frequently Asked Questions |fechaaccesu=14 d'avientu de 2007 |formatu= |publicación=Mendip Hills AONB }}</ref> El so principal [[hábitat]] son los [[Prau caliar|praos caliares]] que contienen [[tierra arable|tierres arables]] aprovechaes nes actividaes agrícoles. Les sos mines de carbón formen parte d'un estensu xacimientu que s'estiende hasta [[Gloucestershire]]. Al norte de les Mendip Hills asítiase'l [[Chew Valley]] y, al sur, sobre un sustratu de [[magre]], allúguense amplios valles que les sos carauterístiques favorecen la [[industria láctea]]. === Hidrografía === [[Ficheru:Uk som brue.jpg|thumb|200px|[[Ríu Brue]] cerca de [[Glastonbury]].]] Esiste una gran rede d'[[ensenaes]] —incluyendo [[Ensenada de Wookey Hole|la de Wookey Hole]]—, ríos soterraños y [[Cañón (xeomorfoloxía)|cañones]], como los de [[Gargüelu de Cheddar|Cheddar]] y [[Gargüelu d'Ebbor|Ebbor]].<ref>{{Cita web | títulu=Somerset | publicación=English Nature, Special Sites, Somerset Geology | url=http://www.english-nature.org.uk/special/geological/sites/area_DÍI30.asp | fechaaccesu=30 d'ochobre de 2006}}</ref> El condáu cunta amás con munchos ríos en superficie, ente los que pueden mentase'l [[Ríu Axe (Somerset)|Axe]], el [[Ríu Brue|Brue]], el [[Ríu Cary|Cary]], el [[Ríu Parrett|Parrett]], el [[Ríu Sheppey|Sheppey]], el [[Ríu Tone (Somerset)|Tone]] y el [[Congresbury Yeo|Yeo]], que irrigan y drenan los llanos y [[pandorial (xeomorfoloxía)|pandoriales]] del centru y oeste de Somerset.<ref name="topu" /> Nel norte del condáu, el [[ríu Chew]] [[confluencia|conflúi]] col [[Ríu Avon (Brístol)|Brístol Avon]]. El nivel del Parrett ye afeutáu poles [[marea|marees]] casi hasta [[Langport]], onde hai evidencia d'antiguos muelles [[Antigua Roma|romanos]].<ref name=hadfield>[[Charles Hadfield (historien)|Hadfield, Charles]] (1999). ''Canals of Southern England. London: Phoenix House Ltd.</ref> [[Ficheru:Glastonbury Tor.jpg|thumb|left|200px|La llomba de [[Glastonbury Tor]] atopar nos [[Somerset Levels]].]] === Relieve === ==== Llanos y pandoriales ==== Los [[Somerset Levels]] —o ''Somerset Levels and Moors'', como son llamaos con menos frecuencia anque más correutamente— constitúin una zona de [[güelga|güelgues]] escasamente poblada nel centru de Somerset, ente les [[Quantock Hills|Quantock]] y les [[Mendip Hills]]. Consisten en llanos (''levels'') de [[magre]] marina asitiaos a lo llargo de la mariña y [[pandorial (xeomorfoloxía)|pandoriales]] (''moors'') de tierra adientro ricos en [[turba]]. Los llanos tópense estremaos poles [[Polden Hills]], que tamién dixebren les [[cuenca hidrográfica|cuenques]] de los trés principales cursos d'agua d'estes llanures: la del [[ríu Parrett]], al sur, y les de los [[ríu Brue|ríos Brue]] y l'[[ríu Axe (Somerset)|Axe]], al norte. La superficie total del área xeográfica ye d'unes 64&nbsp;750 [[hectárea|hectárees]]<ref name="robinwilliams">{{cita llibru | apellíu = Williams | nome = Robin | apellíu2 = Williams |nome2 = Romey | títulu = The Somerset Levels | añu = 1992 | editorial = Bradford on Avon: Ex Libris Press | isbn = 0-948578-38-6 }}</ref> y, en términos xenerales, corresponder col [[distritu non metropolitanu|distritu]] de [[Sedgemoor]], anque tamién inclúi'l suroeste del distritu de [[Mendip]]. Aproximao, el 70&nbsp;% de la mesma ta cubiertu per praos, ente que el 30&nbsp;% restante ye aprovecháu pola agricultura.<ref name="robinwilliams" /> Enfusándose venti [[quilómetru|quilómetros]] dende la mariña, esta estensión de tierres llanes apenes supera'l [[nivel del mar]]. D'antiguo, antes del [[drenaxe]], gran parte de la zona quedaba anubierta so les [[agua salobre|agües salobres]] d'un mar poco fondu pel hibiernu y convertíase nuna [[marisma]] pel branu. El drenaxe empezó colos [[Imperiu romanu|romanos]] y volvió ponese en práutica en delles ocasiones: polos [[anglosaxones]]; na [[Edá Media]], dende'l [[1400]] a [[1770]] aproximao, pola [[Abadía de Glastonbury]]; y mientres la [[Segunda Guerra Mundial]], cola construcción del [[ríu Huntspill|ríu artificial Huntspill]]. Entá na actualidá, tienen de tomase midíes pa controlar el nivel de l'agua.<ref name= williams>Williams, Michael (1970). ''The Draining of the Somerset Levels''. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-07486-X.</ref> [[Ficheru:Nsomersetlevels.JPG|thumb|200px|Vista de los [[North Somerset Levels]] dende [[Dolebury Warren]].]] Los [[North Somerset Levels]], al norte de les Mendip Hills, cubren un área menor que la del so vecín meridional ya inclúin la zona costera alredor d'[[Avonmouth]]. Na mariña opuesta, sobre la vera [[Gales|galesa]] del [[estuariu]] del [[ríu Severn (Reinu Xuníu)|ríu Severn]] , xaz otra estensión de baxa altitú y de similares carauterístiques, conocida como [[Caldicot and Wentloog Levels]].<ref name=rippon>Rippon, Stephen (1997). ''The Severn Estuary: Landscape Evolution and Wetland Reclamation''. London: Leicester University. ISBN 0-7185-0069-5</ref> Nel estremu occidental del condáu, siguiendo escontra l'oeste yá en [[Devon]], alcuéntrase [[Parque Nacional d'Exmoor|Exmoor]], un [[pandorial (xeomorfoloxía)|pandorial]] [[devónicu]] d'[[arenisca]] que foi designáu [[parque nacional]] en [[1954]], sol ''[[National Parks and Access to the Countryside Act 1949|National Parks and Access to the Countryside Act]]'' de [[1949]].<ref>{{cita web |url = http://www.everythingexmoor.org.uk/_Y/Exmoor_National_Park_Authority.php |títulu = Exmoor National Park Authority |fechaaccesu = 16 d'ochobre de 2007 |obra = Everything Exmoor }}</ref> El puntu más altu de Somerset ye [[Dunkery Beacon]], allugáu en Exmoor, con una altitú de 519 [[metros sobre'l nivel del mar]]. Más de cien de los sos llugares fueron designaos como ''[[Site of Special Scientific Interest|Sitios d'Especial Interés Científicu]]''. [[Ficheru:Brean Down.jpg|thumb|left|200px|[[Brean Down]] ye un [[puexu]] de [[piedra caliar]] allugáu na [[canal de Brístol]].]] ==== Mariñes ==== La so llende septentrional ta formáu por sesenta y cuatro quilómetros de llinia costera que s'estiende pela [[canal de Brístol]] y l'[[estuariu]] del [[ríu Severn (Reinu Xuníu)|ríu Severn]].<ref name="dandsfire" /> La canal presenta la segunda mayor oscilación nos niveles de les [[marea|marees]] del mundu, siendo superáu solo pola [[badea de Fundy]], en [[Canadá]]: en [[Burnham-on-Sea]], por casu, dicha variación puede devasar los dolce metros.<ref>{{Cita web | url= http://www.environment-agency.gov.uk/commondata/acrobat/severnpositionmay2006_1508223.pd | formatu= PDF | publicación= UK Environment Agency | títulu= Severn Estuary Barrage | fecha= [[31 de mayu]] de [[2006]] | fechaaccesu= 3 de setiembre de 2007}}</ref><ref>{{Cita web | url= https://www.bbc.co.uk/bristol/content/articles/2005/07/04/bristolchannel_feature.shtml | títulu= Coast: Bristol Channel | publicación= BBC | fechaaccesu= 27 d'agostu de 2007}}</ref> Presentáronse distintos propuestes pa la construcción d'una [[presa hidroeléctrica]] sobre'l Severn, que va aprovechar la enerxía d'estos movimientos de les mases d'agua. Les principales llocalidaes costeres inclúin, d'oeste a nordés: [[Minehead]], [[Watchet]], [[Burnham-on-Sea]], [[Weston-super-Mare]], [[Clevedon]] y [[Portishead (Somerset)|Portishead]]. La zona mariniega allugada ente Minehead y l'estremu nororiental de la mariña del condáu non metropolitanu, (cerca de [[Brean Down]]) ye conocida como [[Bridgwater Bay]] y constitúi una Reserva Natural Nacional.<ref name="topu">{{Cita web | títulu=Somerset Topography | publicación=Somerset County Council | url=http://www.somerset.gov.uk/somerset/cultureheritage/heritage/info/somersetlandscape/ | fechaaccesu=28 de mayu de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070930201535/http://www.somerset.gov.uk/somerset/cultureheritage/heritage/info/somersetlandscape/ | fechaarchivu=2007-09-30 }}</ref> Más al norte, la mariña forma [[Weston Bay]] y [[Sand Bay]]; la llinia que s'estiende ente [[Sand Point (Somerset)|Sand Point]] —la llende septentrional d'esta última badea— y [[Lavernock|Lavernock Point]] ([[Gales]]) dixebra l'estuariu del Severn de la canal de Brístol.<ref name="osgb">{{cita mapa | editorial=Ordnance Survey | títulu=VOS MasterMap | fechaaccesu=12 d'abril de 2007}}</ref> Los terrenes costeros del centru y del norte, pertenecientes a los Somerset Levels, presenten una baxa altitú, ente que les mariñes occidentales son más altes y accidentaes, yá que nel oeste, la [[pandu]] d'Exmoor atopar col mar, aniciando [[cantil|cantiles]] y [[catarata|catarates]].<ref name="topu" /> === Clima === [[Ficheru:SnowyExmoor.jpg|thumb|200px|Imaxe de los Horner Woods ([[Parque Nacional d'Exmoor|Exmoor]]) cubiertos de [[nieve]].]] Xunto col restu del [[Suroeste d'Inglaterra]], Somerset esfruta d'un [[clima templáu]]. El condáu carauterizar poles sos condiciones climatolóxiques de mayor [[mugor ambiental|mugor]] y menor crudeza en rellación al restu del país. La [[temperatura]] media añal ronda los 10&nbsp;[[grau centígradu|°C]] y revela variaciones estacionales y [[Movimientu diurnu|diurnes]], anque, debíu al efeuto moderador del mar, l'[[amplitú térmica]] ye inferior a la esistente na mayor parte del [[clima del Reinu Xuníu|Reinu Xuníu]]. [[Xineru]] ye'l mes más fríu con temperatures mínimes permediu que van dende 1&nbsp;°C a 2&nbsp;°C. [[Xunetu]] y [[agostu]] son, sicasí, los meses más templaos, trayendo a la rexón temperatures máximes permediu de 21&nbsp;°C aproximao. El Suroeste d'Inglaterra tien un allugamientu favorecíu con respectu al [[anticiclón de les Azores]], cuando'l mesmu estiende la so área d'influencia en direición noreste, escontra'l Reinu Xuníu, particularmente pel branu. Sicasí, de cutiu fórmense nubes [[conveición|convectivas]] tierra adientro, cuantimás cerca de les llombes, amenorgando la cantidá d'hores de sol. El permediu añal d'hores con lluz solar ronda les 1600. Les [[Precipitación (meteoroloxía)|precipitaciones]] suelen tar acomuñaes con [[borrasca|depresiones]] [[Océanu Atlánticu|atlántiques]] o cola conveición. Les depresiones son más bultables en [[seronda]] y [[iviernu]], y la mayor parte de l'agua que cai nel Suroeste mientres esta dómina del añu tien esi orixe. El permediu añal de precipitaciones ye d'ente 787 y 889 [[milímetru|mm]], y ye normal que [[nieve]] ente 8 y 15 díes per añu. Ente [[payares]] y [[marzu]] los [[vientu|vientos]], que soplen predominantemente dende'l suroeste, algamen les sos máximes velocidaes, ente que ente [[xunu]] y [[agostu]] presenten les más baxes.<ref name="weather">{{Cita web | títulu=About south-west England | publicación=Met Office |url=http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/location/southwestengland/index.html | fechaaccesu=22 de xineru de 2006}}</ref> == Economía == [[Ficheru:Somerset.dunster.arp.750pix.jpg|thumb|200px|El ''[[Dunster]] Yarn Market'' foi construyíu en [[1609]] pa la comercialización de productos testiles.]] Somerset cuenta con pocos centros industriales, pero tien una gran variedá de comercios rellacionaos cola [[industria llixero]] y l'alta teunoloxía, amás d'una [[agricultura]] d'importancia tradicional y una creciente actividá [[turismu|turística]], que resulten nuna [[tasa de desemplegu]] d'apenes 2,5%.<ref>{{Cita web |url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=3&b=3567644&c=Somerset&d=180&y=15&g=482799&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1197641980457&enc=1 |títulu=Somerset Key Figures for 2001 Census: Key Statistics |fechaaccesu=14 d'avientu de 2007 |formatu= |publicación=Office of National Statistics }}</ref> Mientres la [[Revolución Industrial]], [[Bridgwater]] desenvolvióse como'l principal [[puertu]] del ''[[West Country]]'', saleando hasta ellí barcos de gran caláu al traviés del [[ríu Parrett]]. Darréu, los cargamentos yeren tresferíos a embarcaciones más pequeñes en Langport Quay, xunto a la ponte del citáu pueblu, pa ser tresportaos ríu arriba hasta [[Langport]];<ref name=lawrence>Lawrence, J.F. (2005). ''A History of Bridgwater''. (revised and complied by J.C. Lawrence) Chichester: Phillimore & Co. ISBN 1-86077-363-X.</ref> o bien, podíen tomar otru aldu en [[Burrowbridge]] pa ser llevaos a [[Taunton]] al traviés del [[ríu Tone (Somerset)|ríu Tone]], un [[afluente]] del cursu d'agua enantes mentáu.<ref name=hadfield /> Na actualidá, sicasí, el Parrett ye navegable solo hasta [[Dunball|Dunball Wharf]]. Mientres los [[sieglu XIX|sieglos XIX]] y [[sieglu XX|XX]], Bridgwater foi un centru de [[manufactura]] de [[texa|texes]] de magre y [[lladriyu|lladriyos]], y más tarde de [[celofán]], pero estes industries cerraron yá.<ref name=lawrence /> Debíu en parte a les sos conexones col sistema d'autopistes, la llocalidá convirtióse nun puntu de [[Distribución (negocios)|distribución de productos]] pa compañíes tales como ''Argos'', ''Toolstation'' y ''Gerber Juice''. ''[[AgustaWestland]]'' fabrica [[helicópteru|helicópteros]] en [[Yeovil]],<ref>{{Cita web |url=http://www.agustawestland.com/company03.php |títulu=History |fechaaccesu=14 d'avientu de 2007 |formatu= |publicación=AgustaWestland |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071208161202/http://www.agustawestland.com/company03.php |fechaarchivu=2007-12-08 }}</ref> y ''Normalair'', fabricante d'equipos d'[[osíxenu]] p'aviones, tamién produz nesi llugar.<ref>{{cita llibru |títulu=Celebrating fifty years of Normalair - A brief history |apellíos=Bednall |nome=M.P. |enllaceautor= |añu= |editorial= |allugamientu= |isbn= }}</ref> Munchos pueblos fomentaron la [[industria llixero]], como por casu [[Crewkerne]], onde s'atopa ''[[Ariel Ltd]]'', una de les [[industria automovilística|empreses manufactureras automotrices]] más pequeñes del Reinu Xuníu. [[Ficheru:I-easj.jpg|thumb|left|200px|[[AgustaWestland AW139|AW139]], modelu d'[[helicópteru]] fabricáu por ''[[AgustaWestland]]''.]] === Industries defensives === El condáu ye un importante provisor de teunoloxía y equipamientos defensivos. ''[[ROF Bridgwater]]'' foi construyida a empiezos de la [[Segunda Guerra Mundial]], ente [[Puriton]] y [[Woolavington]],<ref name=cocroft>{{cita llibru |títulu=Dangerous Energy: The archaeology of gunpowder and military explosives manufacture |apellíos=Cocroft |nome=Wayne D. |enllaceautor= |añu=2000 |editorial=English Heritage |allugamientu=Swindon |isbn=1850747180 }}</ref> pa la ellaboración d'[[esplosivu|esplosivos]]. N'abril de 2008 el llugar taba siendo esmanteláu, y espérase que zarru finalmente en [[xunetu de 2008|xunetu del mesmu añu]].<ref>{{cita publicación | url= http://www.bridgwatermercury.co.uk/mostpopular.var.2159743.mostcommented.sad_day_as_firm_sheds_workforce.php | editorial= Bridgwater Mercury | fecha= [[31 de marzu]] de [[2008]] | títulu= Sad day as firm sheds workforce | apellíu= Colledge | nome= Matthew | fechaaccesu= 15 d'abril de 2008 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20081204205121/http://www.bridgwatermercury.co.uk/mostpopular.var.2159743.mostcommented.sad_day_as_firm_sheds_workforce.php | archivedate= 2008-12-04 }}</ref> [[Templecombe]] ye sede de la compañía productora de [[sonar]]es ''[[Thales Underwater Systems]]'',<ref>{{Cita web |url=http://www.thalesonline.com/About-us/History.html |títulu=From the origins of the company in 1893 to 2007 and the "New Thales" |fechaaccesu=14 d'avientu de 2007 |formatu= |publicación=Thales |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071209105819/http://www.thalesonline.com/About-us/History.html |fechaarchivu=2007-12-09 }}</ref> según Taunton lo ye de la Oficina Hidrográfica del Reinu Xuníu. En dos ocasiones (en [[2006]] y [[2007]]), anuncióse que cesaríen les actividaes manufactureras na fábrica de Taunton de ''Thales Optics'';<ref>{{Cita web |url=http://archive.thisisthewestcountry.co.uk/2006/11/9/70222.html |títulu=Shock at factory closure news |fechaaccesu=29 d'ochobre de 2007 |formatu= |publicación=This is the West Country |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081025032744/http://archive.thisisthewestcountry.co.uk/2006/11/9/70222.html |fechaarchivu=25 d'ochobre de 2008 }}</ref> sicasí, los [[sindicatu|sindicatos]] y el Conseyu del Distritu de [[Taunton Deane]] tán trabayando pa revertir o apangar diches decisiones. Otres empreses d'alta teunoloxía inclúin la compañía óptica de ''Gooch and Housego'', en [[Ilminster]]. Esisten oficines del [[Ministeriu de Defensa del Reinu Xuníu|Ministeriu de Defensa]] en [[Bath]], y [[Norton Fitzwarren]] ye sede de los ''[[3 Commando Brigade|40 Commando Royal Marines]]''. La estación del ''[[Royal Naval Air Service]]'' de Yeovilton (''[[RNAS Yeovilton (HMS Heron)|Royal Naval Air Station Yeovilton]]''), allugada en [[Yeovil]], ye una de les dos úniques bases actives de la ''[[Fleet Air Arm]]'' y el llugar onde se guarden los helicópteros [[Westland Lynx]] de la [[Marina Real Británica]] y [[Westland Sea Kings]] del ''Royal Marines Commando''. Unos 1675 militares y 2000 civiles trabayen na estación de Yeovilton, y les actividaes principales entienden l'entrenamientu del [[personal d'a bordu|personal a bordu de les aeronaves]], inxenieros, controladores de combate de la Marina Real y controladores d'aeronaves en tierra. === Agricultura ya industria alimentaria === [[Ficheru:Cider-thatchers.jpg|thumb|150px|[[Sidra]] de ''[[Thatchers Cider]]''.]] L'[[agricultura]] y la [[industria alimentaria|producción d'alimentos y bébores]] siguen siendo industries importantes nel condáu, brindando emplegu a unes 15&nbsp;000 persones.<ref>{{Cita web |url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=3567644&c=Somerset&d=180&y=15&g=482799&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1197641980457&enc=1&dsFamilyId=27 |títulu=Somerset Industry of Employment - All People (KS11A) |fechaaccesu=14 d'avientu de 2007 |formatu= |publicación=2001 Census Key statistics: Office of National Statistics }}</ref> Les güertes de [[mazana|mazanes]] fueron dalguna vegada bien abondoses, y entá anguaño Somerset ye un destacáu productor de [[sidra|sidres]]. Los pueblos de Taunton y [[Shepton Mallet]] ellaboren esta [[bébora alcohólico]], sobresaliendo la marca ''[[Blackthorn Cider]]'', vendida en tol país; esisten amás productores especialistes como ''[[Burrow Hill Cider Farm]]'' y ''[[Thatchers Cider]]''. ''[[Gerber Products Company]]'', en Bridgwater, ye'l mayor fabricante de [[zusmiu|zusmios]] de fruta n'[[Europa]] y ellabora productos conocíos tales como'l ''Sunny Delight'' y el ''Ocean Esprái''. El desenvolvimientu de les [[Industria láctea|industries basaes na lleche]] —como ''[[Ilchester Cheese Company]]'' y ''[[Yeo Valley Organic]]''— resultó na ellaboración d'una amplia gama de [[postre]]s, [[yogur]]es y [[quesu|quesos]],<ref>{{Cita web |url=http://www.burrows.co.uk/somerset/09WorM.htm |títulu=Mini profiles of the key industrial sectors in Somerset |fechaaccesu=26 d'ochobre de 2007 |formatu= |publicación=Celebrating Somerset |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080915132227/http://www.burrows.co.uk/somerset/09WorM.htm |fechaarchivu=15 de setiembre de 2008 }}</ref> dalgunos de los cualos tienen [[denominación d'orixe]], incluyendo'l [[quesu Cheddar]]. El cultivu tradicional del [[sauce]] pal so posterior usu en [[cestería]] y na fabricación d'[[ataúd]]es yá nun ye una actividá tan común como solía selo, pero sigue llevándose a cabu y ye conmemoráu nel ''[[Willows and Wetlands Visitor Centre]]'', en [[Stoke St Gregory]].<ref>[http://www.wickerwillowcoffins.co.uk/ Somerset Willow Coffins]</ref><ref>[http://www.englishwillowbaskets.co.uk/ English Willow Baskets]</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.somersetlevels.co.uk/ |títulu=Somerset Levels Basket and Craft Centre Ltd |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080513084815/http://www.somersetlevels.co.uk/ |fechaarchivu=2008-05-13 }}</ref><ref>[http://www.musgrovewillows.co.uk/ Musgrove Willows]</ref> === Manufactura de ropa === Ciertes llocalidaes, como [[Castle Cary]] y [[Frome (Somerset)|Frome]], crecieron gracies a la industria medieval de la [[tejeduría]]. [[Street (Somerset)|Street]] desenvolvióse como un centru de producción de [[pantufla|pantufles]] de [[llana]] y, darréu, de [[bota|botes]] y [[zapatu|zapatos]], siendo fundada nel pueblu la compañía ''[[C&J Clark]]'' en [[1825]]. Los zapatos d'esta empresa yá nun son manufacturados ellí, sinón que na actualidá esi trabayu realizar na [[India]], [[China]] y [[Vietnam]] debíu al aumentu de los costos de confección, anque'l diseñu sigue faciéndose nel Reinu Xuníu predominantemente.<ref>{{Cita web |url=https://www.bbc.co.uk/somerset/content/articles/2005/01/10/clarks_feature.shtml |títulu=Clarks ends shoemaking in Somerset |fechaaccesu=29 d'ochobre de 2007 |formatu= |publicación=BBC Somerset }}</ref> En [[1993]], los edificios que quedaren en desusu por causa de dicha deslocalización fueron convertíos nun [[centru comercial]] llamáu ''Clarks Village''. La compañía tuviera de la mesma fábriques de calzáu en Bridgwater y [[Minehead]] que daben emplegu a los trabayadores llocales fora de la temporada alta turística pel branu, pero estos talleres satélite fueron cerraos a finales de la [[años 1980|década de 1980]], primero que les instalaciones de Street. ''[[Dr. Martens]]'' ellaboró zapatos en Somerset con personal calificáu paráu tres el zarru de la planta de ''C&J Clark'', pero tamién nesti casu la manufactura terminó siendo tresferida a [[Asia]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/2896307.stm BBC News article]</ref> [[Ficheru:Wells cathedral interior 105.jpg|thumb|200px|left|[[Catedral de Wells]], en que la so construcción utilizar piedra estrayida de les canteres del condáu.]] === Minería y construcción === El condáu tien una llarga historia no referente al suministru de [[piedra]] pa la [[construcción]]. Les [[cantera|canteres]] de [[Doulting]] aprovieron el material necesario p'alzar la [[Catedral de Wells]]. Coles mesmes, la [[piedra de Bath]] yera bien utilizada, siendo promovíu el so usu por [[Ralph Allen]] a empiezos del [[sieglu XVIII]] y por [[Hans Price]] nel [[sieglu XIX]], anque yá fuera aprovechada como recursu muncho primero d'entós; yera estrayida so tierra nes mines de [[Combe Down]] y [[Bathampton Down]] y, como resultáu de la escavación del [[Box Tunnel]], en dellos llugares de [[Wiltshire]], como por casu la villa de [[Box (Wiltshire)|Box]].<ref name=hudson>Hudson (1971). ''The Fashionable Stone''. Bath: Adams & Dart. ISBN 0-239-00066-8</ref><ref name=bezzant>Bezzant, Norman (1980). ''Out of the Rock..''. London: William Heinemann Ltd. ISBN 0-434-06900-0</ref><ref name=perkins>Perkins, J.W., Brooks, A.T. and McR. Pearce, A.Y. (1979). ''Bath Stone: a quarry history''. Cardiff: Department of Extra-mural Studies, University College Cardiff. ISBN 0-906230-26-8</ref> Anguaño, la piedra de Bath ye usada a pequeña escala y más de cutiu como recubrimientu que como material estructural.<ref name=hudson /> ''[[Hamstone]]'' ye'l nome coloquial con que se designa la piedra esplotada n'[[Ham Hill (Somerset)|Ham Hill]], más al sur, tamién emplegada significativamente nesta industria. La ''[[Blue Lias]]'' foi utilizada a nivel llocal como material de construcción y como [[materia primo]] del [[Morteru (construcción)|morteru]] y del [[cementu de Portland]]. Hasta la [[años 1960|década de 1960]], [[Puriton]] tuvo canteres de ''[[Blue Lias]]'', al igual que munches otres llocalidaes de les [[Polden Hills]], y suministraba una fábrica de cementu en [[Dunball]]. Les sos ruines, restos d'empiezos del [[sieglu XX]], fueron esaniciaes cuando s'edificó l'[[autopista M5]] a mediaos de la [[años 1970|década de 1970]].<ref name=image>(n/a)(1998).''Images of England: Bridgwater (Complied from the collections at Admiral Blake Museum). Stroud: Tempus Publishing. ISBN 0-7524-1049-0</ref> Dende los [[años 1920]], Somerset produció granosos, siendo ''[[Foster Yeoman]]'' el mayor provisor de granosos de [[piedra caliar]] de toa Europa; dicha empresa opera la cantera de [[Torr Works]] (tamién conocida como Merehead Quarry), n'[[Cranmore (Somerset)|East Cranmore]], cerca de [[Shepton Mallet]]. La compañía ferroviaria de ''[[Mendip Rail]]'' encargar de tresportar en ferrocarril los granosos estrayíos nun grupu de mines allugaes sobre les [[Mendip Hills]].<ref name=shannon>{{cita publicación | autor = Shannon, Paul | títulu = Mendip Stone | añu = 2007 | publicación = [[Railway Magacín]] | volume = 153 | númberu = 1.277 | id = p. 22-26 (setiembre de 2007) [[ISSN|ISSN 0033-8922]]. }}</ref> [[Ficheru:Sea of Heather on Dunkery.jpg|right|200px|thumb|[[Gorbizal]]es floriaos na llomba [[Dunkery Beacon]] ([[Parque Nacional d'Exmoor|Exmoor]]).]] === Turismu === El [[turismu]], qu'en [[2001]] brindaba emplegu a alredor de 23&nbsp;000 persones,<ref name="tourism">{{Cita web|títulu=Employers in Somerset|publicación=Somerset Chamber of Commerce|url=http://www.somerset-chamber.co.uk/somerset_employers.htm|fechaaccesu=28 de mayu de 2006|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060904091706/http://www.somerset-chamber.co.uk/somerset_employers.htm|fechaarchivu=4 de setiembre de 2006}}</ref> tamién constitúi una actividá económica importante. Les atraiciones pa los visitantes entienden los pueblos costeros, parte del [[Parque Nacional d'Exmoor]], el ''[[West Somerset Railway]]'' (un ''[[heritage railway]]'') y el muséu de la ''[[Fleet Air Arm]]'' en ''[[RNAS Yeovilton (HMS Heron)|RNAS Yeovilton]]''. Numberosos mitos xiren en redol a la llocalidá de [[Glastonbury]], incluyendo la llexendaria visita de [[José d'Arimatea]] nel añu [[63]], quien llevaría consigo'l [[Santu Grial]]; otros rellaciónense col [[Rei Arturu]] y [[Camelot]], que, según la opinión de dalgunos, tratar del [[Castiellu de Cadbury]], un [[castru (fortificación)|castru]] de la [[Edá del Fierro]] asitiáu na redoma de la villa de [[Sparkford]]. Glastonbury tamién da'l so nome a un [[Festival de Glastonbury|festival añal]] d'[[artes escéniques]] lleváu a cabu al campu nel cercanu [[Pilton (Somerset)|Pilton]]. Esisten cueves abiertes al públicu na [[gargüelu de Cheddar]] y cabo destacar amás el [[Quesu Cheddar|quesu llocal]]. == Demografía == {| class="wikitable floatright" style="margin-left: 1em; width: 30em; font-size: 90%;" |+Demografía de Somerset |- !Censu nacional de 2001 || Condáu non metropolitanu<ref>{{Cita web |url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadDatasetList.do?a=3&b=3567644&c=Somerset&d=180&g=482799&i=1001x1003&m=0&r=1&s=1197493972093&enc=1&domainId=15 |títulu=Key Figures for 2001 Census: Census Area Statistics: Area: Somerset (Education Authority) |autor=United Kingdom Census 2001 |editorial=statistics.gov.uk |añu=2001 |fechaaccesu=12 d'avientu de 2007}}</ref> || [[Autoridá unitaria|A. O.]] de [[North Somerset]]<ref>{{Cita web |url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadDatasetList.do?a=3&b=3567717&c=Somerset&d=180&y=16&g=399691&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1197490290431&enc=1&altAreaId=276835 |títulu=Key Figures for 2001 Census: Census Area Statistics: Area: North Somerset |autor=United Kingdom Census 2001 |editorial=statistics.gov.uk |añu=2001 |fechaaccesu=12 d'avientu de 2007 }}</ref> || [[Autoridá unitaria|A. O.]] de [[Bath and North East Somerset|BANES]]<ref name="BANEScensus">{{Cita web |url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadDatasetList.do?a=3&b=3567719&c=Somerset&d=180&y=16&g=397814&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1197489822531&enc=1&altAreaId=276833 |títulu=Key Figures for 2001 Census: Census Area Statistics: Area: Bath and North East Somerset |autor=United Kingdom Census 2001 |editorial=statistics.gov.uk |añu=2001 |fechaaccesu=12 d'avientu de 2007 }}</ref> || [[Suroeste d'Inglaterra]]<ref name="BANEScensus" /> || [[Inglaterra]]<ref name="BANEScensus" /> |- |[[Población|Población total]]||498.093||188.564||169.040||4.928.434||49.138.831 |- |[[Estranxeru|Estranxeros]]||7,6%||9,5%||11,2%||9,4%||9,2% |- |[[Blancu (persona)|Blancos]]||98,8%||97,1%||97,3%||97,7%||91% |- |[[Asiáticu|Asiáticos]]||0,3%||1,7%||0,5%||0,7%||4,6% |- |[[Negru (persona)|Negros]]||0,2%||0,9%||0,5%||0,4%||2,3% |- |[[Cristianismu|Cristianos]]||76,7%||75,0%||71,0%||74,0%||72% |- |[[Islam|Musulmanes]]||0,2%||0,2%||0,4%||0,5%||3,1% |- |[[Hinduismu|Hindús]]||0,1%||0,1%||0,2%||0,2%||1,1% |- |[[Irreligión|Irrelixosos]]||14,9%||16,6%||19,5%||16,8%||15% |- |> 75 años||9,6%||9,9%||8,9%||9,3%||7,5% |- |[[Tasa de desemplegu Desemplegaos]]||2,5%||2,1%||2,0%||2,6%||3,3% |} En [[2001]], el [[condaos metropolitanos y non metropolitanos d'Inglaterra|condáu non metropolitanu]] tenía una población de 498.093 habitantes,<ref>{{Cita web |url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/pyramids/pages/40.asp |títulu=Somerset |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2007 |formatu= |publicación=Office for National Statistics 2001 Census |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071101043504/http://www.statistics.gov.uk/census2001/pyramids/pages/40.asp |fechaarchivu=2007-11-01 }}</ref> más 169.040 en [[Bath and North East Somerset]],<ref>{{Cita web |url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/pyramids/pages/00hai.asp |títulu=Bath and North East Somerset UA |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2007 |formatu= |publicación=Office for National Statistics 2001 Census }}</ref> y otros 188.564 en [[North Somerset]],<ref>{{Cita web |url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/pyramids/pages/00hc.asp |títulu=North Somerset UA |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2007 |formatu= |publicación=Office for National Statistics 2001 Census |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071101043642/http://www.statistics.gov.uk/census2001/pyramids/pages/00hc.asp |fechaarchivu=2007-11-01 }}</ref> lo que significa que'l [[condaos ceremoniales d'Inglaterra|condáu ceremonial]] cuntaba con un total de 855.697 habitantes. Envalórase que pal [[2006]] dicha cifra xubiría a 895.700 residentes.<ref>{{Cita web |url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=9666&More=Y |títulu= T 09: Quinary age groups and sex for local authorities in the United Kingdom; estimated resident population Mid-2006 Population Estimates|fechaaccesu=20 d'ochobre de 2007 |formatu= |publicación=[[Office for National Statistics]] }}</ref> La [[crecedera poblacional]] de Somerset ye mayor al permediu nacional, con un aumentu del 6,4% dende [[1991]] y d'un 17% dende [[1981]] na población del condáu non metropolitanu. La [[densidá poblacional]] ye de 140 habitantes per [[quilómetru cuadráu]], menor a la del [[Suroeste d'Inglaterra]] en xunto, con 207 habitantes per quilómetru cuadráu. Ente los sos distritos, la densidá varia ente los 50 ([[West Somerset]]) y los 220 habitantes per quilómetru cuadráu ([[Taunton Deane]]). El porcentaxe de [[población económicamente activa]] ye cimera al rexonal y al nacional, y la [[tasa de desemplegu]], inferior a dambos.<ref>{{enllaz rotu|1={{Cita web |url=http://www.six.somerset.gov.uk/somhtml/56/somweb/section2.htm |títulu=Demographic Information |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2007 |formatu= |publicación=Somerset school organisation plan |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924102215/http://www.six.somerset.gov.uk/somhtml/56/somweb/section2.htm |fechaarchivu=2015-09-24 }} |2=http://www.six.somerset.gov.uk/somhtml/56/somweb/section2.htm |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Los [[pueblu chinu|chinos]] representen el grupu étnicu minoritariu de mayor importancia y, anque nun esisten rexistros oficiales alrodiu d'esto, créese que los [[pueblu xitanu|xitanos]] conformen otra minoría étnica significativa.<ref name="dandsfire">{{Cita web |url=http://www.dsfire.gov.uk/DevonFire/AboutUs/ |títulu=About The Service |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2007 |formatu= |publicación=Devon and Somerset Fire and Rescue |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071102084324/http://www.dsfire.gov.uk/DevonFire/AboutUs/ |fechaarchivu=2 de payares de 2007 }}</ref> Más del 25% de la población de Somerset concéntrase en [[Taunton]], [[Bridgwater]] y [[Yeovil]]; el restu del condáu ye principalmente rural y ta pobláu de manera espardida. {| {{tablaguapa}} style="clear:both;" |+Población de Somerset dende 1981''' |- !Añu |'''[[1801]]''' |'''[[1851]]''' |'''[[1901]]''' |'''[[1911]]''' |'''[[1921]]''' |'''[[1931]]''' |'''[[1941]]''' |'''[[1951]]''' |'''[[1961]]''' |'''[[1971]]''' |'''[[1981]]''' |'''[[1991]]''' |'''[[2001]]''' |- !El Condao non metropolitanu<ref>{{Cita web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_TPop&o_id=10089827&c_id=10001043&add=N |títulu=Somerset: Total Population |fechaaccesu=12 d'avientu de 2007 |publicación=A Vision of Britain Through Time |editorial=Great Britain Historical GIS Project }}</ref> |187.266 |276.684 |277.563 |280.215 |282.411 |284.740 |305.244 |327.505 |355.292 |385.698 |417.450 |468.395 |498.093 |- ![[Bath and North East Somerset|A.O. de BANES]]<ref>{{Cita web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_TPop&o_id=10168442&c_id=10001043&add=N|títulu=Bath and North East Somerset: Total Population |fechaaccesu=13 d'avientu de 2007 |publicación=A Vision of Britain Through Time |editorial=Great Britain Historical GIS Project }}</ref> |57.188 |96.992 |107.637 |113.732 |113.351 |112.972 |123.185 |134.346 |144.950 |156.421 |154.083 |164.737 |169.045 |- ![[North Somerset|A.O. de North Somerset]]<ref>{{Cita web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_TPop&o_id=10168442&c_id=10001043&add=N|títulu=North Somerset: Total Population |fechaaccesu=13 d'avientu de 2007 |publicación=A Vision of Britain Through Time |editorial=Great Britain Historical GIS Project }}</ref> |16.670 |33.774 |60.066 |68.410 |75.276 |82.833 |91.967 |102.119 |119.509 |139.924 |160.353 |179.865 |188.556 |- !Total |261.124 |407.450 |445.266 |462.357 |471.038 |479.758 |520.396 |563.970 |619.751 |682.043 |731.886 |812.997 |855.694 |} == Política y gobiernu == El condáu estremar en nueve [[Distritos eleutorales del Reinu Xuníu|distritos eleutorales]] pa les eleiciones de [[Diputáu|Miembros del Parllamentu]] de la [[Cámara de los Comunes del Reinu Xuníu|Cámara de los Comunes]]. En payares de 2007, les circunscripciones de [[Distritu eleutoral de Bridgwater|Bridgwater]], [[Distritu eleutoral de Wells|Wells]], [[Distritu eleutoral de Weston-super-Mare|Weston-super-Mare]] y [[Distritu eleutoral de Woodspring|Woodspring]] yeren representaes por MPs [[Partíu Conservador (Reinu Xuníu)|conservadores]], ente que los asientos correspondientes a [[Distritu eleutoral de Bath|Bath]], [[Distritu eleutoral de Somerton and Frome|Somerton and Frome]], [[Distritu eleutoral de Taunton|Taunton]] y [[Distritu eleutoral de Yeovil|Yeovil]] yeren ocupaos por [[Partíu Lliberal Demócrata (Reinu Xuníu)|lliberales demócrates]].<ref>{{Cita web |url=http://www.parliament.uk/direutories/hciolists/alms.cfm |títulu=Alphabetical List of Members of Parliament |fechaaccesu=11 de xineru de 2006 |formatu= |publicación=Parliament UK |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060111082827/http://www.parliament.uk/direutories/hciolists/alms.cfm |fechaarchivu=11 de xineru de 2006 }}</ref> El [[Partíu Llaborista (Reinu Xuníu)|Partíu Llaborista]] ganó solamente en [[Distritu eleutoral de Wansdyke|Wansdyke]], que'l so nome va ser camudáu al de [[Distritu eleutoral de North East Somerset|North East Somerset]] a partir de les próximes eleiciones, en [[2009]]. Somerset forma parte del [[Circunscripción eleutoral|distritu eleutoral]] del [[Suroeste d'Inglaterra (distritu eleutoral del Parllamentu Européu)|Suroeste d'Inglaterra]] del [[Parllamentu Européu]].<ref>{{Cita web |url=http://www.europarl.org.uk/uk_meps/southwest.asp |títulu=UK MEPs for the South West |fechaaccesu=11 de xineru de 2006 |formatu= |publicación=European Parliament UK Office |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.europarl.org.uk/uk_meps/southwest.asp|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref> El [[condaos ceremoniales d'Inglaterra|condáu ceremonial]] en cuestión consta del [[condaos metropolitanos y non metropolitanos d'Inglaterra|condáu non metropolitanu]] homónimu y dos [[autoridá unitaria|autoridaes unitaries]]. Los [[distritos non metropolitanos|distritos de gobiernu llocal]] del condáu non metropolitanu son [[West Somerset]], [[South Somerset]], [[Taunton Deane]], [[Mendip]] y [[Sedgemoor]]. Los dos autoridaes unitaries, alministrativamente independientes, son [[North Somerset]] y [[Bath and North East Somerset]], establecíes el [[1 d'abril|1º d'abril]] de [[1996]], tres l'abolición del [[Avon (condáu)|condáu d'Avon]]. Estes autoridaes unitaries inclúin árees que pertenecieren a Somerset antes de la creación d'Avon en [[1974]].<ref>{{Cita web |url=http://www.opsi.gov.uk/si/si1995/Uksi_19950493_en_1.htm |títulu=The Avon (Structural Change) Order 1995 |fechaaccesu=9 d'avientu de 2007 |formatu= |publicación=HMSO }}</ref> En [[2007]], la propuesta d'abolir los cinco distritos internos pa crear una autoridá unitaria que se correspondiera col actual condáu non metropolitanu foi refugada por cuenta de la oposición local. ''(Vease: [[Autoridá unitaria#Creación de les autoridaes unitaries]])''<ref>{{Cita web | url= http://www.somerset.gov.uk/somerset/features/unitarycouncil/page8.cfm | publicación= Somerset County Council | títulu= A unitary council for Somerset | fechaaccesu= 29 de xunu de 2007 | urlarchivu= https://web.archive.org/web/20070930201234/http://www.somerset.gov.uk/somerset/features/unitarycouncil/page8.cfm | fechaarchivu= 2007-09-30 }}</ref> === Distritos de gobiernu llocal === [[Ficheru:Somerset numbered districts 2019.svg|thumb|Mapa [[xeografía política|políticu]] de Somerset.]] {{VT|Suroeste d'Inglaterra#Gobierno local}} # [[South Somerset]] # [[Somerset West and Taunton]] # [[Sedgemoor]] # [[Mendip]] # [[Bath and North East Somerset]] ([[autoridá unitaria]]) # [[North Somerset]] ([[autoridá unitaria]]) == Cultura == [[Ficheru:Montacute House Apr 2002.JPG|thumb|200px|right|[[Montacute House]] representa un finu exemplu de les [[casa de campu|cases de campu]] [[dómina isabelina|isabelines]].]] Somerset tien una llarga tradición en [[arte]], [[música]] y [[lliteratura]]. Los [[Poesía romántica|poetes románticos]] [[William Wordsworth]] y [[Samuel Taylor Coleridge]] escribieron mientres s'atopaben en [[Coleridge Cottage]], en [[Nether Stowey]],<ref name=webbio>{{Cita web | url= http://www.victorianweb.org/previctorian/ww/bio.html | apellíu= Everett | nome= Glenn | títulu= William Wordsworth: Biography | publicación= The Victorian Web | fechaaccesu=7 de xineru de 2007}}</ref> y el novelista [[Evelyn Waugh]] pasó los sos últimos años de vida na villa de [[Combe Florey]].<ref>{{cita llibru | apellíos= Waugh | nome= Auberon | enllaceautor= Auberon Waugh | títulu= Will this do? | páxines= 206 | editorial= Century | fecha=avientu de 1991 | isbn= 0712637338}}</ref> La [[música tradicional]], tantu la [[cantar]] como la [[danza]], foi bien importante nes comunidaes agrícoles. Los cantares de Somerset fueron arrexuntaes por [[Cecil Sharp]] ya incorporaes en trabayos tales como ''A Somerset Rhapsody'', del [[compositor]] [[Gustav Holst]]. [[Halsway Manor]], cerca de [[Williton]], ye un centru internacional de música folklórica. La tradición sigue hasta güei con grupos como [[The Wurzels]], especializáu na música ''[[Scrumpy and Western]]''.<ref>{{Cita web |url=https://www.bbc.co.uk/somerset/content/articles/2006/06/19/wurzels_big_summer_party_review_feature.shtml |títulu=Review: The Wurzels' Big Summer Party |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2007 |formatu= |publicación=BBC Somerset }}</ref> === Festivales === [[Ficheru:Glastofriday2003.jpg|thumb|left|200px|[[Festival de Glastonbury]] de [[2003]].]] El ''Glastonbury Festival of Contemporary Performing Arts'', meyor conocíu como [[Festival de Glastonbury]], tien llugar casi tolos años en [[Pilton (Somerset)|Pilton]], nes cercaníes de [[Shepton Mallet]], y atrai a más de 170.000 visitantes de tol planeta, según a artistes reconocíos a nivel mundial.<ref>{{Cita web | publicación= Contact Music | url= http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/extra%20glastonbury%20tickets%20snapped%20up_1028793 | títulu= Extra Glastonbury Tickets Snapped Up | fecha= [[22 d'abril]] de [[2007]] | fechaaccesu= 22 d'ochobre de 2007}}</ref> El ''[[Big Green Gathering]]'', un festival d'enfoque medioambiental, ye lleváu a cabu cada branu nes [[Mendip Hills]], ente [[Charterhouse (Somerset)|Charterhouse]] y [[Compton Martin]].<ref>{{cita publicación | autor= Mark Adler | añu= 2006 | mes= agostu| títulu= It's my party | revista= Mendip Times | volume= 2 | númberu= 3 | páxines= 14–15 | id = | url = http://www.mendiptimes.co.uk/ }}</ref> El ''[[Bath Literature Festival]]'' ye unu de los tantos festivales llocales del condáu, que tamién inclúin el ''[[Frome Festival]]'' y el ''Trowbridge Village Pump Festival'', que, a pesar del so nome, ye realizáu en [[Farleigh Hungerford]]. El circuitu añal del ''[[West Country Carnival]]'', que tien llugar na seronda, engloba a dellos pueblos de Somerset y constitúi una celebración de trescendencia rexonal.<ref>{{cita llibru |apellíu=Evans |nome=Roger |apellíu2=Nichols |nome2=Peter |títulu=Somerset Carnivals: A Celebration of 400 Years |añu= |editorial= |allugamientu= |isbn=1841144835 }}</ref> === Relixón, abadíes y catedrales === [[Ficheru:Glastonburyabbey.jpg|thumb|200px|Ruines de l'[[Abadía de Glastonbury]]. Posiblemente trátese de la [[ilesia (edificiu)|ilesia]] [[cristianismu|cristiana]] non soterraña más antigua del mundu.]] Na [[Materia de Bretaña|lleenda artúrica]], [[Ávalon]] viose acomuñada a [[Glastonbury Tor]] cuando los monxos de l'[[Abadía de Glastonbury]] afirmaron afayar los restos del [[Rei Arturu]] y la so reina.<ref>{{Cita web |url=http://www.britainexpress.com/Myths/Glastonbury_King_Arthur.htm |títulu=King Arthur and Glastonbury |fechaaccesu=23 d'ochobre de 2007 |formatu= |publicación=Britain Express }}</ref> Lo cierto ye que Glastonbury yá yera un importante centru relixosu pal añu [[700]], y según créese ostenta “la ilesia cristiana percima del nivel del suelu más antigua del mundu”<ref name="glastabbey">{{Cita web |url=http://www.glastonburyabbey.com/ |títulu=Welcome to Glastonbury Abbey's Official Website |fechaaccesu=23 d'ochobre de 2007 |formatu= |publicación=Glastonbury Abbey }}</ref> allugada “na tierra mística d'[[Ávalon]]”. Esti camientu basar nel fechu de que la comunidá de monxos foi fundada nel [[63]], añu de la llexendaria visita de [[José d'Arimatea]], quien llevaría hasta ellí'l [[Santu Grial]].<ref name="glastabbey" /> Mientres la [[Edá Media]], el [[Prioratu de Woodspring]] y l'[[Abadía de Muchelney]] constituyeron otros sitios relixosos destacaos. Na actualidá, la [[diócesis de Bath y Wells]] cubri Somerset y una pequeña área de Dorset. L'[[cátedra|asitio episcopal]] del [[obispu de Bath y Wells|obispu de dicha diócesis]] atópase anguaño na [[Catedral de Wells|Catedral de San Andrés]] de la [[estatus de ciudá nel Reinu Xuníu|ciudá]] de [[Wells]], topándose primeramente na [[Abadía de Bath]]. Antes de la [[Reforma n'Inglaterra|Reforma protestante]], foi una diócesis [[Ilesia católica|católica]]. L'abadía del monesteriu [[benedictín]] de San Gregorio, comúnmente conocida como [[Abadía de Downside]], ta alcontrada en [[Stratton-on-the-Fosse]], y l'Abadía [[Orde del Císter|Cisterciense]] [[Abadía de Cleeve|de Cleeve]] allúgase cerca de [[Washford]]. === Museos y propiedaes d'interés cultural === [[Ficheru:Tyntesfield 1.jpg|thumb|left|200px|[[Tyntesfield]], finca [[neogóticu|neogótica]] del [[sieglu XIX]].]] El condáu cunta con numberosos [[muséu|museos]]; los de Bath inclúin el ''[[American Museum in Britain]]'', el ''[[Building of Bath Museum]]'', el ''[[Herschel Museum of Astronomy]]'', el ''[[Jane Austen Centre]]'' y les [[Termes romanes de Bath|termes romanes]]. Otres atraiciones turístiques que reflexen el patrimoniu cultural de Somerset entienden la ''[[Claverton Pumping Station]]'', el ''[[Dunster Working Watermill]]'', el ''[[Fleet Air Arm Museum]]'' ([[RNAS Yeovilton (HMS Heron)|RNAS Yeovilton]], [[Yeovil]]), el [[Castiellu de Nunney]], ''[[The Helicopter Museum (Weston)|The Helicopter Museum]]'' ([[Weston-super-Mare]]), el ''[[King John's Hunting Lodge]]'' ([[Axbridge]]), el ''[[Radstock Museum]]'', el ''[[Somerset County Museum]]'' ([[Taunton]]), el ''[[Somerset Rural Life Museum]]'' ([[Glastonbury]]) y la ''[[Westonzoyland Pumping Station Museum]]''. Somerset tien 11.500 [[Monumentu clasificáu (Reinu Xuníu)|monumentos clasificaos]], 523 ''[[Scheduled Monument|scheduled monuments]]'', 192 [[área de conservación|árees de caltenimientu]],<ref>{{Cita web |url=http://www.somerset.gov.uk/ete/ltp/2006/section_122393346279.html |títulu=Somerset Local Transport Plan 2006-2011 |fechaaccesu=11 de xineru de 2006 |formatu= |publicación=Somerset County Council |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080606012401/http://www.somerset.gov.uk/ete/ltp/2006/section_122393346279.html |fechaarchivu=2008-06-06 }}</ref> 41 [[parque]]s y [[xardinos]] —incluyendo los de [[Barrington Court]], [[Holnicote Ta]], [[Prior Park Landscape Garden]] y [[Tintinhull Garden]]—, 36 sitios del ''[[English Heritage]]'' y 19 propiedaes de la ''[[National Trust for Places of Historic Interest or Natural Beauty|National Trust]]'',<ref name="raxen" /> como [[Clevedon Court]], [[Fyne Court]], [[Montacute House]], [[Tyntesfield]] y [[Stembridge Tower Mill]], el postreru [[molín de vientu]] con [[techu]] de [[paya]] que subsiste n'Inglaterra.<ref name="raxen" /> Otres cases históriques, de propiedá privada o utilizaes pa otros propósitos, entienden [[Halswell House]] y [[Marston Bigot]]. Les [[Torres de Somerset|torres de les ilesies medievales]] conformen un distinguíu apurra a l'arquiteutura del condáu. [[Simon Jenkins]] escribió al respeutu: “Estes estructures, coles sos [[contrafuerte]]s, [[tracería|traceríes]] y corones, constitúin xunto al [[alabastru]] de [[Nottinghamshire]] les contribuciones más fines d'Inglaterra al [[arte medieval]]”.<ref>{{cita llibru |apellíos= Jenkins|nome=Simon|títulu= England's Thousand Best Churches|añu= 2000|editorial= Penguin Books|isbn= 0-14-029795-2}}</ref> === Deporte === L'equipu [[Bath Rugby]] xuega nel [[Recreation Ground (Bath)|Recreation Ground]] de Bath, ente que el [[Somerset County Cricket Club]] facer nel [[County Cricket Ground (Taunton)|County Cricket Ground]] de Taunton. Celébrense [[Hípica|carreres de caballu]] nesi últimu pueblu y en [[Wincanton]]. El condáu tuvo un [[equipu de fútbol]] na [[Football League]] per primer vegada en [[2003]], cuando'l [[Yeovil Town F.C.]], campeón de la [[Football Conference]] esa temporada, foi xubíu a la [[Football League Third Division]].<ref>{{Cita web |url=http://www.fchd.info/YEOVILT.HTM |títulu=Yeovil Town |fechaaccesu=11 de xineru de 2006 |formatu= |publicación=Football Club History Database }}</ref> El club llograra numberoses victories na [[FA Cup]] nos postreros 50 años, y, consagrándose campeón de la [[Football League Two|League Two]] en [[2005]], pasó a la [[Football League One|League One]]. Tuvo a puntu de llograr una nueva ascensión (a la [[Football League Championship|League Championship]]) en [[2007]], pero perdió esa oportunidá ante'l [[Blackpool Football Club|Blackpool F.C.]] nel apocayá reabiertu [[Estadiu Wembley (2007)|Estadiu Wembley]]. === Medios de comunicación === Amás de los [[Periódicos del Reinu Xuníu|periódicos nacionales]], recibe unu rexonal llamáu ''[[Western Daily Press]]''. Cuenta tamién cola publicación de diversos periódicos llocales, tales como'l ''[[The Weston & Somerset Mercury]]'', la ''[[Bath Chronicle]]'', la ''[[Chew Valley Gazette]]'', el ''[[Clevedon Mercury]]'' y el ''[[Mendip Times]]''. Los servicios de [[Radio (mediu de comunicación)|radio]] y [[televisión]] aprovir la emisora [[BBC Somerset]], la [[GWR FM Bristol]], la [[Orchard FM]] Taunton, y la [[Ivel FM]] Yeovil y [[ITV Wales & West]].<ref>{{Cita web |url=http://www.ofcom.org.uk/tv/ifi/tvlicensing/c3/htv/ |títulu=Wales and West ITV |fechaaccesu=11 de xineru de 2006 |formatu= |publicación=Ofcom |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070713103917/http://www.ofcom.org.uk/tv/ifi/tvlicensing/c3/htv/ |fechaarchivu=13 de xunetu de 2007 }}</ref> == Tresporte == [[Ficheru:143621 at Weston Milton.jpg|thumb|200px|Ferrocarril de la ''[[Bristol to Taunton Line]]'', na [[Estación Weston Milton]], cerca de [[Weston-super-Mare]].]] Somerset tien 6.531 km de [[carretera|carreteres]]. Les principales víes de tresporte terrestre, qu'inclúin l'[[autopista M5]] y les rutes [[Ruta A303|A303]], [[Ruta A37|A37]], [[Ruta A38|A38]] y [[Ruta A39|A39]], dexen llegar a grandes árees del condáu, anque munches otres son accesibles namái gracies a estrechos caminos.<ref name="dandsfire" /> Los servicios ferroviarios tán al cargu de la ''[[West of England Main Line]]'' al traviés de Yeovil, la ''[[Bristol to Taunton Line]]'', la ''[[Heart of Wessex Line]]'' —que s'estiende ente [[Brístol]] y [[Weymouth]]—, y la ''[[Reading to Plymouth Line]]''. Vuelos nacionales ya internacionales salen y lleguen al [[Aeropuertu Internacional de Brístol]]. En viaxes vacacionales de llarga distancia dende y escontra [[Devon]] o [[Cornualles]], frecuentemente pásase por Somerset. El tráficu que se moviliza en direición norte-sur traviesa'l condáu per mediu de l'[[autopista M5]].<ref name=charlesworth>Charlesworth, George (1984). ''A History of British Motorways''. London: Thomas Telford Limited. ISBN 0-7277-0159-2.</ref> El que se dirixe al este o vien d'ellí percuerre la so estensión al traviés de la [[ruta A303]]; otra opción posible sería emponer escontra'l norte pola M5 y tomar l'[[autopista M4]] en Bristol o viceversa. [[Ficheru:Canal.at.bathampton.arp.jpg|left|thumb|200px|[[Canal de Kennet y Avon]] en [[Bathampton]], nes cercaníes de [[Bath]].]] === Canales === El ''[[Somerset Coal Canal]]'' foi construyíu a empiezos del [[sieglu XIX]] p'amenorgar los costos de tresporte del [[carbón]].<ref name=hadfield /> Los primeros 16 km, dende un encruz cola [[Canal de Kennet y Avon]], a lo llargo del valle del [[Cam Brook|Cam]], hasta [[Paulton]], taben n'usu pa [[1805]], xunto con dellos [[tranvía|tranvíes]]. Entamóse un segundu tramu de 12 km hasta [[Midford]] que nunca se llevó a la práutica, pero nel so llugar instalóse un tranvía d'igual percorríu. En [[1871]], esti postreru foi mercáu pol ''[[Somerset and Dorset Joint Railway]]'' (S&JR),<ref>{{Cita web | títulu=Rivers and Canals | publicación=Somerset County Council: History of Somerset | url=http://www.somerset.gov.uk/archives/ASH/Rivers.htm | fechaaccesu=29 d'ochobre de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120908072452/http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Rivers.htm | fechaarchivu=8 de setiembre de 2012 }}</ref><ref name=athill>Athill, Robin (1967). ''The Somerset & Dorset Railway''. Newton Abbot: [[David & Charles]]. ISBN 0-7153-4164-2.</ref> el cual operar hasta la [[años 1950|década de 1950]]. Mientres el [[sieglu XIX]], hubo notables meyores nes rutes y el tresporte del condáu por cuenta de la introducción de [[peaxe]]s y la construcción de canales y ferrovías. Les canales del sieglu en cuestión abarquen los de [[Canal de Bridgwater y Taunton|Bridgwater y Taunton]], [[Canal de Westport|Westport]], [[Canal de Glastonbury|Glastonbury]] y [[Canal de Chard|Chard]].<ref name="Dunning" /><ref name=hadfield /> Propúnxose tamién la realización d'una estructura d'esti tipu que comunicara [[Canal de Dorset y Somerset|Dorset y Somerset]], pero namái una pequeña parte d'ella foi executada.<ref name=hadfield /> Diches víes de tresporte acuáticu fueron utilizaes mientres poco tiempu, anque dalgunes fueron restauraes con fines recreativos. === Tresporte ferroviariu === [[Ficheru:Templecombeplate.jpg|thumb|200px|La estación de [[Templecombe]] solía ser el puntu d'unión del [[London and South Western Railway|L&SWR]] y el [[Somerset and Dorset Joint Railway|SW&DR]]. Anguaño, ye parte de la ''[[West of England Main Line]]''.]] Nel sieglu XIX, construyéronse amás ferrovías escontra y dientro del condáu. Antes de la [[Railways Act 1921|reorganización ferroviaria de 1923]], les siguientes empreses taben al cargu de los viaxes en ferrocarril: el ''[[Great Western Railway]]'' (GWR);<ref>{{Cita web| url=http://www.railwaysarchive.co.uk/docSummary.php?docID=65| títulu=Railways Act 1921| autor=HM Government | añu=1921| publicación=The Railways Archive| editorial=(originally published by HMSO)| fechaaccesu=25 de payares de 2006}}</ref><ref name=thomas> [[David St. John Thomas|St. John Thomas, David]] (1960). ''A Rexonal history of the railways of Great Britain: Volume 1 - The West Country''. London: Phoenix House.</ref> una caña del ''[[Midland Railway]]'' (MR) a la [[estación Bath Green Park]] (y otra a Brístol);<ref name=smith>Smith, Martin (1992). ''The Railways of Bristol and Somerset''. Sheperton: Ian Allan Ltd. ISBN 0-7110-2063-9.</ref> el ''[[Somerset and Dorset Joint Railway]]'' (S&DJR),<ref name=awdry-237>[[Christopher Awdry|Awdry, Christopher]] (1990). ''Encyclopaedia of British Railway Companies''. Patrick Stephens Ltd. Page 237.</ref><ref name=casserley>Casserley, H.C. (1968). ''Britain's Joint Lines''. London: Ian Allan. ISBN 0-7110-0024-7.</ref><ref name=thomas /> y el ''[[London and South Western Railway]]'' (L&SWR).<ref name="williams1">Williams, R. A. (1968) ''The London & South Western Railway'', v. 1: The formative years, and v. 2: Growth and consolidation, David and Charles, ISBN 0-7153-4188-X; ISBN 0-7153-5940-1</ref><ref name=thomas /> La quinta compañía, el ''[[Weston, Clevedon and Portishead Railway]]'', remanaba una ferrovía llixera qu'operó mientres un periodu relativamente curtiu. Les que dalguna vegada fueron les llinies principales del GWR siguen n'usu entá na actualidá. Les antigües llinies del S&DJR cerraron dafechu,<ref name=atthill>Atthill, Robin and [[O.S. Nock|Nock, O. S.]] (1967). ''The Somerset & Dorset Railway''. Newton Abbot: [[David & Charles]]. ISBN 0-7153-4164-2.</ref> al igual que la caña del MR a Bath Green Park (y a la [[estación Bristol St Philips]]); per otru llau, el L&SWR sobrevivió como parte de la moderna ''[[West of England Main Line]]''. Nenguna d'estes llinies, en Somerset, ta [[Sistema d'electrificación ferroviaria|electrificada]]. Dos llinies secundaries, los ''[[West Somerset Railway|West]]'' y ''[[East Somerset Railway]]s'', fueron rescataes y privatizaes como ''[[Heritage railway|heritage railways]]''. El ''[[West Somerset Mineral Railway]]'' tresportaba'l [[mineral de fierro]] dende les [[Brendon Hills]] hasta [[Watchet]]. [[Ficheru:Somerset north portbury dock.jpg|thumb|left|200px|Fotografía del ''[[Royal Portbury Dock]]''.]] === Tresporte marítimu === Hasta la [[años 1960|década de 1960]], los muelles de [[Weston-super-Mare]], [[Clevedon]], [[Portishead (Somerset)|Portishead]] y [[Minehead]] yeren frecuentaos por [[barcu de vapor|buques de vapor]] de la compañía ''[[P and A Campbell]]'', qu'ufiertaben servicios regulares a [[Barry (Gales)|Barry]] y [[Cardiff]] (dambes llocalidaes en [[Gales]]), según tamién a [[Ilfracombe]] y a la [[isla de Lundy]]. El muelle de [[Burnham-on-Sea]] yera usáu pa los [[bien económicu|bienes económicos]], lo cual constituyó una de les razones por que el ''[[Somerset and Dorset Joint Railway]]'' apurriera una conexón ente la [[Canal de Brístol]] y [[Canal de la Mancha|el de la Mancha]]. Nos [[años 1970]], edificóse'l ''[[Royal Portbury Dock]]'' (“Atracaderu Real de [[Portbury]]”) pa dotar al [[Puertu de Brístol]] de capacidá adicional. == Educación == {| class="wikitable floatright" style="margin-left: 1em; width: 30em; font-size: 90%;" !colspan="2"|'''Porcentaxe d'alumnos qu'en [[2006]] llograron siquier 5 calificaciones ente A* y C, incluyendo inglés y matemática, nel [[Certificáu Xeneral d'Educación Secundaria|GCSE]]'''<ref name=ref_duplicada_1>{{Cita web |url=http://www.intelligencewest.org.uk/census/data/LDF_AMR%2019.11.07.xls |títulu=LDF Contextual Info |fechaaccesu=14 d'avientu de 2007 |formatu=Excel |publicación=Intelligence West |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150504021626/http://www.intelligencewest.org.uk/census/data/LDF_AMR%2019.11.07.xls |fechaarchivu=4 de mayu de 2015 }}</ref> (Permediu d'Inglaterra: 45,8%) |- |[[Bath and North East Somerset]] ([[autoridá unitaria]]) ||align=right |52,0% |- |[[West Somerset]] ||align=right |51,0% |- |[[Taunton Deane]] ||align=right |49,5% |- |[[Mendip]] ||align=right |47,7% |- |[[North Somerset]] ([[autoridá unitaria]]) ||align=right |47,4% |- |[[South Somerset]] ||align=right |42,3% |- |[[Sedgemoor]] ||align=right |41,4% |} Trés [[autoridá d'educación local|autoridaes d'educación local]] encargar de la [[educación pública]]: [[Bath and North East Somerset]], [[North Somerset]] y el Conseyu del Condado. Nenguna de les escueles estatales escueye a los sos estudiantes según los sos llogros o aptitúes académiques. En delles zones, asisten a les [[escuela primaria|escueles primaries]], [[Escuela d'infantes|d'infantes]] y [[Escuela junior|junior]] alumnos d'ente 4 y 11 años, y dempués son tresferíos a [[escuela secundaria|escueles secundaries]]. Ente qu'en [[West Somerset]] esiste un sistema de trés niveles qu'inclúi [[educación primaria]], [[Educación secundaria|secundaria]] y [[Educación cimera|superior]], la mayor parte del condáu remanar con un sistema de dos niveles.<ref>{{Cita web |url=http://www.burrows.co.uk/somerset/13Llea.htm |títulu=Learning in Somerset |fechaaccesu=26 d'ochobre de 2007 |formatu= |publicación=Celebrating Somerset |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090211114359/http://www.burrows.co.uk/somerset/13Llea.htm |fechaarchivu=11 de febreru de 2009 }}</ref> Somerset tien 30 escueles secundaries estatales y 17 [[escuela independiente|independientes]];<ref name="somschools">{{Cita web |url=http://www.somerset.gov.uk/somerset/learning/ |títulu=Education and Learning |fechaaccesu=18 d'avientu de 2007 |formatu= |publicación=Somerset County Council |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090829151649/http://www.somerset.gov.uk/somerset/learning |fechaarchivu=29 d'agostu de 2009 }}</ref> Bath and North East Somerset, 13 estatales y 5 independientes;<ref>{{Cita web |url=http://www.bathnes.gov.uk/BathNES/educationandlearning/Schoolsandcolleges/schoolcontactdetails/ |títulu=Primary, Secondary and Specialist Schools |fechaaccesu=18 d'avientu de 2007 |formatu= |publicación=Bath and North East Somerset Council |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071211102920/http://www.bathnes.gov.uk/BathNES/educationandlearning/Schoolsandcolleges/schoolcontactdetails/ |fechaarchivu=11 d'avientu de 2007 }}</ref> y North Somerset, 10 estatales y 2 independientes, escluyendo los colexos de ''[[sixth form]]''.<ref>{{Cita web |url=http://www.n-somerset.gov.uk/Education/Schools/Schools/ |títulu=Schools |fechaaccesu=18 d'avientu de 2007 |formatu= |publicación=North Somerset Council |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071102143625/http://www.n-somerset.gov.uk/Education/Schools/Schools/ |fechaarchivu=2 de payares de 2007 }}</ref> [[Ficheru:Taunton School - geograph.org.uk - 79881.jpg|thumb|left|''[[Taunton School]]'']] Determinaes escueles secundaries tienen l'estatus d'[[escuela especialista]]. Dalgunes cunten con centros de ''sixth form'', ente qu'otres tresfieren los sos estudiantes d'esi nivel a colexos especiales. Ciertes instituciones ostenten una llarga trayeutoria, como ''[[The Blue School (Wells)|The Blue School]]'' ([[Wells]]), el ''[[Richard Huish College]]'' ([[Taunton]]) y la ''[[Oldfield School]]'' ([[Bath]]).<ref>{{Cita web |url=http://creativesteps.org.uk/Colleges/RichardHuishCollege |títulu=Richard Huish College |fechaaccesu=18 d'avientu de 2007 |formatu= |publicación=Creative Steps |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080402044858/http://creativesteps.org.uk/Colleges/RichardHuishCollege |fechaarchivu=2 d'abril de 2008 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.oldfield.bathnes.sch.uk/ |títulu=Welcome |fechaaccesu=18 d'avientu de 2007 |formatu= |publicación=Oldfield School }}</ref> Otres camudaron los sos nomes al traviés de los años: por casu, la ''[[Beechen Cliff School]]'', que fuera fundada en [[1905]] como la ''City of Bath Boys' School'', pa ser rebautizada en [[1972]], cuando la [[grammar school|escuela de gramática]] fundir con una [[Secondary modern school|escuela secundaria moderna]] local. Munches otres fueron establecíes y construyíes dende la [[Segunda Guerra Mundial]]. En [[2006]], 5.900 alumnos rindieron el [[Certificáu Xeneral d'Educación Secundaria|GCSE]] y el 44,5% d'ellos llogró siquier 5 calificaciones ente A* y C, incluyendo inglés y matemática, comparáu al 45,8% nel permediu d'Inglaterra.<ref name=ref_duplicada_1 /> ''[[Sexey's School]]'' ye un [[internáu]] estatal allugáu en [[Bruton]] al qu'alleguen tamién estudiantes de la zona que nun pasen la nueche nel colexu.<ref name="sexeyshistory">{{Cita web | autor= Sexey's School | títulu= Sexey's School - A Brief History | url= http://www.sexeys.somerset.sch.uk/index.php?main=history | fechaaccesu= 1 de xunetu de 2007 | urlarchivu= https://web.archive.org/web/20070707163511/http://www.sexeys.somerset.sch.uk/index.php?main=history | fechaarchivu= 7 de xunetu de 2007 }}</ref> L'autoridá d'educación llocal de Somerset tien al so cargu coles mesmes [[escuela especial|escueles especiales]], como'l ''[[Farleigh College]]'', asitiáu cerca de [[Mells (Somerset)|Mells]], al cual asisten mozos d'ente 10 y 17 años con [[necesidaes educatives especiales]];<ref>{{Cita web |url=http://www.farleighcollege.co.uk/ |títulu=Farleigh College |fechaaccesu=18 d'avientu de 2007 |formatu= |publicación=Farleigh College |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071009103431/http://www1.farleighcollege.co.uk/ |fechaarchivu=9 d'ochobre de 2007 }}</ref> les escueles convencionales tamién ufierten servicios educativos a estos alumnos. Esiste una gran cantidá d'[[educación pública|escueles públiques]] y [[escuela independiente|independientes]]. Munches d'estes son pa estudiantes d'ente 11 y 18 años, como'l ''[[King's College (Taunton)|King's College]]'' (Taunton) y la ''[[Taunton School]]''. La ''[[King's School (Bruton)|King's School]]'' ([[Bruton]]) foi fundada en [[1519]] y recibió l'estatus de fundación real alredor de trenta años más tarde, mientres el reináu d'[[Eduardu VI d'Inglaterra|Eduardu VI]]. ''[[Millfield]]'' ([[Street (Somerset)|Street]]) ye la escuela independiente ya internáu [[educación mista|mistu]] más grande del condáu, con 1.260 alumnos, de los cualos 910 son pupilos.<ref>{{Cita web |url=http://www.nexo-sa.com/asp/news/newspage.asp?id=531 |títulu=PS Series wins place at Millfield school |fechaaccesu=26 d'ochobre de 2007 |formatu= |publicación=Nexu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071102112150/http://www.nexo-sa.com/asp/news/newspage.asp?id=531 |fechaarchivu=2 de payares de 2007 }}</ref> Hai tamién [[Escuela preparatoria (Reinu Xuníu)|escueles preparatorias]] pa neños de menor edá, como ''[[All Hallows Preparatory School]]'' ([[Cranmore (Somerset)|East Cranmore]]) y ''[[Hazlegrove Preparatory School]]'' (cerca de [[Sparkford]]). Otres instituciones eduquen a mozos dende los 3 o 4 años hasta los 18, como la '' [[King Edward's School (Bath)|King Edward's School]]'' (Bath), el '' [[Queen's College (Taunton)|Queen's College]]'' (Taunton) y la ''[[Wells Cathedral School]]'', una de les cinco escueles de música establecíes nel [[Reinu Xuníu]] pa mozos n'edá escolar.<ref>{{Cita web |url=http://www.wells-cathedral-school.com/ |títulu=Wells Cathedral School |fechaaccesu=18 d'avientu de 2007 |formatu= |publicación=Wells Cathedral School |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071211232816/http://www.wells-cathedral-school.com/ |fechaarchivu=2007-12-11 }}</ref> Dalgunes tienen afiliaciones relixoses, como la ''[[Monkton Combe School]]'' ([[Monkton Combe]]); el ''[[Prior Park College]]'' (Bath); la ''[[Sidcot School]]'' ([[Winscombe]]), que ta acomuñada a la [[Sociedá Relixosa de los Amigos]];<ref>{{Cita web |url=http://www.sidcot.org.uk/about/index.html |títulu=About Sidcot |fechaaccesu=18 d'avientu de 2007 |formatu= |publicación=Sidcot School |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071203034526/http://www.sidcot.org.uk/about/index.html |fechaarchivu=2007-12-03 }}</ref> la ''[[Downside School]]'', una escuela estatal [[catolicismu|católica]] en [[Stratton-on-the-Fosse]], asitiada xunto a l'Abadía [[Benedictín|Benedictina]] de [[Abadía de Downside|Downside]],<ref>{{Cita web |url=http://www.downside.co.uk/senior/welcome.html |títulu=About Downside School |fechaaccesu=18 d'avientu de 2007 |formatu= |publicación=Downside School |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070529095212/http://www.downside.co.uk/senior/welcome.html |fechaarchivu=29 de mayu de 2007 }}</ref> y la ''[[Kingswood School]]'', fundada en [[1748]] por [[John Wesley]] en [[Kingswood (South Gloucestershire)|Kingswood]], cerca de Brístol, orixinalmente pa la educación de los fíos de los ministros itinerantes (cleru) de la [[Metodismu|Ilesia Metodista]], y treslladada a Bath en [[1851]].<ref>{{Cita web |url=http://www.kingswood.bath.sch.uk/heartofkingswood/ethos/ |títulu=A Christian Ethos |fechaaccesu=18 d'avientu de 2007 |formatu= |publicación=Kingswood School |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071214183957/http://www.kingswood.bath.sch.uk/heartofkingswood/ethos/ |fechaarchivu=14 d'avientu de 2007 }}</ref> === Educación cimera y universitaria === [[Ficheru:University of Bath.jpg|thumb|200px|[[Campus]] de la [[Universidá de Bath]], en [[Claverton (Somerset)|Claverton]].]] Esiste una amplia gama de cursos d'[[educación cimera]] que s'estudien en Somerset n'escueles, universidaes y otros llugares. Diches universidaes inclúin el ''[[Bridgwater College]]'', el ''[[Frome Community College]]'' ([[Frome (Somerset)|Frome]]), el ''[[Richard Huish College]]'', el ''[[Somerset College of Arts and Technology]]'' (Taunton), el ''[[Strode College]]'' ([[Street (Somerset)|Street]]) y el ''[[Yeovil College]]''.<ref>{{Cita web |url=http://www.somersetcolleges.ac.uk/ |títulu=Somerset Colleges |fechaaccesu=18 d'avientu de 2007 |formatu= |publicación=Somerset Colleges |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071214080834/http://www.somersetcolleges.ac.uk/ |fechaarchivu=2007-12-14 }}</ref> Les [[Universidá de Bath|universidaes de Bath]] y [[Universidá de Bath Spa|Bath Spa]] son establecimientos d'educación p'adultos allugaos nel estremu nordés del condáu ceremonial. La Universidá de Bath llogró la so ''[[Royal Charter]]'' en [[1966]], anque los sos oríxenes remontar a la ''Bristol Trade School'', fundada en [[1856]], y la ''Bath School of Pharmacy'', fundada en [[1907]].<ref name=ref_duplicada_3>{{Cita web | url=http://www.bath.ac.uk/internal/staff/intro/history.html | autor=University of Bath | títulu=History of the University | fechaaccesu=2 de xineru de 2008 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071112054105/http://www.bath.ac.uk/internal/staff/intro/history.html | fechaarchivu=12 de payares de 2007 }}</ref> Tien un [[campus]] en [[Claverton (Somerset)|Claverton]], nes contornes de Bath, y cuenta con 12.000 estudiantes.<ref name=ref_duplicada_3 /> La Universidá de Bath Spa, asitiada en [[Newton Saint Apondere]], consiguió la so estatus d'universidá en [[2005]], y los sos oríxenes venceyar a la ''Bath Academy of Art'' —fundada en [[1898]]—, el ''Bath Teacher Training College'' y el ''Bath College of Higher Education''.<ref>{{Cita web | url=http://www.bathspa.ac.uk/about/campuses/ | autor=Bath Spa University | títulu=Our History | fechaaccesu=2 de xineru de 2008 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080209185253/http://www.bathspa.ac.uk/about/campuses/ | fechaarchivu=2008-02-09 }}</ref> Tien dellos campus y 5.500 estudiantes. == Referencies == {{llistaref|3}} == Enllaces esternos == {{Commonscat}} * (n'inglés) [http://www.visitsomerset.co.uk Official Somerset Tourism Web Site] * (n'inglés) [http://www.somerset.gov.uk/ Somerset County Council] * (n'inglés) [https://www.bbc.co.uk/somerset/ BBC Somerset] * (n'inglés) [http://www.thewestonmercury.co.uk/ Weston & Somerset Mercury] * (n'inglés) [https://web.archive.org/web/20071016214605/http://somerset3d.co.uk/ 3d photos of Somerset's towns and villages (Anaglyphs)] * (n'inglés) [http://www.genuki.org.uk/big/eng/SOM/ Somerset] en GENUKI * (n'inglés) [http://www.flickr.com/groups/somerset flickr: Images of Somerset] * (n'inglés) [http://www.cotch.net/somerset Photographs of Somerset] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227003831/http://www.cotch.net/Somerset |date=2008-02-27 }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Condaos d'Inglaterra]] 6a7kw9ew6yg1qo33xhkykhvwmtbdno4 0 131219 4503208 4470742 2026-07-08T06:28:34Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503208 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Susan Magdalane Boyle''' {{nym}} ye una [[cantante]] que se dio a conocer el 11 d'abril de 2009, cuando apaeció como concursante na tercer temporada del programa de televisión británicu Britain's Got Talent.<ref>[http://www.halloran.com/Susan_Boyle_Astrology_Horoscope.htm Susan Boyle's Astrology Horoscope]</ref><ref>Boyle "just turned 48". "Suddenly Susan!", [//es.wikipedia.org/wiki/People_(magazine) ''People''], 4 de mayu de 2009, p. 52.</ref><ref name="ABC">[http://abcnews.go.com/Entertainment/story?id=7332570&páxina=1 «The Woman Who Shut Up Simon Cowell»]. ''ABC News''. 14 d'abril de 2009. Consultáu'l 19 d'abril de 2009.{{cita noticia|url=http://abcnews.go.com/Entertainment/story?id=7332570&páxina=1 |títulu=The Woman Who Shut Up Simon Cowell|obra=ABC News|fecha=14 d'abril de 2009 |fechaaccesu=19 d'abril de 2009}}</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/edinburgh_and_east/7999727.stm «Talent show singer is online hit»]. ''BBC News''. 15 d'abril de 2009. Consultáu'l 15 d'abril de 2009.{{cita noticia|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/edinburgh_and_east/7999727.stm |títulu=Talent show singer is online hit|obra=BBC News|fecha=15 d'abril de 2009 |fechaaccesu=15 d'abril de 2009}}</ref> Boyle saltó casi darréu a la fama mundial cuando cantó "I Dreamed a Dream" del musical Los miserables.<ref name="washington1">Jordan, Mary (14 d'abril de 2009). [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/04/15/AR2009041502577_2.html «The Scot Heard Round the World»]. ''[//es.wikipedia.org/wiki/The_Washington_Post The Washington Post]''. p.&nbsp;A-8. Consultáu'l 16 d'abril de 2009.{{cita noticia|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/04/15/AR2009041502577_2.html |títulu=The Scot Heard Round the World|obra=[[The Washington Post]] |nome=Mary |apellíu=Jordan |páxina=A-8|fecha=14 d'abril de 2009 |fechaaccesu=16 d'abril de 2009}}</ref> Primero qu'ella cantara, el públicu y los xueces paecíen espresar escepticismu sobre la so apariencia y edá. Sicasí, la so voz foi tan destacada que recibió de momentu la ovación de l'audiencia, atrayendo para sí los votos de los xueces Simon Cowell y Amanda Holden, y el mayor sigo que di a naide" de Piers Morgan.<ref>[http://www.redlasso.com/ClipPlayer.aspx?id=7ea5b582-4361-49a9-9eb9-ea2c1e8193c5 «Fox news, Simon Cowell interview»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421061233/http://www.redlasso.com/ClipPlayer.aspx?id=7ea5b582-4361-49a9-9eb9-ea2c1e8193c5 |date=2009-04-21 }}. 16 d'abril de 2009. Consultáu'l 16 d'abril de 2009.{{cita noticia |url=http://www.redlasso.com/ClipPlayer.aspx?id=7ea5b582-4361-49a9-9eb9-ea2c1e8193c5 |títulu=Fox news, Simon Cowell interview |fecha=16 d'abril de 2009 |fechaaccesu=16 d'abril de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090421061233/http://www.redlasso.com/ClipPlayer.aspx?id=7ea5b582-4361-49a9-9eb9-ea2c1e8193c5 |archivedate=2009-04-21 }}</ref> En menos de mediu añu vendió casi 10 millones de copies del so primer álbum en tol mundu, convirtiéndose nel discu más vendíu de 2009 y de los más vendíos en 2010. En xineru y febreru de 2010 diéron-y un discu d'oru por vender 30.000 copies del so álbum en Méxicu y España respeutivamente. Amás llanzó esi mesmu añu'l so discu ''The Gift'' teniendo'l mesmu ésitu que l'anterior. En 2011 estrenó'l so tercer álbum ''Someone to Watch Over'' Me. Vendió más de 16 millones de discos nos sos 3 álbumes. == Discografía == == Premios y nomamientos == {| {{tablaguapa}} style="margin-bottom: 10px;" ! Añu ! Premiu ! Categoría ! Resultancia |- |2009 | Premios Virgin Media | Meyor Artista Femenina<ref>[http://www.virginmedia.com/music/awards2009/best-solo-female/pictures.php?ssid=7 Best solo female 2009]</ref> | bgcolor="#CFC" | Ganadora |- | rowspan="3" |2010 |Premios Juno |Meyor Álbum Internacional - ''I Dreamed a Dream''<ref>[http://www.reuters.com/article/2010/03/03/us-canada-idUSTRE6225GY20100303 Susan Boyle nominated for Juno Awards]</ref> | bgcolor="#CFC" | Ganadora |- |Premios People's Choice |Meyor Artista Nuevu<ref>[https://web.archive.org/web/20110719063100/http://www.susanboylemusic.com/es/news/item/susan_nominada_a_peoples_choice_award/ Susan nomada a People's Choice Awards]</ref> | bgcolor="#CFC" | Ganadora |- |Premios Oi! |Xeneral Inglés - Revelación del Añu<ref>[http://www.premiosoye.com.mx/index.php?option=com_content&task=view&id=21&Itemid=39 Premios OYE! - Nominados]</ref> | bgcolor="#CFC" | Ganadora |- | rowspan="3" |2011 | Premios Grammy | Meyor Álbum Vocal Pop – ''I Dreamed a Dream''<ref>{{cita web |url=http://www.grammy.com/NOMINEES |títulu=Nominees And Winners|editorial=GRAMMY.com |fechaaccesu=23 de mayu de 2011}}</ref> | style="background-color:#FDD" | Nomada |- | rowspan="2" |Premios Billboard |Top Billboard 200 Album - ''The Gift''<ref name="terra">{{Cita web |url=http://www.terra.com.co/laxmasmusica/articulo/html/lax1063-premios-billboard-2011.htm |títulu=Premios Billboard 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110919143838/http://www.terra.com.co/laxmasmusica/articulo/html/lax1063-premios-billboard-2011.htm |fechaarchivu=2011-09-19 }}</ref> | bgcolor="#CFC" | Ganadora |- |Top Billboard 200 Artist | bgcolor="#CFC" | Ganadora |- | rowspan="1" | 2012 | rowspan="1" |World Music Awards | Meyor Artista Femenina<ref>{{cita web |url=http://www.worldmusicawards.com/#!worlds-best-female-artist/c23th |urlarchivu=https://archive.today/20121216155126/http://www.worldmusicawards.com/%23!worlds-best-female-artist/c23th#!worlds-best-female-artist/c23th |fechaarchivu=16 d'avientu de 2012 |títulu=World Music Awards - World's Best Female Artist|idioma=inglés|editorial=[[WMA]] |fechaaccesu=16 d'avientu de 2012}}</ref> | bgcolor="#CFC" |Ganadora |} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1961||Boyle, Susan} [[Categoría:Fenómenos d'Internet]] [[Categoría:Músicos y músiques d'Escocia]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía NF]] 95hp26wn10c3o08hs7kn9aw1t2bo58a 0 132138 4503091 4496871 2026-07-07T15:47:20Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503091 wikitext text/x-wiki {{videoxuegu}} {{nihongo|'''''Shadow of the Colossus'''''|ワンダと巨像|Wanda to Kyozō|llit. «Wander y el colosu»}} ye un [[videoxuegu d'aición-aventura]] desenvueltu y publicáu por [[Sony Computer Entertainment]] (SCEI) para [[PlayStation 2]]. El xuegu foi publicáu n'[[América del Norte]] y [[Xapón]] n'ochobre de 2005, y darréu n'[[Europa]] en febreru de 2006.<ref name="release info">{{cita web|editor= Plantía de IGN|añu= 2006|títulu= IGN: Shadow of the Colossus|url= http://ps2.ign.com/objects/490/490849.html|obra= [http://ign.com/ IGN]|fechaaccesu= 29 de xunetu de 2006|urlarchivu= https://archive.today/20121208125723/http://www.ign.com/games/shadow-of-the-colossus/ps2-490849|fechaarchivu= 2012-12-08}}</ref> Foi creáu pol Estudiu Internacional de Producción 1 de SCEI, el mesmu grupu de desenvolvimientu responsable del ésitu de cultu<ref name="cult-eurogamer">{{cita web |autor= Reed, Kristan|títulu= The Bluffer's Guide To PS2 Cult Classics|url = http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=56384|editorial= [http://eurogamer.net/ Eurogamer.net]|fechaaccesu = 12 d'abril de 2007}}</ref> ''[[Ico]]''.<ref name="psau">{{cita web |autor= Plantía de PlayStation.com Australia|títulu= NICO: the game that never was|url= http://au.playstation.com/news/sotc_nico.jhtml|obra= [http://au.playstation.com/ PlayStation.com Australia]|fechaaccesu= 30 de xunetu de 2006|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20060829145228/http://www.au.playstation.com/news/sotc_nico.jhtml|fechaarchivu= 29 d'agostu de 2006}}</ref> El xuegu trata d'un mozu conocíu namái como ''Wander'' (del [[idioma inglés|inglés]] ''wanderer'', ('vagamundu'), que tien de viaxar a caballu al traviés d'un vastu territoriu y ganar a 16 xigantes, conocíos colectivamente como «Colossi» («colosos» n'[[idioma español|español]]) pa devolver la vida a una nueva llamada ''Monu''. El xuegu ye inusual ente los videoxuegos d'aición-aventura pol fechu de que nun hai pueblos o cuartones pa esplorar, nun hai personaxes colos qu'interactuar y nun hai otros enemigos a los qu'enfrentase amás de los colosos.<ref name="colossalcreation">{{cita web |autor= McNamara, Andy & Berghammer, Billy|añu= 2006|títulu= Colossal Creation: The Kenji Kaido and Fumito Ueda Interview|url= http://www.gameinformer.com/News/Story/200602/N06.0216.1853.30213.htm|obra= [http://www.gameinformer.com/ Game Informer]|fechaaccesu= 9 de xunetu de 2006|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20060903065641/http://www.gameinformer.com/News/Story/200602/N06.0216.1853.30213.htm|fechaarchivu= 3 de setiembre de 2006}}</ref><ref name="behindtheshadow">{{cita web |autor= Kohler, Chris|añu= 2006|títulu= Behind the Shadow: Fumito Ueda|url= http://www.wired.com/news/technology/0,70286-0.html|obra= [http://www.wired.com/ Wired News]|fechaaccesu= 9 de xunetu de 2006|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20060629071507/http://www.wired.com/news/technology/0,70286-0.html|fechaarchivu= 29 de xunu de 2006}}</ref> ''Shadow of the Colossus'' foi descritu como un xuegu de [[ruempecabeces]], yá que hai qu'afayar y esplotar la debilidá de cada colosu antes de poder ganalo.<ref name="gamespotreview">{{cita web |autor= Shoemaker, Brad|añu= 2005|títulu= Shadow of the Colossus for PlayStation 2 Review|url= http://www.gamespot.com/ps2/adventure/wandaandthecolossus/review.html|obra= [http://www.gamespot.com/ GameSpot]|fechaaccesu= 17 de xunetu de 2006|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20060825073536/http://www.gamespot.com/ps2/adventure/wandaandthecolossus/review.html|fechaarchivu= 25 d'agostu de 2006}}</ref><ref name="eurogamer">{{cita web |autor= Reed, Kristan|añu= 2005|títulu= Review – Shadow of the Colossus|url = http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=61436|obra= [http://www.eurogamer.net/ Euru Gamer]|fechaaccesu= 21 de xunetu de 2006}}</ref> Na conferencia de Sony del E3 de 2017 foi anunciáu un remake esclusivu pa PlayStation 4 del xuegu con gráficos anovaos y meyores nel rendimento desenvueltu por [[Bluepoint Games]], responsables d'otros remakes calidable como God of War collection pa PlayStation 3 o'l más recién Uncharted: The Nathan Drake Collection.<ref>{{cita web |url=http://www.vandal.net/juegos/ps4/shadow-of-the-colossus/49147|títulu=Shadow of the Colossus TOA la información - PS4 - Vandal|fechaaccesu=16 de xunu de 2017|sitiuweb=Vandal|idioma=es-ES}}</ref> Esti anunciu vieno acompañáu d'una fecha de salida prevista pal 2018. == Mecánica del xuegu Básicu === El progresu al traviés de ''Shadow of the Colossus'' ye cíclicu; empezar nun puntu central nun territoriu estensu, onde'l xugador busca a un colosu, gána-y y torna de momentu al puntu central pa repitir el procesu.<ref name="gamespotreview" /> P'atopar a cada colosu, el xugador tien d'alzar la [[espada]] de Wander nun llugar allumáu pa reflexar rayos de lluz. Estos rayos van xunise cuando la espada apunte al llugar del próximu alcuentru.<ref name="ignpreview2">{{cita web | autor=Dunham, Jeremy | añu=2005 | títulu=Pre-E3 2005: Shadow of the Colossus | url=http://ps2.ign.com/articles/608/608001p1.html | obra=[http://ign.com/ IGN] | fechaaccesu=16 d'agostu de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160111041810/http://www.ign.com/articles/2005/05/02/pre-e3-2005-shadow-of-the-colossus | fechaarchivu=2016-01-11 }}</ref> La travesía escontra cada colosu ye básicamente un viaxe ensin munches torgues, con ocasionales esviaciones. La mayoría de los colosos atopar en llugares apartaos, como cantiles o dientro de ruines antigües, y progresivamente tienden a atopase más alloñaos del área central. Una vegada qu'un colosu ye alcontráu, el xugador tien d'afayar les sos debilidaes pa poder ganalo. Cada colosu habita una llocalización única, y munchos d'ellos nun pueden ser ganaos ensin faer usu de la redolada de la batalla.<ref name="ignpreview3">{{cita web | autor=Sulic, Ivan | añu=2005 | títulu=A Colossus Falls | url=http://ps2.ign.com/articles/641/641470p1.html | obra=[http://ign.com/ IGN] | fechaaccesu=16 d'agostu de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110525052247/http://ps2.ign.com/articles/641/641470p1.html | fechaarchivu=2011-05-25 }}</ref> Cada colosu tien, siquier, un puntu débil, indicáu por un sellu lluminosu.<ref name="giantleap">{{cita web | autor=Kohler, Chris | añu=2005 | títulu=Colossus Is Giant Leap for Games | url=http://www.wired.com/news/games/0,2101,69334,00.html | obra=[http://www.wired.com/ Wired News] | fechaaccesu=17 de xunetu de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060618123156/http://www.wired.com/news/games/0,2101,69334,00.html | fechaarchivu=18 de xunu de 2006 }}</ref> Si l'área atópase allumada pol sol, el xugador va poder usar la so espada p'allumar temporalmente esos sellos, indicaos pola concentración de lluz.<ref name="ignpreview2" /><ref name="ignpreview4">{{cita web | autor=Dunham, Jeremy | añu=2005 | títulu=E3 2005: Shadow of the Colossus Update | url=http://ps2.ign.com/articles/616/616095p1.html | obra=[http://ign.com/ IGN] | fechaaccesu=16 d'agostu de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110525052255/http://ps2.ign.com/articles/616/616095p1.html | fechaarchivu=2011-05-25 }}</ref> Amás, cada colosu tien árees cubiertes con pelo, de les qu'unu tendrá de colgar y esguilar ente que l'enemigu va tratar de quitar lo d'enriba.<ref name="gamespotreview" /> Tien d'esguilase con rapidez, una y bones el protagonista tien una cantidá llindada de resistencia, indicada per un círculu rosado que s'atopa percima de la llinia de vida, que va empezar a menguar mientres unu calténgase garráu de la criatura. Wander y los colosos tienen barres de vida pa indicar la so [[Salú (videoxuegos)|salú]]. La del colosu va menguar sópito cuando los sos puntos débiles sían atacaos cola espada, ente que Wander puede resultar mancáu polos ataques del colosu o al cayer de grandes altores. A lo llargo del xuegu, Wander namái ta forníu con una espada y un arcu, magar puede llograr armes extra completando la manera «Ataque cronometráu». Anque los colosos son los únicos enemigos, hai fauna na redolada. Sicasí, solo una especie tien efeutu nel xuegu: comer la cola de ciertu de tipu de llagartu aumenta la resistencia de Wander. De la mesma, el xugador tamién puede atopar fruta p'aumentar la salú máxima del protagonista. === Agru y la redolada === La yegua de Wander, Agru, xuega un papel bien importante a lo llargo del xuegu una y bones ser un simple mediu de tresporte nun ye la so única utilidá; amás de tresportar a Wander, Agru ye vital pa poder ganar a dellos colosos.<ref name="ignpreview">{{cita web | autor=Gantayat, Anoop | añu=2005 | títulu=Wanda and the Colossus | url=http://ps2.ign.com/articles/546/546753p1.html | obra=[http://ign.com/ IGN] | fechaaccesu=16 d'agostu de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160309191224/http://www.ign.com/articles/2004/09/10/wanda-and-colossus | fechaarchivu=2016-03-09 }}</ref> Sicasí, hai dellos llugares a los que nun puede llegar. Dacuando, los colosos habiten árees más allá de zones con muncha agua o torgues que tienen de ser esguilaos, y por esa razón, Agru nun puede dir más allá nin ayudar na siguiente batalla.<ref name="ignpreview2" /> A midida que el xuegu progresa tien d'utilizase más y más la redolada a favor del xugador. Les primeres dos batalles tienen llugar en sables simples y amplies, ensin munches torgues, col únicu oxetivu d'afayar cómo esguilar y atacar los puntos débiles de los colosos.<ref name="ignpreview2" /><ref name="ignpreview3" /> Sicasí, pa les siguientes batalles tien d'usase dalgún aspeutu de la zona de combate.<ref name="eurogamer" /><ref name="ignreview">{{cita web | autor=Roper, Chris | añu=2005 | títulu=Shadow of the Colossus Review | url=http://ps2.ign.com/articles/658/658991p2.html | obra=[http://ign.com/ IGN] | fechaaccesu=21 de xunetu de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060825050356/http://ps2.ign.com/articles/658/658991p2.html | fechaarchivu=2006-08-25 }}</ref> == Trama y escenariu == Mientres ''Shadow of the Colossus'', el xugador recibe poca información sobre'l pasáu de los personaxes y la so rellación.<ref name="gamespotreview" /> El xuegu allugar nun escenariu de [[Xéneru fantásticu|fantasía]]<ref name="gamespyreview">{{cita web | autor=McGarvey, Sterling | añu=2005 | títulu=Shadow of the Colossus Review | url=http://ps2.gamespy.com/playstation-2/ico-ii/658966p1.html | obra=[http://gamespy.com/ GameSpy] | fechaaccesu=17 d'agostu de 2006}}</ref><ref name="fantasysetting">{{cita web | autor=Daultrey, Stephen | añu=2004 | títulu=An epic called Wanda: Sony's "awesome" PS2 works uncovered | url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=109139 | obra=[http://www.computerandvideogames.com/ computerandvideogames]|fechaaccesu=17 d'agostu de 2006 }}</ref> nel que la mayoría de los sos eventos asoceden dientro d'una vasta y afarada tierra, conocida como la Tierra Prohibida, dixebrada del mundu esterior por una [[cadena montascosa]] al norte y mares al este, oeste y sur. La presencia de ruines y otres estructures antigües indiquen que foi, en dalgún momentu, un asentamientu.<ref name="ignreview" /><ref name="ruins">{{cita web | autor=Scott, Alan Marriott | añu=2005 | títulu=Shadow of the Colossus Preview | url=http://www.g4tv.com/xplay/features/52381/Shadow_of_the_Colossus_Preview.html | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060104183914/http://www.g4tv.com/xplay/features/52381/Shadow_of_the_Colossus_Preview.html | fechaarchivu=4 de xineru de 2006 | obra=[http://www.g4tv.com/ G4] | fechaaccesu=16 d'agostu de 2006 }}</ref><ref name="newyorkmagazine">{{cita web | autor=Hayes, Jonahthan | añu=2005 | títulu=Larger than Life – New York Magazine Video Game Review | url=http://newyorkmetro.com/nymetro/arts/games/reviews/15173/ | obra=[https://web.archive.org/web/http://newyorkmetro.com/ New York Arts & Events] | fechaaccesu=28 de xunetu de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://newyorkmetro.com/nymetro/arts/games/reviews/15173/|fechaarchivu=28 de payares de 2015}}</ref><ref name="ruins2">{{cita web | autor=Andrews, Stuar | añu=2006 | títulu=Shadow of the Colossus | url=http://www.trustedreviews.com/article.aspx?page=5814&head=0 | obra=[http://www.trustedreviews.com/index.aspx TrustedReviews] | fechaaccesu=17 d'agostu de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070324085310/http://www.trustedreviews.com/gaming/review/2006/02/22/Shadow-of-the-Colossus/p2 | fechaarchivu=24 de marzu de 2007 }}</ref> La rexón solo ye accesible per mediu d'un pequeñu resquiebru nos montes del norte, a la que-y sigue un xigantescu [[ponte]] de piedra. Esta ponte estender a lo llargo de la metá septentrional del territoriu y termina nun templu xigantescu llamáu «Santuariu d'adoración», que s'atopa nel centru de la [[península]]. Sicasí, y como'l so nome señaláu enantes indicar, ta prohibíu entrar a estes tierres,<ref name="dorminandshrine">{{cita videoxuegu| títulu = Shadow of the Colossus | desarrollador = Sony Computer Entertainment |publicador=Sony Computer Entertainment |fecha=18 d'ochobre de 2005 |platforma=PlayStation 2 |idioma=inglés|cita='''Emon (narrando):''' That place... began from the resonance of intersecting points... They are memories replaced by ens and naught and etched into stone. Blood, young sprouts, sky—and the one with the ability to control beings created from light... In that world, it is said that if one should wish it one can bring back the souls of the dead... ...But to trespass upon that land is strictly forbidden... }}</ref> caracterizaes por diverses traces xeográfiques, tales como [[llagu|llagos]] y [[desiertu|desiertos]], amás d'estructures feches pol home.<ref name="gamespotreview" /><ref name="ignreview" /> === Personaxes === El [[protagonista]] ye conocíu como {{nihongo|Wander|ワンダ|Wanda|del inglés ''wanderer'', «daquién qu'analaya»; voz de [[Kenji Nojima]]}}, un mozu que'l so oxetivu ye [[resurrección|alicar]] a una rapaza llamada {{nihongo|Monu|モノ|4=voz de [[Hitomi Nabatame]]}}. Lo poco que se sabe de Monu ye que foi víctima de dalguna especie de [[sacrificiu humanu|sacrificiu]] porque se creía que tenía un destín malditu.<ref>{{cita videoxuegu|títulu=Shadow of the Colossus|desarrollador=Sony Computer Entertainment|publicador=Sony Computer Entertainment|fecha=18 d'ochobre de 2005|platforma=PlayStation 2|idioma=inglés|cita='''Wander:''' She was sacrificed for she has a cursed fate. Please, I need you to bring back her soul...}}</ref> Ayudando a Wander n'el so busca atopa'l so fiel yegua {{nihongo|Agru|アグロ|Aguro}}, la so única aliada pa ganar a los colosos.<ref name="official site">{{cita web |url=http://www.shadowofthecolossus.com/|títulu=Shadow of the Colossus English (UK)|autor=Sony Computer Entertainment staff|añu=2006|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060803071503/http://shadowofthecolossus.com/|fechaarchivu=3 d'agostu de 2006|obra=[https://web.archive.org/web/http://www.shadowofthecolossus.com/ Shadow of the Colossus official site]|fechaaccesu=29 de xunetu de 2006}}</ref> Wander tamién recibe ayuda d'una entidá llamada {{nihongo|Dormin|ドルミン|Dorumin|voz de Kazuhiro Nakata y Kyoko Hikami}}. La hestoria xira en redol a esos personaxes, pero amás inclúi pocos personaxes de sofitu, ente los cualos atópase Lord {{nihongo|Emon|エモン|4=voz de Naoki Bandō}}. Dormin ye una entidá misteriosa y incorpórea conformada por dellos seres que moren nel santuariu, y que se refier a sigo mesmu en plural, falando con dos voces al empar (una masculina y una femenina). La so forma física foi dixebrada en dieciséis componentes munchos años antes del empiezu del xuegu, y cada componente foi selláu dientro de cada colosu por razones desconocíes.<ref name="dorminsealed">{{cita videoxuegu|títulu=Shadow of the Colossus |desarrollador=Sony Computer Entertainment |publicador=Sony Computer Entertainment |fecha=18 d'ochobre de 2005 |platforma=PlayStation 2 |idioma=inglés|cita='''Dormin:''' Thou severed Our body into sixteen segments for an eternity in order to seal away Our power... }}</ref> Dientro de les lleendes nel mundu del xuegu, dizse que Dormin tien el poder d'alicar a los muertos,<ref name="dorminandshrine" /><ref name="official site" /> y por esa razón el protagonista aventúrase dientro de la tierra prohibida, buscando la so ayuda p'alicar a Monu. Dormin ufierta alicar en cuenta de que Wander destruya a los dieciséis colosos.<ref name="dorminrequest">{{cita videoxuegu|títulu=Shadow of the Colossus |desarrollador=Sony Computer Entertainment |publicador=Sony Computer Entertainment |fecha=18 d'ochobre de 2005 |platforma=PlayStation 2 |idioma=inglés|cita='''Wander:''' Please, I need you to bring back her soul... / '''Dormin:''' That maiden's soul? Souls that are once lost cannot be reclaimed... Is that not the law of mortals? With that sword, however... it may not be impossible. / '''Wander:''' Really?! / '''Dormin:''' That is of course, if thou manage to accomplish what We askest. / '''Wander:''' What do I have to do? / '''Dormin:''' Behold the idols that stand along the wall... Thou art to destroy all of them. But those idols cannot be destroyed by the mere hands of a mortal... / '''Wander:''' Then what am I to do? / '''Dormin:''' In this land there exist colossi that are the incarnations of those idols. If thou defeat those colossi—the idols shall fall. }}</ref> Lord Emon ye un [[xamán]] que narra una visión na introducción del xuegu, esplicando vagamente l'orixe de la tierra a la cual Wander llegó y faciendo énfasis en que ta prohibíu entrar a esi llugar.<ref name="dorminandshrine" /> Retratar como una persona con estenses conocencies en rellación al encierre de Dormin, y cola habilidá d'usar [[maxa]] bien poderosa. Tien un pequeñu grupu de soldaos al so cargu, y escuerre a Wander pa prevenir l'usu del conxuru prohibíu», el ritual rellacionáu cola destrucción de los dieciséis colosos y la resurrección de Dormin.<ref>{{cita videoxuegu|títulu=Shadow of the Colossus |desarrollador=Sony Computer Entertainment |publicador=Sony Computer Entertainment |fecha=18 d'ochobre de 2005 |platforma=PlayStation 2 |idioma=inglés|cita='''Emon:''' Have you any escurre what you've done?! Not only did you steal the sword and trespass upon this cursed land, you used the forbidden spell as well... }}</ref> Los colosos son criatures acorazaes y xeneralmente enormes, con formes que bazcuyen dende dellos humanoides a animales. Los sos cuerpos son amiestos de roca, tierra, piel y dellos elementos arquiteutónicos (de cutiu en ruines). Al entrar al so territoriu, dellos colosos ignoren al xugador, ente qu'otros atacar a la primer oportunidá.<ref name="gamespotreview" /><ref name="pressstart">{{cita web | autor=Schilling, Chris | añu=2006 | títulu=Shadow of the Colossus | url=http://www.pressstartonline.co.uk/index.php?option=com_content&task=view&id=125&Itemid=43 | obra=[https://web.archive.org/web/http://www.pressstartonline.co.uk/ Press Start Online] | fechaaccesu=8 d'agostu de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.pressstartonline.co.uk/|fechaarchivu=28 de payares de 2015}}</ref> Habiten llugares específicos dientro de la tierra prohibida, y nun s'aventuren fora del so territoriu. Una vegada derrotaos, permanecen onde cayeron como un montículo de tierra y roca que s'asemeya vagamente al colosu orixinal.<ref name="crumble">{{cita web | autor=Gillett, Nick | añu=2006 | títulu=Preview Guitar Hero Shadow Of The Colossus | url=http://www.guardian.co.uk/theguide/games/story/0,,1705970,00.html | obra=[http://www.guardian.co.uk/ Guardian Unlimited] | fechaaccesu=8 d'agostu de 2006 }}</ref><ref name="crumble2">{{cita web | autor=IGN site staff | añu=2005 | títulu=Shadow of the Colossus Cheats, Code and Cheat Codes | url=http://cheats.ign.com/ob2/068/490/490849.html | obra=[http://ign.com/ IGN] | fechaaccesu=8 d'agostu de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110427021929/http://cheats.ign.com/ob2/068/490/490849.html | fechaarchivu=2011-04-27 }}</ref> === Llista de colosos === # Valus, Minotaurus Colossus (Colosu Minotauru) # Quadratus, Taurus Magnus (Gran Toru) # Gaius, Terrestris Veritas (Verdá de la Tierra) # Phaedra, Equus Bellator Apex (Caballo Guerrero d'Élite) # Avion, Avis Praeda (Ave de Presa) # Barba, Belua Maximus (Bestia Máxima) # Hydrus, Draco Marinus (Dragón Marín) # Kuromori, Parietinae Umbra (Solombra de la Paré) # Basaren, Nimbus Recanto (ecu de la Nube) # Dirge, Harena Tigris (Tigre de Sable) # Celosia, Ignis Excubitor (Guardián del Fueu) # Pelagia, Pergamanus Pistrix (Gran Bisarma de Mar) # Phalanx, Aeris Velivolus (Navegante del Aire) # Cenobia, Clades Candor (Luxuriosu de la Destrucción) # Argus, Praesidium Vigilo (Centinela Vixilante) # Malus, Grandis Supernus (Grande Cimeru) === "Hestoria" === La hestoria de ''Shadow of the Colossus'' empieza cuando Wander entra na tierra prohibida, acaballando al traviés de la llarga ponte de la entrada nel so fiel caballu, Agru. Conducíu al xigantescu Santuariu de l'Adoración nel centru de la rexón, lleva consigo un cuerpu envueltu nun mantu, que dexa nun altar nel santuariu. En quitando'l mantu, revélase'l cuerpu d'una doncella llamada Monu. Un momentu dempués, delles solombres con formes humanoides apaecen y prepárense p'atacar a Wander, pero él les derrota fácilmente con un movimientu d'una antigua espada máxica que tien. Momentos dempués de venceles, la voz de la entidá incorpórea conocida como Dormin oyer dende lo alto del templu, espresando la so sorpresa de ver que'l recién llegáu tien dicha espada. Wander esíxelu que devuelva l'alma de Monu al so cuerpu, lo cual, según rellata Dormin, ye posible, pero solu si destrúyense los ídolos alliniaos na sala del templu. Dormin tamién indica qu'esa xera namái puede ser cumplida utilizando l'antigua espada pa matar a los dieciséis colosos alcontraos neses tierres. Cada unu d'ellos contién una parte de la esencia de Dormin, anque esto nun se revela sinón nel final del xuegu.<ref name="dorminsealed" /><ref name="dorminrequest" /> A pesar de ser alvertíu de que podría llegar a pagar un gran preciu por alicar a Monu,<ref>{{cita videoxuegu|títulu=Shadow of the Colossus |desarrollador=Sony Computer Entertainment |publicador=Sony Computer Entertainment |fecha=18 d'ochobre de 2005 |platforma=playstaIon2 |idioma=inglés|cita='''Dormin:''' But heed this, the price you pay may be heavy indeed. / '''Wander:''' It doesn't matter. }}</ref> el mozu decide buscar a los colosos y destruyilos. Cola muerte de cada colosu, la so apariencia física deteriórase, la so piel vuélvese más pálida y el so pelo más escuro, ente que l'aspeutu de Monu ameyora, ya inclusive puede oyese la so voz momentáneamente dempués de cada victoria a partir de ciertu puntu del xuegu. Depués de la muerte del docenu colosu, revelar al xugador que Wander ta siendo escorríu por un grupu de guerreros empobinaos por un xamán llamáu Lord Emon. Apremiáu por Dormin, el protagonista nun tarda en ganar al decimosestu y últimu colosu. Sicasí, nel camín al so últimu alcuentru traviesa una ponte allugada sobre un cañón qu'empieza a derrumbar a mediu camín. Cuando Agru salta sobre l'últimu cachu de la ponte, la porción de tierra na cual aterriza empieza a dixebrase, faciendo que pierda la so estabilidá. Sintiendo'l peligru inminente, Agru solmenar escontra alantre, llanzando al so amu escontra tierra firme y sacrificándose al cayer a un ríu varios metros embaxo. El grupu de Lord Emon llega al Santuariu de l'Adoración nel momentu que l'últimu ídolu derrúmbase, y Wander apaez pocu tiempu dempués, los sos güeyos y piel totalmente macios, y con dos pequeños cuernos que sobresalen de la so cabeza. Declarando que Wander foi teníu, Lord Emon ordena a los sos guerreros asesinalo.<ref>{{cita videoxuegu|títulu=Shadow of the Colossus |desarrollador=Sony Computer Entertainment |publicador=Sony Computer Entertainment |fecha=18 d'ochobre de 2005 |platforma=PlayStation 2 |idioma=inglés|cita='''Emon:''' Eradicate the source of the evil. Look... He's possessed by the dead. Hurry up and do it! It is better to put him out of his misery than to exist, cursed as he is. }}</ref> Mientres llucha por llegar onde s'atopa Monu, un guerreru dispára-y na pierna con una [[ballesta]], lo que causa l'apaición de les solombres, y pocu dempués otru traviésa-y el corazón cola so espada. Mientres el so cuerpu vese envueltu en solombres, expele sangre negro hasta cayer al suelu; una muerte idéntica a la sufrida polos colosos. De secute, Dormin tien el cuerpu de Wander, tresformándolo nun xigantescu ser aveséu, al empar que les solombres fundir con él. Dormin esplica que'l so propiu cuerpu foi dixebráu pa sellar el so poder,<ref name="dorminsealed" /> asina que renació al traviés del de Wander.<ref>{{cita videoxuegu|títulu=Shadow of the Colossus |desarrollador=Sony Computer Entertainment |publicador=Sony Computer Entertainment |fecha=18 d'ochobre de 2005 |platforma=PlayStation 2 |idioma=inglés|cita='''Dormin:''' We have borrowed the body of this warrior... }}</ref> Dempués d'una pequeña batalla ente Dormin y los soldaos, unu algama a recoyer la espada y se la entrega a Lord Emon, que refundiar a un pequeñu estanque a la entrada de la sala del templu, creando un torbolín de lluz que consume rápido'l cuerpu de Dormin. Wander fai un últimu intentu por algamar a Monu, pero adulces ye atraíu escontra l'estanque, onde ye consumíu. Mentanto, Emon y los sos homes escapen de la tierra prohibida al empar que la ponte va colapsándose progresivamente detrás d'ellos por dalguna fuercia desconocida. En llegando a la entrada de la tierra prohibida, la ponte termina de derrumbar, y Emon esclama la so esperanza de que si Wander pudo sobrevivir a la destrucción de Dormin, dalgún día sía capaz d'entender los sos errores.<ref>{{cita videoxuegu|títulu=Shadow of the Colossus |desarrollador=Sony Computer Entertainment |publicador=Sony Computer Entertainment |fecha=18 d'ochobre de 2005 |platforma=PlayStation 2 |idioma=inglés|cita='''Emon:''' Poor ungodly soul... Now, no man shall ever trespass upon this place again. Should you be alive... If it's even possible to continue to exist in these sealed lands...one day, perhaps you will make atonement for what you've done.}}</ref> Nel templu, Monu despierta, alicada por Dormin según el pactu fechu con Wander, y Agru apaez acoxando, con una pata trasera rota. Amodo, adelantrar escontra l'estanque onde fueron absorbíos tanto Dormin como'l protagonista, siguíu de cerca por Monu. Nél, agora vacíu, dambos atopen a un ñácaru con [[cuernos]] pequeños na so cabeza. Ella llevar consigo, siguiendo a Agru a los niveles cimeros del santuariu, llegando a un xardín nel templu, tres lo que'l xuegu termina. === Conexones con ''Ico'' === ''Shadow of the Colossus'' ye consideráu tanto como un socesor espiritual<ref name="pressrelease">{{cita web | añu=2005 | títulu=The Long-Awaited Spiritual Successor to ICO Arrives Mid-February in Europe | editor=GameSpot site staff | url=http://www.gamespot.com/ps2/adventure/wandaandthecolossus/news.html?sid=6141938 | obra=[http://www.gamespot.com/ GameSpot] | fechaaccesu=1 de xunetu de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060908053007/http://www.gamespot.com/ps2/adventure/wandaandthecolossus/news.html?sid=6141938 | fechaarchivu=8 de setiembre de 2006 }}</ref> y como una [[precuela]] de ''[[Ico]]''.<ref name="colossalcreation" /> Dellos meses mientres y dempués de la publicación del xuegu, el direutor y principal diseñador, [[Fumito Ueda]], caltuvo que'l estatus del xuegu como una protosecuela yera a cencielles la so visión personal del xuegu y non necesariamente la so naturaleza [[Canon (ficción)|canónica]], una y bones él quería que los xugadores decidieren les conexones específiques por sigo mesmos. Sicasí, mientres una entrevista en marzu de 2006, Ueda reveló qu'esistía una conexón ente los dos xuegos: el mundu ye'l mesmu en dambos, con ''Shadow of the Colossus'' allugáu un indetermináu tiempu primero que ''Ico'', y el cual remata cola nacencia del primer neñu con cuernos.<ref name="behindtheshadow" /> Amás, les figures avesees qu'apaecen nel Santuariu de l'Adoración tán coneutaes coles solombres que'l xugador enfrenta en ''Ico''.<ref name="official site" /> Dambos xuegos tamién utilicen el mesmu [[llingua artística|llinguaxe ficticiu]].<ref name="languages">{{cita web | autor=The Gaming Intelligence Agency site staff | añu=2001 | títulu=Interview with Fumito Ueda | url=http://terror.snm.zhdk.ch/mirrors/thegia/sites/www.thegia.com/features/f010831.html | obra=[http://www.thegia.com/ The Gaming Intelligence Agency] | fechaaccesu=2 d'agostu de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071008185936/http://terror.snm.zhdk.ch/mirrors/thegia/sites/www.thegia.com/features/f010831.html | fechaarchivu=8 d'ochobre de 2007 }}</ref><ref name="languages2">{{cita web | autor=Bettenhausen, Shane | añu=2005 | títulu=Afterthoughts: Shadow of the Colossus | url=http://www.1up.com/do/feature?cId=3145476 | obra=[http://www.1up.com/ 1UP.com] | fechaaccesu=2 d'agostu de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060211233249/http://1up.com/do/feature?cId=3145476 | fechaarchivu=2006-02-11 }}</ref> == Desenvolvimientu == [[Ficheru:Kaido Kenji And Fumito Ueda.jpg|thumb|300px|[[Kenji Kaido]] (esquierda), productor, y [[Fumito Ueda]], diseñador principal en Art Futura 2005.]] Con un equipu de trenta y cinco persones, ''Shadow of the Colossus'' empezó a ser desenvueltu nel añu 2002 como un proyeutu sol nome «Nico» ([[acrónimu]] de ''Next Ico'', 'siguiente Ico'),<ref name="dengeki">{{cita web|editor= Dengeki PlayStation staff|añu= 2005|títulu= Interview Wander to Kyozō|url= http://dol.dengeki.com/soft/recommend/wander/|obra= [http://dol.dengeki.com/index.html Dengeki Online.com]|fechaaccesu= 12 de marzu de 2008|idioma= xaponés|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20111003005418/http://dol.dengeki.com/soft/recommend/wander/|fechaarchivu= 2011-10-03}}</ref> col enfotu de ser una secuela direuta de ''Ico''.<ref name="psau" /><ref name="makingcolossalgames">{{cita web |autor= Kosak, Dave "Fargo"|añu= 2006|títulu= Making Colossal Games|url = http://ps2.gamespy.com/playstation-2/ico-ii/688379p2.html|obra= [http://ps2.gamespy.com/ GameSpy]|fechaaccesu= 18 de xunetu de 2006}}</ref> Nel cume DIZ de 2003, amosóse una prematura [[Demo (videoxuegu)|demostración]] téunica del proyeutu, na cual amosábase a un grupu de rapazos con cuernos amazcaraos montaos a caballu mientres atacaben y ganaben a un colosu.<ref name="psau" /><ref name="makingcolossalgames" /> Sicasí, Fumito Ueda espresó que, nesi momentu, yera a cencielles más senciellu reutilizar el diseñu del protagonista de ''Ico'', y qu'en realidá nun deseyaba explícitamente una secuela d'él.<ref name="psnz">{{cita web|editor= PlayStation.com New Zealand site staff|títulu= A Colossus Speaks|url= http://www.nz.playstation.com/news/shadow_of_the_colossus_qna.jhtml;jsessionid=PKA23GLV1NC5XS3YIXZCFE4LXBC5GIV0|obra= [http://www.nz.playstation.com/ PlayStation.com New Zealand]|fechaaccesu= 30 de xunetu de 2006|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090321071041/http://www.nz.playstation.com/news/shadow_of_the_colossus_qna.jhtml;jsessionid=PKA23GLV1NC5XS3YIXZCFE4LXBC5GIV0|fechaarchivu= 2009-03-21}}</ref> Los pidíos por adelantao de la versión xaponesa de ''Shadow of the Colossus'' incluyeron un [[DVD]] extra col video de la demo primixenia, una meyora describiendo la trama de ''Nico'' y una introducción que l'equipu de desenvolvimientu quixo usar nel xuegu. Ueda y el productor Kenji Kaido caltuvieron un eleváu nivel calidable dientro del so equipu mientres la producción. Ueda, perfeccionista declaráu, sintió que namái unu o dos d'ente los 500 artistes que solicitaron trabayar en ''Shadow of the Colossus'' algamaron el so criteriu y delles vegaes pidió cambeos nel diseñu hasta que reflexara la so idea.<ref name="makingcolossalgames" /> Pela so parte, Kaido retó a los programadores a que desenvolvieren una física realista en rellación al movimientu de los colosos y los efeutos consecuentes qu'esti movimientu tuviera en Wander, tantu en términos d'escontra ónde fora movíu y de cómo podría utilizar estos movimientos al so favor. Por casu, si un colosu solmenábase, Kaido quería que la posición de Wander camudara de forma realista en consecuencia a esi sacudión. Adicionalmente, si un miembru d'un colosu atopar en posición horizontal, Kaido quería que'l xugador fuera capaz de correr al traviés d'esi miembru como si fuera una superficie plana. Él referíase a estos dos conceutos como «dinámiques y reacciones del xugador»<ref>Nel inglés orixinal: «player dynamics and reactions.»</ref> y «deformación de choque orgánicu».<ref>Nel inglés orixinal: «organic collision deformation.»</ref><ref name="makingcolossalgames" /> Les físiques realistes resultantes riquieron que los colosos más rápidos tendríen de ser de la mesma pequeños.<ref name="psnz" /> Ueda deseyaba que'l xuegu tuviera una presentación única<ref name="colossalcreation" /> y que camudara la forma en cómo'l xugador y el desarrollador percibíen la idea del tipu de ''[[Xefe (videoxuegos)|xefes]]'' que tendríen d'apaecer nos videoxuegos. P'algamar, asegurar de que los únicos enemigos nel xuegu fueren los colosos, de que namái se pudiera aportar a ellos ún per ún y de que tuvieren distintos comportamientos.<ref name="psnz" /><ref name="1up">{{cita web|autor= Mielke, James|añu= 2005|títulu= Shadow Talk: Interview with Fumito Ueda and Kenji Kaido|url= http://www.1up.com/do/feature?cId=3144673|obra= [http://www.1up.com/ 1UP.com]|fechaaccesu= 23 de xunetu de 2006|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20070927212426/http://www.1up.com/do/feature?cId=3144673|fechaarchivu= 2007-09-27}}</ref> Anque llindar la presencia d'enemigos a solamente xefes foi lo que s'entamó parcialmente pa estremalo d'otros, Ueda tamién espresó que foi p'asegurase de que los programadores centrar nos colosos por que la so calidá fora máxima.<ref name="behindtheshadow" /> Acordies col so enfoque escontra los colosos —y la so propia preferencia por controles simples—, entamó que s'utilizara un botón del [[Controlador de juego|control]] dedicáu n'esclusiva p'apuntar a los colosos nes batalles.<ref name="1up" /> Daqué que-y esmolecía a Ueda yera la tema de compañerismu ente'l xugador y un compañeru controláu pol ordenador.<ref name="1up" /> En ''Ico'', esta tema taba presente al traviés del protagonista y el personaxe Yorda, cola cual el xugador tenía de trabayar n'equipu y protexer al empar al avanzar al traviés del xuegu.<ref name="1up2">{{cita web|autor= Mielke, James & Rybicki, Joe|añu= 2005|títulu= A Giant In The Making|url= http://www.1up.com/do/feature?pager.offset=2&cId=3143702|obra= [http://www.1up.com/ 1UP.com]|fechaaccesu= 30 de xunetu de 2006|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110522145003/http://www.1up.com/do/feature?pager.offset=2&cId=3143702|fechaarchivu= 2011-05-22}}</ref> En semeyanza, otru elementu clave en ''Shadow of the Colossus'' ye la rellación ente Wander y Agru.<ref name="ignpreview" /> Al entamalo por que fora una representación realista d'una [[Equus ferus caballus|yegua]], Agru non siempres respondía a les órdenes. Como Ueda mentó: «Una yegua real non siempres obedez. Nun ye como un automóvil o una motocicleta, non siempres se va a dar la vuelta cuando digas “¡xira!”».<ref>Nel inglés orixinal: «A real horse... doesn't always obey. It's not like a car or a motorcycle, it won't always turn when you say 'turn!'.»</ref> Sicasí, almitió que l'equipu tuvo que buscar un balance al respective de la so obediencia respondiendo órdenes, y asina nun llegar a sacrificar la xugabilidá en pos del realismu.<ref name="1up" /> Tolos elementos del xuegu —incluyendo soníu, xugabilidá y efeutos visuales— utilizar p'algamar una atmósfera que diera la sensación d'un héroe solitariu», lo cual foi consideráu importante por Ueda nel desenvolvimientu del xuegu. El llumesobremanera, foi utilizada pa establecer un marcu escuro y tarrecible pa la tierra prohibida, ente que la espada del protagonista apurría una manera de navegación que fora «direuta y solo expresable visualmente».<ref>Nel inglés orixinal: «direct and only expressible visually.»</ref><ref name="1up2" /> Al igual que ''Ico'', ''Shadow of the Colossus'' tien un estilu distintivu nel usu del llume. El [[motor de xuegu]] usa elementos como insaturados (la diferencia d'un color al respective del so propiu rellumu), ''[[motion blur]]s'' y ''[[high dynamic range]]s'', con un altu énfasis nel florecimientu de la lluz (efeutu por aciu el cual prodúcense fexes de lluz alredor d'oxetos bien brillosos).<ref name="eurogamer" /><ref name="makingofsotc">{{cita web|autor= Nishikawa|añu= 2005|títulu= Shadow of the Colossus PS2 Preview|url= http://www.watch.impress.co.jp/game/docs/20051207/3dwa.htm|obra= [http://www.watch.impress.co.jp/ Impress Watch]|fechaaccesu= 2 d'agostu de 2006|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20060820162258/http://www.watch.impress.co.jp/game/docs/20051207/3dwa.htm|fechaarchivu= 20 d'agostu de 2006}} Traducción disponible en[http://www.dyingduck.com/sotc/making_of_sotc.html The Making of "Shadow of the Colossus"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151013041644/http://www.dyingduck.com/sotc/making_of_sotc.html |date=2015-10-13 }}</ref><ref name=ref_duplicada_1>{{cita web|autor= Plantía de IGN|añu= 2005|títulu= Shadow of the Colossus PS2 Preview|url= http://www.1up.com/do/previewPage?cId=3142480&did=1|editorial= [http://www.1up.com/ 1UP.com]|fechaaccesu= 2 d'agostu de 2006|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20060509210444/http://www.1up.com/do/previewPage?cId=3142480&did=1|fechaarchivu= 2006-05-09}}</ref> == Audiu == {{AP|Shadow of the Colossus: Roar of the Earth}} Anque'l xuegu tien una estensa [[Banda Sonora Orixinal|banda sonora]] [[orquesta]]da, la música solo puede ser oyida mientres les cortes d'escena y los alcuentros contra los colosos. Mientres unu ta nel santuariu o travesando'l territoriu nun hai soníos, salvo los xeneraos pol protagonista, el so caballu y la redolada.<ref name="shadowreview">{{cita web |autor= Ramsey|añu= 2006|títulu= Review of Shadow of the Colossus|url= http://www.gamechew.com/review.php?id=2|obra= [http://www.gamechew.com/ GameChew]|fechaaccesu= 29 de xunetu de 2006|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20060621142435/http://www.gamechew.com/review.php?id=2|fechaarchivu= 21 de xunu de 2006}}</ref> La naturaleza abierta del mundu del xuegu y la falta de vida, aunida al so llindáu usu de la música, ayuda a establecer una atmósfera de soledá,<ref name="1up2" /><ref name="instantreview">{{cita web |autor= Rogers, Tim|añu= 2005|títulu= Review of Shadow of the Colossus|url= http://www.insertcredit.com/reviews/wanda/|editorial= [http://www.insertcredit.com/ insert credit]|fechaaccesu= 29 de xunetu de 2006|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20060719000400/http://www.insertcredit.com/reviews/wanda/|fechaarchivu= 19 de xunetu de 2006}}</ref> similar a la de ''Ico''.<ref name="ignreview" /> ''[[Shadow of the Colossus: Roar of the Earth|Roar of the Earth]]'' ye'l nome de la banda sonora, publicada en Xapón el 7 d'avientu de 2005. Anguaño nun hai planes de publicar l'álbum n'otros países. La música del xuegu foi compuesta por [[Kô Ôtani]] («Kow Otani» nos creitos del xuegu), que los sos trabayos previos inclúin la banda sonora del simulador de vuelu pa PlayStation 2 ''[[Sky Odyssey]]'' y el xuegu d'[[aición en primer persona]] ''[[Philosoma]]''. Tamién trabayó en delles de les películes de [[Gamera]] mientres la década de 1990, según en distintes ''[[anime]]s''. ''Roar of the Earth'' ganó'l premiu de Banda sonora del añu» na revista d'[[Estaos Xuníos]] ''[[Electronic Gaming Monthly]]''.<ref name="egmsoty">{{cita web|fecha= Payares de 2005|url= http://www.findarticles.com/p/articles/mi_zdegm/is_200511/ai_n15614448/pg_2|títulu= Shadow of the Colossus Electronic Gaming Monthly|obra= [http://www.findarticles.com/ Find Articles]|fechaaccesu= 30 de xunetu de 2006|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080920021349/http://findarticles.com/p/articles/mi_zdegm/is_200511/ai_n15614448/pg_2|fechaarchivu= 2008-09-20}}</ref> == Versión PAL == La versión pa los territorios con codificación [[PAL]] del xuegu foi publicada en febreru de 2006. Similar a la publicación en formatu PAL de ''Ico'', el xuegu venía nun paquete de cartón con delles pieces de material gráfico del xuegu, amás de contener cuatro tarxetes ilustraes.<ref name="extrasandico">{{cita web |editor = Wales, Matt|añu= 2006|títulu= PAL Colossus gets exclusive content|url = http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=133500|obra= [http://www.computerandvideogames.com/ computerandvideogames]|fechaaccesu= 17 de xunetu de 2006}}</ref><ref name="artcards">{{cita web |editor= Li, Felix M.C. a.k.a. "Maskrider"|añu= 2006|títulu= Zone of the Gamers: Wanda to Kyozou/Shadow of the Colossus Scans/Photos|url= http://z-o-g.org/gallery2/ico/watc/|editorial= [http://z-o-g.org/ Zone Of the Gamers]|fechaaccesu= 17 de xunetu de 2006|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20060505161902/http://z-o-g.org/gallery2/ico/watc/|fechaarchivu= 5 de mayu de 2006}}</ref> El xuegu tamién venía col documental «Cómo se fixo», un tráiler de ''Ico'' y una galería d'[[arte conceptual]] accesible dende'l menú principal del xuegu.<ref name="extrasandico" /> Sony Computer Entertainment tamién volvió publicar ''Ico'' en territorios PAL xunto cola publicación de ''Shadow of the Colossus'', p'asina promocionalo cola fama del primeru y pa dexar qu'aquel xugadores que nun mercaren ''Ico'' mientres la so publicación orixinal pudieren completar la coleición.<ref name="extrasandico" /><ref name="icorerelease">{{cita web |editor = Wales, Matt|añu= 2006|títulu= Fumito Ueda|url = http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=132780|obra= [http://www.computerandvideogames.com/ computerandvideogames]|fechaaccesu= 17 de xunetu de 2006}}</ref> Xeneróse un pocu de tracamundiu nes rexones PAL en rellación al nome oficial del protagonista, debíu principalmente al usu nel manual del nome «Wanda», ente qu'en manual norteamericanu y nel xuegu mesmu usa'l de «Wander». Ello ye que la versión xaponesa solletra'l nome «Wander» como ワンダ (''Wanda''), que ye la treslliteración común del nome inglés «Wanda», de lo que derivó l'error nel manual. == Receición == La receición comercial de ''Shadow of the Colossus'' foi positiva, con unes 140 000 copies vendíes mientres la primer selmana de publicación en Xapón, algamando'l númberu unu nes tables. Casi'l 80% del primer cargamentu xaponés foi vendíu en tan solu dos díes.<ref name="sales">{{cita web |autor= Fahey, Rob|añu= 2006|títulu= Shadow of the Colossus goes in at number one|url= http://www.gamesindustry.biz/content_page.php?aid=12757|obra= [http://www.gamesindustry.biz/ Games Industry]|fechaaccesu= 21 de xunetu de 2006|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20070325151557/http://www.gamesindustry.biz/content_page.php?aid=12757|fechaarchivu= 25 de marzu de 2007}}</ref> Estes estadístiques compárense favorablemente con ''Ico'', que foi bien recibíu polos críticos, pero falló a la de vender un númberu significativu de copies.<ref name="sales2">{{cita web |autor= kellercl|añu= 2006|títulu= PS2 Shadow of the Colossus|url= http://sony.controllerfreaks.com/review.asp?RevID=375|obra= [http://controllerfreaks.com/ ControllerFreaks]|fechaaccesu= 24 de xunetu de 2006|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20070928121147/http://sony.controllerfreaks.com/review.asp?RevID=375|fechaarchivu= 28 de setiembre de 2007}}</ref> El xuegu terminó na llista de los grandes ésitos de Sony el [[8 d'agostu]] de [[2006]].<ref name="greatesthits">{{cita web |autor= Surette, Tim|añu= 2006|títulu= Five added to PS2 Greatest Hits|url= http://www.gamespot.com/ps2/adventure/wandaandthecolossus/news.html?sid=6155274|obra= [http://www.gamespot.com/ GameSpot]|fechaaccesu= 4 d'agostu de 2006|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20070930172534/http://www.gamespot.com/ps2/adventure/wandaandthecolossus/news.html?sid=6155274|fechaarchivu= 30 de setiembre de 2007}}</ref><ref name="greatesthits2">{{cita web |editor= Plantía de Sony Computer Entertainment|añu= 2006|títulu= PlayStation 2 – Greatest Hits|url= http://www.us.playstation.com/PS2/GreatestHits|obra= [http://www.us.playstation.com/ PlayStation.com]|fechaaccesu= 4 d'agostu de 2006|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20060824233031/http://www.us.playstation.com/PS2/GreatestHits|fechaarchivu= 24 d'agostu de 2006}}</ref> A diferencia de ''Ico'', ''Shadow of the Colossus'' recibió más reconocencia, en parte por cuenta de que Sony punxo tol so pesu detrás d'una campaña publicitaria masiva.<ref name="kikizo">{{cita web |autor= Plantía de Kikizo|añu= 2006|títulu= Colossus Slays EA, Drags Ico Along|url = http://games.kikizo.com/news/200602/118.asp|obra= [http://www.kikizo.com/ Kikizo]|fechaaccesu= 26 de xunetu de 2006}}</ref> Espublizar en revistes de videoxuegos, na [[Anunciu de televisión|televisión]] y n'[[Marketing n'Internet|Internet]], incluyendo una campaña de [[marketing viral|''marketing'' viral]] llanzada en ochobre de 2005. El sitiu xubía enllaces a delles páxines que declaraben que s'afayara los restos de cinco xigantes similares a dellos colosos en delles partes del mundu. Dalgunos especulen que les estadístiques de venta de ''Ico'' podríen habese ameyoráu d'aplicase una campaña similar a la de la so publicación.<ref name="eurogamer2">{{cita web |autor= Reed, Kirstan|añu= 2005|títulu= First Impressions – Shadow of the Colossus|url = http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=59445|obra= [http://www.eurogamer.net/ Euru Gamer]|fechaaccesu= 26 de xunetu de 2006}}</ref> === Respuesta de los críticos Crítica de videoxuegu |títulu=Receición |state = |Edge = 8/10 |EGM = 8,8/10 |Fam = 37/40 |GI = 8,75/10 |GSpot = 8,7/10 |IGN = 9,7/10 |XPlay = 4/5 |GameTrailers = 9,3/10 | |MC = 91% |GR = 92% }} ''Shadow of the Colossus'' foi bien recibíu polos [[medios de comunicación]], con un permediu de puntuación del 92% en [[Game Rankings]],<ref name="gamerankings">{{cita web |títulu= Gamerankings: Shadow of the Colossus|url = http://www.gamerankings.com/htmlpages2/924364.asp|fechaaccesu= 22 d'avientu de 2006}}</ref> allugándolo na posición 13ª de los meyores xuegos calificaos de 2005.<ref>{{cita web |títulu= Gamerankings: Top 20 of 2005|url = http://www.gamerankings.com/itemrankings/simpleratings.asp|fechaaccesu= 31 de marzu de 2008}}</ref> Esto inclúi a la revista xaponesa ''[[Famitsu]]'', que lo calificó con un 37/40;<ref name="famitsuscore">{{cita web |autor= Freund, Josh|añu= 2005|títulu= News – Latest Famitsu scores – Shadow of the Colossus, Battalion Wars, more|url= http://www.gamesarefun.com/news.php?newsid=5685|obra= [https://web.archive.org/web/http://www.gamesarefun.com/ GamesAreFun.com]|fechaaccesu= 3 d'agostu de 2006|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20070312074917/http://www.gamesarefun.com/news.php?newsid=5685|fechaarchivu= 12 de marzu de 2007}}</ref> la publicación inglesa ''[[Edge (revista)|Edge]]'', que lo puntuó con un 8,7<ref name="edge">{{cita llibru |añu= 2005|editor = Editors of Edge magacín|títulu= Edge Christmas 2005; númberu 157|páxines= 98–99|idioma= inglés|editorial= Future Publishing}}</ref> y ''Electronic Gaming Monthly'', que-y dio un 8,8/10.<ref name="egmsoty" /> La revisión de [[GameSpot]] valió-y un 8,7 y un comentariu que rezaba «la presentación estética del xuegu ye incomparable, pa cualquier estándar»,<ref>Nel inglés orixinal: «the game's aesthetic presentation is unparalleled, by any standard»</ref><ref name="gamespotreview" /> ente que la páxina multimedia [[IGN (sitiu d'Internet)|IGN]] aclamó al xuegu como «una esperiencia estelante» y «un títulu qu'absolutamente se debe tener», calificándolo con un 9,7/10 dándo-y el títulu de "estelante" y de segundu meyor xuegu de la plataforma PlayStation 2.<ref name="ignreview2">{{cita web|autor= Roper, Chris|añu= 2005|títulu= Shadow of the Colossus Review|url= http://ps2.ign.com/articles/658/658991p3.html|obra= [http://ign.com/ IGN]|fechaaccesu= 21 de xunetu de 2006|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20060701235018/http://ps2.ign.com/articles/658/658991p3.html|fechaarchivu= 2006-07-01}}</ref> [[GameSpy]] describir como «posiblemente'l xuegu más innovador y visualmente llamativu del añu pa PS2».<ref>Nel inglés orixinal: «possibly the most innovative and visually arresting game of the year for the PS2.»</ref><ref name=ref_duplicada_2>{{cita web |autor= McGarvey, Sterling|añu= 2005|títulu= Shadow of the Colossus Review|url = http://ps2.gamespy.com/playstation-2/ico-ii/658966p1.html|obra= [http://gamespy.com/ GameSpy]|fechaaccesu= 21 de xunetu de 2006}}</ref> Un artículu retrospectivu de ''Edge'' describir como «una ficción d'una temática incuestionablemente rica, un fascinante poder emocional, nel que les sos cualidaes artístiques fundamentales tán dafechu xuníes cola so interactividad».<ref>Nel inglés orixinal: «a fiction of unquestionable thematic richness, of riveting emotional power, whose fundamental artistic qualities are completely fused with its interactivity.»</ref><ref name="edge100">{{cita llibru |añu= 2007|editor = |títulu= Edge Presents The 100 Best Videogames|páxines= 146|idioma= inglés|editorial= Future Publishing}}</ref> Dellos críticos consideraron la banda sonora como unu de los meyores aspeutos del xuegu. Amás del premiu a la Banda sonora del añu» per parte d'[[Electronic Gaming Monthly]],<ref name="egmsoty" /><ref name="scores">{{cita web |editor= Plantía de GameSpot|añu= 2005|títulu= Shadow of the Colossus for PlayStation 2 Reviews|url= http://www.gamespot.com/ps2/adventure/wandaandthecolossus/review.html?mode=web|obra= [http://www.gamespot.com/ GameSpot]|fechaaccesu= 30 de xunetu de 2006|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20060218025631/http://www.gamespot.com/ps2/adventure/wandaandthecolossus/review.html?mode=web|fechaarchivu= 18 de febreru de 2006}}</ref> GameSpot comentó que la música tresmitía, y n'ocasiones intensificaba, la disposición de cualquier situación determinada,<ref name="gamespotreview" /> mientres yera descrita como «una de les más fines bandes sonores pa videoxuegos enxamás fecha» por un críticu del sitiu européu [[Eurogamer]].<ref name="eurogamer" /> Sicasí, el xuegu foi criticáu negativamente por cuenta del so erráticu ''framerate'' (fotogrames per segundu), que ye xeneralmente nidiu al viaxar pol paisaxe, pero ralentizar en situaciones con un ritmu aceleráu, como en delles batalles contra los colosos.<ref name="gamespotreview" /> Tamién s'espresaron ciertes crítiques en rellación a la cámara del xuegu, que foi comparada por GameSpy como «un oponente al igual que los colosos», «llogrando reacomodarse nos peores y más inoportunos momentos».<ref name="gamespyreview" /> Les opiniones tán estremaes alrodiu de la [[IA]] d'Agru y los controles; ente que la páxina de videoxuegos [[Thunderbolt]] aportuna en que'l realismu del so movimientu y actitú «crean una esperiencia en videoxuegos como nenguna otra»,<ref name="thunderbolt">{{cita web |autor= Kramer, Josh|añu= 2005|títulu= Shadow of the Colossus Review|url= http://www.thunderboltgames.com/reviews/viewreview.php?rid=767|obra= [http://www.thunderboltgames.com/ Thunderbolt]|fechaaccesu= 25 de xunetu de 2006|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20060908223247/http://www.thunderboltgames.com/reviews/viewreview.php?rid=767|fechaarchivu= 8 de setiembre de 2006}}</ref> y IGN considera'l so diseñu como «casi perfectu en cada aspeutu del so implementación», Edge comenta que los controles son «toscos, crudos ya impredicibles.»<ref name="edge" /> Otros críticos, como [[Game Revolution]]<ref name="gamerevreview">{{cita web |autor= Silvermen, Ben|añu= 2005|títulu= Shadow of the Colossus Review|url= http://www.gamerevolution.com/oldsite/games/ps2/adventure/shadow_of_the_colossus.htm|obra= [http://www.gamerevolution.com/ Game Revolution]|fechaaccesu= 3 de xineru de 2006|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20060202023005/http://www.gamerevolution.com/oldsite/games/ps2/adventure/shadow_of_the_colossus.htm|fechaarchivu= 2 de febreru de 2006}}</ref> y Gamespot, creen que'l xuegu ye demasiáu curtiu (el tiempu envaloráu p'acabar el xuegu atopar ente seis y ocho hores) y que tien pocu incentivu pa volver xugalo yá que cada batalla ye un acertijo a resolver.<ref name="gamerevreview" /><ref name="gamespotreview" /> === Premios === ''Shadow of the Colossus'' recibió dellos premios, incluyendo la reconocencia por Meyor diseñu de personaxe», «Meyor diseñu de xuegu», «Ameyores artes visuales» y «Xuegu del añu», según unu de los trés «Premios d'innovación» nos Game Developers Choice Awards de 2006.<ref name="eurogamer3">{{cita web | autor=Fahey, Rob | añu=2006 | títulu=Colossus looms over GDC Awards | url=http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=63539 | obra=[http://www.eurogamer.net/ Euru Gamer] | fechaaccesu=29 de xunetu de 2006 }}</ref><ref name="gdc">{{cita web | autor=Thorsen, Tor | añu=2006 | títulu=Colossus casts shadow over GDC Awards | url=http://www.gamespot.com/ps2/adventure/wandaandthecolossus/news.html?sid=6146480 | obra=[http://www.gamespot.com/ GameSpot] | fechaaccesu=30 de xunetu de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070911091454/http://www.gamespot.com/ps2/adventure/wandaandthecolossus/news.html?sid=6146480 | fechaarchivu=11 de setiembre de 2007 }}</ref> Nel cume [[Digital Illusions CE|DIZ]] de 2006, ganó'l premiu por Llogros destacaos en direición d'arte» y foi nomáu pa «Xuegu de consola del añu» pola Academia d'Artes y Ciencies Interactivas,<ref name="aoiaas">{{cita web | autor=GameSpy site staff | añu=2006 | títulu=The 9th Annual Academy of Interactive Arts and Sciences Awards | url=http://www.gamespy.com/articles/687/687827p2.html | obra=[http://www.gamespy.com/ GameSpy] | fechaaccesu=30 de xunetu de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061015231501/http://www.gamespy.com/articles/687/687827p2.html | fechaarchivu=15 d'ochobre de 2006 }}</ref> ente que recibió unu de los dos «Premiu al novatu especial» nos Famitsu Awards de 2005.<ref name="famitsuawards">{{cita web | autor=Famitsu.com site staff | añu=2006 | títulu="FAMITSU AWARDS 2005"大賞は『キングダム ハーツII』と『バイオハザード4』!! | url=http://www.famitsu.com/game/news/2006/04/21/103,1145605197,52094,0,0.html | obra=[http://www.famitsu.com/ Famitsu.com] | fechaaccesu=3 d'agostu de 2006 }}</ref><ref name="famitsuawards2">{{cita web | autor=Sony Computer Entertainment staff | añu=2006 | títulu=Shadow of the Colossus 日本サイト | url=http://www.jp.playstation.com/scej/title/wander/prize.html | obra=[https://web.archive.org/web/http://www.shadowofthecolossus.com/ Shadow of the Colossus official site] | fechaaccesu=3 d'agostu de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060619195454/http://www.jp.playstation.com/scej/title/wander/prize.html | fechaarchivu=19 de xunu de 2006 }}</ref><ref name="famitsuawards3">{{cita web | autor=Gantayat, Anoop | añu=2006 | títulu=New Awards Discovered in Famitsu Awards Presentation | url=http://games.ign.com/articles/702/702910p1.html | obra=[http://ign.com/ IGN] | fechaaccesu=3 d'agostu de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070819040342/http://games.ign.com/articles/702/702910p1.html | fechaarchivu=2007-08-19 }}</ref> Foi nomáu a «Meyor música orixinal», «Meyores gráficos artísticos» y «Meyor xuegu de PS2», según tamién al «Frame Rate más irritante» nos premios GameSpot de 2005,<ref name="awardnom">{{cita web | autor=GameSpot site staff | añu=2005 | títulu=GameSpot's Best of 2005 – Special Achievement Awards | url=http://gamespot.com/pages/features/bestof2005/index.php?day=2&page=1 | obra=[http://gamespot.com/ GameSpot] | fechaaccesu=18 de xunetu de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061028231453/http://www.gamespot.com/pages/features/bestof2005/index.php?day=2&page=1 | fechaarchivu=28 d'ochobre de 2006 }}</ref><ref name="awardnom2">{{cita web | autor=GameSpot site staff | añu=2005 | títulu=GameSpot's Best of 2005 – Special Achievement Awards | url=http://gamespot.com/pages/features/bestof2005/index.php?day=2&page=8 | obra=[http://gamespot.com/ GameSpot] | fechaaccesu=18 de xunetu de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120509173540/http://www.gamespot.com/pages/features/bestof2005/index.php?day=2&page=8 | fechaarchivu=9 de mayu de 2012 }}</ref><ref name="awardnom3">{{cita web | autor=GameSpot site staff | añu=2005 | títulu=GameSpot's Best of 2005 – Special Achievement Awards | url=http://gamespot.com/pages/features/bestof2005/index.php?day=2&page=5 | obra=[http://gamespot.com/ GameSpot] | fechaaccesu=18 de xunetu de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120509173555/http://www.gamespot.com/pages/features/bestof2005/index.php?day=2&page=5 | fechaarchivu=9 de mayu de 2012 }}</ref><ref name="awardnom4">{{cita web | autor=GameSpot site staff | añu=2005 | títulu=GameSpot's Best of 2005 – Special Achievement Awards | url=http://gamespot.com/pages/features/bestof2005/index.php?day=2&page=4 | obra=[http://gamespot.com/ GameSpot] | fechaaccesu=18 de xunetu de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070930221422/http://www.gamespot.com/pages/features/bestof2005/index.php?day=2&page=4 | fechaarchivu=30 de setiembre de 2007 }}</ref> ente que ganó'l «Meyor xuegu d'aventura» y «Meyor diseñu artísticu» nos premios los Meyores de IGN de 2005,<ref name="ignawards">{{cita web | editor=IGN site staff | añu=2005 | títulu=IGN.com presents The Best of 2005 | url=http://bestof.ign.com/2005/overall/2.html | obra=[http://ign.com/ IGN] | fechaaccesu=19 de xunetu de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060726215844/http://bestof.ign.com/2005/overall/2.html | fechaarchivu=26 de xunetu de 2006 }}</ref><ref name="ignawards2">{{cita web | editor=IGN site staff | añu=2005 | títulu=IGN.com presents The Best of 2005 | url=http://bestof.ign.com/2005/overall/14.html | obra=[http://ign.com/ IGN] | fechaaccesu=19 de xunetu de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060726220427/http://bestof.ign.com/2005/overall/14.html | fechaarchivu=26 de xunetu de 2006 }}</ref><ref name="ignawards3">{{cita web | editor=IGN site staff | añu=2005 | títulu=IGN.com presents The Best of 2005 | url=http://bestof.ign.com/2005/overall/25.html | obra=[http://ign.com/ IGN] | fechaaccesu=19 de xunetu de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060726220536/http://bestof.ign.com/2005/overall/25.html | fechaarchivu=26 de xunetu de 2006 }}</ref> que mentó a Agru como'l meyor compañeru na hestoria de los videoxuegos.<ref name="agrotop10">{{cita web | autor=IGN site staff | añu=2006 | títulu=Top 10 Tuesday: Best Sidekicks | url=http://ps2.ign.com/articles/698/698916p1.html | obra=[http://ign.com/ IGN] | fechaaccesu=29 de xunetu de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120210042017/http://ps2.ign.com/articles/698/698916p1.html | fechaarchivu=2012-02-10 }}</ref> Dos años dempués del so llanzamientu, IGN asitiar como'l cuartu meyor xuegu de PlayStation 2 de tolos tiempos y depués llegó al segundu meyor xuegu de PlayStation 2 solo degoláu por Grand Theft Auto III.<ref name="ign25best">{{cita web | autor=Dunham et al añu=2007 | títulu=The Top 25 PS2 Games of All Time | url=http://ps2.ign.com/articles/772/772296p1.html | obra=[http://ign.com/ IGN] | fechaaccesu=23 de marzu de 2007 }}</ref> Games Radar premiar como «Meyor xuegu de 2006» (yá que foi llanzáu nel Reinu Xuníu a principios de dichu añu).<ref name="gamesradar">{{enllaz rotu|1={{cita web | autor=Games Radar Staff | añu=2006 | títulu=Games Radar's 20 Best Games of 2006 | url=http://www.gamesradar.com/gb/xbox/game/features/article.jsp?articleId=20061222121859937003&releaseId=2006031312435546032&sectionId=1003&pageId=20061222122153390013 | obra=[http://www.gamesradar.com/ Games Radar] | fechaaccesu=22 d'avientu de 2006 }} |2=http://www.gamesradar.com/gb/xbox/game/features/article.jsp?articleId=20061222121859937003&releaseId=2006031312435546032&sectionId=1003&pageId=20061222122153390013 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> El final del xuegu foi escoyíu como'l cuartu momentu más grandiosu na hestoria de los videoxuegos polos editores de GamePro en xunetu de 2006.<ref name="gamepro">{{cita web | autor=GamePro editors | añu=2006 | títulu=The 55 Greatest Moments in Gaming | url=http://www.gamepro.com/gamepro/domestic/games/features/75048.shtml | obra=[http://www.gamepro.com/ GamePro] | fechaaccesu=31 de xunetu de 2006 }}</ref> == Nueva versión == Na so conferencia de prensa nel eventu de la [[Electronic Entertainment Expo 2017]], [[Sony]] anunció una nueva versión de [[Shadow of the Colossus (videoxuegu de 2018)|Shadow of the Colossus]] pa la [[PlayStation 4]].<ref>{{cita web | url = https://www.destructoid.com/shadow-of-the-colossus-is-getting-a-remake-441922.phtml | títulu = Shadow of the Colossus is getting a remake | nome = Nick | apellíu = Valdez | fecha = 12 de xunu de 2017 | fechaaccesu = 12 de xunu de 2017 | work = [[Destructoid]] | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20170617093936/https://www.destructoid.com/shadow-of-the-colossus-is-getting-a-remake-441922.phtml | fechaarchivu = 2017-06-17 }}</ref> La cual esta programada pa un llanzamientu'l 6 de febreru de 2018.<ref>{{cita web | url = https://www.gamespot.com/articles/ps4s-shadow-of-the-colossus-remaster-release-date-/1100-6454481/ | títulu = PS4's Shadow Of The Colossus Remaster Release Date Confirmed |nome=Oscar |apellíu=Dayus |fecha=31 d'ochobre de 2017 | fechaaccesu = 31 d'ochobre de 2017 | work = [[Gamespot]] }}</ref> El [[Adautación (artes audiovisuales)|remake]] ta dirixíu pola [[empresa]] [[Bluepoint]], que tamién desenvolvió l'anterior [[remasterización]] de [[PlayStation 3]]. La idea d'un [[remake]] vieno dempués d'una conversación que tuvieron los desarrolladores de Bluepoint. Para [[Shadow of the Colossus (videoxuegu de 2018)|Shadow of the Colossus (2018)]] los desarrolladores rehicieron toa datar básica del xuegu dende cero, pero'l nuevu [[videoxuegu]] caltién el mesmu esquema del títulu orixinal, xunto cola introducción d'un nuevu esquema de controles. El xuegu usa'l códigu base orixinal del xuegu de [[PlayStation 2]]. El personal d'arte utilizó la PlayStation 2 pa crear paridá nel llinguaxe d'escritura cola versión de PlayStation 4.<ref name=":1">{{cita web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2017-06-29-fumito-ueda-submitted-a-proposal-of-changes-for-the-shadow-of-the-colossus-ps4-remake |títulu = Fumito Ueda submitted a proposal of changes for the Shadow of the Colossus PS4 remake |nome=Robert |apellíu=Purchase |fecha=29 de xunu de 2017 | fechaaccesu = 3 de xunetu de 2017 | work = [[Eurogamer]] }}</ref> == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20081013171137/http://www.shadowofthecolossus.com/ Sitiu web oficial internacional] * [http://www.us.playstation.com/Content/OGS/SCUS-97472/Site/ Sitiu web oficial pa Estaos Xuníos] * [http://www.playstation.jp/scej/title/wander Sitiu web oficial pa Xapón] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060207015344/http://www.playstation.jp/scej/title/wander/ |date=2006-02-07 }} {{Tradubot|Shadow of the Colossus}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Videoxuegos pa PlayStation 2]] [[Categoría:Videoxuegos pa PlayStation 3]] [[Categoría:Videoxuegos de Sony Computer Entertainment]] [[Categoría:Videoxuegos d'aición-aventura]] [[Categoría:Videoxuegos de 2005]] n9rr2amp3z68nbg37q1ij8rpmzadtfk 0 132172 4503097 4496878 2026-07-07T16:45:36Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503097 wikitext text/x-wiki {{persona}} {{Nihongo|'''Shigeru Miyamoto'''|宮本 茂|Miyamoto Shigeru|significáu lliteral del so nome: 宮本 "base del palaciu" 茂 "exuberante"}} (n. [[16 de payares]] de [[1952]], Sonobe cho, [[Kioto]], [[Xapón]])<ref name="NP SF64 guide" /> ye un [[diseñador de xuegos|diseñador]] y [[productor de videoxuegos]] [[Xapón|xaponés]] que trabaya para [[Nintendo]] dende [[1977]]. Ye consideráu como'l «el padre de los [[videoxuegu|videoxuegos]] modernos» o «el [[Walt Disney]] de los xuegos electrónicos»<ref name="time.com">{{Cita web |url=http://www.time.com/time/asia/2006/heroes/bl_miyamoto.html |títulu=Shigeru Miyamoto: The video-game guru who made it O.K. to play |editorial=[[Time|TIME Magazine]] |apellíu=Wright |nome=Will |enllaceautor=Will Wright (game designer) |fechaaccesu=28 de payares de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061213092839/http://www.time.com/time/asia/2006/heroes/bl_miyamoto.html |fechaarchivu=13 d'avientu de 2006 }}</ref> por crear dalgunes de les franquicies más influyentes de la industria, ente les que s'atopen ''[[Mario (serie)|Mario]]'', ''[[Donkey Kong (videoxuegu)|Donkey Kong]]'', ''[[The Legend of Zelda (serie)|The Legend of Zelda]]'', ''[[Star Fox (serie)|Star Fox]]'', ''[[Pikmin (serie)|Pikmin]]'' y ''[[F-Zero (serie)|F-Zero]]''. Los sos xuegos collecharon un gran ésitu tantu ente los críticos como en ventes, y recibió dellos premios, ente ellos el [[Premiu Prrincesa d'Asturies de Comunicación y Humanidaes|Premiu Princesa d'Asturies de Comunicación y Humanidaes]] nel añu 2012. == Biografía == Shigeru Miyamoto nació na llocalidá [[Xapón|xaponesa]] de [[Sonobe, Kyoto|Sonobe]], [[Kioto]], el 16 de payares de [[1952]]. Ye fíu de Iijake Miyamoto y Hinako Aruha,<ref name= mayhem/> dos profesores d'idees tradicionales y bien estrictos con él.<ref name=shrine2>{{Cita web |url=http://www.miyamotoshrine.com/theman/interviews/051601.shtml |títulu=Miyamoto Interviews> May 16th 2001, E3 Expo |fecha=16 de mayu de 2001 |idioma=inglés |editorial=Miyamoto Shrine |fechaaccesu=1 de mayu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110610211233/http://www.miyamotoshrine.com/theman/interviews/051601.shtml |fechaarchivu=10 de xunu de 2011 }}</ref> Dende una temprana edá manifestó'l so interés por dibuxar y pintar, inspirándose en ciertes películes animaes de [[Walt Disney]].<ref name= giantbomb>{{Cita web |url=http://www.giantbomb.com/shigeru-miyamoto/72-614/ |títulu=Shigeru Miyamoto |editorial=Giant Bomb |idioma=inglés |fechaaccesu=1 de mayu de 2011}}</ref> Amás, tamién acostumaba esplorar la contorna del so llar, arrodiáu de montes, cueves y llagos.<ref name= mayhem>{{Cita web |url=http://www.mariomayhem.com/shigeru_miyamoto.php |títulu=Shigeru Miyamoto |idioma=inglés |editorial=Mario Mayhem |fechaaccesu=1 de mayu de 2011}}</ref> Parte del so trabayu posterior taría fuertemente influyíu poles esperiencies que vivió mientres la so infancia nel so pueblu natal.<ref>{{cita llibru |autor=Sheff, David |títulu=[[Game Over (book)|Game Over]] |editorial=[[Random House]] |añu=1993 |isbn=0-679-40469-4}}</ref> Según declaraciones de Miyamoto, mientres una de les sos munches espediciones, atopó una cueva y, tres díes d'indecisión, atrever a entrar nella.<ref name=shrine1>{{Cita web |url=http://www.miyamotoshrine.com/theman/bio/ |títulu=The Man: Bio |idioma=inglés |editorial=Miyamoto Shrine |fechaaccesu=1 de mayu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110701051527/http://www.miyamotoshrine.com/theman/bio/ |fechaarchivu=1 de xunetu de 2011 }}</ref>Esi momentu influyó-y en gran midida a la de crear el videoxuegu ''[[The Legend of Zelda (videoxuegu)|The Legend of Zelda]]'', llanzáu pa la consola [[Nintendo Entertainment System]].<ref name="Game spot history">{{Cita web |autor=Vestal, Andrew, et al. |fecha=14 de setiembre de 2000 |títulu=History of Zelda |editorial=GameSpot |url=http://www.gamespot.com/gamespot/features/video/hist_zelda/index.html |fechaaccesu=28 d'abril de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110513234638/http://www.gamespot.com/gamespot/features/video/hist_zelda/index.html |fechaarchivu=13 de mayu de 2011 }}</ref> La so vida cotidiana siempres foi una de les sos mayores fontes d'inspiración. Un exemplu representativu d'ello foi la manera na que creó al personaxe [[Chain Chomp|Chomp Cadenes]] de la serie ''[[Mario (serie)|Mario]]'', afitándose nel perru del so vecín, que se pasaba'l día encadenáu.<ref>{{Cita web |url=http://silverka.net/news.php?extend.3611.5 |títulu=Chain Chomp, el perru del vecín de Miyamoto |editorial=Silverka.net |fecha=29 de xunetu de 2009 |fechaaccesu=1 de mayu de 2011 }}</ref> [[Ficheru:Sonobe Castle09.jpg|left|thumb|Miyamoto nació y creció nel pueblu xaponés de [[Sonobe, Kyoto|Sonobe]], [[Kioto|Kyoto]].]] A los 18 años d'edá, en [[1970]], Miyamoto ingresó al Colexu Municipal d'Artes Industriales de Kanazawa pa estudiar la carrera de [[Diseñu industrial]]. Graduóse cinco años dempués ensin un trabayu alliniáu.<ref name= shrine1/> De primeres, Miyamoto nun entamaba convertise nun diseñador de videoxuegos y tampoco taba interesáu nel ámbitu visual; ello ye que dempués de la so graduación, amosó un gran interés nel diseñu de xuguetes. Por eses feches el videoxuegu de ''[[Space Invaders]]'' empezaba a [[Historia de los videoxuegos#La invasión xaponesa: Space Invaders|faese popular]], polo qu'empezó a trabayar pa máquines [[arcade]], onde llanzaría les sos primeres obres (siendo la más representativa de toes elles [[Donkey Kong]]). Al respective de la opinión de los sos padres sobre la so carrera, señaló qu'a pesar de que la so madre yera una muyer tradicional, «''sofitóme y animóme a utilizar la mio creatividá. Yo escribía historietes, dibuxaba ilustraciones y coses pol estilu, y cuando entré a la escuela d'arte siguió sofitándome [...] Pero cuando empecé a faer videoxuegos pa Nintendo [...] los mios padres taben de dalguna manera decepcionaos porque pensaben que [[Nintendo]] pretendía faer que los neños perdieren el so tiempu en xugar en cuenta de estudiar».<ref name= shrine2/> Cabo señalar que na so mocedá tamién tuvo ciertu apreciu escontra'l [[manga]] y primeramente entamaba convertise nun [[Mangaka|artista de manga]] profesional. Sicasí, tuvo mieu a fallar escoyendo dicha carrera. Con too y con eso, la influencia d'esti tipu de cómic xaponés ta presente nes sos obres.<ref>{{cita llibru |títulu=Games of empire: global capitalism and video games |autor=Nick Dyer-Witheford & Greig De Peuter |editorial=[[University of Minnesota Press]] |añu=2009 |isbn=0816666113 |páxina=16 |url=https://books.googleco.uk/books?id=gsnss__CKoMC&pg=PA16 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |ref=harv}}</ref> == Carrera == === 1977–1984: Primeros trabayos y ''Donkey Kong'' === Nel añu [[1977]], cuando tenía 24 años d'edá, conoció a [[Hiroshi Yamauchi]] por aciu un contautu del so padre con ésti;<ref name= shrine1/> nesi entós Yamauchi yera'l presidente de [[Nintendo]] y amás yera un amigu del so padre.<ref name= mayhem/><ref name=bioenign>{{Cita web |url=http://stars.ign.com/objects/919/919353_biography.html |títulu=Shigeru Miyamoto Biography |editorial=[[IGN (sitiu web)|IGN]] |fechaaccesu=1 de mayu de 2011 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101203223501/http://stars.ign.com/objects/919/919353_biography.html |fechaarchivu=3 d'avientu de 2010 }}</ref> Yamauchi contratar como «artista del personal» esi mesmu añu, pintando paneles de máquines arcadia,<ref name= giantbomb/> y pocu dempués trabayaría como diseñador.<ref name= shrine2/> Cuando la empresa de [[Nintendo]] empezaba a ramificase, Miyamoto ayudó col diseñu del primer y orixinal [[Arcade|videoxuegu ''arcade'']] qu'operaba por aciu la introducción de monedes que la empresa desenvolvió, ''[[Xérif (videoxuegu)|Xérif]]'',<ref>{{Cita web |url=http://us.wii.com/iwata_asks/punchout/vol1_page2.jsp |títulu=Iwata asks – Punch Out! |editorial=Nintendo |fechaaccesu=28 d'abril de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100111070103/http://us.wii.com/iwata_asks/punchout/vol1_page2.jsp |fechaarchivu=2010-01-11 }}</ref> pero debíu principalmente a la perda d'interés de los consumidores por xugar videoxuegos el videoxuegu nun consiguió les ventes esperaes.<ref name= giantbomb/> Ayudó tamién per primer vegada a [[Desenvolvimientu de videoxuegos|desenvolver]] un videoxuegu col llanzamientu de [[1980]] ''[[Radar Scope]]''. El xuegu llogró un ésitu moderáu en Xapón, pero por [[1981]] los esfuercios de [[Nintendo]] pa introducise nel mercáu de videoxuegos de Norteamérica convirtiérense nun completu fracasu, dexando a la empresa con un gran númberu d'unidaes ensin vender y llevándola en cantu d'un colapsu financieru. Nun esfuerciu de caltener a la compañía de pies, el presidente de Nintendo naquel tiempu, Yamauchi, decidió convertir el fracasu comercial de les unidaes de ''[[Radar Scope]]'' nun nuevu xuegu ''arcade''. Yamauchi dio-y la xera de tal conversión a Miyamoto,<ref>Kent 157.</ref> col inxenieru principal de Nintendo, [[Gunpei Yokoi]], a la cabeza de la supervisión del proyeutu.<ref name="Kent">Kent 158.</ref> [[Ficheru:Donkey Kong arcade at the QuakeCon 2005.png|thumb|right|180px|''[[Donkey Kong (videoxuegu)|Donkey Kong]]'' convertir nel primer videoxuegu diseñáu por Miyamoto.]] Miyamoto imaxinó munchos personaxes y conceutos del argumentu, pero finalmente decidióse por un triángulu amorosu ente un gorila, un carpinteru, y una moza. Fixo referencia a la rivalidá ente los personaxes de cómic Brutu y [[Popeye]] pola muyer Olive Oyl. Brutu convertir nun chimpancé, una forma que Miyamoto describió como «nada malváu o repulsivo». Dichu chimpancé sería la mascota del protagonista, «un mozu risondero y relaxao».<ref>Sheff 47.</ref> Miyamoto tamién citó a la hestoria de ''[[Beauty and the Beast]]'' y la película de 1933 ''[[King Kong (película de 1933)|King Kong]]'' como influencies.<ref>Kohler 36.</ref> Con ''Donkey Kong'', marcóse la primer vegada que la formulación de la trama d'un videoxuegu precedió a la [[programación]], en llugar de ser añadida bien simple nel últimu momentu.<ref>Kohler 38.</ref> Miyamoto tenía grandes esperances pal so nuevu proyeutu, pero nun tenía la conocencia abonda sobre habilidaes téuniques como pa programalo pola so propia cuenta; foi según concibió los conceutos del videoxuegu, y darréu consultó a dellos téunicos de la manera que fuera posible. Deseyaba faer a los personaxes de distintos tamaños y que éstos se movieren y reaccionaren de distintes maneres. Sicasí, Yokoi esplicólu a Miyamoto que'l so diseñu sería bien complicáu de llevar a cabu.<ref>Sheff 47–48.</ref> Cuando solicitó que'l xuegu tuviera múltiples escenarios, l'equipu de programación –que taba conformáu por cuatro homes– quexar de que Miyamoto taba esencialmente pidiéndo-yos la repetición del xuegu, pero finalmente programaron exitosamente el videoxuegu.<ref>Kohler 38–39.</ref> Tres la unviada del xuegu a [[Nintendo of America]] pa esaminalo, l'alministrador de ventes quexar del productu por ser bien distintu de los videoxuegos de llaberintu y de [[Videoxuegu de disparos|disparos]], bien comunes naquella dómina.<ref>Sheff 49.</ref> Cuando'l personal americano empezó a asitia-yos nomes a los personaxes, decidieron llamar «Pauline» a la muyer en peligru de la hestoria, dempués de Polly James, la esposa del trabayador del almacén de Nintendo en [[Redmond, Washington]], [[Don James]].<ref name= sheff109>Sheff 109.</ref> Los nomes de los personaxes fueron impresos nel arte del gabinete d'América y fueron utilizaos pa fines promocionales. Coles mesmes, los miembros del personal tamién primieron por un títulu n'inglés, polo que'l videoxuegu recibió'l nome de «''[[Donkey Kong (videoxuegu)|Donkey Kong]]''»,<ref>Kohler 212.</ref> a diferencia del títulu que Miyamoto entamaba, «''Monkey Kong''»; a Miyamoto prestólu 039;'Donkey''», pos significa «tontu».<ref name=shrinedonkey>{{Cita web |títulu=Writer Kong: Histories > Donkey Kong |url=http://www.miyamotoshrine.com/kong/hist/dk.shtml |editorial=Miyamoto Shrine |idioma=inglés |fechaaccesu=1 de mayu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120113021959/http://www.miyamotoshrine.com/kong/hist/dk.shtml |fechaarchivu=13 de xineru de 2012 }}</ref> ''Donkey Kong'' foi un completu ésitu pos pa 1982, yá se vendieren 60.000 unidaes y recaldáu 180 millones de dólares.<ref name="Kent 211">Kent 211.</ref> Tal ésitu llevó a Miyamoto a trabayar y desenvolver remortines del videoxuegu, que fueron ''[[Donkey Kong Jr.]]'' (1982) y ''[[Donkey Kong 3]]'' (1983). El personaxe xugable, primeramente llamáu «Jumpman» nel primer videoxuegu («home saltarín» n'asturianu), a la fin se -y renombró como «Mario» na primer secuela por cuenta de Mario Segale, el propietariu del almacén de Nintendo en Redmond, Washington.<ref name= sheff109/> Los trés videoxuegos d'esa serie seríen afechos a la consola [[Nintendo Entertainment System]] y la portátil [[Game & Watch]].<ref name= shrinedonkey/> Tamién, el so trabayu valió-y el puestu como diseñador n'otros títulos de Nintendo, los que fueron '' [[Popeye (videoxuegu)|Popeye]]'' (1982), basáu nes [[Popeye|tires risibles del mesmu nome]],<ref name="iwataasks2">{{Cita web |títulu=Iwata Asks: Punch-Out!! - Investigating a Glove Interface |url=http://us.wii.com/iwata_asks/punchout/vol1_page2.jsp |editorial=[[Nintendo]] |fechaaccesu=1 de mayu de 2011 |fecha=7 d'agostu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100111070103/http://us.wii.com/iwata_asks/punchout/vol1_page2.jsp |fechaarchivu=2010-01-11 }}</ref> ''[[Devil World]]'',<ref>{{Cita web |url=http://us.wii.com/iwata_asks/nsmb/vol2_page3.jsp |títulu=It Started With A Square Object Moving |obra=Iwata Asks: New Super Mario Bros. Wii Volume 2 |editorial=Nintendo of America, Inc. |fecha=13 de payares de 2009 |fechaaccesu=22 d'agostu de 2010}}</ref> y ''[[Excitebike]]'' (estos dos últimos en 1984).<ref>{{Cita web |url=http://www.gamespot.com/nes/driving/excitebike/tech_info.html?tag=tabs;summary |títulu=Excitebike Tech Info |editorial=[[GameSpot]] |idioma=inglés |fechaaccesu=1 de mayu de 2011}}</ref> Nel so siguiente videoxuegu y última collaboración en xuegos ''arcade'' basar nel personaxe héroe de ''Donkey Kong''; volvió trabayar col personaxe Jumpman, pero esta vegada llamólu [[Mario (personaxe)|Mario]], y, coles mesmes, creó al so hermanu, [[Luigi]]. Al videoxuegu titular ''[[Mario Bros.]]''. L'apaición de Mario en ''Donkey Kong'' –con un petu, un sombreru y un bigote– dexó-y camudar aspeutos del xuegu pa faer que Mario lluciera como un fontaneru, en cuenta de un carpinteru.<ref name="historyofmariopg1">{{Cita web |títulu=IGN Presents The History of Super Mario Bros. |url=http://games.ign.com/articles/833/833615p1.html |fecha=8 de payares de 2007 |editorial=[[IGN (sitiu web)|IGN.com]] |fechaaccesu=28 d'abril de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080723144458/http://games.ign.com/articles/833/833615p1.html |fechaarchivu=2008-07-23 }}</ref> Miyamoto consideró que la [[Ciudá de Nueva York]] sirviría como'l meyor escenariu pal xuegu, cola so rede soterraña de tuberíes d'agües residuales tipu llaberintu». La manera multixugador y otros aspeutos del estilu de xuegu fueron, parcialmente, inspiraos por un videoxuegu recién nesos años tituláu ''[[Joust]]''.<ref>{{cita llibru|apellíos=Fox |nome=Matt |títulu=The Video Games Guide |editorial=Boxtree Ltd |añu=2006 |isbn=0752226258 |páxines=261-262}}</ref> De magar, ''Mario Bros.'' llanzóse pa más d'una docena de plataformes.<ref>{{Cita web |url=http://toadscastle.net/list-games.html |editorial=Toad's Castle |autor=Eric Marcarelli |títulu=Every Mario Game |fechaaccesu=28 d'abril de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081014064028/http://www.toadscastle.net/list-games.html |fechaarchivu=2008-10-14 }}</ref> === 1985–1989: Primeres collaboraciones pa una videoconsola casera === Pal añu de 1985, tres la publicación de ''Mario Bros.'' y el llanzamientu de la [[Famicom|primer consola casera de Nintendo]], Miyamoto arreyar en dellos desarrollos de diversos videoxuegos d'esta postrera, ente los cualos inclúyense ''[[Duck Hunt]]'',<ref>{{Cita web |url=http://www.gamespot.com/nes/action/duckhunt/tech_info.html?tag=tabs;summary |títulu=Duck Hunt Tech Info |idioma=inglés |fechaaccesu=2 de mayu de 2011 |editorial=GameSpot}}</ref> ''[[Ice Climber]]'',<ref>{{Cita web |url=http://www.gamespot.com/nes/action/iceclimber/tech_info.html?tag=tabs;summary |títulu=Ice Climber Tech Info |idioma=inglés |fechaaccesu=2 de mayu de 2011 |editorial=GameSpot}}</ref> y otra secuela del so primer diseñu, ''[[Donkey Kong Jr. Math]]''.<ref>{{Cita web |url=http://www.gamespot.com/nes/puzzle/donkeykongjrnosansuuasobi/tech_info.html?tag=tabs;summary |títulu=Donkey Kong Jr. Math Tech Info |idioma=inglés |fechaaccesu=2 de mayu de 2011 |editorial=GameSpot}}</ref> Coles mesmes, mientres la producción de ''[[Duck Hunt]]'' tamién s'atopaba en desenvolvimientu ''[[Super Mario Bros.]]''.<ref name= giantbomb/> Nintendo EAD encargar de la realización de ''Super Mario Bros.'', mientres el diseñu corrió al cargu de Miyamoto y [[Takashi Tezuka]].<ref name="designers">{{cita videoxuegu|títulu=Super Mario Bros. Deluxe |desarrollador=[[Nintendo Entertainment Analysis and Development]] |editorial=[[Nintendo of America, Inc.]] |fecha=10 de mayu de 1999 |platform=[[Game Boy Color]] |scene=staff credits}}</ref><ref name="iwataasks25_1">{{Cita web |url=http://us.wii.com/iwata_asks/mario25th/vol5_page1.jsp |títulu=Using the D-pad to Jump |obra=Iwata Asks: Super Mario Bros. 25th Anniversary Vol. 5: Orixinal Super Mario Developers |editorial=[[Nintendo of America, Inc.]] |fecha=1 de febreru de 2011 |fechaaccesu=1 de febreru de 2011}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://us.wii.com/iwata_asks/nsmb/vol2_page2.jsp |títulu=I'd Never Heard Of Pac-Man |obra=Iwata Asks: New Super Mario Bros. Wii Vol. 2 |editorial=[[Nintendo of America, Inc.]] |fecha=11 d'avientu de 2009 |fechaaccesu=1 de febreru de 2011}}</ref> Al respective de la creación del videoxuegu y l'usu de poderes nésti, nuna entrevista en 1991 Miyamoto declaró: {{cita|Desenvolvemos téuniques de programación que nos dexaron crear un personaxe más grande del que orixinalmente teníamos pensáu. De primeres, entamábamos crear el xuegu de la manera en que'l xugador fora siempres un Mario «grande», pero eventualmente, asocediónos la idea de los «''Power-Up Mushrooms''» [«xampiñones de poder»] pa faer a un Super Mario.<ref name=shrine3>{{Cita web |url=http://www.miyamotoshrine.com/theman/interviews/0561.shtml |títulu=May 1991, Mario Mania Players Guide |editorial=Miyamoto Shrine |añu=1991 |fechaaccesu=2 de mayu de 2011 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110610211246/http://www.miyamotoshrine.com/theman/interviews/0561.shtml |fechaarchivu=10 de xunu de 2011 }}</ref>}} El desenvolvimientu del videoxuegu foi motiváu por un deséu de da-y a [[Famicom]] (esto ye, la versión xaponesa de la [[Nintendo Entertainment System]] pero con [[Cartuchu (informática)|cartuchos]]) un [[cantar de cisne]] a la lluz de la que sería la próxima [[Famicom Disk System]], y pa siguir avanzando'l trabayu de Nintendo en xuegos atléticos». Curiosamente, orixinalmente'l xuegu basar nuna mecánica de disparos con un estilu de xuegu bien variáu.<ref>{{Cita web |apellíu=Gantayat |nome=Anoop |títulu=Super Mario Bros. Originally Had Beam Guns and Rocket Packs |url=http://www.andriasang.com/y/blog/2010/10/25/mario_orixinal_control_scheme/ |editorial=Andriasang |fechaaccesu=25 d'ochobre de 2010 |urlarchivu=https://archive.today/20120629011719/http://andriasang.com/comqln/mario_orixinal_control_scheme/ |fechaarchivu=29 de xunu de 2012 }}</ref> La producción tenía como oxetivu principal caltener les coses simples, cola cuenta de tener un nuevu xuegu disponible pa la temporada de compres de fin d'añu.<ref>{{Cita web |títulu=Keeping It Simple |url=http://www.nintendo.co.uk/NOE/en_GB/news/iwata/super_mario_bros_25th_anniversary_19226_19227.html |obra=Iwata Asks: Super Mario Bros. 25th Anniversary. |editorial=Nintendo |fechaaccesu=25 d'ochobre de 2010 }}</ref> El videoxuegu consiguió un atayante ésitu dempués del so llanzamientu al mercáu, recibiendo crítiques favorables (principalmente pola manera del sistema de xuegu del [[videoxuegu de plataformes|xéneru de plataformes]] que'l títulu tenía), llevando a nueves versiones del xuegu años dempués y consiguiendo el títulu del videoxuegu más vendíu de tolos tiempos mientres más de dos décades. Miyamoto tomó un nuevu trayeutu al usar el [[Videoxuegu non llinial|sistema de xuegu non llinial]] pa ''[[The Legend of Zelda (videoxuegu)|The Legend of Zelda]]'', el siguiente videoxuegu que desenvolvió y que forzaba al xugador en decidir el so camín al traviés de acertijos.<ref>{{Cita web |url=http://www.ntsc-uk.com/feature.php?featuretype=int&fea=ShigeruMiyamoto |títulu=Shigeru Miyamoto Interview |fecha=1 de xineru de 2005 |editorial=ntsc-uk |apellíu=Bufton |nome=Ben |fechaaccesu=23 de setiembre de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060510063954/http://www.ntsc-uk.com/feature.php?featuretype=int&fea=ShigeruMiyamoto |fechaarchivu=2006-05-10 }}</ref> Con ''The Legend of Zelda'', Miyamoto buscaba la manera de crear un mundu dientro d'un xuegu, nel cual los xugadores pudieren identificase, un xardín en miniatura onde ellos pudieren faer lo que quixeren, como si fuera un caxón de xuegos».<ref name="gamespot history"/> Principalmente inspiróse nes esperiencies que tuvo de neñu pela redolada de [[Kioto]], onde esploró campos cercanos, montes, y cueves; cada títulu de ''Zelda'' alluga esta sensación d'esploración.<ref name="gamespot history"/> «Cuando yera un neñu», Miyamoto comentó, «fui d'escursión y atopé un llagu. Foi toa una sorpresa pa mi zarapicar con aquel llagu. Cuando viaxé alredor del campu ensin nengún mapa a la mano, tratando d'atopar el mio camín, zarapicando con coses estupendes mientres percorría tol llugar, di cuenta de cómo se sentiría daquién si esperimentara esti tipu d'espedición».<ref name="Sheff 51">Sheff (1993), p. 51</ref> Recreó les sos memories de sentise perdíu ente un llaberintu de puertes esnidioses nel llar de la so familia nos cuartones llaberínticos de ''Zelda''.<ref name="Sheff 52">Sheff (1993), p. 52</ref> Tantu na serie de ''Mario'' como na de ''Zelda'', tuvo la decisión d'enfocase más nel sistema de xuegu que d'altes puntuaciones, a diferencia de munchos videoxuegos d'aquel tiempu.<ref name="gamespot history">{{Cita web |apellíu=Vestal |nome=Andrew |autor2=Cliff O'Neill |autor3=Brad Shoemaker |fecha=14 de payares de 2010 |títulu=History of Zelda |editorial=[[GameSpot]] |url=http://www.gamespot.com/gamespot/features/video/hist_zelda/index.html |fechaaccesu=29 d'abril de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110513234638/http://www.gamespot.com/gamespot/features/video/hist_zelda/index.html |fechaarchivu=13 de mayu de 2011 }}</ref> Darréu, Miyamoto trabayó en remortines de ''Super Mario Bros'' y ''The Legend of Zelda'': ''[[Super Mario Bros. The Lost Levels|Super Mario Bros. 2]]'' (conocíu como ''Super Mario Bros.: The Lost Levels'' fora de Xapón) volvió utilizar elementos de ''Super Mario Bros.'', anque esti postreru ye consideráu más difícil que'l so predecesor. Por cuenta de la dificultá percibida, el xuegu nun se llanzó nel territoriu norteamericanu sinón hasta muncho depués. Nel so llugar, el videoxuegu ''[[Yume Kōjō: Doki Doki Panic]]'' se rehizo y se -y sobrenombró ''[[Super Mario Bros. 2]]'' nel mercáu occidental.<ref name="credits">{{Cita web |fechaaccesu=6 d'abril de 2008 |url=http://wii.ign.com/articles/801/801793p1.html |títulu=Super Mario Bros. 2 Review |editorial=IGN |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070809215353/http://wii.ign.com/articles/801/801793p1.html |fechaarchivu=2007-08-09 }}</ref> ''[[Zelda II: The Adventure of Link]]'' tien poca paecencia col primer xuegu de la serie. ''The Adventure of Link'' contién árees de desplazamientu llateral con un gran mapa del mundu, fechu que reemplazó la vista panorámica de la entrega anterior. Tamién incorpora un sistema de combate estratéxicu y más elementos [[Videoxuegu de rol|RPG]], incluyendo un sistema de [[Esperiencia (xuegos de rol)|puntos d'esperiencia]], conxuros máxicos, y más interacción con personaxes non jugables.<ref name="game">{{cita videoxuegu|títulu=Zelda II: The Adventure of Link|developer=[[Nintendo]]|editorial=[[Nintendo]]|fecha=1 d'avientu de 1988|platform=[[Nintendo Entertainment System|NES]]}}</ref> El métodu d'esploración y combate fueron dalgunos de los aspeutos afechos del xéneru de rol.<ref name="game" /> Poco dempués, desenvolvió ''[[Super Mario Bros. 3]]'' col equipu de producción [[Nintendo Entertainment Analysis and Development]]; el videxuegu tomó más de dos años pa completase.<ref name="IGN-100">{{Cita web |url=http://top100.ign.com/2007/ign_top_game_39.html |títulu=IGN Top 100 Games 2007: 39 Super Mario Bros. 3 |editorial=IGN |añu=2007 |fechaaccesu=29 d'abril de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170409163615/http://top100.ign.com/2007/ign_top_game_39.html |fechaarchivu=2017-04-09 }}</ref> Una idea de Miyamoto trataba de camudar a Mario nun [[centauru]], pero foi desfecha a favor d'una cola de mapache que dexara una habilidá llindada de volar.<ref name="IGN-100"/> Los fíos de [[Bowser]] diseñáronse cola cuenta de ser únicos tocantes a apariencia y personalidá; Miyamoto basó estos personaxes en siete de los sos programadores a manera de tributu pol so trabayu y esfuercios.<ref name="IGN-100"/> Otros videoxuegos destacables que produció fueron ''[[Metroid (videoxuegu)|Metroid]]'' (1986) y ''[[Kid Icarus]]'' (1987), videoxuegos nos que s'ocupó col so mentor [[Gunpei Yokoi]], quien s'encargó de la direición principal de dambos proyeutos, y que se desenvolveríen simultáneamente.<ref>{{Cita web |url=http://www.gamespot.com/famicomds/action/metroid/tech_info.html?tag=tabs;summary |títulu=Metroid Tech Info |fechaaccesu=2 de mayu de 2011 |idioma=inglés |editorial=GameSpot}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.gamespot.com/nes/action/kidicarus/tech_info.html?tag=tabs;summary |títulu=Kid Icarus Tech Info |editorial=GameSpot |idioma=inglés |fechaaccesu=2 de mayu de 2011}}</ref> === 1990–2000 === La unión ente dellos equipos d'investigación interna y desenvolvimientu de Nintendo llevó consigo la fundación de [[Nintendo Entertainment Analysis and Development]] (Nintendo EAD), agrupación encabezada por Miyamoto. ''[[F-Zero]]'' foi unu de los títulos de llanzamientu de la segunda consola casera de la empresa, [[Super Nintendo Entertainment System]], y Nintendo EAD tardó aproximao quince meses en producir el videoxuegu.<ref name=EAD>{{Cita web |url=http://cube.ign.com/articles/089/089011p1.html |títulu=Nintendo GameCube Developer Profile: EAD |fechaaccesu=1 de mayu de 2011 |autor=Anthony JC |autor2=Pete Deol |fecha=15 d'avientu de 2000 |editorial=IGN |obra=N-Sider |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081207204353/http://cube.ign.com/articles/089/089011p1.html |fechaarchivu=2008-12-07 }}</ref> Miyamoto trabayó pa diversos videoxuegos de dichu sistema, unu d'ellos que cabo destacar foi ''[[Star Fox]]''. Pal mentáu, el programador [[Jez San]] convenció a Nintendo de desenvolver una actualización pa la Super Nintendo, lo que dexaría remanar tres dimensiones d'una meyor forma, el chip [[Super FX]].<ref>{{Cita web |autor=[[Syd Bolton]] |títulu=Interview with Jez San, OBE |editorial=Armchair Empire |url=http://www.armchairempire.com/Interviews/jez-san-interview.htm |fechaaccesu=1 de mayu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080218055126/http://www.armchairempire.com/Interviews/jez-san-interview.htm |fechaarchivu=2008-02-18 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://old.siggraph.org/publications/newsletter/v32n1/contributions/baum.html |títulu=Retrospective |editorial=Silicon Graphics Computer Systems |autor=Baum, Dan |fechaaccesu=1 de mayu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160613113833/http://old.siggraph.org/publications/newsletter/v32n1/contributions/baum.html |fechaarchivu=2016-06-13 }}</ref> Utilizando esti nuevu ''hardware'', Miyamoto y [[Katsuya Eguchi]] diseñaron el xuegu de ''Star Fox'' con un grau de 3D.<ref>{{Cita web |títulu=Interview with Shigeru Miyamoto |editorial=Nintendo Power |url=http://www.miyamotoshrine.com/theman/interviews/0197.shtml |fechaaccesu=1 de mayu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110610211106/http://www.miyamotoshrine.com/theman/interviews/0197.shtml |fechaarchivu=10 de xunu de 2011 }}</ref> [[Argonaut Games]] encamentó faer usu de naves especiales nel videoxuegu; sicasí, Nintendo quería crear un videoxuegu «arcade y d'estilu de disparos».<ref name="IGN">{{Cita web |títulu=Interview with Dylan Cuthbert |editorial=emulatorium.com |url=http://www.arwinglanding.net/articles.php?page=writeups/dylan |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070928041255/http://www.arwinglanding.net/articles.php?page=writeups%2Fdylan |fechaarchivu=28 de setiembre de 2007 |fechaaccesu=1 de mayu de 2011 }}</ref> Yoichi Yamada, un frecuente diseñador de niveles de videoxuegos de Nintendo, encargar de la estabilización y edición de los mapes de ''Star Fox''.<ref name="IGN"/> Con otru títulu de Super Nintendo, ''[[Super Mario RPG: Legend of the Seven Stars]]'', Miyamoto lideró un equipu de producción que consistió nuna asociación ente Nintendo y [[Square Co.]]; tomó alredor d'un añu'l desenvolvimientu de los gráficos.<ref>{{cita noticia |autor=Scott Pelland|coautores=Kent Miller, Terry Munson, Paul Shinoda |fecha=1996-04 |títulu=Epic Center |obra=[[Nintendo Power]] |editorial=Nintendo |volume=83 |páxina=56|fechaaccesu=1 de mayu de 2011 |cita=Led by Mario creator Shigeru Miyamoto, teams at Nintendo Company Ltd. and Square Soft spent more than a year developing the visuals.}}</ref> Square manifestó que 70% de la producción taba completa mientres el mes d'ochobre de 1995. Tanto los elementos interiores como esteriores del susodichu fueron construyíos cola realización de téuniques Advanced Computer Modelling (ACM). Los efeutos especiales de llume crearon les solombres y reflexos que taben destinaos a ameyorar los elementos 3D.<ref name="Publisher">{{Cita web |url=http://sotss.classicgaming.gamespy.com/ |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080328231813/http://sotss.classicgaming.gamespy.com/ |fechaarchivu=28 de marzu de 2008 |títulu=Secrets of the Seven Stars |fechaaccesu=1 de mayu de 2011 |autor=Jason Kemp |fecha=13 de mayu de 2005 |obra=GameSpy |editorial=IGN }}</ref><ref>{{cita noticia |autor=Scott Pelland|coautores=Kent Miller, Terry Munson, Paul Shinoda |fecha=ochobre de 1995 |títulu=Special Features |obra=[[Nintendo Power]] |editorial=Nintendo |volume=77 |páxina=29|fechaaccesu=1 d'abril de 2007 |cita=In Japan, the Super Famicom version will be published by Square Soft.}}</ref> Cuando se llanzó [[Nintendo 64]] al mercáu, Miyamoto empezó a desenvolver videoxuegos pal nuevu sistema de [[1996]], y mayoritariamente en xuegos de les sos franquicies anteriores. El so primer xuegu en tal nuevu sistema foi ''[[Super Mario 64]]''; empecipió'l proyeutu col diseñu del personaxe principal y col sistema de cámara. Miyamoto y los demás diseñadores atopábense de primeres inseguros tocantes a la direición que'l xuegu tenía de tomar, polo que pasaron dellos meses escoyendo una vista de cámara y diseñu apropiaos.<ref name="goddard interview">{{Cita publicación |fecha=Avientu de 2001 |títulu=The Making of Mario 64: Giles Goddard Interview |publicación=[[NGC Magazine]] |editorial=[[Future Publishing]] |númberu=61 |ref=harv}}</ref> El conceutu orixinal consistía en que'l xuegu tuviera un planu fixu, tal como un xuegu en [[proyección isométrica|perspeutiva isométrica]], primero que finalmente optárase por un diseñu en 3D.<ref name="goddard interview"/> Produció pocu dempués el so siguiente videoxuegu, ''[[The Legend of Zelda: Ocarina of Time]]'', y dirixó un equipu de distintos supervisores.<ref name="IGN Sensei">{{Cita web |url=http://ign64.ign.com/articles/066/066649p1.html |títulu=Sensei Speaks |fecha=29 de xineru de 1999 |editorial=IGN |fechaaccesu=8 de mayu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071211110615/http://ign64.ign.com/articles/066/066649p1.html |fechaarchivu=2007-12-11 }}</ref> Pal desenvolvimientu d'esti títulu, Nintendo EAD punxo en práutica una nueva estrategía consistente en que numberosos direutores encargaríense cada unu de producir segmentos individuales del xuegu pa, más tarde, xunir les pieces creaes y asina dar forma a la versión final. Sicasí, so esti conceutu la producción retrasó muncho más tiempu del esperáu, asina que Miyamoto optó por arreyar se entá más nel xuegu, asumiendo pa ello un rol más de direutor que de supervisor. Anque la tema de los xuegos 3D yera inéditu pal equipu de producción, l'asistente Makoto Miyanaga mentó qu'ente ellos esistió «un sentíu de pasión por crear daqué nuevu y ensin precedentes».<ref>{{Cita publicación |publicación=Nintendo Power |títulu=Inside Zelda Part 12: The Role of the Sidekick |mes=May |añu=2006 |volume=203 |páxines=&nbsp;76-78 |ref=harv}}</ref> Orixinalmente, Miyamoto quería que'l xuegu tuviera una perspeutiva en primer persona, con tal de dexa-y a los xugadores qu'esploraren el vastu terrén de Hyrule d'una forma más interactiva, amás d'enfocase más nel desenvolvimientu de los enemigos y los escenarios. Sicasí los responsables del diseñu tuvieron delles dificultaes téuniques con esti proyeutu al querer introducir a una versión infantil de [[Link (The Legend of Zelda)|Link]], polo que Miyamoto atalantó que sería necesariu amosar entós a Link tol tiempu n'escena.<ref name="Iwata Asks">{{Cita web |url=http://us.wii.com/iwata_asks/crossbow/vol1_page1.jsp |títulu=Wii.com – Iwata Asks: Link's Crossbow Training |fecha=8 de mayu de 2008 |editorial=[[Wii]].com |fechaaccesu=1 de mayu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081225062741/http://us.wii.com/iwata_asks/crossbow/vol1_page1.jsp |fechaarchivu=2008-12-25 }}</ref> Inclusive, hai otres idees que nin siquier s'usaron en nengún de los xuegos por cuenta de llimitaciones de tiempu.<ref name="IGN Sensei"/> Cabo añader que Miyamoto trabayó en munchos ''[[Serie derivada|spin-off]]''s de la serie [[Mario (serie)|Mario]], tales como ''[[Mario Kart 64]]'' y ''[[Mario Party]]''. D'igual manera collaboró n'otru videoxuegu de ''Zelda'' llamáu ''[[The Legend of Zelda: Majora's Mask]]'', nel cual desempeñó'l papel de productor. Volviendo usar el [[Motor de videoxuegu motor de xuegu]] y gráficos de ''Ocarina of Time'', un pequeñu equipu riquió de tan solo 18 meses pa completar ''Majora's Mask''. Acordies con el direutor del mesmu, [[Eiji Aonuma]], los miembros del equipu tuvieron «ante la difícil entruga de qué clase de xuegu podría siguir a ''Ocarina of Time'' y les sos ventes mundiales de siete millones d'unidaes», y como solución, col sistema de tres díes «fiximos los datos del xuegu más compactos ensin dexar d'ufiertar una intensa mecánica de xuegu».<ref>{{Cita web |url=http://cube.ign.com/articles/501/501970p1.html |títulu=GDC 2004: The History of Zelda |apellíu=Aonuma |nome=Eiji |fecha=25 de marzu de 2004 |editorial=IGN |fechaaccesu=1 de mayu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120204083343/http://cube.ign.com/articles/501/501970p1.html |fechaarchivu=2012-02-04 }}</ref> Amás, produció tamién ''[[Star Fox 64]]''. === 2001–2010 === Cuando la cuarta consola casera de Nintendo, [[Nintendo GameCube]], salió a la venta, Miyamoto preparó pa ella dellos videoxuegos, incluyendo'l títulu de llanzamientu de ''[[Luigi's Mansion]]''. El videoxuegu foi per primer vegada reveláu nel [[Nintendo Space World]] de [[2000]] como una [[Demo (informática)|demostración]] diseñada p'amosar les capacidaes gráfiques de GameCube.<ref>{{Cita web |url=http://cube.ign.com/articles/135/135453p1.html |títulu=Luigi's Mansion preview |editorial=IGN |fecha=9 d'ochobre de 2001 |fechaaccesu=1 de mayu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110804022417/http://cube.ign.com/articles/135/135453p1.html |fechaarchivu=2011-08-04 }}</ref> Una versión final de ''[[Luigi's Mansion]]'' foi darréu amosada na convención [[Electronic Entertainment Expo|E3]] de 2001 xunto cola nueva consola.<ref>{{Cita web |url=http://cube.ign.com/articles/094/094692p1.html |títulu=Pre-E3: Luigi's Mansion Disc and Controller Revealed |editorial=IGN |fecha=15 de mayu de 2001 |fechaaccesu=17 de payares de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110807074925/http://cube.ign.com/articles/094/094692p1.html |fechaarchivu=2011-08-07 }}</ref> Amás de crear dellos [[Serie derivada|spin-off]]s de Mario, Miyamoto tamién tuvo presente na producción de la serie ''[[Metroid Prime]]'', dempués de que'l diseñador orixinal, [[Gunpei Yokoi]], amigu y mentor de Miyamoto que trabayó al so llau cuando ésti empezaba la so carrera, finó.<ref>{{Cita web |url=http://cube.ign.com/articles/377/377563p2.html |títulu=Metroid Prime Roundtable QA |editorial=IGN |fecha=15 de payares de 2002 |fechaaccesu=1 de mayu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120305201537/http://cube.ign.com/articles/377/377563p2.html |fechaarchivu=2012-03-05 }}</ref> Mientres esta dómina tamién creó y desenvolvió ''[[Pikmin]]'' y la so secuela, ''[[Pikmin 2]]''. Amás collaboró en nuevos videoxuegos de les series ''[[Star Fox]]'', ''[[Donkey Kong]]'', ''[[F-Zero]]'' y ''[[The Legend of Zelda]]'', tantu en [[Nintendo GameCube]] como nos sistemes portátiles de [[Gameboy Advance]] y [[Nintendo DS]].<ref name="booklet">{{cita llibru |añu=2005 |editor=Namco |títulu=Star Fox Assault Instruction Booklet |páxines=7, 29, 34-35 |editorial=Nintendo of America}}</ref><ref name=developerpublisher>{{Cita web |url=http://www.gamespot.com/gamecube/driving/fzero/news.html?sid=2858754 |títulu=Sega and Nintendo form developmental partnership |apellíu=Satterfield |nome=Shane |fecha=28 de marzu de 2002 |editorial=[[GameSpot]] |fechaaccesu=20 de xunu de 2007 |cita=The companies [Sega and Nintendo] are codeveloping two F-Zero games... Nintendo will be handling the publishing duties for the GameCube version while Sega will take on the responsibility of releasing the arcade game.}}</ref><ref name=Arcadia>{{Cita web |url=http://n-europe.com/news.php?nid=2349 |títulu=Interview: Sega talk F-Zero |fechaaccesu=2 de febreru de 2008 |fecha=17 de mayu de 2005 |editorial=N-Europe |obra=Arcadia magacín |cita=We're [Amusement Vision] taking care of the planning and execution. Once things really begin to take shape, we'll turn to Nintendo for supervision. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080609020646/http://n-europe.com/news.php?nid=2349 |fechaarchivu=9 de xunu de 2008 }}</ref> Pa esta última consola trabayó en munchos títulos, ente los cualos atópense'l ''[[remake]]'' de ''[[Super Mario 64]]'' (''[[Super Mario 64 DS]]''), y l'esitosu ''[[Nintendogs]]''.<ref name="IGN-Preview">{{Cita web |url=http://ds.ign.com/articles/513/513155p1.html |títulu=E3 2004: Hands-on: Super Mario 64 x4 |nome=Craig |apellíu=Harris |fecha=11 de mayu de 2004 |editorial=IGN |fechaaccesu=1 de mayu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081230213214/http://ds.ign.com/articles/513/513155p1.html |fechaarchivu=2008-12-30 }}</ref> Mientres la conferencia E3 del añu 2005, Nintendo publicó una pequeña cantidá de tarxetes de videoxuegos pa [[Nintendo DS]] que conteníen una meyora d'un nuevu ''Zelda''.<ref>{{Cita web |url=http://ds.ign.com/objects/748/748615.html |títulu=The Legend of Zelda: Twilight Princess Preview Trailer |editorial=IGN |fecha=13 d'avientu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081229211941/http://ds.ign.com/objects/748/748615.html |fechaarchivu=2008-12-29 }}</ref> Coles mesmes, anuncionaron que'l dichu ''Zelda'' apaecería na [[Wii]], sistema que nesi entós conocíase-y col nome «''Revolution''»,<ref>{{Cita web |url=http://cube.ign.com/articles/615/615429p1.html |títulu=E3 2005: Mario and Zelda Go Next-Xen |editorial=IGN |fecha=17 de mayu de 2005 |nome=Matt |apellíu=Casamassina |enllaceautor=Matt Casamassina |fechaaccesu=1 de mayu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080628171932/http://cube.ign.com/articles/615/615429p1.html |fechaarchivu=2008-06-28 }}</ref> que foi dempués bautizáu como ''[[The Legend of Zelda: Twilight Princess]]''. === 2016–2017–actualidá === Na actualidá, Shigeru Miyamoto sigue trabayando en distintos proyeutos y xuegos pa les consoles [[Nintendo 3DS]] y [[Wii U ]]. Amás hai incursionado nel mundu de l'animación al ser el direutor executivu de los curtios animaos de Pikmin,<ref>{{Cita web |url=http://nintendolatino.com/shigeru-miyamoto-agora-ye-direutor-de-curtios-animaos/ |títulu=SHIGERU MIYAMOTO AGORA YE DIREuTOR DE CURTIOS ANIMAOS |fechaaccesu=29 d'ochobre de 2014 }}</ref> una de les sos franquicies más importantes de Nintendo creada por él mesmu. Debíu al fallecimientu de [[Satoru Iwata]], Miyamoto y [[Genyo Takeda]], dambos direutores en Nintendo, quedaron al cargu de la empresa hasta que se llevara a cabu la socesión. Darréu foi escoyíu un nuevu presidente: [[Tatsumi Kimishima]], quien antes foi Xefe de Recursos Humanos; amás de tener una gran esperiencia colos númberos. Por tanto, Miyamoto quedó como Conseyeru Creativu y Genyo como Conseyeru Teunolóxicu. == Vida personal == === Intereses === Magar dedicase al diseñu de videoxuegos, Miyamoto pasa pocu tiempu xugando a estos, y confesó que prefier desconectar del so trabayu tocando la [[guitarra]] y el [[So acústicu|baxu]].<ref name= mobygames>{{Cita web |url=http://www.mobygames.com/developer/sheet/view/developerId,36620/ |títulu=Shigeru Miyamoto Developer Bio |editorial=[[MobyGames]] |fechaaccesu=19 de setiembre de 2009}}</ref> Amás tien ciertes cualidaes pal [[banjo]] y el [[pianu]] y ye un aficionáu al xéneru musical [[bluegrass]].<ref name= newyorkt>{{Cita web |url=http://www.nytimes.com/2008/05/25/arts/television/25schi.html?pagewanted=2&ei=5087&em&en=2y7defd6y2df859a&ex=1211947200 |títulu=Resistance Is Futile (Páxina 2) |fecha=25 de mayu de 2008 |autor=Seth Schiesel |fechaaccesu=7 de mayu de 2011 |idioma=inglés |obra=[[The New York Times]]}}</ref> Sobre'l so interés pola música, afirmó que mientres la so mocedá esfrutaba escuchando a bandes como [[Lovin' Spoonful]], [[Nitty Gritty Dirt Band]], [[The Ramones]] y [[The Beatles]].<ref name= mayhem/><ref name= newyorkt/> Ye un coleicionista de preseos musicales. Tanto ye asina que, mientres la presentación del títulu ''[[The Legend of Zelda: The Wind Waker]]'', Miyamoto afirmó que'l [[mandolín]] que s'oi na banda sonora ye so.<ref>{{Cita web |url=http://www.n-sider.com/personnelview.php?personnelid=170 |títulu=Shigeru Miyamoto |editorial=N-sider |fechaaccesu=7 de mayu de 2011 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110514231015/http://www.n-sider.com/personnelview.php?personnelid=170 |fechaarchivu=2011-05-14 }}</ref> D'esta afición surdió tamién el xuegu [[Wii Music]], del que diz esfrutar mientres la so creación hasta'l puntu de sentise tan ilusionáu por él que como por [[Super Mario Bros.]].<ref>{{Cita web |url=http://www.vidaextra.com/wii/wii-music-ye-mas-apasionante-pa-miyamoto-que-super-mario-bros |editorial=Vida Extra |fechaaccesu=7 de mayu de 2011 |títulu='Wii Music' ye más apasionante pa Miyamoto que 'Super Mario Bros.' |fecha=25 de setiembre de 2008 }}</ref> Shigeru Miyamoto siempres prauticó deporte dende la so mocedá. Mientres enforma tiempu xugó regularmente'l [[béisbol]].<ref>{{Cita web |url=http://www.generacionpixel.com/articulos/shigerumiyamot/ |títulu=Shigeru Miyamoto |editorial=Generacionpixel.com |fechaaccesu=7 de mayu de 2011}}</ref> Anguaño practica natación a diariu y trata de llevar una vida sana, lo que lu llevó a dexar de fumar. Les sos rutines d'exercicios, la so costume d'ellaborar gráficos caseros basándose nel so pesu y el so pasatiempu consistente en tratar de calcular mentalmente les midíes de los oxetos que s'atopa, lleváronlu a escurrir el conceutu del videoxuegu [[Wii Fit]].<ref name= giantbomb/><ref>{{Cita web |url=http://us.wii.com/wii-fit/iwata_asks/vol1_page1.jsp |títulu=Iwata Ask: Wii Fit |idioma=inglés |fechaaccesu=7 de mayu de 2011 |editorial=Wii.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120113105402/http://us.wii.com/wii-fit/iwata_asks/vol1_page1.jsp |fechaarchivu=2012-01-13 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.miyamotoshrine.com/theman/interviews/2802032.shtml |títulu=Miyamoto Interviews> Febuary 28th 2003, IGN |fechaaccesu=8 de mayu de 2011 |editorial=Miyamoto Shrine |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110910140823/http://www.miyamotoshrine.com/theman/interviews/2802032.shtml |fechaarchivu=10 de setiembre de 2011 }}</ref><ref>{{cita noticia |url=http://kotaku.com/5381876/miyamotos-secret-hobby-measuring-stuff |títulu=Miyamoto's Secret Hobby: Measuring Stuff |apellíu=Good |nome=Owen |fecha=14 d'ochobre de 2009 |obra=[[Kotaku]] |fechaaccesu=26 de febreru de 2010}}</ref> Otros de los sos ''hobbies'' inclúin la xardinería (la cual inspirólu pa crear la serie de videoxuegos [[Pikmin]])<ref>{{Cita web |url=http://www.officialnintendomagazine.co.uk/44929/miyamoto-explains-the-roots-of-pikmin/ |fechaaccesu=1 d'ochobre de 2014 |títulu=Miyamoto explains the roots of 'Pikmin' |fecha=17 d'avientu de 2012}}</ref>y los perros (ye un criador semi-profesional). Miyamoto ye propietariu d'un [[Shetland Sheepdog]] llamáu Pikku (el cual sirviólu d'inspiración pal títulu [[Nintendogs]]).<ref>{{Cita web |url=http://www.vh1.com/news/articles/1510449/09272005/id_0.jhtml |títulu=Nintendo Fans Swarm Mario's Father During New York Visit |apellíu=Totilo |nome=Stephen |fecha=27 de setiembre de 2005 |editorial=[[VH1]] |fechaaccesu=4 de xineru de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090818172152/http://www.vh1.com/news/articles/1510449/09272005/id_0.jhtml |fechaarchivu=18 d'agostu de 2009 }}</ref> === Familia === Shigeru Miyamoto ye'l segundu fíu de Iijake Miyamoto y Hinako Aruha,<ref>{{Cita web |url=http://orenji-juusu.blogspot.com/2009/04/shigeru-miyamoto.html |títulu=Shigeru Miyamoto (宮本 茂) |fecha=30 d'abril de 2009 |fechaaccesu=8 de mayu de 2011}}</ref> dos profesores d'orixe humilde<ref name= shrine2/> que nin siquier teníen una televisión o un coche propios.<ref name= n-siderprofile>{{Cita web |editorial=N-Sider |idioma=inglés |fechaaccesu=8 de mayu de 2011 |fecha=9 d'ochobre de 200 |títulu=Chronicles of a Visionary |url=http://www.n-sider.com/contentview.php?contentid=223 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110514232650/http://www.n-sider.com/contentview.php?contentid=223 |fechaarchivu=2011-05-14 }}</ref> Mientres los primeros años de Miyamoto en [[Nintendo]], conoció a Yasuko, una secretaria del departamentu d'alministración cola que terminaría contrayendo matrimoniu. Cuando se casaron, camudar a una casa cercana a la empresa pa, d'esa manera, poder caminar fácilmente ya inclusive dir en bicicleta al trabayu.<ref name= shrine1/> Cuando tuvieron el primeru de los sos dos fíos, Yasuko dexó de trabayar.<ref name= n-siderprofile/> Los sos fíos confesaron que nun tienen interés dalgunu de siguir el negociu de los videoxuegos como'l so padre. De fechu unu d'ellos, Kenshi, desea convertise nun surfista profesional.<ref>{{Cita web |url=http://www.lifebox.net/Shigeru_Miyamoto |títulu=Shigeru Miyamoto timelin |idioma=inglés |editorial=Lifebox.net |fechaaccesu=8 de mayu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101124053221/http://lifebox.net/Shigeru_Miyamoto |fechaarchivu=24 de payares de 2010 }}</ref> Yasuko Miyamoto, magar trabayar mientres munchos años pa una compañía de videoxuegos, nunca foi aficionada a esti tipu de productos, daqué que'l so home siempres intentó atayar, retándose a sigo mesmu a crear esperiencies que pudieren resultar curioses pa persones que, como ella, nunca sintieron el menor interés. D'esti enfotu surdieron en 2007 ''[[Nintendogs]]'' y ''[[Brain Age]]'' pa la portátil [[Nintendo DS]].<ref>{{Cita web |url=http://www.wonderlandblog.com/wonderland/2007/02/miyamotos_wife_.html |editorial=Wonderlan |fecha=16 de febreru de 2007 |títulu=Miyamoto's wife plays games |idioma=inglés |fechaaccesu=8 de mayu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190212210842/https://www.wonderlandblog.com/wonderland/2007/02/miyamotos_wife_.html |fechaarchivu=2019-02-12 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.gamasutra.com/php-bin/news_index.php?story=13048 |títulu=GDC: Miyamoto Talks Game Design, Super Mario Galaxy |fecha=8 de marzu de 2007 |idioma=inglés |editorial=Gamasutra |fechaaccesu=8 de mayu de 2011}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.eurogamer.net/articles/ds-convinces-miyamotos-wife |títulu=DS convinces Miyamoto's wife |editorial=Eurogamer |autor=Tom Bramwell |fecha=15 de febreru de 2007 |idioma=inglés}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.gamespot.com/news/6175680.html |títulu=Buzz! dev: We need to make games for Miyamoto's wife |editorial=GameSpot |idioma=inglés |fechaaccesu=8 de mayu de 2011}}</ref> Al respective de ello, Miyamoto comentó a [[CNN]]: {{cita|La mio esposa nun xuega nengún tipu de videoxuegu. Traté de crea-y daqué d'interés con munchos xuegos, como ''Tetris'', pero la verdá ye qu'hasta apocayá nunca lo llograra. Pero tamos empezando a baltar estos murios, empezando con videoxuegos de [[Nintendo DS]]. Foi prestáu reparala.<ref>{{Cita web |url=http://www.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/02/14/miyamoto.script/index.html |títulu=Shigeru Miyamoto Talk Asia Interview |fecha=15 de febreru de 2007 |editorial=[[CNN]] |idioma=inglés |fechaaccesu=8 de mayu de 2011}}</ref>}} === Estilu de trabayu === [[Ficheru:Shigeru Miyamoto at GDC 2007.jpg|thumb|left|Shigeru Miyamoto na [[GDC]] de 2007.]] Na convención [[Electronic Entertainment Expo|E3]] de [[1997]], Miyamoto reveló que taba trabayando constantemente con aproximao cuatrocientes persones n'alredor d'una docena de proyeutos simultáneamente.<ref name="npinterview">{{Obra citada | pub-periódica=[[Nintendo Power]] |fecha=agostu de 1997 |volume=99 |títulu=Pak Watch E3 Report "The Game Masters" |nome=Takao |apellíu=Imamura |nome2=Shigeru |apellíu2=Miyamoto |páxines=104-105}}.</ref> Sicasí, tamién declaró que siempres prefirió centrase nos proyeutos «ún por ún», en llugar d'en más d'unu al empar.<ref>{{Cita web |url=http://www.n-europe.com/news.php?nid=10880 |títulu=N-Europe: News: Wii Music On Track For 2008<!-- Un bot realizó'l títulu --> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100206123354/http://n-europe.com/news.php?nid=10880 |fechaarchivu=2010-02-06 }}</ref> Miyamoto ye conocíu pol so gran esixencia, que llevó a retrasar les feches de llanzamientu de munchos de los sos proyeutos pa «''algamar les altes cotes calidable poles que [[Nintendo]] ye conocida''»,.<ref>{{Cita web |url=http://www.the-nextlevel.com/feature/interview-shigeru-miyamoto/ |títulu=An Interview with Shigeru Miyamoto |editorial=http://www.the-nextlevel.com |fechaaccesu=24 d'ochobre de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160401000648/http://www.the-nextlevel.com/feature/interview-shigeru-miyamoto/ |fechaarchivu=2016-04-01 }}</ref> N'ocasiones llegó a refugar por completu un xuegu en plenu desenvolvimientu. Esti tipu de decisiones son conocíes internamente ente los trabayadores de [[Nintendo]] como «''Chabudai Gaeshi''» (ちゃぶ台返し, «entornar la mesa del té»), una referencia al anime y manga ''[[Star of the Giants]]''.<ref>{{Cita web |url=http://ms.nintendo-europe.com/wii/?site=v5_01.html&expand=5&l=enGB |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061209104018/http://ms.nintendo-europe.com/wii/?site=v5_01.html&expand=5&l=enGB |fechaarchivu=9 d'avientu de 2006 |títulu=Iwata Asks: The Indefinable Essence Of Zelda |editorial=[[Nintendo]] |fechaaccesu=16 de payares de 2006 }}</ref> Esti procesu ye denomináu tamién como «revisión de Miyahon» (Miyahon ye una alternativa de la llectura [[kanji]] de Miyamoto) o «exame de Miyamoto».<ref>[http://game.watch.impress.co.jp/docs/20040325/zelda06.htm Screenshot]</ref> Un exemplu d'ello diose mientres el procesu de creación de ''[[The Legend of Zelda: Twilight Princess]]'' ente los años [[2005]] y [[2006]]. [[Eiji Aonuma]], el productor del xuegu, declaró qu'en mediu del desenvolvimientu Miyamoto llevó a cabu un «''Chabudai Gaeshi''»<ref>{{Cita web |url=http://www.famitsu.com/game/event/2005/05/18/264,1116367600,39303,0,0.html |títulu=【任天堂】ラウンドテーブルにて『ゼルダの伝説 Twilight Princess』の全貌が明らかに！ |fecha=18 de mayu de 2005 |editorial=''[[Famitsu]]'' |idioma=xaponés |fechaaccesu=19 de setiembre de 2007}}</ref> que retrasó considerablemente la fecha de llanzamientu d'esti títulu pa [[Nintendo GameCube]] y [[Wii]] y que punxo so una gran presión al so equipu. === Opinión sobre los videoxuegos === Miyamoto siempres defendió los videoxuegos como una forma d'entretenimientu tan válida como cualesquier otra. Una de les sos frases más famoses ye: «''¿Que los videoxuegos son malos? Lo mesmo dixeron sobre'l Rock 'N' Roll''»<ref>{{Cita web |url=http://thinkexist.com/quotation/video-games-are-bad-for-you-that-s-what-they-said/406209.html |títulu=Shigeru Miyamoto quotes |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151107003545/http://thinkexist.com/quotation/video-games-are-bad-for-you-that-s-what-they-said/406209.html |fechaarchivu=2015-11-07 }}</ref> Pa Miyamoto lo fundamental d'un videoxuegu ye'l so [[xugabilidá]]. Nos xuegos que desenvuelve, siempres prioriza'l diseñu de les mecániques y la innovación de les mesmes. Nun ye hasta qu'esa fase ta terminada qu'empieza a buscar personaxes, hestories y apartaos artísticos apropiaos qu'encaxen colo primeramente entamao. Pa él lo fundamental ye crear xuegos nel sentíu más estrictu de la pallabra; productos que'l so factor clave sía la diversión, alloñar cola so visión del puntu de vista d'otros desarrolladores, más centraos en dirixir les sos producciones escontra'l xéneru de la película o novela interactiva.<ref>{{Cita web |url=http://mynintendonews.com/2013/07/06/miyamoto-what-makes-a-new-game-is-new-gameplay-and-new-interactions-not-new-characters/ |títulu=Miyamoto: "What makes a new game is new gameplay, not new characters"}}</ref> == Premios y reconocencies == Unu de los llogros más importantes de Miyamoto como diseñador, amás de consiguir ésitu'l mundu de los videoxuegos con ''[[The Legend of Zelda: Ocarina of Time]]'' o ''[[Donkey Kong]]'', foi ''[[Super Mario 64]]''. Trátase del primer xuegu en tres dimensiones nel que ye posible controlar tanto al personaxe como al puntu de vista del xugador por aciu un sistema de movimientu de cámares al traviés de mecanismos de control especialmente diseñaos nel mandu pa ello.<ref name="gamespotinf">{{Cita web |títulu=15 Most Influential Games of All Time |editorial=gamespot.com |url=http://www.gamespot.com/gamespot/features/video/15influential/p15_01.html |fechaaccesu=4 de xineru de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100313165432/http://www.gamespot.com/gamespot/features/video/15influential/p15_01.html |fechaarchivu=13 de marzu de 2010 }}</ref><ref>{{Cita web |títulu=N64 Reader Tributes: Super Mario 64 |editorial=ign.com |url=http://ign64.ign.com/articles/091/091398p1.html |fechaaccesu=4 de xineru de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061019000017/http://ign64.ign.com/articles/091/091398p1.html |fechaarchivu=2006-10-19 }}</ref><ref name="1up1">{{Cita web |títulu=The Essential 50 Part 36: Super Mario 64 |editorial=1UP.com |url=http://www.1up.com/do/feature?cId=3135350 |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2006 |urlarchivu=https://archive.today/20120526080712/http://www.1up.com/do/feature?cId=3135350 |fechaarchivu=2012-05-26 }}</ref> La téunica del movimientu de cámares y personaxes de forma independiente utilízase agora como estándar na ellaboración de videoxuegos con redolaes tridimensionales y tiense en cuenta a la de diseñar los mandos de les videoconsoles. Foi una de les grandes revoluciones que [[Nintendo]] introdució na industria de los videoxuegos col so videoconsola [[Nintendo 64]]. Anque Miyamoto xeneralmente ye llistáu como productor nos creitos de los xuegos, participa direutamente nellos siendo responsable absolutu del so desenvolvimientu, tomando decisiones sobre'l camín qu'estos tienen de siguir y pasando toles fases de diseñu y optimización d'una bona manera. Con too y con eso, apaeció como direutor en xuegos como ''[[Super Mario 64]]'' y como supervisor y productor n'otros como ''[[The Legend of Zelda: Twilight Princess]]''. Ente les poques esceiciones de xuegos protagonizaos polos sos personaxes nos que'l so nome nun figura tres el desenvolvimientu, ta la serie ''Mario Land'', cola que nun tuvo rellación dalguna. Nos años 2010 y 2011, Miyamoto foi nomáu al [[Premiu Príncipe d'Asturies de Comunicación y Humanidaes]] y ganar en 2012<ref name="Shigeru Miyamoto, premiu Príncipe d'Asturies de Comunicación y Humanidaes 2012">{{Cita web |autor=Enrique García |títulu=Shigeru Miyamoto, premiu Príncipe d'Asturies de Comunicación y Humanidaes 2012 |url=http://www.meristation.com/es/nintendo-3ds/noticias/shigeru-miyamoto-premiu-principe-de-asturias-de-comunicacion-y-humanidaes-2012/1779008 }}</ref> pol so gran contribución a les comunicaciones na redolada de los videoxuegos. El xuráu quixo remarcar que'l xaponés «''ye'l principal artífiz de la revolución del videoxuegu didácticu, formativu y constructivu. Diseñador de personaxes y xuegos mundialmente conocíos, carauterizar por escluyir de les sos creaciones la violencia y por anovar con programes y formatos qu'ayuden a exercitar la mente nes sos múltiples facetes y resulten bien pervalibles dende un puntu de vista educativu''». Coles mesmes, destacaron a la de concede-y el gallardón que «''Miyamoto non solo ye'l padre del videoxuegu modernu, sinón que consiguió, cola so gran imaxinación, crear suaños virtuales por que millones de persones de toles edaes interactúen, xenerando nueves formes de comunicación y de rellación, capaces de trespasar fronteres ideolóxiques, étniques y xeográfiques''».<ref>{{Cita web |url=http://www.fpa.es/es/premios-principe-de-asturias/premiados/2012-shigeru-miyamoto.html?texto=acta&especifica=0 |títulu=Shigeru Miyamoto, premiu Príncipe d'Asturies de Comunicación y Humanidaes 2012 |fecha=23 de mayu de 2012 |fechaaccesu=30 de setiembre de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141006104157/http://www.fpa.es/es/premios-principe-de-asturias/premiados/2012-shigeru-miyamoto.html?texto=acta&especifica=0 |fechaarchivu=2014-10-06 }}</ref> == Principales videoxuegos desenvueltos == <!-- *************************************** ANTES D'AÑEDIR LLEE LO SIGUIENTE: EL CRITERIU D'INCLUSIÓN D'ESTOS XUEGOS SELECTOS YE LA SO RECONOCENCIA MUNDIAL, INFLUYÍU POR TRÉS FACTORES: PUNTUACIONES PER PARTE DE LA CRÍTICA, NOMINACIONES Y PREMIOS "GAME OF THE YEAR", Ya INCLUSIÓN EN LLISTES DE LOS MEYORES VIDEOXUEGOS. *************************************** --> * ''[[Donkey Kong (videoxuegu)|Donkey Kong]]'' (1981) * ''[[Donkey Kong Jr.]]'' (1982) * ''[[Mario Bros.]]'' (1983) * ''[[Super Mario Bros.]]'' (1985) * ''[[Super Mario Bros. 2]]'' (1986) * ''[[The Legend of Zelda (videoxuegu)|The Legend of Zelda]]'' (1986) * ''[[Yume Kōjō: Doki Doki Panic]]'' (1987) * ''[[Zelda II: The Adventure of Link]]'' (1987) * ''[[Super Mario Bros. 3]]'' (1988) * ''[[F-Zero]]'' (1990) * ''[[The Legend of Zelda: A Link to the Past]]'' (1991) * ''[[Super Mario World]]'' (1991) * ''[[Super Mario Kart]]'' (1992) * ''[[Super Mario World 2: Yoshi's Island]]'' (1995) * ''[[Super Mario 64]]'' (1996) * ''[[Star Fox 64]]'' (1997) * ''[[The Legend of Zelda: Ocarina of Time]]'' (1998) * ''[[Super Smash Bros.]]'' (1999) * ''[[The Legend of Zelda: Majora's Mask]]'' (2000) * ''[[Pikmin]]'' (2001) * ''[[Luigi's Mansion]]'' (2001) * ''[[Super Smash Bros. Melee]]'' (2001) * ''[[Super Mario Sunshine]]'' (2002) * ''[[Metroid Prime]]'' (2002) * ''[[The Legend of Zelda: The Wind Waker]]'' (2002) * ''[[Pikmin 2]] ''(2004) * ''[[Nintendogs]]'' (2005) * ''[[Wii Sports]]'' (2006) * ''[[New Super Mario Bros.]]'' (2006) * ''[[The Legend of Zelda: Twilight Princess]] ''(2006) * ''[[Wii Fit]]'' (2007) * ''[[Super Mario Galaxy]]'' (2007) * ''[[Super Smash Bros. Brawl]]'' (2008) * ''[[New Super Mario Bros. Wii]]'' (2009) * ''[[Super Mario Galaxy 2]]'' (2010) * ''[[Donkey Kong Country Returns]]'' (2010) * ''[[Super Mario 3D Land]]'' (2011) * ''[[The Legend of Zelda: Skyward Sword]]'' (2011) * ''[[Pikmin 3]]'' (2013) * ''[[Super Mario 3D World]]'' (2013) * ''[[The Legend of Zelda: A Link Between Worlds]]'' (2013) * ''[[Mario Kart 8]]'' (2014) * ''[[Super Mario Maker]]'' (2015) * ''[[Super Mario Run]]'' (2016) * ''[[The Legend of Zelda: Breath of the Wild]]'' (2017) * ''[[Mario Kart 8 Deluxe]]'' (2017) * ''[[Super Mario Odyssey]]'' (2017) <!-- *************************************** ANTES D'AÑEDIR LLEE LO SIGUIENTE: EL CRITERIU D'INCLUSIÓN D'ESTOS XUEGOS SELECTOS YE LA SO RECONOCENCIA MUNDIAL, INFLUYÍU POR TRÉS FACTORES: PUNTUACIONES PER PARTE DE LA CRÍTICA, NOMINACIONES Y PREMIOS "GAME OF THE YEAR", Ya INCLUSIÓN EN LLISTES DE LOS MEYORES VIDEOXUEGOS. *************************************** --> == Ver tamién == * [[Nintendo]] * [[Mario (personaxe)|Mario]] * [[The Legend of Zelda]] * [[Pikmin (serie)|Pikmin]] * [[Tatsumi Kimishima]] * [[Satoru Iwata]] * [[Hiroshi Yamauchi]] * [[Eiji Aonuma]] * [[Koji Kondo]] == Referencies == {{llistaref|3}} == Enllaces esternos == {{Commons}} {{Wikiquote}} * [http://www.n-sider.com/personnelview.php?personnelid=170 N-Sider] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514231015/http://www.n-sider.com/personnelview.php?personnelid=170 |date=2011-05-14 }} – Perfil de Shigeru Miyamoto * [http://www.generacionpixel.com/articulos/shigerumiyamot/ Xeneración Pixel] – La hestoria de Shigeru Miyamoto * [http://www.mobygames.com/developer/sheet/view/developerId,36620/ ''Shigeru Miyamoto''], perfil en [[MobyGames]] * [http://www.nytimes.com/2008/05/25/arts/television/25schi.html?em&ex=1211947200&en=2y7defd6y2df859a&ei=5087%0A En The New York Times], 25 de mayu de 2008 * [https://web.archive.org/web/20100302200454/http://www.onnetworks.com/videos/play-value/shigeru-miyamoto Video perfil de Shigeru Miyamoto]de la serie dixital de televisión producida por *[https://www.imdb.com/name/nm0594427/ Shigeru Miyamoto IMDB] *[https://rawg.io/creators/shigeru-miyamoto Shigeru Miyamoto RAWG] {{Tradubot|Shigeru Miyamoto}} {{NF|1952||Miyamoto, Shigeru}} [[Categoría:Personalidaes de Nintendo]] [[Categoría:Diseñadores de videoxuegos]] [[Categoría:Productores de videoxuegos]] [[Categoría:Direutores de videoxuegos]] [[Categoría:Informáticos de Xapón]] [[Categoría:Ganadores del premiu BAFTA Honoríficu]] [[Categoría:Premiu Princesa d'Asturies de Comunicación y Humanidaes]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]] libojcnh47yypczvohj0kx5ds71egmv 0 136589 4503178 4454282 2026-07-08T02:48:24Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503178 wikitext text/x-wiki {{maltraducido}} {{persona}} '''Stella Nina McCartney''' {{nym}} ye una [[Diseñu de modes|diseñadora de modes]] [[Reinu Xuníu|británica]]. Ye la fía del ex [[The Beatles|Beatle]] Sir [[Paul McCartney]] y de la [[fotógrafa]] y activista polos [[derechos de los animales]], [[Linda McCartney]]. == Entamos == Stella McCartney nació en [[Londres]] el 13 de setiembre de 1971. Ye la segunda fía del ex [[The Beatles|Beatle]] Sir [[Paul McCartney]] y [[Linda Eastman]]. Lleva'l nome de les sos bisagüeles maternes: dambes güeles de Linda McCartney llamábense Stella. Mientres la so mocedá, McCartney visitó dellos países colos sos padres y el so grupu pop [[Wings (banda)|Wings]], xunto colos sos hermanos: la so media hermana [[Heather McCartney|Heather]] (quien foi llegalmente adoptada por Paul McCartney), la so hermana mayor [[Mary McCartney|Mary]], y el so hermanu menor [[James McCartney|James]]. Según el so padre, el nome de Wings foi inspiráu pol difícil momentu de la nacencia de Stella. Cuando la so fía nació d'urxencia por aciu [[cesárea]], Paul atopábase fora del quirófanu y oraba por qu'ella naciera "nes ales d'un ánxel" (on the wings of an angel).<ref>[https://www.imdb.com/name/nm0565383/bio Stella McCartney IMDb bio]</ref> Wings viaxó al poco tiempu dempués de la so nacencia en 1971 hasta 1980. A pesar de la so fama, el matrimoniu McCartney quería que los sos fíos a llevaren una vida tan normal como fuera posible, Stella y los sos hermanos asistieron a la escuela pública llocal en [[East Sussex]], siendo unu d'ellos [[Bexhill College]]. McCartney afirmó que cuando asistió a la escuela estatal, ella foi víctima d'acoso escolar.<ref>{{Cita web |url=http://www.c/ |títulu=ontactmusic.com/new/xmlfeed.nsf/mndwebpages/stella%20mccartney%20wants%20son%20to%20go%20private Stella Mccartney Wants Son To Go Private |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220316090745/http://c/ |fechaarchivu=2022-03-16 }}</ref> == Carrera == === Inicio === Stella McCartney empezó a interesase nel diseñu de modes a los 13 años, cuando se fixo la so primer chaqueta. Tres años más tarde, foi interna en [[Christian Lacroix]], trabayando na so primer coleición de moda, perfeccionando les sos habilidaes en [[Savile Row]] per unos años. Estudió na so fundación de [[Ravensbourne College of Design and Communication]], diseñu de moda en [[Central Saint Martins College of Art and Design]] a entamos de los '90. La so coleición de graduación en 1995 foi modelada poles sos amigues y supermodelos [[Naomi Campbell]], [[Yasmin Parvaneh|Yasmin Le Bon]] y [[Kate Moss]] —quien modelaron ''ad honorem''. La coleición foi acompañada por un cantar llamada "Stella May Day" escrita pol so famosu padre.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE0D9143CF937A25755C0A963958260 CHRONICLE - New York Times]</ref> L'eventu foi noticia y tuvo en primer plana de los diarios, y tola coleición foi vendida a Tokiu, una tienda de Londres. Los diseños fueron autorizaos a [[Browns (Fashion Boutique)|Browns]], Joseph, [[Bergdorf Goodman]] y [[Neiman Marcus]]. En 1998 diseñó'l vistíu de novia de la so hermana [[Mary McCartney|Mary]] pa la so boda col productor de televisión Alistair Donald. Ye una estricta [[vexetariana]].<ref name="telegraph.co.uk">{{cita web | url = http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/2536266/Stella-McCartney-orders-fur-advert-dropped.html | títulu = Stella McCartney orders fur advert dropped - Telegraph }}<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--></ref> McCartney nun utiliza pieles nos sos diseños y sofita a la organización [[PETA]].<ref>{{Cita web |url=http://www.peta.org/feat/stellavid/index.html |títulu=PETA: Do people you care about still wear fur? |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090428201136/http://www.peta.org/feat/stellavid/index.html |fechaarchivu=2009-04-28 }}</ref> Dalgunos de los sos diseños tienen frases que reflexen el so respetu a la naturaleza; por casu, una de les sos chaquetes p'[[Adidas]] diz: "aptu pa vexetarianos deportivos" nuna de les sos mangues. El so padre ye tamién conocíu por sofitar a PETA protestando contra los diseñadores qu'utilicen pieles d'animales y quien lo lleven. Stella utiliza llana, seda, y otros derivaos nos sos diseños. === Chloé, Gucci, CARE === En marzu de 1997 McCartney foi entrevistada pol direutor creativu de la marca Parisina de modes [[Chloé]], [[Karl Lagerfeld]]. Lagerfeld taba un pocu impresionáu cola eleición fecha pola marca, argumentando: ''"Chloé tenía de tomar un nome famosu. facer, pero musicalmente, non de la moda. Esperemos que sía tan virtuosa como'l so padre."'' Pese al escepticismu inicial, los diseños de McCartney gociaron d'un considerable ésitu críticu y comercial. En [[Chloé]] foi acompañada pola so amiga y asistente [[Phoebe Philo]], quien depués la asocedería nel cargu. {{ensin referencies |fecha=May 2009}} === Collaboraciones === En 2004, diseñó'l vestuariu de [[Madonna (entertainer)|Madonna]] pal [[The Re-Invention Tour|Re-Invention Tour]], el d'[[Annie Lennox]] pa la so xira de branu, y los de [[Gwyneth Paltrow]] y [[Jude Law]] pal filme ''[[Sky Captain and the World of Tomorrow]]''. {{ensin referencies |fecha=May 2009}} Esi mesmu añu tamién llanzó una llinia de ropa deportivo femenina en collaboración con [[Adidas]].<ref>[https://web.archive.org/web/20101111060514/http://www.adidas.com/campaigns/women/content/stella/stella.asp?strCountry_Adidascom=com '''Adidas by Stella McCartney]</ref> La coleición incluyó priendas pa natación, tenis y deportes d'iviernu. Ente elles pieces más informales como ropa pa correr y bolsos. En xineru de 2007, la diseñadora anunció qu'añadiría a les sos creaciones p'[[Adidas]] una llinia de ropa especial pa prauticar yoga, llamada ''Gym Yoga''. Foi llanzada na temporada primavera-verano y tuvo inspirada n'uniformes de [[balé]] y [[danza]], destacar les camisetes de tirantes de doble capa con escotes fondos, pantalones de tiru baxu y zapatos de goma flexible.<ref>[http://www.enjoyfashion.com/fashion/fashion-news/stella-new-collection-for-adidas-20070209-60.html Stella McCartney adds “Gym Yoga” collection to her range for Adidas] EnjoyFashion, 9 February 2007</ref> Toes estes collaboraciones tuvieron ésitu. El so contratu con [[Adidas]] venció nel añu 2010. En 2005, collaboró con [[H&M]]. La coleición, compuesta de ropa informal y accesorios, tuvo un gran ésitu. La llinia foi llanzada en payares d'esi añu y escosóse casi de momentu'l día del llanzamientu, por cuenta de la semeyanza (en munchos casos, casi la copia direuta) ente la llinia principal y la llinia de H&M.{{ensin referencies |fecha=May 2009}} El 12 de marzu de 2007, una edición llindada de McCartney 42 pieces foi puesta a la venta en namái 100 tiendes [[Australia|Target]] puramente n'Australia. El rangu de precios yera de $30 por un pañuelu de seda a $200 per un abrigu de tafetán. La coleición fabricar en [[China]]. Desamarráronse escenes d'histeria cuando les muyeres aprucieron nes tiendes pa mercar la coleición. Un problema fueron los "revendedores de ropa", que mercaron grandes cantidaes de la gama pa vendeles en eBay como una marca d'altu preciu.<ref>[https://web.archive.org/web/20070314212518/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,21364144-5007132,00.html Surviving the Stella wars]</ref> Más tarde, un gran númberu de compradores devolvieron la so ropa Stella a Target quexándose d'estraña, de non estándar, de tamañu más grande que lo normal. Un voceru de Target defendióse diciendo que'l rangu de la talla de Stella fuera "arrogante" y "de gran tamañu". Más tarde, tornó ropa Stella languidecido nos bastidores de tener amenorgó los sos precios hasta nun 60 per cientu.<ref>{{Cita web |url=http://www.stuff.co.nz/4084613a22409.html |títulu=Mass return of oversized garments |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071015095305/http://stuff.co.nz/4084613a22409.html |fechaarchivu=2007-10-15 }}</ref> En xineru de 2008, McCartney collaboró cola marca de llencería Bendon, programada por que fuera llanzáu nes tiendes por departamentos, tiendes especializaes y les tiendes de Stella McCartney.{{ensin referencies |fecha=May 2009}} McCartney, programóse, a principios de 2008, pa llanzar una llinia de bolsos pa [[LeSportsac]]. La coleición tien ente 30 y 40 estilos y los precios bazcuyen dende $200-$500. La coleición va constar de bolsos de viaxe, maletes, bolsos y accesorios de ñácaru pa les madres con ñácaros y neños pequeños. En 2009, Stella anunció una collaboración d'una llinia de ropa pa neños con [[Gap (ropa)|Gap]]. El llanzamientu foi en payares d'esi añu, y la coleición va ser llevada a escoyíes tiendes GapKids y babyGap nos Estaos Xuníos y Canadá, el Reinu Xuníu, Francia, Irlanda y Xapón. Desque empezó cola so propia marca, McCartney tamién collaboró en proyeutos con dellos artistes, incluyendo a [[Reem Alasadi]], [[Gary Hume]], [[R. Crumb]], [[Jeff Koons]], [[David Remfry]] y [[Ed Ruscha]]. {{ensin referencies |fecha=May 2009}} === Crítiques === McCartney siempres afirmó que sería una famosa diseñadora de moda, inclusive si'l so padre nun fuera Paul McCartney. En particular, suxirió que [[Vendôme]], dueños de la casa [[Chloé]], nomando la folada de publicidá que se xeneren como pol so talentu. Nel últimu tiempu, la mayoría de les comentaristes dixeron qu'ella ye totalmente capaz. Ello ye que la revista ''[[Vogue magacín|Vogue]]'' escribió esto "la so primer coleición pa la casa Chloé, amosáu en París n'ochobre de 1997, rápido estenó cualquier dulda alrodiu del so talentu."<ref name=autogenerated1>{{Cita web |url=http://www.vogue.co.uk/whos_who/Stella_McCartney/default.html |títulu=Stella McCartney bio |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080516173854/http://www.vogue.co.uk/whos_who/Stella_McCartney/default.html |fechaarchivu=2008-05-16 }}</ref> McCartney asistió a Central St Martins, pero nun recibió un grau de primer clase, {{ensin referencies |fecha=May 2009}} a diferencia de [[John Galliano]] y [[Hussein Chalayan]]. A pesar d'esto, conózse-y na industria de la moda como "Stella d'Aceru" o "Imparable Stella".<ref>{{Cita web |url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qn4155/is_19991027/ai_n13841174 |títulu=Unstoppable Stella Steel |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070327232759/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qn4155/is_19991027/ai_n13841174 |fechaarchivu=2007-03-27 }}</ref> En payares de 2007, Stella diseñó un collar con una sola pierna, como un aparente ataque pol distanciamientu col so padre pola so nuevu esposa [[Heather Mills]], una amputada. Conocedores de la moda pensaron que la so actitú yera "tirante", pero tamién un pocu "fora d'orde".<ref>{{Cita web |url=http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,22712649-5012974,00.html |títulu=Stella McCartney makes fashion dig at Heather Mills |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090515164435/http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,22712649-5012974,00.html |fechaarchivu=2009-05-15 }}</ref> == Vida personal == McCartney casóse col editor británicu Alasdhair Willis el 30 d'agostu de 2003 nuna capiya católica en Mount Stuart House, la ancestral casa del Marquess of Bute na [[Isla de Bute]], [[Escocia]]. El vistíu de novia de McCartney foi una versión actualizada del vistíu de novia qu'usó la so madre nel matrimoniu con Paul McCartney en marzu de 1969.<ref name=autogenerated1 /> Ella diseñó'l vistíu con [[Tom Ford]], el so xefe en [[Gucci]]. El serviciu cuntó cola participación de [[Gwyneth Paltrow]], [[Liv Tyler]], [[Pierce Brosnan]], y [[Madonna (entertainer)|Madonna]].<ref>[http://www.hellomagazine.com/profiles/stellamccartney/ An in-depth look at your favourite celebrity personalities - hellomagazine.com]</ref> El so primer fíu, Miller Alasdhair James Willis, nació'l 25 de febreru de 2005.<ref>[http://www.people.com/people/article/0,,1032784,00.html Stella McCartney's Baby Gets Family Name - Birth, Stella McCartney: People.com]</ref> El so segundu fíu foi neña, Bailey Linda Olwyn Willis, y nació el 8 d'avientu de 2006.<ref>{{Cita web |url=http://www.vogue.co.uk/vogue_daily/story/story.asp?stid=40953 |títulu=Stella McCartney gave birth to a little girl on Friday |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071015081707/http://vogue.co.uk/vogue_daily/story/story.asp?stid=40953 |fechaarchivu=2007-10-15 }}</ref><ref>[http://www.people.com/people/article/0,,20004153,00.html Stella McCartney, Husband Welcome daughter]</ref> Stella dio a lluz al so tercer fíu Beckett Robert Lee Willis el 8 de xineru de 2008.<ref>{{enllaz rotu|1=[http://www.vogue.co.uk/vogue_daily/story/story.asp?stid=49745 Stella McCartney welcomes a baby boy, Beckett Robert Lee Willis, to the family] |2=http://www.vogue.co.uk/vogue_daily/story/story.asp?stid=49745 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Los sos trés fíos nacieron en [[Londres]], [[Inglaterra]]. Stella ye miembru de la Royal British Legion. Amás de les sos hermanes mayores y el so hermanu menor, Stella tien una [[Hermanu|mediohermana]] muncho más nuevu, Beatrice Milly McCartney, nacida'l 28 d'ochobre de 2003, de la rellación del so padre col so exesposa, [[Heather Mills]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * {{IMDb nome|id=0565383|name=Stella McCartney}} * [https://web.archive.org/web/20080516173854/http://www.vogue.co.uk/whos_who/Stella_McCartney/default.html Perfil de Stella McCartney en Vogue] * [http://www.hellomagazine.com/profiles/stellamccartney/ Perfil en ''Hello! Magacín''] * [http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/biography/mcCartneystella.html Biblioteca Virtual Xudía] biografía * [http://www.entertainmentwise.com/news?id=20531 "Stella McCartney Soriellu pol so Segundu Fíu", ''Entertainment Wise''; 2 d'agostu de 2006] * [http://www.theage.com.au/articles/2003/08/31/1062268474315.html "Stella McCartney, Secretos de la so Boda", ''The Age''; 1 de setiembre de 2003] * [http://nymag.com/shopping/articles/02/fallfashion/stellanova/index.htm "Stella Nova", ''New York Magazine''; 25 d'agostu de 2002] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/982824.stm "Stella Triumphs en New York", ''BBC News''; 21 d'ochobre de 2000] * [https://web.archive.org/web/20111002232355/http://www.infoclub.com.np/fashion/interview/stella_interview.htm "Baby, You're A Star", Christa D'Souza; 1999] * [http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qn4155/is_19991027/ai_n13841174 "McCartney Takes Wing", ''Chicago Sun-Times'', 27 October 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070327232759/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qn4155/is_19991027/ai_n13841174 |date=2007-03-27 }} * [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE0D9143CF937A25755C0A963958260 Artículu de la Graduación de Stella McCartney, ''The New York Times''; 14 de xunu de 1995] * [http://fashionvue.com/2008/10/23/stella-mccartney/ Stella McCartney artículu con semeyes] * [http://www.post-gazette.com/pg/07197/801969-314.stm "Fashion industry acquires a new look", ''Pittsburgh Post-Gazette''] {{NF|1971||Maccartney, Stella}} {{Tradubot|Stella McCartney}} [[Categoría:Diseñadores de moda del Reinu Xuníu]] [[Categoría:Vexetarianos]] [[Categoría:Activistes polos derechos de los animales]] [[Categoría:Persones de Londres]] ade71kezmt12q551mla8c5w5ztla9r0 0 137023 4503070 4486671 2026-07-07T12:10:04Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503070 wikitext text/x-wiki {{Ficha de seleición de fútbol 2 |país = Francia |cod = FRA |asociación = [[Federación Francesa de Fútbol]] (FFF) |confederación = [[UEFA]] |seudónimu = ''Les Bleus (Los Azules)''<ref>{{cita web |url=http://www.pasionfutbol.com/noticias/Nasri-Non-volveria-nin-anque-el mio-padre-fuera-el seleccionador-20151006-0038.html |títulu=Pasión Fútbol Nasri: 'Nun volvería nin anque'l mio padre fuera'l seleccionador' <nowiki>|</nowiki> El sitiu de los hinches, onde la to pasión ye la principal protagonista |fechaaccesu=7 d'ochobre de 2015 |autor=Pasión Fútbol |fecha=6 d'ochobre de 2015 }}</ref><br />''Les Galos (Los Gallos)''<ref>{{cita web|url=http://rpp.pe/futbol/futbol-mundial/seleccion-peruana-sus-rivales-en-rusia-2018-dexaron-estes conclusiones-noticia-1113124|títulu=Seleición Peruana: los sos rivales en Rusia 2018 dexaron estes conclusiones|fechaaccesu=28 de marzu de 2018|apellíu=Hurtado|nome=Juan Carlos|fecha={{fecha|28|3|2018|enllaz=non}}|sitiuweb=http://rpp.pe}}</ref> |país-dt = Francia |direutor téunicu = [[Didier Deschamps]] |añu-dt = 2012 |capitán = [[Kylian Mbappé]] |mayor goliador = [[Thierry Henry]] |mayor goliador goles = 51 |más participaciones = [[Lilian Thuram]] |mayor partíos = 142 |estadiu = [[Stade de France]] |color_izq1 = 123163 |color_cuerpu1 = 123163 |color_der1 = 123163 |color_pantalón1 = 123163 |color_medies1 = EF1015 |trama_izq1 = _fra20H |trama_cuerpu1 = _fra20H |trama_der1 = _fra20H |trama_pantalón1 = _fra20H |trama_medies1 = |color_izq2 = FFFFFF |color_cuerpu2 = FFFFFF |color_der2 = FFFFFF |color_pantalón2 = FFFFFF |color_medies2 = FFFFFF |trama_izq2 = _fra20a |trama_cuerpo2 = _fra20A |trama_der2 = _fra20a |trama_pantalón2 = _fra20A |trama_medies2 = <!--Primer partíu internacional--> |PPI país1 = Bélxica |PPI país2 = Francia |PPI marcador = 3:3 |PPI llugar = [[Bruxeles]], [[Bélxica]] |PPI fecha = {{fecha|1|5|1904}} <!--Meyor resultancia internacional--> |MRI país1 = Francia |MRI país2 = Azerbaixán |MRI marcador = 10:0 |MRI llugar = [[Auxerre]], [[Francia]] |MRI fecha = {{fecha|6|9|1995}} <!--Peor resultancia internacional--> |PRI país1 = Dinamarca |PRI país2 = Francia |PRI marcador = 17:1 |PRI llugar = [[Londres]], [[Reinu Xuníu]] |PRI fecha = {{fecha|22|10|1908}} |PRI eventu = [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Londres 1908|Xuegos Olímpicos de Londres 1908]] <!--Copa Mundial de Fútbol--> |participación mundial = 15 |primer mundial = [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]] |meyor mundial =[[Ficheru:Gold medal icon.svg|15px]] ([[Copa Mundial de Fútbol de 1998|1998]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 2018|2018]]) <!--Copa FIFA Confederaciones--> |confederaciones = [[Copa FIFA Confederaciones]] |participación confederaciones = 2 |primer confederaciones = [[Copa FIFA Confederaciones 2001|2001]] |meyor confederaciones = [[Ficheru:Gold medal icon.svg|15px]] ([[Copa FIFA Confederaciones 2001|2001]] y [[Copa FIFA Confederaciones 2003|2003]]) <!--Eurocopa--> |copa rexonal = [[Eurocopa]] |participación rexonal = 9 |primera rexonal = [[Eurocopa 1960|1960]] |meyor rexonal = [[Ficheru:Gold medal icon.svg|15px]] ([[Eurocopa 1984|1984]] y [[Eurocopa 2000|2000]]) <!--Copa Artemio Franchi--> |copa rexonal2 = [[Copa Artemio Franchi]] |participación rexonal2 = 1 |primer rexonal2 = [[Copa Artemio Franchi 1985|1985]] |meyor rexonal2 = [[Ficheru:Gold medal icon.svg|15px]] ([[Copa Artemio Franchi 1985|1985]]) <!--Fútbol nos Xuegos Olímpicos--> |olímpicu = [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos]] |participación olímpicu = 4 |primer olímpicu = [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Londres 1908|1908]] |meyor olímpicu = [[Ficheru:Gold medal icon.svg|15px]] [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Los Angeles 1984|1984]] }} La '''Seleición de fútbol de [[Francia]]''' (en [[Idioma francés|francés]], ''Équipe de France de football'') ye l'equipu representativu del país nes competiciones oficiales. La so organización ta al cargu de la [[Federación Francesa de Fútbol]] fundada en [[1919]] y miembru de la [[UEFA]]. Participó en catorce ediciones de la [[Copa Mundial de Fútbol]], llogrando'l títulu nel [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|Mundial de 1998]], realizáu en suelu francés, en venciendo na final por 3:0 a {{sel|Brasil}}. Más tarde foi finalista nel [[Copa Mundial de Fútbol de 2006|Mundial de 2006]] perdiendo na final ante {{sel|Italia}} en definición por [[tiros dende'l puntu de penalti|penaltis]]. Tamién tuvo presente en nueve ediciones de la [[Eurocopa]] onde llogró dos títulos. El primeru siendo llocal na [[Eurocopa 1984]] onde ganó na final por 2-0 a {{sel|España}}. Depués ganó la [[Eurocopa 2000]], xugada en [[Bélxica]] y los [[Países Baxos]], venciendo a {{sel|Italia}} na final con [[gol d'oru]] por 2-1. Ganó en dos causes la [[Copa FIFA Confederaciones]] nes ediciones de [[Copa FIFA Confederaciones 2001|2001]] y [[Copa FIFA Confederaciones 2003|2003]]. Tamién tien una [[Copa Artemio Franchi]] llograda nel añu [[Copa Artemio Franchi 1985|1985]]. Nos [[Xuegos Olímpicos]], nun consiguió destacar, anque con un equipu amateur de xuveniles llogró la Medaya d'oru en [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Los Angeles 1984|Los Angeles 1984]], depués de ganar a la [[Seleición de fútbol de Brasil|seleición brasilana]] por 2:0 na final apostada nel [[Estadiu Rose Bowl]]. Francia y {{sel|Arxentina}} son les úniques seleiciones del mundu que ganaron la Copa Mundial, los Xuegos Olímpicos, la Copa Confederaciones, la Copa Intercontinental de Seleiciones (Copa Artemio Franchi) y la so respeutiva copa rexonal ([[Eurocopa]] y [[Copa América]], respeutivamente). En ganando la [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20]] de [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2013|2013]], doce años dempués de coronase campeón del [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17|Mundial Sub-17]] de [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2001|2001]], Francia convertir nel primer país del planeta en ganar cinco competiciones masculines de la [[FIFA]] pa equipos d'once xugadores (Copa Mundial, Tornéu Olímpicu de Fútbol, Copa Confederaciones, Mundial Sub-20 y Mundial Sub-17) amás de ganar tolos torneos europeos nes sos distintes categoríes (Eurocopa, Sub-21, Sub-19 y Sub-17). Nel so palmarés solo fálta-y conquistar los [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de la Mocedá|Xuegos Olímpicos de la Mocedá]], última competición creada pola FIFA en [[2010]], pa exhibir n'el so vitrina tolos torneos FIFA y UEFA. Dalgunos de los futbolistes que destacaron na seleición francesa fueron el porteru [[Fabien Barthez]], los defenses [[Lilian Thuram]] y [[Laurent Blanc]], los mediocampistes [[Didier Deschamps]], [[Michel Platini]], [[Zinedine Zidane]] y [[Franck Ribéry]], y los delanteros [[Raymond Kopa]], [[Just Fontaine]], [[Jean-Pierre Papin]], [[Éric Cantona]], [[Thierry Henry]] y [[David Trezeguet]]. == Historia == === Empiezos === [[Ficheru:France-Suisse 1905.jpg|miniatura|derecha|240px|Partíu amistosu ente Francia y {{sel|Suiza}} en [[1905]].]] El [[1 de mayu]] de [[1904]] la seleición francesa xugó'l so primer partíu internacional enfrentando a {{sel|Bélxica}} en [[Bruxeles]]. El partíu remató 3:3 y Louis Mesnier anotó'l primer gol del equipu francés.<ref>{{cita web |url= http://www.iffhs.de/?bf4b05ffcd85bcca952bda55345fdcdc3bfcdc0aec28d6eda018 |títulu= Fechos interesantes ya interesaos sobre partíos internacionales absolutos y xugadores de seleición (1901-1910) |fechaaccesu=27 de xunetu de 2010 |autor= IFFHS |enllaceautor= IFFHS}}</ref> El [[12 de febreru]] de [[1905]] llogró'l so primer trunfu al vencer a {{sel|Suiza}} por 1:0 con gol de [[Gaston Cyprès]]. En xunetu de [[1908]] la USFSA (''Union des Sociétés Françaises des Sports Athlétiques''), organismu rector del [[fútbol]] francés hasta entós, abandonó la [[FIFA]] pero entá yera reconocida pol [[Comité Olímpicu Internacional]].<ref>{{cita web |url= http://www.iffhs.de/?70aeedaca29d815685fdcdc3bfcdc0aece15 |títulu= 1908 - London |fechaaccesu=28 de xunetu de 2010 |autor= IFFHS |enllaceautor= IFFHS}}</ref> N'[[ochobre]] d'esi añu participó del primer tornéu internacional oficial de fútbol nos [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Londres 1908|Xuegos Olímpicos de Londres]] presentando dos equipos. El [[19 d'ochobre]] pola primer ronda {{sel|Dinamarca}} esanició a Francia B depués de vencer por 9:0. Por esa mesma ronda Francia A tuvo d'enfrentar a [[Seleición de fútbol de Bohemia Bohemia]] pero ésta nun participó del tornéu llogrando'l pase a semifinales onde foi ganada 17:1 pola seleición danesa.<ref>{{cita web |url= http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=196952/overview.html |títulu= Londres 1908 |fechaaccesu= 28 de xunetu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20091222143044/http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=196952/overview.html |fechaarchivu= 22 d'avientu de 2009 }}</ref> === Periodu d'enteguerres y los primeros Mundiales (1920 - 1938) === [[Ficheru:Lucien Laurent, Marcel Langiller, 1930.jpg|220px|miniatura|derecha|[[Lucien Laurent]] y [[Marcel Langiller]] na [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|Copa Mundial 1930]].]] Nos [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Amberes 1920|Xuegos Olímpicos d'Amberes 1920]], en venciendo 3:1 a {{sel|Italia}} na ronda previa, llegó a les semifinales del tornéu onde foi esaniciada por {{sel|Checoslovaquia}} al perder por 4:1 en [[Amberes]].<ref name="FIFA_1">{{cita web |url= http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197008/results/index.html |títulu= Amberes 1920 - Partíos y resultancies |fechaaccesu= 28 de xunetu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100619181914/http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197008/results/index.html |fechaarchivu= 19 de xunu de 2010 }}</ref> La siguiente edición de los [[Xuegos Olímpicos]] realizar en territoriu francés. El cuadru local empezó la so participación nel [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de París 1924|tornéu de París 1924]] en segunda ronda ganando a {{sel|Letonia}} el [[27 de mayu]] por 7:0. El [[1 de xunu]] enfrentaron en semifinales a {{sel|Uruguái}} perdiendo ante'l debutante cuadru suramericanu por 5:1.<ref>{{cita web |url= http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197020/results/index.html |títulu= París 1924 - Partíos y resultancies |fechaaccesu= 28 de xunetu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090708090023/http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197020/results/index.html |fechaarchivu= 8 de xunetu de 2009 }}</ref> Nos [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928]] foi esaniciada en primer ronda por {{sel|Italia}} en cayendo 4:3 n'[[Ámsterdam]] el [[29 de mayu]].<ref name="FIFA_1"/> El [[26 de mayu]] de [[1928]], nun Congresu realizáu n'[[Ámsterdam]], la [[FIFA]] aprobó la creación de nuevu tornéu que sería entamáu en [[1930]]. El [[18 de mayu]] de [[1929]] el congresu de [[Barcelona]] decidió que [[Uruguái]] sería la primer sede de la [[Copa Mundial de Fútbol]]. Namái cuatro seleiciones [[Europa|europees]] asistieron al tornéu: {{sel|Bélxica}}, Francia, {{sel|Rumanía}} y {{sel|Yugoslavia}}.<ref>{{cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/overview.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Uruguái 1930 |fechaaccesu= 28 de xunetu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100528095355/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/overview.html |fechaarchivu= 28 de mayu de 2010 }}</ref> Nel partíu inaugural del campeonatu Francia ganó por 4:1 a {{sel|Méxicu}}. Nesi xuegu, realizáu'l [[13 de xunetu]] nel [[Estadiu Pocito]], anotóse'l primer gol na historia de los mundiales convertíu pol francés [[Lucien Laurent]] al minutu 19 de xuegu.<ref>{{cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/news/newsid=1233734/index.html |títulu= Equí empezó la historia de la Copa Mundial de la FIFA |fechaaccesu= 28 de xunetu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20140914092057/http://es.fifa.com/worldcup/news/newsid=1233734/index.html |fechaarchivu= 2014-09-14 }}</ref> Nos siguientes partíos perdió 1:0 ante {{sel|Arxentina}} y 1:0 ante {{sel|Chile}} rematando nel tercer llugar del grupu 1.<ref>{{cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/results/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Uruguái 1930 - Resultaos |fechaaccesu= 28 de xunetu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100527214132/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/results/index.html |fechaarchivu= 27 de mayu de 2010 }}</ref> Na siguiente Copa Mundial, [[Copa Mundial de Fútbol de 1934|Italia 1934]], cayó en primer fase 3:2 con {{sel|Austria}} en [[Prórroga|tiempo suplementariu]] el [[27 de mayu]] en [[Turín]].<ref>{{cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=3/results/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Italia 1934 - Resultaos |fechaaccesu= 28 de xunetu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100528122621/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=3/results/index.html |fechaarchivu= 28 de mayu de 2010 }}</ref> Nel [[Copa Mundial de Fútbol de 1938|Mundial de 1938]], onde foi anfitriona, empezó la so participación ganando en primer ronda a {{sel|Bélxica}} por 3:1. Pero en cuartos de final foi esaniciada en perdiendo pol mesmu marcador ante'l campeón vixente, {{sel|Italia}}.<ref>{{cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=5/overview.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Francia 1938 - Resultaos |fechaaccesu= 28 de xunetu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100528130739/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=5/overview.html |fechaarchivu= 28 de mayu de 2010 }}</ref> === Fontaine y la Xeneración de los años 1950 (1939 - 1960) === Dempués de la [[Segunda Guerra Mundial]], Francia participó de los [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Londres 1948|Xuegos Olímpicos de Londres 1948]] onde venció 2:1 a {{sel|India}} en primer fase y foi esaniciada en cuartos de final pola [[Seleición de fútbol del Reinu Uníu|seleición de Gran Bretaña ya Irlanda del Norte]] na [[prórroga]].<ref>{{cita web |url= http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197049/results/index.html |títulu= Londres 1948 - Partíos y resultancies |fechaaccesu= 28 de xunetu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20091222193848/http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197049/results/index.html |fechaarchivu= 22 d'avientu de 2009 }}</ref> En [[1949]] nun superó la [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1950|fase de clasificación al Mundial de 1950]] siendo esaniciáu nel grupu 3 por {{sel|Yugoslavia}}. Depués d'empatar 1:1 tantu na ida como na vuelta definió la clasificación nun tercer partíu xugáu en [[Florencia]], [[Italia]], que terminó por 3:2 a favor del equipu yugoslavu en [[Prórroga|tiempo suplementariu]].<ref>{{cita web |url= http://rsssf.com/tables/50qual.html |títulu= World Cup 1950 qualifications |fechaaccesu=28 de xunetu de 2010 |autor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |enllaceautor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |idioma=inglés}}</ref> En [[1952]] tomó parte de los [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Ḥelsinki 1952|Xuegos Olímpicos de Ḥelsinki]] onde foi esaniciáu por {{sel|Polonia}} en primer ronda.<ref>{{cita web |url= http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197058/results/index.html |títulu= Helsinski 1952 - Partíos y resultancies |fechaaccesu= 28 de xunetu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100805002820/http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197058/results/index.html |fechaarchivu= 5 d'agostu de 2010 }}</ref> Nel [[Copa Mundial de Fútbol de 1954|Mundial Suiza 1954]] foi esaniciáu en primer ronda nel grupu 1 con una derrota nel primer partíu 1:0 ante {{sel|Yugoslavia}} y una victoria nel siguiente por 3:2 ante {{sel|Méxicu}} allugándose nel tercer llugar del grupu.<ref>{{cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=9/results/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Suiza 1954 - Resultaos |fechaaccesu= 28 de xunetu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100502063811/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=9/results/index.html |fechaarchivu= 2 de mayu de 2010 }}</ref> Nel [[Copa Mundial de Fútbol de 1958|Suecia 1958]] tuvo una gran actuación col so tríu atacante formáu por [[Raymond Kopa]], [[Just Fontaine]] y [[Roger Piantoni]].<ref name="fifa1958">{{cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=15/overview.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Suecia 1958 |fechaaccesu= 28 de xunetu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100515214844/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=15/overview.html |fechaarchivu= 15 de mayu de 2010 }}</ref> Superó la primer fase nel primer llugar del so grupu y esanició a [[Seleición de fútbol d'Irlanda del Norte|Irlanda del Norte]] en cuartos de final por 4:0. El [[24 de xunu]] foi esaniciáu en semifinales por {{sel|Brasil}} por 5:2 nel [[Estadiu Råsunda]] en [[Solna]]. Nel partíu pol tercer llugar, con cuatro goles de Just Fontaine, venció a {{sel|Alemaña}} por 6:3 en [[Gotemburgu]].<ref>{{cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=15/results/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Suecia 1958 - Resultaos |fechaaccesu= 28 de xunetu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100430032127/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=15/results/index.html |fechaarchivu= 30 d'abril de 2010 }}</ref> Fontaine anotó trece goles nesti tornéu, récor d'anotaciones nun solu mundial que se caltién hasta l'actualidá.<ref name="fifa1958"/> Dos años más tarde, na [[Eurocopa 1960|primer edición]] de la [[Eurocopa]] en [[1960]], Francia foi cuarta en condición de llocal, depués de perder en semifinales cola [[Seleición de fútbol de la Xunión Soviética|URSS]] y nel xuegu pol tercer llugar contra {{sel|Checoslovaquia}}.<ref>{{cita web |url= http://www.rsssf.com/tables/60y.html |títulu= European Championship 1960 |fechaaccesu=29 de xunetu de 2010 |autor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |enllaceautor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |idioma=inglés}}</ref> === Etapa de cayente (1961 - 1976) === Debilitada poles mancadures de Kopa, Fontaine y Piantoni,<ref>{{cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=21/preliminaries/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Chile 1962 Preliminares |fechaaccesu= 30 de xunetu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20111017141408/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=21/preliminaries/index.html |fechaarchivu= 17 d'ochobre de 2011 }}</ref> Francia nun se clasificó al [[Copa Mundial de Fútbol de 1962|Mundial de 1962]] depués de perder nel desempate ante {{sel|Bulgaria}} pol grupu 2 de la [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1962|eliminatoria mundialista]]. Dichu alcuentru xugó'l [[16 d'avientu]] de [[1961]] en [[Milán]] y terminó col marcador de 1:0 a favor del cuadru búlgaru.<ref>{{cita web |url= http://www.rsssf.com/tables/62q.html |títulu= World Cup 1962 Qualifying |fechaaccesu=29 de xunetu de 2010 |autor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |enllaceautor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |idioma=inglés}}</ref> Tampoco clasificó a la fase final de la [[Eurocopa 1964]] depués de ser esaniciada por {{sel|Hungría}}.<ref>{{cita web |url= http://www.rsssf.com/tables/64y.html |títulu= European Championship 1964 |fechaaccesu=29 de xunetu de 2010 |autor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |enllaceautor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |idioma=inglés}}</ref> N'[[Copa Mundial de Fútbol de 1966|Inglaterra 1966]] foi esaniciada en primer fase en rematando postrera del grupu 1 con solo un puntu.<ref>{{cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=26/results/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Inglaterra 1966 - Resultaos |fechaaccesu= 29 de xunetu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100527204301/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=26/results/index.html |fechaarchivu= 27 de mayu de 2010 }}</ref> Dos años dempués nun calificó a la fase final de la [[Eurocopa 1968]] esaniciada por {{sel|Yugoslavia}}.<ref>{{cita web |url= http://www.rsssf.com/tables/68y.html |títulu= European Championship 1968 |fechaaccesu=29 de xunetu de 2010 |autor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |enllaceautor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |idioma=inglés}}</ref> Ente que esi mesmu añu la seleición olímpica llegó hasta los octavos de final de los [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Méxicu 1968|Xuegos de Méxicu 1968]] perdiendo nesa fase con {{sel|Xapón}}.<ref>{{cita web |url= http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197099/results/index.html |títulu= Méxicu 1968 - Partíos y resultancies |fechaaccesu= 29 de xunetu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090708070509/http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197099/results/index.html |fechaarchivu= 8 de xunetu de 2009 }}</ref> Nes [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1970|eliminatories pa Méxicu 1970]] la seleición francesa remató nel segundu llugar del grupu 5 polo cual nun se clasificó al [[Copa Mundial de Fútbol de 1970|mundial mexicanu]].<ref>{{cita web |url= http://www.rsssf.com/tables/70q.html |títulu= World Cup 1970 Qualifying |fechaaccesu=29 de xunetu de 2010 |autor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |enllaceautor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |idioma=inglés}}</ref> Tampoco consiguió clasificar a la [[Eurocopa 1972]], al [[Copa Mundial de Fútbol de 1974|Mundial Alemaña 1974]] y a la [[Eurocopa 1976]]. Ente que la seleición olímpica participó de los [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Montreal 1976|Xuegos de Montreal 1976]] onde algamó los cuartos de final.<ref>{{cita web |url= http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197121/results/index.html |títulu= Montreal 1976 - Partíos y resultancies |fechaaccesu= 29 de xunetu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20091222185735/http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197121/results/index.html |fechaarchivu= 22 d'avientu de 2009 }}</ref> === La era Platini (1977 - 1986) === [[Ficheru:Michel Platini in Moscow.jpg|200px|miniatura|derecha|[[Michel Platini]].]] N'[[Copa Mundial de Fútbol de 1978|Arxentina 1978]] la nacional de fútbol de Francia retornó a una Copa Mundial pero quedar na primer ronda superada nel so grupu por {{sel|Italia}} y {{sel|Arxentina}}. Nesi mundial Francia solo pudo ganar 3:1 a {{sel|Hungría}}.<ref>{{cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=50/results/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Arxentina 1978 - Resultaos |fechaaccesu= 29 de xunetu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100527214152/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=50/results/index.html |fechaarchivu= 27 de mayu de 2010 }}</ref> Nesi partíu tuvo qu'utilizar l'uniforme d'un club local, el [[Club Atlético Kimberley|Kimberley]] de [[Mar del Plata]], al nun cuntar a la hora del partíu con un xuegu de camisetes suplentes pa estremase del equipu rival.<ref>{{cita web |url= http://espndeportes.espn.go.com/futbol/copa-mundial/nota?id=936563&s=futbol/mundial2010&type=story |títulu= La historia d'Arxentina 1978 |fechaaccesu=29 de xunetu de 2010 |autor= ESPN Deportes |enllaceautor= ESPN Deportes}}</ref> Nel mundial siguiente, [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|España 1982]], l'equipu lideráu pol capitán [[Michel Platini]] y con figures como [[Patrick Battiston]], [[Jean Tigana]] y [[Alain Giresse]], superó la primer fase en segundu llugar del grupu 4 detrás d'{{sel|Inglaterra}}. Na siguiente ronda ganó por 1:0 a {{sel|Austria}} y 4:1 a [[Seleición de fútbol d'Irlanda del Norte|Irlanda del Norte]] pa ganar el so grupu y pasar a semifinales.<ref name="fifa1982">{{cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=59/results/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA España 1982 - Resultaos |fechaaccesu= 30 de xunetu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100528104613/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=59/results/index.html |fechaarchivu= 28 de mayu de 2010 }}</ref> Nesa fase enfrentaron el [[8 de xunetu]] a {{sel|Alemaña}} nel [[Estadiu Ramón Sánchez Pizjuán]] de [[Sevilla]]. El partíu remató 1:1 nos 90 minutos teniendo que xugase la [[prórroga]]. Nel primer tiempu suplementariu Francia poner en ventaya 3:1, con goles de [[Marius Tresor]] y [[Alain Giresse]], pero l'equipu xermanu igualó'l marcador polo que se definió'l partíu por [[tiros dende'l puntu de penalti]] qu'Alemaña ganaría por 5:4 clasificando a la final del tornéu.<ref>{{cita web |url= http://es.fifa.com/classicfootball/matches/match=914/index.html |títulu= Los incansables alemanes despiden a los Bleus |fechaaccesu= 30 de xunetu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090518095350/http://es.fifa.com/classicfootball/matches/match=914/index.html |fechaarchivu= 18 de mayu de 2009 }}</ref> Dos díes depués Francia perdió por 3:2 ante {{sel|Polonia}} nel partíu pol tercer puestu.<ref name="fifa1982"/> Esa mesma base de xugadores, dirixida por [[Michel Hidalgo]], llogró'l títulu de campeón européu en condición de llocal mientres la [[Eurocopa 1984]]. La final, xugada nel [[Parque de los Príncipes]] en [[París]], favoreció a Francia por 2:0 sobre {{sel|España}}.<ref>{{cita web |url= http://www.rsssf.com/tables/84y.html |títulu= European Championship 1984 |fechaaccesu=30 de xunetu de 2010 |autor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |enllaceautor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |idioma=inglés}}</ref> Esi mesmu añu l'equipu olímpicu ganó la [[medaya d'oru]] en [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de 1984|Los Angeles 1984]] venciendo na final a {{sel|Brasil}} por 2:0 nel [[Estadiu Rose Bowl]].<ref>{{cita web |url= http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=3330/matches/match=12709/report.html |títulu= Tornéu Olímpicu de Fútbol Los Angeles 1988: Francia - Brasil |fechaaccesu= 30 de xunetu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20101215203119/http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=3330/matches/match=12709/report.html |fechaarchivu= 15 d'avientu de 2010 }}</ref> El regresu a la [[Copa Mundial de Fútbol]] en [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|Méxicu 1986]], cuntó con Francia como unu de los candidatos al títulu. [[Jean-Pierre Papin]] y [[Luis Fernández (futbolista)|Luis Fernández]] xunir al plantel de los torneos anteriores. Depués d'avanzar a octavos de final como segundos del Grupu C, detrás de la {{sel|Xunión Soviética}}, Francia esanició a {{sel|Italia}}, campeona vixente. En cuartos de final enfrentaron a {{sel|Brasil}}, que cuntaba na so nómina con figures como [[Sócrates (futbolista)|Sócrates]], [[Zico]] y [[Careca]]. El partíu terminó 1:1, por cuenta de la mala fortuna de los brasilanos quien fallaron un tiru de penalti per mediu de [[Zico]], por ello'l marcador nun se modificar nel tiempu reglamentariu y siguiendo asina tamién na [[prórroga]], polo que se definió'l clasificáu por penaltis onde venció Francia por 4:3.<ref>{{cita web |url= http://es.fifa.com/classicfootball/matches/match=440/index.html#cansosa+victoria+tropes+platini |títulu= Cansosu victoria de les tropes de Platini |fechaaccesu= 30 de xunetu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100505075026/http://es.fifa.com/classicfootball/matches/match=440/index.html#cansosa+victoria+tropes+platini |fechaarchivu= 5 de mayu de 2010 }}</ref> En semifinal Alemaña una vegada esanició al cuadru francés depués de vencelos 2:0. Nel partíu pol tercer llugar llogró una victoria por 4:2 na prórroga ante {{sel|Bélxica}}.<ref>{{cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=68/results/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Méxicu 1986 - Resultaos |fechaaccesu= 30 de xunetu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100528113047/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=68/results/index.html |fechaarchivu= 28 de mayu de 2010 }}</ref> === Años de dificultaes (1987 - 1994) === Francia nun pudo defender el so títulu européu al nun clasificar a la [[Eurocopa 1988]] en terminando nel tercer llugar del grupu 3 de la eliminatoria detrás de {{sel|Xunión Soviética}} y [[Seleición de fútbol d'Alemaña Democrática|Alemaña Democrática]].<ref>{{cita web |url= http://www.rsssf.com/tables/88y.html |títulu= European Championship 1988 |fechaaccesu=30 de xunetu de 2010 |autor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |enllaceautor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |idioma=inglés}}</ref> Tampoco clasificó al [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|Mundial d'Italia 1990]] en rematando nel tercer llugar del grupu 5 de les eliminatories europees.<ref>{{cita web |url= http://www.rsssf.com/tables/90q.html |títulu= World Cup 1990 Qualifying |fechaaccesu=30 de xunetu de 2010 |autor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |enllaceautor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |idioma=inglés}}</ref> Clasificó a la [[Eurocopa 1992]] en primer llugar del so grupu eliminatoriu. En dicha Eurocopa, xugada en [[Suecia]], foi esaniciada en primer ronda con dos puntos n'empatando ante {{sel|Suecia}} y [[Seleición de fútbol d'Inglaterra]] y sufrir una derrota na fecha final ante {{sel|Dinamarca}}.<ref>{{cita web |url= http://www.rsssf.com/tables/92y.html |títulu= European Championship 1992 |fechaaccesu=30 de xunetu de 2010 |autor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |enllaceautor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |idioma=inglés}}</ref> Nes [[Clasificación d'UEFA pa la Copa Mundial de Fútbol de 1994|eliminatories d'UEFA al Mundial 1994]] atopábase primer del so grupu a falta de dos feches y namái precisaba un puntu n'unu de los dos partíos finales (dambos como llocal) pa clasificar al mundial. Na penúltima fecha perdió 3:2 contra {{sel|Israel}} en diendo ganando 2:1 hasta'l minutu 83. Ente que nel partíu final con {{sel|Bulgaria}} perdió pol mesmu marcador con un gol nel minutu 90' d'[[Emil Kostadinov]] quedando fora d'[[Copa Mundial de Fútbol de 1994|Estaos Xuníos 1994]].<ref>{{cita web |url= http://es.fifa.com/classicfootball/stories/classicqualifiers/news/newsid=760866.html |títulu= Del suañu americanu a la velea búlgara |fechaaccesu= 30 de xunetu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110309001019/http://es.fifa.com/classicfootball/stories/classicqualifiers/news/newsid=760866.html |fechaarchivu= 9 de marzu de 2011 }}</ref> === La dómina dorada con Zidane (1995 - 2006) === [[Ficheru:Zinedine Zidane 2008-2.jpg|left|miniatura|260x260px|[[Zinedine Zidane]]]] N'[[Eurocopa 1996|Inglaterra 1996]], depués de rematar en primer llugar del so grupu en primer ronda, esanició en cuartos de final a los [[Seleición de fútbol de Países Baxos|Países Baxos]] al ganar por 5:4 en [[tiros dende'l puntu de penalti|definición por penaltis]]. Pero en semifinales, n'igualando ensin goles, perdió por penaltis 6:5 ante [[Seleición de fútbol de la República Checa|República Checa]].<ref>{{cita web |url= http://www.rsssf.com/tables/96y.html |títulu= European Championship 1996 |fechaaccesu=29 de xunetu de 2010 |autor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |enllaceautor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |idioma=inglés}}</ref>[[Ficheru:Aime Jacquet.jpg|220px|miniatura|[[Aimé Jacquet]].]]Francia, entrenada por [[Aimé Jacquet]],<ref>{{cita web |url=https://elpais.com/diario/1993/12/18/deportes/756169204_850215.html |títulu=Dos homes de la casa, nuevos téunicos de Francia y Portugal |obra=[[El País (España)|El País]] |fecha=18 d'avientu de 1993}}</ref> foi la anfitriona de la [[Copa Mundial de Fútbol de 1998]]. Nesi eventu superó la primer fase ganando los sos trés partíos y por octavos de final ganó na [[prórroga]] por 1:0 a {{sel|Paraguái}} con un [[gol d'oru]] anotáu por [[Laurent Blanc]] al minutu 113. En cuartos esanició a {{sel|Italia}} en [[tiros dende'l puntu de penalti|definición por penaltis]] y na semifinal ganó 2:1 a {{sel|Croacia}} con goles de [[Lilian Thuram]]. Na final l'equipu francés lideráu por [[Zinedine Zidane]] ya integráu, ente otros, por [[Fabien Barthez]], [[Robert Pirès]], [[Thierry Henry]], [[Laurent Blanc]] y el capitán [[Didier Deschamps]], ganó'l primer títulu mundial pa Francia'l [[12 de xunetu]] de [[1998]] nel [[Stade de France]], en goliando 3:0 a {{sel|Brasil}} con dos goles de Zidane y unu d'[[Emmanuel Petit]].<ref>{{cita web |url= http://es.fifa.com/classicfootball/matches/match=8788/index.html#la gloria llegáu |títulu= El día de gloria llegó |fechaaccesu= 30 de xunetu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100506042955/http://es.fifa.com/classicfootball/matches/match=8788/index.html#la gloria llegáu |fechaarchivu= 6 de mayu de 2010 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://elpais.com/diario/1998/07/13/deportes/900280801_850215.html |títulu=Francia fai historia |autor=Segurola, Santiago |enllaceautor=Santiago Segurola |obra=[[El País (España)|El País]] |fecha=13 de xunetu de 1998}}</ref> La mayoría de xugadores siguieron cola seleición 'Gala' na [[Eurocopa 2000]], realizada nos [[Países Baxos]] y [[Bélxica]], so la direición téunica de [[Roger Lemerre]].<ref>{{cita publicación |url=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD03/HEM/1998/07/28/MD19980728-026.pdf |títulu=Francia apuesta pol continuismo |apellíu=Valente |nome=Alejandro |publicación=[[Mundo Deportivo]] |fecha=28 de xunetu de 1998 |páxina=26|formatu=[[PDF]]}}</ref> Na fase de grupos remataron en segundu llugar detrás de la [[Seleición de fútbol de los Países Baxos|seleición neerlandesa]]. En cuartos de final esaniciaron a {{sel|España}} por 2:1 y en semifinales ganaron a {{sel|Portugal}} por 2:1 con un [[gol d'oru]] anotáu por [[Zinedine Zidane]] de [[penalti]] al minutu 117. Na final, realizada'l [[2 de xunetu]] nel [[Stadion Feijenoord]] de [[Rotterdam]], vencieron por 2:1 a {{sel|Italia}} con un [[gol d'oru]] de [[David Trezeguet]] nel minutu 103.<ref>{{cita web |url= http://www.rsssf.com/tables/00y-final.html |títulu=European Championship 2000 - Full Details Final Tournament |fechaaccesu=30 de xunetu de 2010 |autor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |enllaceautor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |url=https://elpais.com/diario/2000/07/03/deportes/962575201_850215.html |títulu=Francia confirma la so hexemonía |autor=Segurola, Santiago |enllaceautor=Santiago Segurola |obra=[[El País (España)|El País]] |fecha=3 de xunetu de 2000}}</ref> Al añu siguiente, magar l'ausencia de [[Fabien Barthez]] y [[Zinedine Zidane]], llogró'l títulu de la [[Copa FIFA Confederaciones 2001]] ganando na final por 1:0 a {{sel|Xapón}} con gol de [[Patrick Vieira]].<ref>{{cita web |url= http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=101/edition=4515/overview.html |títulu= Corea/Xapón 2001: La tierra del sol naciente sonri al fútbol francés |fechaaccesu= 30 de xunetu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090616112245/http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=101/edition=4515/overview.html |fechaarchivu= 16 de xunu de 2009 }}</ref> Na [[Copa Mundial de Fútbol de 2002]], llograron la peor resultancia na historia d'un campeón vixente nuna Copa del Mundu, algamando'l 28º llugar, quedando esaniciaos en primer fase con tres goles en contra y ensin poder marcar un solu [[gol]]. El partíu inaugural nel [[Estadiu Mundialista de Seúl]] foi contra la debutante [[Seleición de fútbol de Senegal|Seleición de Senegal]] que ganó sorpresivamente al campeón por 0:1. Nel segundu partíu del Mundial, Francia empató 0:0 con {{sel|Uruguái}}, llegando al alcuentru contra {{sel|Dinamarca}} con escases posibilidaes de clasificase. El resultáu ante los daneses foi derrota pa Francia por 2:0 que dexó al cuadru francés n'últimu llugar del grupu.<ref>{{cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=4395/results/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Corea/Xapón 2002 - Resultaos |fechaaccesu= 17 d'agostu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100527211551/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=4395/results/index.html |fechaarchivu= 27 de mayu de 2010 }}</ref> Tres el mundial Lemerre foi despidíu y [[Jacques Santini]] tomó'l mandu téunicu de la Seleición de Francia.<ref>{{cita web |url= http://www.eluniverso.com/2002/07/19/0001/15/BEDF9AE364844100AD94C4B09A8B55C0.html |títulu= Santini nuevu entrenador de Francia |fechaaccesu=17 d'agostu de 2010 |autor= Diariu El Universo |enllaceautor= Diariu El Universo}}</ref>[[Ficheru:WM06 Portugal-France Penalty.jpg|220px|miniatura|Francia-Portugal n'[[Copa Mundial de Fútbol de 2006|Alemaña 2006]].]] Ensin [[Zinedine Zidane|Zidane]] na nómina, Francia coronóse campeona de la [[Copa FIFA Confederaciones 2003]], en condición de llocal, en ganando a Colombia por 1:0 con gol de penalti d'[[Thierry Henry|Henry]] y depués superar 2:1 a los [[Seleición de fútbol de Xapón|Xaponeses]] y terminar goliando 5:0 a {{sel|Nueva Zelanda}}, en semifinales sobreponer por 3:2 ante {{sel|Turquía}} y finalmente ganar na final a {{sel|Camerún}} 1:0 con [[gol d'oru]] de [[Thierry Henry]].<ref>{{cita web |url= http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=101/edition=6489/overview.html |títulu= Copa FIFA Confederaciones Francia 2003: Francia caltién la so corona nun tornéu cutíu pola traxedia |fechaaccesu= 30 de xunetu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20111226131426/http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=101/edition=6489/overview.html |fechaarchivu= 26 d'avientu de 2011 }}</ref> Na [[Eurocopa 2004]], Francia collechó bones resultancies na primer fase, quedando primero del Grupu B, en superando a {{sel|Inglaterra}} por un puntu, gracies a l'agónica victoria 2:1 nel primer partíu de dambos nel tornéu realizáu en [[Portugal]]. Sicasí, la [[Seleición de fútbol de Grecia|Seleición de Grecia]], qu'a lo postrero foi campeona, esanició a Francia en cuartos de final por 1:0 con gol d'[[Angelos Charisteas]].<ref>{{cita web |url= http://www.rsssf.com/tables/04y.html |títulu= European Championship 2004 |fechaaccesu=30 de xunetu de 2010 |autor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |enllaceautor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |idioma=inglés}}</ref> Francia de nuevu camudó de téunicu pa les [[Clasificación d'UEFA pa la Copa Mundial de Fútbol de 2006|eliminatories europees a Alemaña 2006]]. Jacques Santini foi reemplazáu por [[Raymond Domenech]],<ref>{{cita publicación |url=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD02/PUB/2004/07/13/EMD20040713032MDP.pdf |títulu=Francia poner en manes de Domenech |publicación=[[Mundo Deportivo]] |apellíu=Valente |nome=Alejandro |fecha=13 de xunetu de 2004 |páxina=32|formatu=PDF}}</ref> quien con un amiestu de xugadores nuevos, esperimentaos y al mandu de [[Zidane]] como capitán llevó a Francia a clasificar al Mundial. N'[[Copa Mundial de Fútbol de 2006|Alemaña 2006]], Francia empezó con dos empates: ensin goles contra {{sel|Suiza}} y 1:1 frente {{sel|Corea del Sur}}. Nel tercer partíu, al mediu tiempu empataben 0-0 cola debutante {{sel|Togu}}, colo que quedaben esaniciaos. Sicasí, nel segundu tiempu marcáronse dos goles y clasificaron a octavos de final, onde vencieron por 3:1 a {{sel|España}}. En cuartos de final, Francia superó a {{sel|Brasil}} por 1:0 con gol de [[Thierry Henry]] y na semifinal fixo lo mesmu frente a {{sel|Portugal}} pol mesmu marcador. Na final, xugada nel [[Estadiu Olímpicu de Berlín]], Francia enfrentó a {{sel|Italia}}. [[Zinedine Zidane]] adelantró al so equipu de [[penalti]] y [[Marco Materazzi]] de cabeza empató pal cuadru italianu. Francia perdió la final en [[Tiros dende'l puntu de penalti|definición por penaltis]], quedándose col subcampeonatu.<ref>{{cita web |url=https://elpais.com/diario/2006/07/10/deportes/1152482402_850215.html |títulu=El trunfu de la nada |apellíu=Segurola |nome=Santiago |enllaceautor=Santiago Segurola |editor=[[El País (España)|El País]] |fecha=10 de xunetu de 2006}}</ref> Aquél xuegu ye recordáu pola agresión de [[Zinedine Zidane]] a [[Marco Materazzi]] mientres la [[prórroga]].<ref>{{cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/overview.html |títulu= Italia gana'l títulu, Alemaña namora al mundu |fechaaccesu= 30 de xunetu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100529043817/http://es.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/overview.html |fechaarchivu= 29 de mayu de 2010 }}</ref> === Etapa post-Zidane y la crisis en Sudáfrica (2007 - 2012) === [[Ficheru:Holland - France Euro 2008 entrance into stadium.JPG|miniatura|220px|Xugadores de Francia y {{sel|Países Baxos}} na [[Eurocopa 2008]].]] [[Ficheru:Lloris Torres and Koscielny Spain-France Euro 2012.jpg|miniatura|250x250px|Francia contra {{sel|España}} na [[Eurocopa 2012]].|left]] Dempués del retiru de Zidane, entá so la direición téunica de Domenech, Francia compitió na [[Eurocopa 2008]], a la cual aportó depués de [[Clasificación pa la Eurocopa 2008|clasificase segunda del Grupu B]] detrás d'{{sel|Italia}} y apenes con dos puntos de ventaya sobre {{sel|Escocia}}. Nel tornéu final, realizáu n'[[Austria]] y [[Suiza]], Francia foi postrera del Grupu C con apenes un puntu, llográu nel empate inicial 0:0 con {{sel|Rumanía}}, yá que nos siguientes dos partíos del grupu perdió con {{sel|Países Baxos}} 1:4 ya Italia 0:2.<ref>{{cita web |url= http://www.rsssf.com/tables/08y.html |títulu= European Championship 2008 |fechaaccesu=29 de xunetu de 2010 |autor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |enllaceautor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |idioma=inglés}}</ref> Pese al fracasu nel Euru 2008, onde Francia yera candidata, [[Raymond Domenech]] foi ratificáu como entrenador hasta 2010.<ref>{{cita web |url= https://www.marca.com/2009/12/18/futbol/mundial_2010/1261146443.html |títulu=La Federación Francesa ratifica a Domenech pal Mundial |fecha=18 d'avientu de 2009 |fechaaccesu=29 de xunetu de 2010 |autor= Marca |enllaceautor= Marca (periódicu)}}</ref> Nel [[Clasificación d'UEFA pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|procesu clasificatorio pa Sudáfrica 2010]] remató en segundu llugar del grupu 7 a un puntu de {{sel|Serbia}}.<ref>{{cita web |url= http://www.rsssf.com/tables/2010q.html |títulu= World Cup 2010 Qualifying |fechaaccesu=29 de xunetu de 2010 |autor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |enllaceautor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |idioma=inglés}}</ref> El trunfu definitivu foi na [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010#Partíos de repesca|repesca]] contra {{sel|Irlanda}} con un [[Thierry Henry#Mano polémica|polémicu pase de gol]] de [[Thierry Henry]] cola mano,<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2009/11/18/futbol/1258583868.html |títulu=La mano de Henry lleva a Francia al Mundial |autor=El Mundo |enllaceautor=El Mundo (España) |fecha=18 de payares de 2009 |fechaaccesu=19 de payares de 2009}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.mundodeportivo.com/gen/20091119/53826739749/noticia/1-1-henry-echa-una%20mano-a-francia-pa-tar-en-sudafrica-con-polemica.html |títulu=1-1: Henry echa un gabitu a Francia pa tar en Sudáfrica con polémica |autor=Mundo Deportivo |enllaceautor=Mundo Deportivo |fecha=2009 |fechaaccesu=18 de payares de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140107203917/http://www.mundodeportivo.com/gen/20091119/53826739749/noticia/1-1-henry-echa-una |fechaarchivu=2014-01-07 }}</ref> pa ganar la serie 2:1. Francia debutó en [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|Sudáfrica 2010]] teniendo un mal papel yá que nos trés partíos recibió cuatro goles en contra y solo anotó unu a favor, llogrando solo un empate ensin goles frente a {{sel|Uruguái}}. Nel so segundu partíu pierde 2:0 ante {{sel|Méxicu}} a lo que'l trabayu de [[Raymond Domenech|Domenech]] foi cuestionáu y entá ye más en dixebrando al atacante [[Nicolas Anelka]] del grupu por supuestos insultos del xugador,<ref>{{cita web |url=http://futbol.as.com/futbol/2010/06/19/mas_futbol/1276898402_850215.html |títulu=Anelka, espulsáu per Francia en llamando a Domenech "puercu fíu de puta" |autor=AS |enllaceautor=As (periódicu) |fecha=19 de xunu de 2010 |fechaaccesu=29 de xunetu de 2010}}</ref> lo qu'aniciaría la molestia de los xugadores del equipu y tamién una reña ente'l capitán [[Patrice Evra]] y el preparador físicu.<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2010/06/20/futbol/mundial_2010/seleiciones/francia/1277045651.html |títulu=Evra engarrar col preparador físicu |autor= Marca |enllaceautor= Marca (periódicu) |fecha=20 de xunu de 2010 |fechaaccesu=29 de xunetu de 2010}}</ref> Francia cerraría la so participación perdiendo 2:1 ante {{sel|Sudáfrica}}, onde [[Florent Malouda]] sería l'únicu xugador francés n'anotar nel tornéu.<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2010/06/22/futbol/mundial_2010/grupu_a/1277222706.html |títulu=¡C'est fini! |autor= Marca |enllaceautor= Marca (periódicu) |fecha=22 de xunu de 2010 |fechaaccesu=17 d'agostu de 2010}}</ref> Tres el [[Mundial de Sudáfrica 2010|Mundial de Sudáfrica]] fíxose oficial la contratación de [[Laurent Blanc]], ex téunicu del [[FC Girondins de Burdeos]], por 2 años,<ref name="blanc">{{cita web |url=https://www.marca.com/2010/07/02/futbol/mundial_2010/seleiciones/francia/1278072727.html |títulu=Laurent Blanc nomáu como nuevu seleccionador |autor= Marca |enllaceautor= Marca (periódicu) |fecha=2 de xunetu de 2010 |fechaaccesu=29 de xunetu de 2010}}</ref> col primer oxetivu de clasificar al combináu nacional a la [[Eurocopa 2012]]. Sicasí debutaría con dos ganes, una frente a {{sel|Noruega}} por 2-1 nun amistosu xugáu n'[[Oslu]] y otra na clasificación na que debutaría con una sorpresiva derrota en casa 0-1 frente a la {{sel|Bielorrusia}} pero aun así pudo ganar el so grupu D de la [[Clasificación pa la Eurocopa 2012|clasificación]] na so última fecha con un empate 1:1 como llocal ante [[Seleición de fútbol de Bosnia y Herzegovina|Bosnia y Herzegovina]].<ref>{{cita web |url=https://www.europapress.es/deportes/futbol-00162/noticia-futbol-eurocopa-grupo-cronica-francia-bosnia-20111011231139.html |títulu=Francia sufre pa ser primer |autor= Europa Press |enllaceautor= Europa Press |fecha=2011 |fechaaccesu=10 de febreru de 2012}}</ref> El día [[11 de xunu]] de [[2012]] empecipia la so participación na [[Eurocopa 2012]] empatando 1:1 con {{sel|Inglaterra}},<ref>{{cita web |url=http://es.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/live/day=1/session=4/match=2003326/index.html |títulu=Francia 1:1 Inglaterra |autor=UEFA EURU |enllaceautor=UEFA |fecha=2012 |fechaaccesu=14 de xunu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120615124406/http://es.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/live/day=1/session=4/match=2003326/index.html |fechaarchivu=15 de xunu de 2012 }}</ref> cuatro díes dempués consigue la so primer victoria na copa al vencer por 2:0 a {{sel|Ucraína}}, con goles de [[Jérémy Ménez|Ménez]] y [[Yohan Cabaye|Cabaye]].<ref>{{cita web |url=http://es.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/live/day=2/session=4/match=2003334/index.html |títulu=Francia 2:0 Ucraína |autor=UEFA EURU |enllaceautor=UEFA |fecha=2012 |fechaaccesu=15 de xunu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120618031412/http://es.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/live/day=2/session=4/match=2003334/index.html |fechaarchivu=18 de xunu de 2012 }}</ref> Francia terminó la fase de grupos cayendo por 0:2 ante'l conxuntu de {{sel|Suecia}} el cual yá atopar esaniciáu de la copa.<ref>{{cita web |url=http://es.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/live/day=3/session=4/match=2003341/index.html |títulu=Eurocopa 2012: Francia 0:2 Suecia |autor=UEFA EURU |enllaceautor=UEFA |fecha=2012 |fechaaccesu=20 de xunu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120620203638/http://es.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/live/day=3/session=4/match=2003341/index.html |fechaarchivu=20 de xunu de 2012 }}</ref> Perdió nuevamente nel partíu siguiente, esta vegada contra España en cuartos de final, por dos goles a cero anotaos por [[Xabi Alonso]], quedando asina fuera del tornéu.<ref>{{cita web |url=http://es.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15173/match=2003345/index.html |títulu= Eurocopa 2012: Francia 0:2 España |autor= UEFA EURU |enllaceautor= UEFA |fecha=2012 |fechaaccesu=3 de xunetu de 2012}}</ref> === La era Deschamps (Mundial 2014 y Eurocopa 2016) === El día domingu [[8 de xunetu]] de [[2012]] foi confirmáu [[Didier Deschamps]], ex entrenador del [[Olympique de Marseille]], como nuevu seleccionador del conxuntu galu tres la dimisión de [[Laurent Blanc]], col principal retu de clasificalos al [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|Mundial 2014]].<ref>{{cita web |url=http://www.emol.com/noticias/deportes/2012/07/08/549558/didier-deschamps-es-el-nuevo-dt-de-la-seleccion-francesa-de-futbol.html |títulu= Didier Deschamps ye'l nuevu DT de la seleición francesa de fútbol |autor= [[EMOL]] |fecha=8 d'agostu de 2012 |fechaaccesu=8 d'agostu de 2012}}</ref> Encuadraos nel únicu grupu a cinco equipos (el grupu I) de la zona de [[Clasificación d'UEFA pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|Clasificación de la UEFA aldu al Mundial de 2014]] xunto a {{sel|España}}, {{sel|Xeorxa}}, {{sel|Finlandia}} y {{sel|Bielorrusia}}, los franceses consiguieron n'ochobre de 2012 un importante empate (1-1)<ref>{{cita web |url=http://espndeportes.espn.go.com/news/story?id=1635650&s=mundial&type=story |títulu=España: Prensa fala de "esbarrumbe" |obra=[[ESPN Deportes]]}}</ref> ante ''la Colorada'' nel [[Estadiu Vicente Calderón]] en [[Madrid]]. Les esperances amenaes por esa resultancia baxaron enteros cuando en marzu de [[2013]], España impúnxose 0-1 nel [[Estadiu de Francia|''Stade de France'']], provocando cierta resignación na prensa gala.<ref>{{cita web |url=http://futbol.as.com/futbol/2013/03/26/seleccion/1364337005_794871.html |títulu=España baxa a Francia a la tierra, diz la prensa francesa |obra=[[As (periódicu)|AS]] |fecha=26 de marzu de 2013}}</ref> El [[15 d'ochobre]] de 2013, al ganar a {{sel|Finlandia}} (3-0)<ref>{{cita web |url=http://futbol.as.com/futbol/2013/10/15/mundial/1381871108_974098.html |títulu=Benzema cerró'l plácidu trunfu francés ante la débil Finlandia |obra=[[As (periódicu)|AS]] |fecha=15 d'ochobre de 2013}}</ref> na última xornada del so grupu de clasificación, Francia aseguró una plaza en [[Clasificación d'UEFA pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014#Segunda fase|zona de repesca]], previa al Mundial de 2014. En perdiendo'l primera oldeo'l [[15 de payares]] de 2013 en [[Kiev]], ante {{sel|Ucraína}}, por 2-0, Francia consiguió, cuatro díes más tarde, revertir el marcador pa imponese por 3-0 en [[París]], remontada histórica una y bones nengún cuadru llograra da-y la vuelta a un marcador similar<ref>{{cita web |obra=El Comercio |url=http://elcomercio.pe/deportes/1660677/noticia-francia-tien-que-remontar-0-ante-ucrania-dir-al mundial?ft=grid |títulu=Francia llogró un 3-0 ante Ucraína que-y dio'l pase a la Copa del Mundu |fecha=19 de payares de 2013}}</ref> en repescar mundialistas. D'esa manera los ''Bleus'' clasificar a la so decimocuarta [[Copa Mundial de Fútbol|fase final]] en [[Brasil 2014]]. Francia quedó encuadrada nel [[Grupu E de la Copa Mundial de Fútbol de 2014|grupu Y]] xunto a les seleiciones de {{sel|Suiza}} (cabeza de serie), {{sel|Ecuador}} y {{sel|Hondures}}. Nel so primer partíu golió a Honduras por 3-0, alcuentru que pasó a la historia por ser el primeru onde se recurrió a la [[Sistema de detección automática de goles|teunoloxía de la llinia de gol]] pa decidir que'l segundu tantu francés yera en realidá un [[autogol]] del porteru [[Noel Valladares|Valladares]] y non un gol de [[Karim Benzema]].<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2014/06/15/futbol/mundial/1402865196.html |títulu=Francia estrena'l gol 'teunolóxicu' |obra=Marca.com |autor=A. Gámir |fecha=16 de xunu de 2014 |fechaaccesu=4 de xunetu de 2014}}</ref> Nel so segundu oldeo, desfacer con facilidá de Suiza a la que ganó por 5-2, quedando práuticamente clasificada a octavos de final. Nel postreru partíu de la fase de grupos, l'empate 0-0 collecháu ante Ecuador dio-y la clasificación a octavos, como líder del grupu, con 7 unidaes. El [[30 de xunu]] de [[2014]], enfrentó a {{sel|Nixeria}} en [[Brasilia]], en partíu correspondiente a los octavos de final. Los galos impunxéronse 2-0 – goles de [[Paul Pogba|Pogba]] y [[Joseph Yobo|Yobo]] (en mesma puerta) – avanzando a cuartos de final. En quedando ente los 8 meyores equipos del tornéu, Francia enfrentó a {{sel|Alemaña}} que s'impunxo 1-0 nel [[Estadiu Maracaná]] de [[Rio de Janeiro]] el [[4 de xunetu]] de 2014, esaniciándola de la cita mundialista.<ref>{{cita web |url=http://futbol.as.com/futbol/2014/07/04/mundial/1404485908_045017.html |títulu=Alemaña pasa per una cabeza |obra=As.com |autor=Luis Nieto |fecha=4 de xunetu de 2014 |fechaaccesu=4 de xunetu de 2014}}</ref> Na recién [[Eurocopa 2016]], Francia taba como favoritu pa ganala al ser anfitrión, nel so primer partíu, ganen 2:1 a la modesta {{sel|Rumanía}}, nel so segundu partíu, vuelven ganar 2:0 contra la debutante {{sel|Albania}} y nel so postreru partíu, yá clasificaos, empaten 0:0 contra {{sel|Suiza}}. N'octavos de final, enfrenten a {{sel|Irlanda}}, a la que ganen 2:1. En cuartos de final, ganen sufridamente por 5:2 a la cenicienta del tornéu, {{sel|Islandia}}, que venía de gana-y increíblemente a Inglaterra. En semifinales, ganen a {{sel|Alemaña}} por 2:0 y contra tou pronósticu, na final contra la suertuda {{sel|Portugal}} que pasó la primer ronda con empates y siguió el camín hasta la final con penaltis y goles agónicos, pierden 1:0 y Portugal llogra ganar la so primer copa. == Estadístiques == === [[Copa Mundial de Fútbol]] === {| align=border border=1 cellpadding="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" width=85% |- align=center bgcolor=#00008B style="color:white;" !width="220"| Edición !width="105"| Resultáu !width="65"| Posición !width="33"| PX !width="33"| PG !width="33"| PE !width="33"| PP !width="33"| GF !width="33"| GC !width="33"| Dif !width="170"| Goliador |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Uruguái}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|Uruguái 1930]] | [[Francia na Copa Mundial de Fútbol de 1930|Primer fase]] || 7°|| 3|| 1|| 0|| 2|| 4|| 3 || +1 || [[André Maschinot]]: 2 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Italia|1861}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1934|Italia 1934]] | [[Francia na Copa Mundial de Fútbol de 1934|Octavos de final]] || 9° || 1|| 0|| 0|| 1|| 2|| 3 || -1 || [[Jean Nicolas|Nicolas]] y [[Georges Verriest|Verriest]]: 1 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! style="border: 3px solid red"| {{bandera|Francia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1938|Francia 1938]] | [[Francia na Copa Mundial de Fútbol de 1938|Cuartos de final]] || 8°|| 2|| 1|| 0|| 1|| 4|| 4 || 0 || [[Jean Nicolas]]: 2 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Brasil}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1950|Brasil 1950]] | colspan="10"|''Nun se clasificó'' |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Suiza}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1954|Suiza 1954]] | [[Francia na Copa Mundial de Fútbol de 1954|Primer fase]] || 9º|| 2|| 1|| 0|| 1|| 3|| 3|| 0 || [[Raymond Kopa|Kopa]] y [[Jean Vincent|Vincent]]: 1 |- align=center bgcolor=#cc9966 ! {{bandera|Suecia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1958|Suecia 1958]] | [[Francia na Copa Mundial de Fútbol de 1958|Tercer puestu]] || 3°|| 6|| 4|| 0|| 2|| 23|| 15|| +8 || '''[[Just Fontaine]]: 13''' |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Chile}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1962|Chile 1962]] | colspan="10"|''Nun se clasificó'' |- align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Inglaterra}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1966|Inglaterra 1966]] | [[Francia na Copa Mundial de Fútbol de 1966|Primer fase]] || 13°|| 3|| 0|| 1|| 2|| 2|| 5|| -3 || [[Héctor De Bourgoing|De Bourgoing]] y [[Gérard Hausser|Hausser]]: 1 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Méxicu}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1970|Méxicu 1970]] | colspan="10" rowspan="2"|''Nun se clasificó'' |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1974|Alemaña Federal 1974]] |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Arxentina|alt}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|Arxentina 1978]] | [[Francia na Copa Mundial de Fútbol de 1978|Primer fase]] || 12°|| 3|| 1|| 0|| 2|| 5|| 5|| 0 || [[Bernard Lacombe|Lacombe]], [[Michel Platini|Platini]], [[Christian López|López]], [[Marc Berdoll|Berdoll]] y [[Dominique Rocheteau|Rocheteau]]: 1 |- align=center bgcolor=#9acdff ! {{bandera|España}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|España 1982]] | [[Francia na Copa Mundial de Fútbol de 1982|Cuartu Llugar]] || 4°|| 7|| 3|| 2|| 2|| 16|| 12|| +4 || [[Alain Giresse]]: 3 |- align=center bgcolor=#cc9966 ! {{bandera|Méxicu}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|Méxicu 1986]] | [[Francia na Copa Mundial de Fútbol de 1986|Tercer puestu]] | 3°|| 7|| 4|| 2|| 1|| 12|| 6|| +6 || [[Michel Platini|Platini]], [[Jean-Pierre Papin|Papin]] y [[Yannick Stopyra|Stopyra]]: 2 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Italia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|Italia 1990]] | colspan="10" rowspan="2"|''Nun se clasificó'' |- align=center bgcolor=f9f9f9 ! {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1994|Estaos Xuníos 1994]] |- align=center bgcolor=gold ! style="border: 3px solid red"| {{bandera|Francia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|Francia 1998]] ! [[Francia na Copa Mundial de Fútbol de 1998|Campeón]] ! 1° || 7 || 6 || 1 || 0 || 15 || 2 || +13 || [[Thierry Henry]]: 3 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Corea del Sur}}{{bandera|Xapón}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2002|Corea del Sur y Xapón 2002]] | [[Francia na Copa Mundial de Fútbol de 2002|Primer fase]] | 28° || 3 || 0 || 1 || 2 || 0 || 3 || -3 || - |- align=center bgcolor=silver ! {{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2006|Alemaña 2006]] | [[Francia na Copa Mundial de Fútbol de 2006|Subcampeón]] | 2° || 7 || 4 || 3 || 0 || 9 || 3 || +6 || [[Thierry Henry|Henry]] y [[Zinedine Zidane|Zidane]]: 3 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Sudáfrica}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|Sudáfrica 2010]] | [[Francia na Copa Mundial de Fútbol de 2010|Primer fase]] | 29° || 3 || 0 || 1 || 2 || 1 || 4 || -3 || [[Florent Malouda]]: 1 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Brasil}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|Brasil 2014]] | [[Francia na Copa Mundial de Fútbol de 2014|Cuartos de final]] | 7° || 5 || 3 || 1 || 1 || 10 || 3 || +7 || [[Karim Benzema]]: 3 |- align=center bgcolor=gold ! style="border: 3px solid red"| {{bandera|Rusia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2018|Rusia 2018]] | '''[[Francia na Copa Mundial de Fútbol de 2018|Campeón]]''' || 1° || 7 || 6 || 1 || 0 || 14 || 6 || 8 || [[Kylian Mbappe]] y [[Antoine Griezmann]]: 3 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Qatar}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2022|Qatar 2022]] | colspan="10"|''Por apostase'' |- align=center bgcolor=#00008B style="color:white;" ! [[Tabla estadística de la Copa Mundial de Fútbol|<span style="color:white;">Total</span>]] ! 15/23 !! 7º !! 59 !! 28 !! 12 !! 19 !! 106 !! 71 !! +35 !! [[Just Fontaine|<span style="color:white;">Just Fontaine</span>]]: 13 |} === [[Eurocopa]] === {| align=border border=1 cellpadding="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" width=85% |- align=center bgcolor=#00008B style="color:white;" !width="220"| Edición !width="105"| Resultáu !width="65"| Posición !width="33"| PX !width="33"| PG !width="33"| PE !width="33"| PP !width="33"| GF !width="33"| GC !width="33"| Dif !width="170"| Goliador |- align=center bgcolor=#9acdff ! style="border: 3px solid red"| {{bandera|Francia}} [[Eurocopa 1960|Francia 1960]] | Semifinales || 4° || 2 || 0 || 0 || 2 || 4 || 7 || -3 || '''[[François Heutte]]: 2''' |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|España|1945}} [[Eurocopa 1964|España 1964]] | colspan="10" rowspan="5" |''Nun se clasificó'' |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Italia}} [[Eurocopa 1968|Italia 1968]] |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Bélxica}} [[Eurocopa 1972|Bélxica 1972]] |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Yugoslavia}} [[Eurocopa 1976|Yugoslavia 1976]] |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Italia}} [[Eurocopa 1980|Italia 1980]] |- align=center bgcolor=gold ! style="border: 3px solid red"| {{bandera|Francia}} [[Eurocopa 1984|Francia 1984]] ! Campeón || 1° || 5 || 5 || 0 || 0 || 14 || 4 || +10 || [[Michel Platini]]: 9 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Alemaña}} [[Eurocopa 1988|Alemaña Federal 1988]] |colspan="10" |''Nun se clasificó'' |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Suecia}} [[Eurocopa 1992|Suecia 1992]] | Primer fase || 6° || 3 || 0 || 2 || 1 || 2 || 3 || -1 || [[Jean-Pierre Papin]]: 2 |- align=center bgcolor=#9acdff ! {{bandera|Inglaterra}} [[Eurocopa 1996|Inglaterra 1996]] | Semifinales || 4° || 5 || 2 || 3 || 0 || 5 || 2 || +3 || [[Laurent Blanc|Blanc]], [[Christophe Dugarry|Dugarry]], [[Youri Djorkaeff|Djorkaeff]], [[Patrice Loko|Loko]], [[Luboslav Penev|A.G.]] |- align=center bgcolor=gold ! {{bandera|Bélxica}}{{bandera|Países Baxos}} [[Eurocopa 2000|Bélxica y Países Baxos 2000]] ! Campeón || 1° || 6 || 5 || 0 || 1 || 13 || 7 || +6 | [[Thierry Henry]]: 3 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Portugal}} [[Eurocopa 2004|Portugal 2004]] | Cuartos de final || 6° || 4 || 2 || 1 || 1 || 7 || 5 || +2 || [[Zinedine Zidane]]: 3 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Austria}}{{bandera|Suiza}} [[Eurocopa 2008|Austria y Suiza 2008]] | Primer fase || 15° || 3 || 0 || 1 || 2 || 1 || 6 || -5 || [[Thierry Henry]] |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Polonia}}{{bandera|Ucraína}} [[Eurocopa 2012|Polonia y Ucraína 2012]] | Cuartos de final || 8° || 4 || 1 || 1 || 2 || 3 || 5 || -2 || [[Yohan Cabaye|Cabaye]], [[Jérémy Ménez|Ménez]], [[Samir Nasri|Nasri]] |- align=center bgcolor=silver ! style="border: 3px solid red"| {{bandera|Francia}} [[Eurocopa 2016|Francia 2016]] | [[Francia na Eurocopa 2016|Subcampeón]] || 2° || 7 || 5 || 1 || 1 || 13 || 5 || 8 || '''[[Antoine Griezmann]]: 6''' |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Europa}} [[Eurocopa 2020|Europa 2020]] | colspan="10" | ''Por apostase'' |- align=center bgcolor=#00008B style="color:white;" ! [[Clasificación histórica de la Eurocopa|<span style="color:white;">Total</span>]] !! 9/15 !! 5° !! 32 !! 15 !! 8 !! 9 !! 49 !! 39 !! +10 !! [[Michel Platini|<span style="color:white;">Michel Platini</span>]]: 9 |} === [[Copa FIFA Confederaciones]] === {| align=border border=1 cellpadding="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" width=85% |- align=center bgcolor=00008B style="color:white;" !width="220"| Edición !width="105"| Resultáu !width="65"| Posición !width="33"| PX !width="33"| PG !width="33"| PE !width="33"| PP !width="33"| GF !width="33"| GC !width="33"| Dif !width="170"| Goliador |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Arabia Saudita}} [[Copa Rei Fahd 1992|Arabia Saudita 1992]] | colspan="10" rowspan="4" align="center"|''Nun se clasificó'' |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Arabia Saudita}} [[Copa Rei Fahd 1995|Arabia Saudita 1995]] |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Arabia Saudita}} [[Copa FIFA Confederaciones 1997|Arabia Saudita 1997]] |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Méxicu}} [[Copa FIFA Confederaciones 1999|Méxicu 1999]] |- align=center bgcolor=gold ! {{bandera|Corea del Sur}}{{bandera|Xapón}} [[Copa FIFA Confederaciones 2001|Corea del Sur y Xapón 2001]] ! Campeón || 1° || 5 || 4 || 0 || 1 || 12 || 2 || +10 || [[Éric Carrière|Carrière]], [[Robert Pirès|Pirès]], [[Patrick Vieira|Vieira]], [[Sylvain Wiltord|Wiltord]]: 2 |- align=center bgcolor=gold ! style="border: 3px solid red"| {{bandera|Francia}} [[Copa FIFA Confederaciones 2003|Francia 2003]] ! Campeón|| 1° || 5 || 5 || 0 || 0 || 12 || 3 || +9 || [[Thierry Henry]]: 4 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Alemaña}} [[Copa FIFA Confederaciones 2005|Alemaña 2005]] | colspan="10" rowspan="4" align="center"|''Nun se clasificó'' |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Sudáfrica}} [[Copa FIFA Confederaciones 2009|Sudáfrica 2009]] |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Brasil}} [[Copa FIFA Confederaciones 2013|Brasil 2013]] |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Rusia}} [[Copa FIFA Confederaciones 2017|Rusia 2017]] |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera}} [[Copa FIFA Confederaciones 2021|? 2021]] | colspan="10" align="center"|''Por apostase'' |- align=center bgcolor=#00008B style="color:white;" ! [[Copa FIFA Confederaciones#Estadístiques|<span style="color:white;">Total</span>]] !! 2/9 || 3° || 10 || 9 || 0 || 1 || 24 || 5 || +19 || [[Robert Pirès|<span style="color:white;">Robert Pirès</span>]]: 5 |} == Uniforme == [[Ficheru:Maillot Zidane.jpg|110px|miniatura|derecha|Camiseta azul d'[[Adidas]].]]La seleición de Francia tien dos uniformes. El principal ye con camiseta azul, recreando'l [[Bandera de Francia|tricolor francés]], polo cual la seleición tien el llamatu de ''Les Bleus (Los Azules)''. El segundu uniforme ye blancu anque foi utilizáu tamién el color coloráu na so camiseta alternativa.<ref>{{cita web |url= http://espndeportes.espn.go.com/news/story?id=509841&s=mundial&type=story |títulu= Agora van ser los "rouges" |fechaaccesu=28 de xunetu de 2010 |autor= ESPN |enllaceautor=ESPN}}</ref> Dende [[1972]] hasta [[2010]], los uniformes de Francia son aprovíos pola marca [[Alemaña|alemana]] [[Adidas]]. A partir de [[2011]], la empresa d'[[Estaos Xuníos]] [[Nike]] fabrica los uniformes del escoyíu, nun contratu de 42.6 millones d'[[euru|euros]] añales (una suma 4 vegaes cimera al antiguu contratu) hasta [[2018]], lo cual fai a la Seleición de Francia col uniforme meyor pagáu nel mundu.<ref>{{cita web |url= http://www.mediotiempo.net/futbol/internacional/noticias/2008/02/22/nike-vestira-a-la-seleccion-de-francia |títulu= Nike va vistir a la Seleición de Francia del 2011 al 2018 |fechaaccesu= 28 de xunetu de 2010 |autor= Mediutiempu |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20140116142619/http://www.mediotiempo.net/futbol/internacional/noticias/2008/02/22/nike-vestira-a-la-seleccion-de-francia |fechaarchivu= 16 de xineru de 2014 }}</ref> {| {{tablaguapa}} style="text-align: left" |- !Periodu !Marca deportiva |- |1966–1971 |{{bandera|FRA}} [[Le Coq Sportif]] |- |1972–2010 |{{bandera|GER}} [[Adidas]] |- |2011–2026 |{{bandera|USA}} [[Nike, Inc.|Nike]] |} === Evolución del uniforme === <center> {| | {{Football kit | pattern_la = | pattern_b = _collar| pattern_ra = | leftarm = 00288Y| body = 00288Y| rightarm = 00288Y| shorts = FFFFFF| socks = FF0000| títulu = 1958-1960 }} | {{Football kit | pattern_la = | pattern_b = _vneckwhite| pattern_ra = | leftarm = 00288Y| body = 00288Y| rightarm = 00288Y| shorts = FFFFFF| socks = FF0000| títulu = 1961-1964 }} | {{Football kit | pattern_la = _France_1970_and_1971| pattern_b = _France_1970_and_1971| pattern_ra = _France_1970_and_1971| leftarm = 00288Y| body = 00288Y| rightarm = 00288Y| shorts = FFFFFF| socks = FF0000| títulu = 1965-1971 }} | {{Football kit | | pattern_la = _France 1972 and 1973| | pattern_b =_France_1972| | pattern_ra = _France 1972 and 1973| | pattern_sh = _adidasonwhite| | pattern_so = _3_stripes_white| | leftarm = FFFFFF| | body = 0000C0| | rightarm = FFFFFF| | shorts = 0000C0| | socks = FF0000| | títulu = 1972-1973 }} | {{Football kit | | pattern_la = _France_1978-1982| | pattern_b = _France 1978| | pattern_ra = _France_1978-1982| | pattern_sh = _adidasonwhite| | pattern_so = _3_stripes_white| | leftarm = 0000C0| | body = 0000C0| | rightarm = 0000C0| | shorts = 0000C0| | socks = FF0000| | títulu = 1974-1982 }} |- | {{Football kit | | pattern_la = _France 1978 (France - Hungary - World Cup 1978)| | pattern_b = _France 1978 (France vs Hungary - World Cup 1978)| | pattern_ra = _France 1978 (France - Hungary - World Cup 1978)| | pattern_sh = _adidaswhite| | pattern_so = _3_stripes_white| | leftarm = 009900| | body = 009900| | rightarm = 009900| | shorts = 2F3699| | socks = FF0000| | títulu = 1974-1982 }} | {{Football kit | | pattern_la = _France_1978-1982| | pattern_b =_France_1982| | pattern_ra = _France_1978-1982| | pattern_sh = _adidasonwhite| | pattern_so = _3_stripes_white| | leftarm = ffffff| | body = 0000C0| | rightarm = ffffff| | shorts = 0000C0| | socks = FF0000| | títulu = 1982-1983 }} | {{Football kit | | pattern_la = _france1984 | pattern_b = _france1984 | pattern_ra = _france1984 | pattern_sh = _france1984 | pattern_so = | leftarm = 000099 | body = 000099 | rightarm = 000099 | shorts = FFFFFF | socks = FF0000 | títulu = 1984-1985 }} | {{Football kit | | pattern_la = _France_1986-1989| | pattern_b =_France_1986-1989| | pattern_ra = _France_1986-1989| | pattern_sh = _adidasonwhite| | pattern_so = _3_stripes_white| | leftarm = 0000C0| | body = 0000C0| | rightarm = 0000C0| | shorts = 0000C0| | socks = FF0000| | títulu = 1986-1989 }} | {{Football kit | pattern_la = _France 1990 and 1991| pattern_b = _France 1990 and 1991| pattern_ra = _France 1990 and 1991| pattern_sh = _adidasonwhite| pattern_so = _3_stripes_white| leftarm = 0000C0| body = 0000C0| rightarm = 0000C0| shorts = 0000C0| socks = FF0000| títulu = 1990-1991 }} |- | {{Football kit | pattern_la = _france92h| pattern_b = _france92h| pattern_ra = _france92h| pattern_so = | leftarm = 00288Y| body = 00288Y| rightarm = 00288Y| shorts = FFFFFF| socks = FF0000| títulu = 1992 }} | {{Football kit | pattern_la =_france92a | pattern_b = _france92a | pattern_ra = _france92a | pattern_so = | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = FFFFFF | socks = FFFFFF | títulu = 1992 }} | {{Football kit | pattern_la = _France_1994-1997| pattern_b = _France 1994 and 1995| pattern_ra = _France_1994-1997| pattern_sh = _fra94h| pattern_so = _fra94h| leftarm = 0000C0| body = FFFFFF| rightarm = 0000C0| shorts = 0000C0| socks = FF0000| títulu = 1993-1995 }} | {{Football kit | pattern_la = _France_1994-1997 away| pattern_b = _France 1994 and 1995 away| pattern_ra = _France_1994-1997 away| pattern_sh = _fra94a| pattern_so = _france away adidas| leftarm = FFFFFF| body = FFFFFF| rightarm = FFFFFF| shorts = 0000C0| socks = FFFFFF| títulu = 1993-1995 }} | {{Football kit | pattern_la = _france96h| pattern_b = _france96h| pattern_ra = _france96h| pattern_sh = _france96h| pattern_so = _3 stripes white| leftarm = 0000C0| body = FFFFFF| rightarm = 0000C0| shorts = FFFFFF| socks = FF0000| títulu = 1996-1997 }} |- | {{Football kit | pattern_la = _fra96a | pattern_b = _france96a | pattern_ra = _fra96a | pattern_sh = _france96a | pattern_so = _3 stripes blue | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = FFFFFF | socks = FFFFFF | títulu = 1996-1997 }} | {{Football kit | pattern_la =_france1998h| pattern_b = _france1998h| pattern_ra = _france1998h| pattern_sh = _france1998a| pattern_so = _fra98h| leftarm = 00288Y| body = 00288Y| rightarm = 00288Y| shorts = FFFFFF| socks = FF0000| títulu = 1998-1999 }} | {{Football kit | pattern_la = _france1998a| pattern_b = _france1998a| pattern_ra = _france1998a| pattern_sh =_france1998h| pattern_so = _fra98a| leftarm = FFFFFF| body = FFFFFF| rightarm = FFFFFF| shorts = 00288Y| socks = FFFFFF| títulu = 1998-1999 }} | {{Football kit | pattern_la =_france2000h| pattern_b = _france2000h| pattern_ra = _france2000h| pattern_sh = _france2000h| pattern_so = _france2000h| leftarm = 00288Y| body = 00288Y| rightarm = 00288Y| shorts = FFFFFF| socks = FF0000| títulu = 2000 }} | {{Football kit |pattern_la =_france2000a |pattern_b =_france2000a |pattern_ra =_france2000a |pattern_sh =_france2000a |pattern_so =_france2000a |leftarm =FFDD00 |body =FFFFFF |rightarm =FFDD00 |shorts =0000FF |socks =FFFFFF |títulu = 2000 }} |- | {{Football kit | pattern_la = _france2002h| pattern_b = _france2002h| pattern_ra = _france2002h| pattern_sh = _france2002h| pattern_so = _3_stripes_white| leftarm = 00288Y| body = 00288Y| rightarm = 00288Y| shorts = FFFFFF| socks = FF0000| títulu = 2001-2002 }} | {{Football kit | pattern_la = _france2002a| pattern_b = _france2002a| pattern_ra = _france2002a| pattern_sh = _france2002a| pattern_so = _france2000a| leftarm = FFFFFF| body = FFFFFF| rightarm = FFFFFF| shorts = FFFFFF| socks = FFFFFF| títulu = 2001-2002 }} | {{Football kit | pattern_la = _france2004h| pattern_b = _france2004h| pattern_ra = _france2004h| pattern_sh =_france2004h| pattern_so =_whitetop| leftarm = 00288Y| body = 00288Y| rightarm = 00288Y| shorts = FFFFFF| socks = FF0000| títulu = 2003-2005 }} | {{Football kit |pattern_la = _france2004a |pattern_b = _france2004a |pattern_ra = _france2004a |pattern_sh = _france2004a |pattern_so = _redtop |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |títulu = 2003-2005 }} | {{Football kit | pattern_la = _franceh0608| pattern_b = _franceh0608| pattern_ra = _franceh0608| pattern_sh =_frah06 | pattern_so =_3_stripes_white| leftarm = 1239BB| body = 1239BB| rightarm = 1239BB| shorts = FFFFFF| socks = FF0000| títulu = 2006-2007 }} |- | {{Football kit |pattern_la = _francea0608 |pattern_b = _francea0608 |pattern_ra = _francea0608 |pattern_sh = _fraa06 |pattern_so = _francea0608 |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = 1239BB |socks = FFFFFF |títulu = 2006-2007 }} | {{Football kit | pattern_la = _fra08h| pattern_b = _fra08h| pattern_ra = _fra08h| pattern_sh = _france home adidas| pattern_so = _3_stripes_white| leftarm = 1239BB| body = 1239BB| rightarm = 1239BB| shorts = FFFFFF| socks = FF0000| títulu = 2008-2009 }} | {{Football kit | pattern_la = _fra08a| pattern_b = _fra08a| pattern_ra = _fra08a| pattern_sh = _fra08a| pattern_so = _fra08a| leftarm = 0000FF| body = 0000AA| rightarm = 0000FF| shorts = FFFFFF| socks = FF0000| títulu = 2008–2009 }} | {{Football kit | |pattern_b = _france2010h |pattern_la = _france2010h |pattern_ra = _france2010h |pattern_sh = _adidasonwhite |pattern_so = _3_stripes_white |leftarm= 0000FF |body = FFFFFF |rightarm = 0000FF |shorts = 000080 |socks = FF0000 |títulu = 2010 }} | {{Football kit | |pattern_b = _france2010a |pattern_la = _fra10a |pattern_ra = _fra10a |pattern_sh = _fra10a |pattern_so = _fra10a |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |títulu = 2010 }} |- | {{Football kit | |pattern_b = _fra11H |pattern_la = _fra11h |pattern_ra = _fra11h |pattern_sh = _bra10a |pattern_so = _bluetop |leftarm = 2225AA |body = 2225AA |rightarm = 2225AA |shorts = FFFFFF |socks = FF0000 |títulu = 2011 }} | {{Football kit | |pattern_b = _fra11a |pattern_la = _fra11a |pattern_ra = _fra11a |pattern_sh = _fra11a |pattern_so = _redtop |leftarm = 2225AA |body = 2225AA |rightarm = 2225AA |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |títulu = 2011 }} | {{Football kit | |pattern_b = _france2012h |pattern_la = _france2012h |pattern_ra = _france2012h |pattern_sh = _fra12h |pattern_so = _france2012h |leftarm = 253360 |body = 253360 |rightarm = 253360 |shorts = 194188 |socks = 194188 |títulu = 2012-2013 }} | {{Football kit | |pattern_b = _fra12a |pattern_la = _fra12a |pattern_ra = _fra12a |pattern_sh = _fra12a |pattern_so = _nikeblack |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |títulu = 2012-2013 }} | {{Football kit |pattern_la=_fra13a |pattern_b= _fra13a |pattern_ra=_fra13a |pattern_sh= _fra13a |pattern_so = _fra13a |leftarm=FFFFFF |body=FFFFFF |rightarm=FFFFFF |shorts=ADCEE9 |socks=ADCEE9 |títulu = 2013 }} |- | {{Football kit | pattern_la = _thinwhiteborder | pattern_b = _france1415h | pattern_ra = _thinwhiteborder | pattern_sh = _nikeblack | pattern_so = _nikewhite | leftarm = 123163 | body = 123163 | rightarm = 123163 | shorts = FFFFFF | socks = F20A33 | títulu = 2014-2015 }} | {{Football kit | pattern_la = _france14a | pattern_b = _france14a | pattern_ra = _france14a | pattern_sh = _white_stripes | pattern_so =_band_blue | leftarm = ffffff | body = 123163 | rightarm = ffffff | shorts = 123163 | socks = ffffff | títulu = 2014-2015 }} | {{Football kit | pattern_la = _fra16h | pattern_b = _fra16h | pattern_ra = _fra16h | pattern_sh = _fra16h | pattern_so = _redtop | leftarm = | body = | rightarm = | shorts = | socks = ff0000 | títulu = 2016-2017 }} | {{Football kit | pattern_la =_fra16alt | pattern_b =_fra16Alt | pattern_ra =_fra16alt | pattern_sh =_fra16a | pattern_so = _nikewhite | leftarm = | body = | rightarm = | shorts = | socks = FFFFFF | títulu = 2016-2017 }} | {{Football kit | pattern_la = _frank18h | pattern_b =_frank18h | pattern_ra = _frank18h | pattern_sh =_frank18h | pattern_so = _fra18H | leftarm = 000000 | body = 000000 | rightarm = 000000 | shorts = 000000 | socks = ff0000 | títulu = 2018-Actual }} |- | {{Football kit | pattern_la =_frank18a | pattern_b =_frank18a| pattern_ra =_frank18a | pattern_sh =_frank18a | pattern_so =_fra18A | leftarm = 000000 | body = 000000 | rightarm = 000000 | shorts = 000000 | socks = ffffff | títulu = 2018-Actual }} |} </center> '''Notes:'''<br /> <sup>1</sup> Esti uniforme foi usáu na fase de grupos del mundial d'[[Arxentina 1978]] ante {{sel|Hungría}} en [[Mar del Plata]], por cuenta de que los franceses al llegar a la ciudá solo llevaron l'uniforme blancu de visitante (el cual yera del mesmu color que'l que llevó {{sel|Hungría}} al partíu). El problema foi resueltu gracies a que'l club local [[Club Atlético Kimberley|Kimberley]] emprestó-y al equipu francés el so uniforme a rayes verde y blancu p'apostar el partíu.<ref>{{cita web |url=http://kimberleyeldragon.blogspot.com.ar/2008/06/10-de-xunu-de-1978-el-da-que-kimberley.html |títulu=El día que Kimberley xugó pa Francia |editorial=Kimberleyeldragon.blogspot.com.ar |fechaaccesu=9 de setiembre de 2013}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.todoslosmundiales.com.ar/mundiales/1978argentina/historias/0032_cuando_kimberley_g%C3%A1nolu%20a_hungria.htm |títulu="Cuando Kimberley ganólu a Hungría" |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090702061920/http://www.todoslosmundiales.com.ar/mundiales/1978argentina/historias/0032_cuando_kimberley_g%C3%A1nolu |fechaarchivu=2009-07-02 }}</ref> == Palmarés == {{AP|Resultaos de la Seleición de fútbol de Francia}} Equí se listan tolos títulos y actuaciones más relevantes a lo llargo de la historia de la Seleición de Francia en toles sos categoríes de fútbol masculino.<ref>{{cita web |url= http://www.fff.fr/selections/906.shtml |títulu= Sélections Nationales Palmarès |fechaaccesu=27 de xunetu de 2010 |autor= Federación Francesa de Fútbol |enllaceautor= Federación Francesa de Fútbol |idioma=francés}}</ref> === Seleición Mayor === ==== Títulos oficiales ==== {| cellspacing="0" style="background: #e6EEE6; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" width=70% |- !width=15%|Competición !width=25%|[[Ficheru:Gold medal icon.svg|link=|Campeón]] !width=25%|[[Ficheru:Silver medal icon.svg|link=|Subcampeón]] !width=25%|[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|link=|Tercer puestu]] !width=10%|Total |- !align=left|[[Copa Mundial de Fútbol|Mundial]] |align=center|2 <small>([[Copa Mundial de Fútbol de 1998|1998]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 2018|2018]]) |align=center|1 <small>([[Copa Mundial de Fútbol de 2006|2006]])</small> |align=center|2 <small>([[Copa Mundial de Fútbol de 1958|1958]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]])</small> |align=center|'''5''' |- !align=left|[[Eurocopa]] |align=center|2 <small>([[Eurocopa 1984|1984]] y [[Eurocopa 2000|2000]])</small> |align=center|1 <small>([[Eurocopa 2016|2016]])</small> |align=center| – |align=center|'''3''' |- !align=left|[[Copa FIFA Confederaciones|Confederaciones]] |align=center|2 <small>([[Copa FIFA Confederaciones 2001|2001]] y [[Copa FIFA Confederaciones 2003|2003]])</small> |align=center| – |align=center| – |align=center|'''2''' |- style="color:black;" ! Total !! 6 !! 2 !! 2 !! 9 |} ==== Otros títulos ==== * [[Copa Artemio Franchi]] (1): [[Copa Artemio Franchi 1985|1985]] ==== Torneos amistosos ==== * '''[[Tornéu de Francia (1988)|Tornéu de Francia]] (1):''' 1988.<ref>{{cita web |url= http://www.rsssf.com/tablest/tfrance88.html |títulu= Tournoi de France 1988 |fechaaccesu=27 de xunetu de 2010 |autor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |enllaceautor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |idioma=inglés}}</ref> * '''[[Copa Kirin]] (1):''' 1994.<ref>{{cita web |url= http://www.rsssf.com/tablesk/kirin94.html |títulu= Kirin Cup 1994 |fechaaccesu=27 de xunetu de 2010 |autor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |enllaceautor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |idioma=inglés}}</ref> * '''[[Nelson Mandela Challenge Cup]] (1):''' 2000.<ref>{{cita web |url= http://www.rsssf.com/tablesm/mandela.html |títulu= Nelson Mandela Inauguration Challenge Cup |fechaaccesu=27 de xunetu de 2010 |autor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |enllaceautor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |idioma=inglés}}</ref> === Seleición Olímpica === * '''[[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|Xuegos Olímpicos]]:''' ** [[Medaya d'oru]] (1): [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de 1984|1984]]. === Seleición Sub-21 === * '''[[Eurocopa sub-21]] (1):''' 1988. ** Subcampeón (1): 2002. * '''[[Tornéu Esperances de Toulon]] (11):''' 1977, 1984, 1985, 1987, 1988, 1989, 1997, 2004, 2005, 2006 y 2007. === Seleición Sub-20 === * '''[[Copa Mundial de Fútbol Sub-20]] (1):''' [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2013|2013]] === Seleición Sub-19 === * '''[[Campeonatu Européu de la UEFA Sub-19]] (7):''' 1949, 1983, 1996, 1997, 2000, 2005 y [[Campeonatu Européu de la UEFA Sub-19 2010|2010]]. === Seleición Sub-17 === * '''[[Copa Mundial de Fútbol Sub-17]] (1):''' [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2001|2001]]. * '''[[Campeonatu Européu Sub-17 de la UEFA]] (1):''' 2004. == Xugadores == {{AP|Futbolistes de la seleición de fútbol de Francia}} Ente los futbolistes que vistieron la camiseta de la seleición de fútbol de Francia, [[Lilian Thuram]] ye'l xugador con más partíos apostaos sumando un total de 142 alcuentros. De la mesma, [[Thierry Henry]] con 51 goles, ye'l máximu goliador na historia del combináu francés. Otros futbolistes que destacaron na seleición fueron: [[Just Fontaine]] (máximu anotador nun solu mundial con 13 goles), [[Raymond Kopa]] ([[Balón d'Oru 1958]]), [[Michel Platini]] ([[Balón d'Oru 1983]], [[Balón d'Oru 1984|1984]] y [[Balón d'Oru 1985|1985]]), [[Jean-Pierre Papin]] ([[Balón d'Oru 1991]]) y [[Zinedine Zidane]] ([[Balón d'Oru 1998]] y [[Xugador Mundial de la FIFA 1998]], [[Xugador Mundial de la FIFA 2000|2000]] y [[Xugador Mundial de la FIFA 2003|2003]]).<ref>{{cita web |url= http://www.rsssf.com/miscellaneous/europa-poy.html |títulu= European Footballer of the Year ("Ballon d'Or") |fechaaccesu=27 de xunetu de 2010 |autor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |enllaceautor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.rsssf.com/miscellaneous/fifa-awards.html |títulu= FIFA Awards |fechaaccesu=27 de xunetu de 2010 |autor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |enllaceautor= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |idioma=inglés}}</ref> === Más partíos xugaos === [[Ficheru:Lilian Thuram - 001.jpg|miniatura|derecha|150px|Lilian Thuram.]] * ''Actualizáu'l 16 de xunu de 2017''. {| {{tablaguapa}} cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !# !Nome !Años !Partíos !Goles |- |1º |align="left"|{{Bandera|Francia}} [[Lilian Thuram]] |1994 - 2008 |142 |2 |- |2º |align="left"|{{Bandera|Francia}} [[Thierry Henry]] |1997 - 2010 |123 |51 |- |3º |align="left"|{{Bandera|Francia}} {{Bandera|Ghana}} [[Marcel Desailly]] |1993 - 2004 |116 |3 |- |4º |align="left"|{{Bandera|Francia}} {{Bandera|Arxelia}} [[Zinedine Zidane]] |1994 - 2006 |108 |31 |- |5º |align="left"|{{Bandera|Francia}} {{Bandera|Cabu Verde}} {{Bandera|Senegal}} [[Patrick Vieira]] |1997 - 2009 |107 |6 |- |6º |align="left"|{{Bandera|Francia}} [[Didier Deschamps]] |1989 - 2000 |103 |4 |- |7º |align="left"|{{Bandera|Francia}} [[Laurent Blanc]] |1989 - 2000 |97 |16 |- |7º |align="left"|{{Bandera|Francia}} [[Bixente Lizarazu]] |1992 - 2004 |97 |2 |- |9° |align="left"|{{Bandera|Francia}} '''[[Hugo Lloris]]''' |2008 - Presente |95 |0 |- |10º |align="left"|{{Bandera|Francia}} [[Sylvain Wiltord]] |1999 - 2006 |92 |26 |} === Máximos anotadores === * ''Actualizáu'l 16 de xunu de 2017''. [[Ficheru:Thierry Henry sign.jpg|miniatura|250x250px|[[Thierry Henry]] ye'l máximu goliador dende [[2007]].<ref>{{cita web |url=http://teradeportes.com/newsv2.php?id_noticia=15500 |títulu=Henry acaba con 21 años d'hexemonía de Platini como goliador francés |editor=Terra Deportes |fecha=17 d'ochobre de 2007 }}</ref>]] {| {{tablaguapa}} cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !# !Nome !Años !Goles !Partíos |- |1º |style="text-align:left;"|{{Bandera|Francia}} [[Thierry Henry]] |1997 - 2010 |51 |123 |- |2º |style="text-align:left;"|{{Bandera|Francia}} [[Michel Platini]] |1976 - 1987 |41 |72 |- |3º |style="text-align:left;"|{{Bandera|Francia}} {{Bandera|Arxentina}} [[David Trezeguet]] |1998 - 2008 |34 |71 |- |4º |style="text-align:left;"|{{Bandera|Francia}} {{Bandera|Arxelia}} [[Zinedine Zidane]] |1994 - 2006 |31 |108 |- |5º |style="text-align:left;"|{{Bandera|Francia}} {{Bandera|Marruecos}} [[Just Fontaine]] |1953 - 1960 |30 |21 |- |6º |style="text-align:left;"|{{Bandera|Francia}} '''[[Olivier Giroud]] ''' |2011 - Presente |30 |71 |- |7º |style="text-align:left;"|{{Bandera|Francia}} [[Youri Djorkaeff]] |1993 - 2002 |28 |66 |- |8º |style="text-align:left;"|{{Bandera|Francia}} {{Bandera|Arxelia}} '''[[Karim Benzema]]''' |''2007 - 2015'' |27 |81 |- |9º |style="text-align:left;"|{{Bandera|Francia}} [[Sylvain Wiltord]] |1999 - 2006 |26 |92 |} === '''Convocaos pa los partíos de la [[Copa Mundial de Fútbol de 2018]]''' === {| align=left cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #FFEFF8; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=84% |- align=center !bgcolor=#00008B style="color:#FFFFFF;" width=2.75%|Nᵘ !bgcolor=#00008B style="color:#FFFFFF;" width=17.50%|Nome !bgcolor=#00008B style="color:#FFFFFF;" width=11.25%|Posición !bgcolor=#00008B style="color:#FFFFFF;" width=7%|Edá !bgcolor=#00008B style="color:#FFFFFF;" width=3%|{{Abreviatura|PX|Partíos xugaos}} !bgcolor=#00008B style="color:#FFFFFF;" width=3%|Goles !bgcolor=#00008B style="color:#FFFFFF;" width=19.75%|Club |- align=center bgcolor=#F5FAFF !1 |align=left|[[Hugo Lloris]] {{cap}} |align=left|[[Ficheru:FootballPositionGK es.png|20px]] [[Porteru (fútbol)|Porteru]] |{{Edá|26|12|1986}} |97 |0 |align=left|{{Bandera|Inglaterra}} [[Tottenham Hotspur Football Club|Tottenham Hotspur F. C.]] |- align=center bgcolor=#EEEEEE !16 |align=left|[[Steve Mandanda]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionGK es.png|20px]] [[Porteru (fútbol)|Porteru]] |{{Edá|28|03|1985}} |26 |0 |align=left|{{Bandera|Francia}} [[Olympique de Marseille]] |- align=center bgcolor=#F5FAFF !23 |align=left|[[Alphonse Areola]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionGK es.png|20px]] [[Porteru (fútbol)|Porteru]] |{{Edá|27|02|1993}} |0 |0 |align=left|{{Bandera|Francia}} [[Paris Saint-Germain Football Club|Paris Saint-Germain F. C.]] |- align=center bgcolor=#EEEEEE style="border-top: 2px #061D8e solid;" !2 |align="left"|[[Benjamin Pavard]] |align="left"|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|20px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] |{{Edá|4|9|1996}} |3 |0 |align="left"|{{Bandera|Alemaña}} [[VfB Stuttgart]] |- align="center" bgcolor=#F5FAFF !3 |align=left|[[Presnel Kimpembe]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|20px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] |{{Edá|18|6|1995}} |1 |0 |align=left|{{Bandera|Francia}} [[Paris Saint-Germain Football Club|Paris Saint-Germain F. C.]] |- align=center bgcolor=#F5FAFF !4 |align=left|[[Raphaël Varane]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|20px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] |{{Edá|25|03|1993}} |41 |2 |align=left|{{Bandera|España}} [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid C. F.]] |- align=center bgcolor=#EEEEEE !5 |align=left|[[Samuel Umtiti]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|20px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] |{{Edá|14|11|1993}} |16 |1 |align=left|{{Bandera|España}} [[Futbol Club Barcelona|F. C. Barcelona]] |- align=center bgcolor=#F5FAFF !17 |align=left|[[Adil Rami]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|20px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] |{{Edá|27|12|1985}} |34 |1 |align=left|{{Bandera|Francia}} [[Olympique de Marseille]] |- align=center bgcolor=#EEEEEE !19 |align=left|[[Djibril Sidibé]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|20px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] |{{Edá|29|07|1992}} |15 |1 |align=left|{{Bandera|Francia}} [[Association Sportive de Monaco Football Club|A. S. Mónaco F. C.]] |- align="center" bgcolor=#EEEEEE !21 |align=left|[[Lucas Hernández]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|20px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] |{{Edá|18|6|1995}} |2 |0 |align=left|{{Bandera|España}} [[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]] |- align=center bgcolor=#F5FAFF !22 |align=left|[[Benjamin Mendy]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|20px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] |{{Edá|17|07|1994}} |6 |0 |align=left|{{Bandera|Inglaterra}} [[Manchester City Football Club|Manchester City F. C.]] |- align=center bgcolor=#EEEEEE |- align=center bgcolor=#F5FAFF style="border-top: 2px #061D8e solid;" !6 |align=left|[[Paul Pogba]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|20px]] [[Centrocampista|Mediocampista]] |{{Edá|15|03|1993}} |51 |9 |align=left|{{Bandera|Inglaterra}} [[Manchester United Football Club|Manchester United F. C.]] |- align=center bgcolor=#EEEEEE !12 |align=left|[[Corentin Tolisso]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|20px]] [[Centrocampista|Mediocampista]] |{{Edá|3|08|1994}} |4 |0 |align=left|{{Bandera|Alemaña}} [[FC Bayern München|F. C. Bayern Múnich]] |- align=center bgcolor=#F5FAFF !13 |align=left|[[N'Golo Kanté]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|20px]] [[Centrocampista|Mediocampista]] |{{Edá|29|03|1991}} |22 |1 |align=left|{{Bandera|Inglaterra}} [[Chelsea Football Club|Chelsea F. C.]] |- align=center bgcolor=#EEEEEE !14 |align=left|[[Blaise Matuidi]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|20px]] [[Centrocampista|Mediocampista]] |{{Edá|9|04|1987}} |64 |9 |align=left|{{Bandera|Italia}} [[Juventus de Turín|Juventus F. C.]] |- align=center bgcolor=#F5FAFF !15 |align=left|[[Steven N'Zonzi]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|20px]] [[Centrocampista|Mediocampista]] |{{Edá|15|12|1988}} |4 |0 |align=left|{{Bandera|España}} [[Sevilla Fútbol Club]] |- align=center bgcolor=#F5FAFF !18 |align=left|[[Nabil Fekir]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|20px]] [[Centrocampista|Mediocampista]] |{{Edá|18|07|1993}} |11 |2 |align=left|{{Bandera|Francia}} [[Olympique Lyonnais]] |- align=center bgcolor=#EEEEEE style="border-top: 2px #061D8e solid;" !7 |align=left|[[Antoine Griezmann]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|20px]] [[Delanteru]] |{{Edá|21|03|1991}} |51 |19 |align=left|{{Bandera|España}} [[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]] |- align=center bgcolor=#F5FAFF !8 |align=left|[[Thomas Lemar]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|20px]] [[Delanteru]] |{{Edá|12|11|1995}} |11 |3 |align=left|{{Bandera|Francia}} [[Association Sportive de Monaco Football Club|A. S. Mónaco]] |- align=center bgcolor=#F5FAFF !9 | align=left|[[Olivier Giroud]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|20px]] [[Delanteru]] |{{Edá|19|12|1987}} |71 |30 |align=left|{{Bandera|Inglaterra}} [[Chelsea Football Club|Chelsea F. C.]] |- align=center bgcolor=#F5FAFF !10 |align=left|[[Kylian Mbappé]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|20px]] [[Delanteru]] |{{Edá|20|12|1998}} |12 |3 |align=left|{{Bandera|Francia}} [[Paris Saint-Germain Football Club|Paris Saint-Germain F. C.]] |- align=center bgcolor=#EEEEEE !11 |align=left|[[Ousmane Dembélé]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|20px]] [[Delanteru]] |{{Edá|15|05|1997}} |9 |1 |align=left|{{Bandera|España}} [[Futbol Club Barcelona|F. C. Barcelona]] |- align=center bgcolor=#EEEEEE !20 |align=left|[[Florian Thauvin]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|20px]] [[Delanteru]] |{{Edá|26|1|1993}} |4 |0 |align=left|{{Bandera|Francia}} [[Olympique Lyonnais]] |- align=center bgcolor=#A6FFFE style="border-top: 2px #061D8e solid;" !DT !align=left|{{Bandera|Francia}} [[Didier Deschamps]] ! !{{Edá|15|10|1968}} !- !- ! |} {{clear}} == Entrenadores == Nos sos entamos l'equipu nacional yera convocáu por un comité de seleición. Ente [[1904]] y [[1913]] dichu comité foi llamáu ''Commission Centrale d'Association'' y tuvo al cargu de la USFSA (''Union des Sociétés Françaises de Sports Athlétiques''). En [[1913]] el CFI (''Comité Français Interfédéral'') tomó'l mandu d'ésti hasta [[1919]], añu en que foi creada la [[Federación Francesa de Fútbol]] que dirixó'l comité hasta la so disolución en xineru de [[1964]].<ref name="avant">{{cita web |url= http://www.fff.fr/servfff/historique/selectionneur_new.php?id=AVANT |títulu= AVANT 1964 |fechaaccesu=26 de xunetu de 2010 |autor= Federación Francesa de Fútbol |enllaceautor= Federación Francesa de Fútbol |idioma=francés}}</ref> Ente los entrenadores que dirixeron la seleición francesa destaquen [[Aimé Jacquet]] (campeón de la [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|Copa Mundial 1998]]),<ref>{{cita web |url= http://es.fifa.com/classicfootball/coaches/coach=170769/bio.html |títulu= Un final feliz pal tranquil Jacquet |fechaaccesu= 27 de xunetu de 2010 |autor= FIFA |enllaceautor= FIFA |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090216020116/http://es.fifa.com/classicfootball/coaches/coach=170769/bio.html |fechaarchivu= 16 de febreru de 2009 }}</ref> [[Michel Hidalgo]] (campeón de la [[Eurocopa 1984]])<ref>{{cita web |url= http://es.uefa.com/memberassociations/news/newsid=190011.html |títulu= Hidalgo apuesta per Francia |fechaaccesu=27 de xunetu de 2010 |autor= UEFA |enllaceautor= UEFA}}</ref> y [[Roger Lemerre]] (ganador de la [[Eurocopa 2000]] y de la [[Copa FIFA Confederaciones 2001]]).<ref>{{cita web |url= http://www.fff.fr/servfff/historique/selectionneur_new.php?id=LEMERRE |títulu= Lemerre Roger |fechaaccesu=26 de xunetu de 2010 |autor= Federación Francesa de Fútbol |enllaceautor= Federación Francesa de Fútbol |idioma=francés}}</ref> [[Raymond Domenech]] tien el récor de partíos empobinaos cola seleición con 79 alcuentros.<ref>{{cita web |url= http://deportesco.terra.com.co/futbol/mundial/2010/noticias/0,,OI4514380-EI14432,00-Los fracasos+con+Francia+marquen+la salida+de+Domenech.html |títulu= Los fracasos con Francia marquen la salida de Domenech |fechaaccesu=8 de xunetu de 2012 |autor= Terra |enllaceautor= Terra Networks}}</ref> L'actual [[entrenador]] de Francia ye [[Didier Deschamps]] quien reemplazó nel cargu a [[Laurent Blanc]] depués de la [[Eurocopa 2012]].<ref>{{cita web |url=http://www.sport.es/es/noticias/francia/deschamps-nuevu-seleccionador-frances-2043101 |títulu=Deschamps, nuevu seleccionador francés |autor=[[Axencia EFE]] |obra=[[Diariu Sport]] |fecha=8 de xunetu de 2012 }}</ref> === Llistáu d'entrenadores === [[Ficheru:Morocco vs Gabon, Roger Lemerre, March 28 2009.jpg|miniatura|derecha|180px|[[Roger Lemerre]], campeón de la [[Eurocopa 2000]].]] {| class=wikitable style="font-size:95%;" |- bgcolor="cccccc" !align="left" style="width: 20em"|Nacionalidad - Entrenador<ref>{{cita web |url= http://www.fff.fr/servfff/historique/accueil_new.php |títulu= Les sélectionneurs de l'Forna de France |fechaaccesu=26 de xunetu de 2010 |autor= Federación Francesa de Fútbol |enllaceautor= Federación Francesa de Fútbol |idioma=francés}}</ref> !align="left" style="width: 13em"|Periodo |- |{{bandera|Francia}} [[Pivarot Pierre]] |align="center"|[[1954]] |- |{{bandera|Francia}} [[Henri Guérin]] |align="center"|[[1962]]-[[1966]] |- |{{bandera|España}} {{bandera|Francia}} [[José Arribas]] y<br />{{bandera|Alemaña}} {{bandera|Francia}} [[Jean Snella]] |align="center"|[[1966]] |- |{{bandera|Marruecos}} {{bandera|Francia}} [[Just Fontaine]] |align="center"|[[1967]] |- |{{bandera|Francia}} [[Louis Dugauguez]] |align="center"|[[1967]]-[[1968]] |- |{{bandera|Francia}} [[Georges Boulogne]] |align="center"|[[1969]]-[[1973]] |- |{{bandera|Rumanía}} [[Stefan Kovács]] |align="center"|[[1973]]-[[1975]] |- |{{bandera|Francia}} [[Michel Hidalgo]] |align="center"|[[1976]]-[[1984]] |- |{{bandera|Francia}} [[Henri Michel (futbolista)|Henri Michel]] |align="center"|[[1984]]-[[1988]] |- |{{bandera|Francia}} [[Michel Platini]] |align="center"|[[1988]]-[[1992]] |- |{{bandera|Francia}} [[Gérard Houllier]] |align="center"|[[1992]]-[[1993]] |- |{{bandera|Francia}} [[Aimé Jacquet]] |align="center"|[[1993]]-[[1998]] |- |{{bandera|Francia}} [[Roger Lemerre]] |align="center"|[[1998]]-[[2002]] |- |{{bandera|Francia}} [[Jacques Santini]] |align="center"|[[2002]]-[[2004]] |- |{{bandera|Francia}} [[Raymond Domenech]] |align="center"|[[2004]]-[[2010]] |- |{{bandera|Francia}} [[Laurent Blanc]] |align="center"|[[2010]]-[[2012]] |- |{{Bandera|FRA}} [[Didier Deschamps]] |align="center"|[[2012]]- |} === Cuerpu téunicu actual === [[Ficheru:Didier Deschamps in 2018.jpg|miniatura|160px|[[Didier Deschamps]], actual seleccionador de Francia.]] * ''Actualizáu'l 9 de xunetu de 2012''.<ref>{{cita web |url= http://www.lequipe.fr/Football/Actualites/les-seize-de-deschamps/302322 |títulu= Les "seize" de Deschamps |fechaaccesu= 14 d'avientu de 2013 |autor= L'Équipe |enllaceautor= L'Équipe |idioma= francés |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20131214213236/http://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Les-seize-de-deschamps/302322 |fechaarchivu= 2013-12-14 }}</ref> {| {{tablaguapa}} !Posición !Nome |- |Entrenador||{{Bandera|FRA}} [[Didier Deschamps]] |- |Entrenador asistente||{{Bandera|FRA}} [[Guy Stéphan]] |- |Preparador de porteros||{{bandera|FRA}} Franck Raviot |- |Preparador físicu||{{bandera|FRA}} Philippe Lambert |- |Médicu||{{bandera|FRA}} Franck le Gall |- |rowspan="4"|Fisioterapeutes||{{bandera|FRA}} Christophe Geoffroy |- |{{bandera|FRA}} Jean-Yves Vandewalle |- |{{bandera|FRA}} Thierry Laurent |- |{{bandera|FRA}} Cyril Praud |- |Coordinador deportivu||{{bandera|FRA}} Erwan le Prévost |} == Ver tamién == * [[Federación Francesa de Fútbol]] * [[Ligue 1]] * [[Ligue 2]] * [[Copa de Francia de Fútbol|Copa de Francia]] * [[Seleición femenina de fútbol de Francia]] == Referencies == {{llistaref|3}} == Enllaces esternos == ;Oficiales * [http://www.fff.fr/fornas-de-france/ Sitiu web oficial] (en francés) * [http://www.fff.fr/ Sitio web FFF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110316050621/http://www.fff.fr/ |date=2011-03-16 }} (en francés) * {{Facebook|equipedefrance|Seleición de Francia}} * {{Twitter|equipedefrance|Seleición de Francia}} * Perfil oficial de [http://es.uefa.com/memberassociations/association=fra/index.html Francia] en [[UEFA.com]] * Perfil oficial de [http://es.fifa.com/associations/association=fra/index.html Francia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180530035457/http://es.fifa.com/associations/association=fra/index.html |date=2018-05-30 }} en [[FIFA.com]] {{commonscat|France national football team}} {{Wikinoticies|Category:Seleición de fútbol de Francia}} {{Socesión | títulu = [[Copa Mundial de Fútbol|Campeona de la Copa Mundial de Fútbol]] | periodu = [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|Francia 1998]] | predecesor = {{selb|Brasil}} | socesor = {{selb|Brasil}} | títulu2 = [[Eurocopa|Campeones d'Europa]] | periodu2 = [[Eurocopa 1984|Francia 1984]]<br />[[Eurocopa 2000|Bélxica y Países Baxos 2000]] | predecesor2 = {{selb|Alemaña Federal}}<br />{{selb|Alemaña}} | socesor2 = {{selb|NED}}<br />{{selb|GRE}} | títulu3 = [[Xuegos Olímpicos|Campeones Olímpicos]] | periodu3 = [[Xuegos Olímpicos de Los Angeles 1984|Los Angeles 1984]] | predecesor3 = {{selb|Checoslovaquia}} | socesor3 = {{selb|XRSS}} | títulu4 = [[Copa FIFA Confederaciones|Campeón Copa FIFA Confederaciones]] | periodu4 = [[Copa FIFA Confederaciones 2001|Corea y Xapón 2001]]<br />[[Copa FIFA Confederaciones 2003|Francia 2003]] | predecesor4 = {{selb|MEX}}<br />{{selb|FRA}} | socesor4 = {{selb|FRA}}<br />{{selb|BRA}} | títulu5 = [[Copa Artemio Franchi|Campeón Copa Artemio Franchi]] | periodu5 = [[Copa Artemio Franchi|Paris 1985]] | predecesor5 = ''Nun tuvo'' | socesor5 = {{selb|ARX}} | títulu6 = [[Clasificación mundial de la FIFA|Líder de la clasificación FIFA]] | periodu6 = [[Mayu]] de [[2001]] - mayu de 2002 | predecesor6 = {{selb|Brasil}} | socesor6 = {{selb|Brasil}} }} {{Tradubot|Seleición de fútbol de Francia}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Seleiciones de fútbol de Francia]] c1vc52p9656ca0ip2sferw0eicsz5nj 0 137067 4503074 4499363 2026-07-07T12:21:20Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 15 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503074 wikitext text/x-wiki {{Ficha de seleición de fútbol 2 |país = Perú |cod = PER |asociación = [[Federación Peruana de Fútbol]] (FPF) |confederación = [[Confederación Suramericana de Fútbol|Conmebol]] |seudónimu = ''La Blanquirroja''<br />''La Roxiblanca''<br />''La Bicolor''<br />''Los Inques''<br /> |país-dt = Arxentina |direutor téunicu = [[Ricardo Gareca]] |añu-dt = 2015 |capitán = [[Paolo Guerrero]] |mayor goliador = [[Paolo Guerrero]]<ref name="goliadores">{{Cita web |autor= José Luis Pierrend |añu= 2009 |url= http://www.rsssf.com/miscellaneous/peru-recintlp.html#goals |títulu= Goalscoring for Peru National Team |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> |mayor goliador goles = 34 |más participaciones = [[Roberto Palacios]]<ref name="presencies">{{Cita web |autor= José Luis Pierrend |añu= 2009 |url= http://www.rsssf.com/miscellaneous/peru-recintlp.html#app |títulu= Appearances for Peru National Team |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> |mayor partíos = 128 |estadiu = '''[[Estadiu Nacional de Perú|Estadiu Nacional de Lima]]''', [[Perú]] |PPI país1 = Perú |PPI bandera1 = 1825 |PPI país2 = Uruguái |PPI bandera2 = |PPI marcador = 0:4 |PPI llugar = [[Lima]], [[Perú]] |PPI fecha = {{Fecha|1|11|1927}} |PPI eventu = [[Campeonatu Suramericanu 1927]] |MRI país1 = Perú |MRI bandera1 = 1825 |MRI país2 = Ecuador |MRI bandera2 = 1900 |MRI marcador = 9:1 |MRI llugar = [[Bogotá]], [[Colombia]] |MRI fecha = {{Fecha|11|8|1938}} |MRI eventu = [[Xuegos Bolivarianos de 1938|I Xuegos Bolivarianos]] |PRI país1 = Brasil |PRI bandera1 = |PRI país2 = Perú |PRI bandera2 = |PRI marcador = 7:0 |PRI llugar = [[Santa Cruz de la Sierra|Santa Cruz]], [[Bolivia]] |PRI fecha = {{Fecha|26|6|1997}} |PRI eventu = [[Copa América 1997]] |participación mundial = 5 |primer mundial = [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]] |meyor mundial = Cuartos de final, [[Copa Mundial de Fútbol de 1970|1970]]<br/ >Segunda fase, [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|1978]] |confederaciones = [[Copa FIFA Confederaciones]] |participación confederaciones = ''Ensin participaciones'' |primer confederaciones = |meyor confederaciones = |copa rexonal = [[Copa América]] |participación rexonal = 31 |primera rexonal = [[Campeonatu Suramericanu 1927|1927]] |meyor rexonal = Campeón (2), [[Campeonatu Suramericanu 1939|1939]] y [[Copa América 1975|1975]] |olímpicu = [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|Xuegos Olímpicos]] |participación olímpicu = 2 |primer olímpicu = [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Berlín 1936|1936]] |meyor olímpicu = Cuartos de final, [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Berlín 1936|1936]] |color_izq1 = FFFFFF |color_cuerpo1 = FFFFFF |color_der1 = FFFFFF |color_pantalón1 = FFFFFF |color_medias1 = FFFFFF |trama_izq1 = _peru20h |trama_cuerpo1 = _peru20h |trama_der1 = _peru20h |trama_pantalón1 = _per20h |trama_medias1 = _per20h |color_izq2 = DF0000 |color_cuerpo2 = DF0000 |color_der2 = DF0000 |color_pantalón2 = DF0000 |color_medias2 = DF0000 |trama_izq2 = _peru20a |trama_cuerpo2 = _peru20a |trama_der2 = _peru20a |trama_pantalón2 = _peru20A |trama_medias2 = _socks |color_izq3 = 7A7A7A |color_cuerpo3 = 7A7A7A |color_der3 = 7A7A7A |color_pantalón3 = 7A7A7A |color_medias3 = DF0000 |trama_izq3 = _peru2122t |trama_cuerpo3 = _peru2122t |trama_der3 = _peru2122t |trama_pantalón3 = png |trama_medias3 = _socks |tipo_pantalón3 = _peru2122t }} La '''[[seleición de fútbol]] de [[Perú]]''' ye l'equipu representativu d'esi país nes competiciones oficiales de [[fútbol]]. La so organización ta al cargu de la [[Federación Peruana de Fútbol]], que ye miembru de la [[Confederación Suramericana de Fútbol]]. El so debú produció'l [[1 de payares]] de [[1927]] ante la seleición d'{{sel|Uruguái}} nel [[Campeonatu Suramericanu 1927|Campeonatu Suramericanu]] d'aquel añu.<ref>{{Cita web|url=https://depor.com/futbol-peruano/seleccion-peruana/seleccion-peruana-cumplen-90-anos-primer-triunfo-historia-53805/#:~:text=Luego%20de%20hasta%20proponer%20cambiar,noviembre%20en%20el%20Estadio%20Nacional.|títulu=Selección Peruana: se cumplen 90 años del primer triunfo de su historia|autor=Eduardo Combe|fechaaccesu=13-11-2017}}</ref> Hasta la fecha llogró clasificase a cinco ediciones de la [[Copa Mundial de Fútbol|Copa del Mundu]] ([[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]], [[Copa Mundial de Fútbol de 1970|1970]], [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|1978]], [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|1982]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 2018|2018]]), siendo los sos meyores resultaos los cuartos de final algamaos en 1970 (onde ganó'l [[Premios de la Copa Mundial de Fútbol|premiu al xuegu llimpiu]])<ref>{{Cita web|url=https://depor.com/futbol-peruano/seleccion-peruana/seleccion-peruana-hinchada-bicolor-gano-the-best-otros-premios-recibio-peru-fifa-88847/|títulu=La hinchada bicolor ganó en The Best: ¿Qué otros premios recibió el Perú de la FIFA?|autor=Eduardo Combe|fechaaccesu=24-09-2018}}</ref><ref>https://andina.pe/agencia/noticia-seleccion-peruana-conoce-cual-fue-mejor-presentacion-peruana-mundiales-690245.aspx</ref> y la segunda fase en 1978, ente que, a nivel rexonal, foi campeona de la [[Copa América]] en [[Campeonatu Suramericanu 1939|1939]] y [[Copa América 1975|1975]],<ref>https://www.youtube.com/watch?v=_v6rb6Du53g&ab_channel=MovistarDeportesPer%C3%BA</ref><ref>{{Cita web |url=https://guik.pe/2020/10/28/hace-45-anos-peru-logro-la-copa-america/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20221002132451/https://guik.pe/2020/10/28/hace-45-anos-peru-logro-la-copa-america/ |fechaarchivu=2022-10-02 }}</ref> ganando a les seleiciones d'Uruguái y Colombia respeutivamente. Na [[Copa América]] de [[Chile 2015]] ganó'l premiu al [[xuegu llimpiu]] per primer vegada nesta competición, algamando tamién per octava vegada'l tercer llugar.<ref>{{Cita web |url=https://laprensa.peru.com/deportes/noticia-peru-copa-america-2015-tercer-puesto-seleccion-peruana-fotos-47100 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20241130154656/https://laprensa.peru.com/deportes/noticia-peru-copa-america-2015-tercer-puesto-seleccion-peruana-fotos-47100 |fechaarchivu=2024-11-30 }}</ref><ref>https://elpais.com/deportes/2015/07/04/actualidad/1435975487_478372.html</ref> Anguaño, la seleición peruana ocupa'l 11° llugar nel ranking mundial FIFA dende'l mes de payares de [[2017]]. Tocantes a les categoríes xuveniles, la seleición sub-23 llogró'l segundu llugar nel [[Tornéu Preolímpicu Suramericanu Sub-23 de 1960]], el tercer llugar en [[Tornéu Preolímpicu Suramericanu Sub-23 de 1964|1964]] y [[Tornéu Preolímpicu Suramericanu Sub-23 de 1980|1980]] y el cuartu llugar en [[Tornéu Preolímpicu Suramericanu Sub-23 de 1972|1972]].<ref>{{Cita web |autor= José Luis Pierrend y José Batalha |añu= 2008 |url= http://www.rsssf.com/tabless/sam-olym-qual.html |títulu= Pre-Olímpicu - South-American Olympic Qualifying Tournament |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=6 d'ochobre de 2009}}</ref> La seleición sub-20 llogró la [[medaya d'oru]] nos [[Xuegos Suramericanos de 1990]] y la [[medaya de bronce]] nos de [[Xuegos Suramericanos de 1994|1994]].<ref>{{Cita web |autor= Neil Morrison, José Luis Pierrend y Erik Garin |añu= 2006 |url= http://www.rsssf.com/tableso/odesur.html |títulu= Juego Odesur |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=6 d'ochobre de 2009}}</ref> La seleición sub-17, pela so parte, participó en dos Copes del Mundu de la categoría, primero na [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2005]] y depués na de [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2007|2007]], avanzando nesta postrera hasta los [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2007#Cuartos de final|cuartos de final]].<ref>https://www.fifa.com/es/tournaments/mens/u17worldcup/korea2007/teams/1889661</ref><ref>https://elbocon.pe/futbol-peruano/seleccion-peruana/seleccion-peruana-sub-17-clasifico-a-un-mundial-por-ultima-vez-en-2007-98390/</ref> Na categoría sub 15 la seleición consiguió'l [[Campeonatu Suramericanu de Fútbol Sub-15 de 2013|Campeonatu Suramericanu]] de dicha categoría l'añu 2013<ref>https://depor.com/futbol-peruano/seleccion-peruana/seleccion-sub-15-vida-campeones-sudamericano-2013-23339/</ref><ref>https://depor.com/futbol-peruano/seleccion-peruana/seleccion-peruana-sub-15-este-es-el-mas-completo-resumen-de-la-bicolor-y-sus-titulos-de-la-decada-2010-2019-noticia/</ref><ref>https://www.conmebol.com/banners/peru-celebra-la-seleccion-sub-15-se-consagro-campeona-invicta/</ref> y a nivel internacional llogró la medaya d'oru nos [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de la Mocedá Nankín 2014|Xuegos Olímpicos de la mocedá]] en 2014.<ref>https://depor.com/futbol-peruano/seleccion-peruana/seleccion-peruana-campeones-juegos-olimpicos-juventud-jugaron-primera-division-45242/</ref><ref>https://pqs.pe/deportes/peru-campeon-en-los-juegos-olimpicos-de-la-juventud-nanjing-2014/</ref><ref>http://www.coperu.org/noticias/eventos/un-dia-como-hoy-peru-alcanzo-la-medalla-de-oro-en-los-juegos-olimpicos-nanjing-2014.html</ref><ref>https://www.bbc.com/mundo/ultimas_noticias/2014/08/140827_ultnot_peru_gana_jjoo_futbol_jgc</ref> La xeneración más destacada de xugadores foi la que ganó una [[Copa América]] y participó en 3 mundiales nel periodu 1970 - 1982, conformada por [[Alberto Gallardo]], [[Héctor Chumpitaz]], [[Julio Meléndez Calderón|Julio Meléndez]], [[Roberto Chale]], [[Ramón Mifflin]], [[Teófilo Cubillas]], [[Julio César Uribe]], [[Hugo Sotil]], [[César Cueto]], [[Juan Carlos Oblitas]], [[José Velásquez Castillo|José Velásquez]], [[Percy Rojas]], [[Gerónimo Barbadillo]] y [[Franco Navarro]]. Años antes, cuando'l fútbol suramericano entá se consolidaba, rellumaron cola seleición ganando una Copa América, futbolistes como: [[Alejandro Villanueva]], [[Teodoro Fernández Meyzán]], el porteru [[Juan Valdivieso]], [[Alberto Terry]], [[Valeriano López]], [[Miguel Loayza]], [[Juan Seminario]] y [[Juan Joya]]. Nes dos últimes décades resaltaron cola seleición xugadores como [[Nolberto Solano]], [[Roberto Palacios]], [[Paolo Guerrero]], [[Jefferson Farfán]], [[Alberto Rodríguez (futbolista peruanu)|Alberto Rodríguez]], [[Christian Cueva]], [[Edison Flores]], [[Yoshimar Yotún]], [[André Carrillo]], [[Pedro Gallese]] y [[Renato Tapia]].<ref>{{cita noticia|títulu=Cuatro peruanos ente los meyores 500 futbolistes del mundu|url=https://elbocon.pe/futbol-peruano/cuatro-peruanos-ente-los meyores-500-futbolistes-del mundu-semeya-149689/|fechaaccesu=16 de payares de 2017|axencia=ElBocon.pe}}</ref>. Estos postreros fueron artífices de la clasificación mundialista depués de 36 años. == Historia == {{AP|Historia de la seleición de fútbol de Perú}} === Introducción del fútbol y establecimientu de la seleición de Perú === [[Ficheru:PER-URU 1927.jpg|200px|miniaturadeimagen|left|Escoyíos de Perú y Uruguái nel [[Campeonatu Suramericanu 1927|Campeonatu Suramericanu de 1927]] realizáu nel Perú.]] [[Ficheru:Peru 1929.JPG|200px|miniaturadeimagen|Escoyíu peruanu que participó nel [[Campeonatu Suramericanu 1929]].]] El [[fútbol]] foi introducíu nel [[Perú]] a finales del [[sieglu XIX]] por [[marín|marinos]] [[Inglaterra|ingleses]] mientres les sos frecuentes visites al [[puertu del Callao]], consideráu nesi tiempu unu de los más importantes puertos pal [[comerciu]] nel [[océanu Pacíficu]].<ref>{{Cita web |url= http://gosouthamerica.about.com/od/callao/Callao_Peru.htm |títulu= Callao, Peru |editor= gosouthamerica.about.com |idioma= inglés |fechaaccesu= 2 d'agostu de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20091110002851/http://gosouthamerica.about.com/od/callao/Callao_Peru.htm |fechaarchivu= 10 de payares de 2009 }}</ref> El fútbol creció gracies a la so práutica polos residentes británicos nel Perú y a la so adopción per parte de los peruanos que tornaben d'[[Inglaterra]].<ref name="difusion">{{Cita web |autor= Gerardo Tomas Álvarez Gradia |url= http://sisbib.unmsm.edu.pe/BibVirtual/Tesis/Human/Alvarez_Y_T/Cap2.htm |títulu= L'espardimientu del fútbol en Lima |editor= sisbib.unmsm.edu.pe |fechaaccesu= 4 d'agostu de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20040905005658/http://sisbib.unmsm.edu.pe/BibVirtual/Tesis/Human/Alvarez_Y_T/Cap2.htm |fechaarchivu= 5 de setiembre de 2004 }}</ref> Llueu, la rivalidá deportiva que se desenvolvió ente los visitantes estranxeros y los locales empezó a ganar l'atención de los peruanos residentes n'otres ciudaes,<ref name="difusion"/> anque nun principiu el deporte apostóse fora de la organización formal, tales como clubes deportivos o lligues. Los primeros clubes fueron fundaos a empiezos del [[sieglu XX]] col fin de siguir cola práutica del deporte.<ref>{{Cita web |url= http://www.clublimacricket.com/futbol.htm |títulu= Lima Cricket & Football Club |editor= clublimacricket.com |fechaaccesu= 4 d'agostu de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080121072225/http://www.clublimacricket.com/futbol.htm |fechaarchivu= 21 de xineru de 2008 }}</ref><ref name="fundaciones">{{Cita web |autor= Eli Schmerler y Carlos Manuel Nieto Tarazona |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tablesp/perufound.html |títulu= Peru - Foundation Dates of Clubes |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=4 d'agostu de 2009}}</ref> La falta d'una organización centralizada de cutiu condució a conflictos ente los equipos, polo qu'en 1922 tuvo llugar la creación de la [[Federación Peruana de Fútbol]] xunto con una nueva [[Primer División de Perú|Lliga Peruana de Fútbol]] nel marcu del reglamentu de dicha organización en 1926.<ref>{{Cita web |url= http://fpf.org.pe/ |títulu= Historia |editor= fpf.org.pe |fechaaccesu=4 d'agostu de 2009}}</ref> La Federación Peruana de Fútbol afiliar a la [[Confederación Suramericana de Fútbol]] en 1925, pero les llimitaciones internes y los problemes económicos torgaron la creación d'una seleición nacional qu'oficialmente representara al país internacionalmente. En 1927, la seleición de fútbol de Perú foi creada oficialmente, y foi la anfitriona del [[Campeonatu Suramericanu 1927|Campeonatu Suramericanu]] d'esi mesmu añu, onde ocupó'l tercer llugar dempués d'una victoria (3:2 ante {{sel|Bolivia}}) y dos ganes (0:4 ante {{sel|Uruguái}} y 1:5 ante {{sel|Arxentina}}).<ref name="suramericanu27">{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tables/27safull.html |títulu= Southamerican Championship 1927 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> === El debú nel mundial y el títulu del Campeonatu Suramericanu (1930-1939) === [[Ficheru:Peru Football 1936 Olympics.png|220px|miniaturadeimagen|left|Seleición peruana que participó nos [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Berlín 1936|Xuegos Olímpicos de Berlín de 1936]] estrenando la clásica banda colorada que perduró hasta los nuesos díes. Alantre: Magallanes, [[Jorge Alcalde|Alcalde]], [[Teodoro Fernández Meyzán|Fernández]], Morales y [[Alejandro Villanueva|Villanueva]]. Tras: Tovar, Lavalle, [[Juan Valdivieso|Valdivieso]], Arturo Fernández, Castillo, Xordán y el téunicu [[Alberto Denegri]].]] [[Ficheru:Túnel Punta Olimpica2.jpg|derecha|miniaturadeimagen|200px|El [[túnel Punta Olímpica]], allugáu en Áncash, foi nomáu asina n'honor a la victoria de Perú sobre la seleición d'Austria mientres les olimpiaes de 1936.]] {|class=infobox width=100 cellspacing=0 style=font-size:95% |- !colspan=2 style=font-size:small"| '''[[Campeonatu Suramericanu 1939]]'''<br />[[Ficheru:Star*.svg|15px]] |} En 1930, la ''blanquirroja'' foi convidada a participar na primer [[Copa Mundial de Fútbol]],<ref>{{Cita web |url= http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/overview.html |títulu= 1930 FIFA World Cup Uruguái |editor= fifa.com |idioma= inglés |fechaaccesu= 2 d'agostu de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090202113439/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/overview.html |fechaarchivu= 2 de febreru de 2009 }}</ref><ref>https://especiales.elcomercio.pe/?q=especiales/seleccion-peruana-90-anios-debut-mundiales-nndd-ecvisual-ecpm/index.html</ref> [[Perú]] integró'l [[Copa Mundial de Fútbol de 1930#Grupu C|grupu C]] xunto coles seleiciones de {{sel|Rumanía}} y {{sel|Uruguái}},<ref name="mundial30">{{Cita web |autor= Karel Stokkerman |añu= 2009 |url= http://www.rsssf.com/tables/30full.html#grc |títulu= World Cup 1930: Group C - PER ROM URU |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> siendo ganada nos dos alcuentros qu'apostó, 1:0 contra'l anfitrión y 3:1 contra los rumanos, este foi l'alcuentru en que se marcó'l primer gol de Perú na historia de los mundiales, marcáu por [[Luis de Souza Ferreira|Luis de Souza]] nel minutu 75.<ref>https://elcomercio.pe/deporte-total/seleccion/primer-gol-peruano-mundiales-pedro-canelo-noticia-496833-noticia/</ref><ref>https://rpp.pe/futbol/mas-futbol/luis-de-souza-ferreira-y-el-primer-gol-peruano-noticia-401105</ref><ref name="mundial30"/> Depués d'un receso de seis años llevar a cabu nuevamente'l [[Copa América|Campeonatu Suramericanu de Seleiciones]] y per segunda ocasión realizar nel Perú.<ref>https://www.auf.org.uy/copa-america-1935/</ref><ref>https://www.livefutbol.com/todos_partidos/copa-america-1935-in-peru/</ref><ref>https://www.partidosdelaroja.com/1970/01/26011935-peru-chile-10.html</ref> Fueron solu cuatro seleiciones les que participaron: {{sel|Arxentina}}, Uruguái, {{sel|Chile}} y el Perú como sede. La seleición peruana empecipió la so participación el 13 de xineru con una gana ante los ''charrúas''. Siete díes más tarde foi ganada nuevamente, esta vegada a manes d'Arxentina, y el 26 de xineru consiguió la so única victoria del tornéu, ante Chile por 1:0,<ref>https://www.transfermarkt.es/peru_chile/index/spielbericht/3043867</ref><ref>https://elbocon.pe/seleccion-nacional/peru-y-chile-estrenaron-clasico-del-pacifico-en-1935-y-fue-en-un-ambiente-de-camaraderia-4266/</ref> y terminó na tercer posición.<ref name="suramericanu35">{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tables/35safull.html |títulu= Southamerican Championship 1935 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> Nos [[Xuegos Olímpicos de Berlín 1936]], la seleición peruana algamó les semifinales depués de vencer a la seleición de {{sel|Finlandia}} por marcador de 7:3 y a la seleición d'{{sel|Austria}} por [[Perú vs Austria (1936)|4:2]],<ref name="olimpiaes">{{Cita web |autor= Macario Reyes |añu= 2000 |url= http://www.rsssf.com/tableso/ol1936f-det.html |títulu= XI. Olympiad Berlin 1936 Football Tournament |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=15 d'abril de 2009}}</ref> depués de dir perdiendo por 2:0 y empatando nos últimos quince minutos del tiempu reglamentariu.<ref name="olimpiaes"/> Esto provocó una supuesta invasión del campu de xuegu per parte de los siguidores peruanos que s'atopaben nel estadiu.<ref name="mitu">{{Cita web |autor= Claudio Chaparro |añu= 2008 |url= http://www.larepublica.pe/17-08-2008/discutiniu-berlin-36-un mitu esmarranáu |títulu= Berlín 36. Un mitu esmarranáu |editor= larepublica.pe |fechaaccesu=15 d'abril de 2009}}</ref> Yá nel tiempu extra Perú llogró anotar dos goles más, llogrando la victoria.<ref name="mitu"/> Sicasí, [[Austria]] protestó ante la [[FIFA]] y ordenóse apostar un alcuentru de revancha ensin espectadores,<ref name="mitu"/> situación ante la cual el [[Estáu de Perú|gobierno peruanu]] decidió que tola delegación peruana abandonara los Xuegos Olímpicos,<ref>{{Cita web |autor= Patrick Espejo |añu= 2008 |url= http://elcomercio.pe/edicionimpresa/html/2008-08-02/les%20olimpiaes-paginas-comerciu.html |títulu= Les olimpiaes nes páxines d'El Comercio |editor= elcomercio.com.pe |fechaaccesu= 15 d'abril de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20111207024823/http://elcomercio.pe/edicionimpresa/html/2008-08-02/les |fechaarchivu= 2011-12-07 }}</ref> dando como ganadores del alcuentru a los [[austria]]cos.<ref>https://www.conmebol.com/banners/la-misteriosa-anulacion-de-un-gran-triunfo-peruano-ante-austria-en-1936/</ref><ref>{{Cita web |url=https://www.elcincocero.com/noticias/detalle/58-selecciones/3340-el-escandalo-de-la-seleccion-de-peru-en-los-juegos-olimpicos-de-berlin-1936 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20221004192846/https://www.elcincocero.com/noticias/detalle/58-selecciones/3340-el-escandalo-de-la-seleccion-de-peru-en-los-juegos-olimpicos-de-berlin-1936 |fechaarchivu=2022-10-04 }}</ref><ref>https://peru21.pe/deportes/historia-olimpicos-berlin-1936-40499-noticia/</ref> En 1938, cola mayoría de los «futbolistes olímpicos» y en venciendo con facilidá a les seleiciones de {{sel|Colombia}}, {{sel|Ecuador}}, {{sel|Bolivia}} y {{sel|Panamá}},<ref name="bolivarianos">{{Cita web |autor= José Luis Pierrend y Alfonzo Cornejo |añu= 2005 |url= http://www.rsssf.com/tablesb/bolivarianos.html |títulu= Bolivarian Games: Soccer Tournaments |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=15 d'abril de 2009}}</ref> Perú llogró la [[medaya d'oru]] nos [[Fútbol nos Xuegos Bolivarianos|I Xuegos Bolivarianos]] anotando 18 goles nos cuatro alcuentros.<ref>{{Cita web |url=http://perufootball.org/partidosoficialesbolivarianos1938.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220927003501/http://perufootball.org/partidosoficialesbolivarianos1938.htm |fechaarchivu=2022-09-27 }}</ref><ref>https://depor.com/futbol-peruano/seleccion-peruana/seleccion-peruana-80-anos-gano-primer-titulo-historia-infografia-84771/</ref><ref>{{Cita web |url=https://leeporgusto.com/2018/06/30/antenor-guerra-garcia-el-enciclopedista-del-futbol-peruano/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20221007170221/https://leeporgusto.com/2018/06/30/antenor-guerra-garcia-el-enciclopedista-del-futbol-peruano/ |fechaarchivu=2022-10-07 }}</ref> Sicasí, recién en 1939 consiguió'l so primer títulu internacional de gran valumbu: el Campeonatu Suramericanu que se realizó na ciudá de [[Lima]].<ref>[https://www.infobae.com/america/peru/2022/06/13/el-dia-que-peru-gano-su-primera-copa-america-en-1939/#:~:text=Con%20un%20Estadio%20Nacional%20repleto,a%202%20a%20los%20chilenos. https://www.infobae.com/america/peru/2022/06/13/el-dia-que-peru-gano-su-primera-copa-america-en-1939/#:~:text=Con%20un%20Estadio%20Nacional%20repleto,a%202%20a%20los%20chilenos.]</ref><ref>https://andina.pe/agencia/noticia-copa-america-peru-logro-su-primer-campeonato-invicto-1939-archivo-historico-754789.aspx</ref><ref>https://www.futbolperuano.com/seleccion/noticias/seleccion-peruana-hace-80-anos-la-bicolor-gano-su-primera-copa-america-218836</ref> La seleición apostó cuatro alcuentros nel campeonatu y ganar toos, 5:2 a Ecuador, 3:1 a Chile, 3:0 a {{sel|Paraguái}} y 2:1 a Uruguái nel últimu alcuentru.<ref name="acopa39">{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tables/39safull.html |títulu= Southamerican Championship 1939 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=15 d'abril de 2009}}</ref><ref>https://www.goal.com/es/noticias/historia-de-la-copa-america-1939-el-dia-que-peru-toco-el/n32pw6gkicrl13js1yfcsqf2b</ref><ref>https://especiales.depor.com/copa-america-1939/</ref> L'artilleru peruanu [[Teodoro Fernández Meyzán]] foi'l goliador del campeonatu con siete tantos,<ref>{{Cita web |autor= Roberto Mamrud y Karel Stokkermans |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tabless/sachamp.html#goal |títulu= Copa América - Goalscorings |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=15 d'abril de 2009}}</ref> amás de ser escoyíu como'l meyor futbolista del tornéu.<ref name="best">{{Cita web |autor= Roberto Mamrud y Karel Stokkermans |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tabless/sachampfulltrivia.html#best-players |títulu= Copa América Best Players |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=28 d'abril de 2009}}</ref> === La dómina del fútbol y la falta de títulos (1940-1969) === [[Ficheru:Victor Benitez Morales.jpg|miniaturadeimagen|left|130px|[[Víctor Benítez]] participó cola seleición nos [[Copa América|Campeonatos Suramericanos]] de [[Campeonatu Suramericanu 1957|1957]] y [[Campeonatu Suramericanu 1959 (Arxentina)|1959]].]] [[Ficheru:Seleccion peruana 1959.jpg|miniaturadeimagen|derecha|200px|Plantía del escoyíu de 1959.]] Mientres les siguientes décades, la seleición de [[Perú]] foi animadora de casi tolos torneos del continente, y a pesar de cuntar con xugadores de gran nivel internacional, nun consiguió títulos importantes. L'amenorgamientu d'eficacia de la seleición nacional foi más evidente mientres los [[Copa América|Campeonatos Suramericanos]] de la [[Años 1940|década de 1940]]. Perú nun llogró un títulu internacional hasta 1947, cuando llogró nuevamente la [[medaya d'oru]] nos [[Fútbol nos Xuegos Bolivarianos|II Xuegos Bolivarianos]].<ref name="bolivarianos"/> Na [[Años 1950|década de 1950]], volvió ser un importante protagonista del fútbol suramericano, gracies al apurra de futbolistes como [[Alberto Terry]],<ref>https://universitario.pe/noticias/historia/alberto-toto-terry-a-15-anos-de-la-partida-de-una-de-las-maximas-glorias-cremas</ref><ref>{{Cita web |url=https://elbocon.pe/futbol-peruano/seleccion-peruana/alberto-toto-terry-hoy-se-cumplen-15-anos-del-fallecimiento-de-la-saeta-rubia-nnsp-futbol-seleccion-peruana-universitario-de-deportes-noticia/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220924232821/https://elbocon.pe/futbol-peruano/seleccion-peruana/alberto-toto-terry-hoy-se-cumplen-15-anos-del-fallecimiento-de-la-saeta-rubia-nnsp-futbol-seleccion-peruana-universitario-de-deportes-noticia/ |fechaarchivu=2022-09-24 }}</ref><ref>https://once.pe/toto-terry-el-ultimo-romantico-del-futbol-peruano/</ref> [[Guillermo Barbadillo Alvarado|Guillermo Barbadillo]], [[Valeriano López]],<ref>https://elbocon.pe/futbol-peruano/real-madrid-valeriano-lopez-conoce-peruano-choteo-merengues-fumaba-billetes-fajos-dolares-foto-192155/</ref><ref>https://larepublica.pe/deportes/2022/08/06/valeriano-lopez-quien-fue-el-futbolista-peruano-que-rechazo-jugar-en-el-real-madrid-sport-boys-evat/</ref><ref>https://once.pe/las-confesiones-de-valeriano-lopez-el-mejor-cabeceador-del-futbol-peruano/</ref> [[Félix Castillo]] y [[Óscar Gómez Sánchez]] que contribuyeron a la competitividá del escoyíu a lo llargo d'esos años. En 1952, participó na primer edición del [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol]], que se llevó a cabu na ciudá de [[Santiago de Chile]].<ref name="panamericanu52">{{Cita web |autor= Macario Reyes |añu= 1998 |url= http://www.rsssf.com/tablesp/panamch52.html |títulu= I. Panamerican Championship 1952 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=22 de setiembre de 2009}}</ref> La seleición peruana empecipió la so participación venciendo por 7:1 a {{sel|Panamá}},<ref>https://dechalaca.com/informes/estadisticas/siete-canales-del-exito</ref><ref>https://www.archivosdebalon.com/peru-vs-panama-cuales-han-sido-los-resultados-de-la-bicolor-ante-los-panamenos/</ref><ref>https://www.panamaamerica.com.pa/deportes/la-historia-de-los-panama-vs-peru-650399</ref> depués sufrió dos ganes consecutives ante {{sel|Uruguái}} 5:2 y {{sel|Chile}} 3:2. Darréu empató 0:0 ante {{sel|Brasil}} y remató con una victoria por marcador de 3:0 ante {{sel|Méxicu}}, colo que sumó 5 puntos y allugóse na cuarta posición.<ref name="panamericanu52"/> En 1955 nel Campeonatu Suramericanu, l'equipu nacional ocupó'l tercer puestu.<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tables/55safull.html |títulu= Southamerican Championship 1955 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref><ref>https://www.worldfootball.net/schedule/copa-america-1955-in-chile-endrunde/0/</ref> Sicasí, nun-y foi perbién nel [[Campeonatu Suramericanu 1956]] nel cual ocupó l'últimu llugar, al nun llograr nenguna victoria.<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tables/56safull.html |títulu= Southamerican Championship 1956 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> La seleición tuvo una llixera recuperación a finales de la década, algamando'l cuartu llugar nos Campeonatu Suramericanos de [[Campeonatu Suramericanu 1957|1957]] y [[Campeonatu Suramericanu 1959 (Arxentina)|1959]]. En 1961, el combináu peruanu apostó les [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1962|eliminatories pa la Copa Mundial de Fútbol de 1962]] ante {{sel|Colombia}}. Nel alcuentru de día la seleición colombiana venció por 1:0, ente que nel alcuentru de vuelta empataron 1:1.<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=21/preliminaries/preliminary=20/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Chile 1962 Preliminares |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 22 de setiembre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090505072333/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=21/preliminaries/preliminary=20/index.html |fechaarchivu= 5 de mayu de 2009 }}</ref> Nel [[Campeonatu Suramericanu 1963]], ocupó'l quintu llugar en sumando cinco puntos productu de dos victories, un empate y dos ganes.<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2009 |url= http://www.rsssf.com/tables/63safull.html |títulu= Southamerican Championship 1963 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=6 d'ochobre de 2009}}</ref> Na [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1966|eliminatories pa la Copa Mundial de Fútbol de 1966]], formó parte del [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1966#Grupu 1|grupu 1]] xunto coles seleiciones d'{{sel|Uruguái}} y {{sel|Venezuela}}.<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=26/preliminaries/preliminary=23/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Inglaterra 1966 Preliminares |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 22 de setiembre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090505073120/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=26/preliminaries/preliminary=23/index.html |fechaarchivu= 5 de mayu de 2009 }}</ref> En seriar ante los venezolanos, llogró dos victories, primero 1:0 y depués 6:3,<ref>https://dechalaca.com/efemerides/1965/venezuela-3-peru-6-1966-sexto-libre</ref><ref>https://libero.pe/futbol-peruano/seleccion-peruana/2021/11/12/peru-vs-venezuela-eliminatorias-qatar-2022-revive-vez-seleccion-peruana-gano-6-3-venezuela-en-su-casa-1966-peru-pe-noticia-28175</ref><ref>https://es.athlet.org/futbol/mundial/1966/clasificacion/conmebol/grupo-1/1965-06-02-venezuela-peru.html</ref> ente qu'ante los uruguayos nun consiguió victories polo qu'ocupó'l segundu llugar del so grupu, perdiéndose la oportunidá de clasificar a la Copa del Mundu. El 31 d'agostu de 1969, la seleición peruana enfrentó al so similar d'{{sel|Arxentina}} en [[Estadiu Alberto J. Armando|La Bombonera]], alcuentru que se dio nel marcu de les [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1970|eliminatories pa la Copa Mundial de Fútbol de 1970]]. Perú venía de vencer a los [[Arxentina|arxentinos]] y a los [[bolivia]]nos en [[Lima]],<ref name="eliminatories70">{{Cita web |autor= Karel Stokkermans y Sergio Henrique Jarreta |añu= 2006 |url= http://www.rsssf.com/tables/70q.html |títulu= World Cup 1970 Qualifying |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> en perdiendo en [[La Paz]], precisaba namái un empate pa clasificar al Mundial dexando fora de competición a bolivianos y arxentinos. Esi día Perú llogró empatar 2:2 con goles d'[[Oswaldo Ramírez]].<ref name="eliminatories70"/> y la ''blanquirroja'' llogró la so clasificación a la [[Copa Mundial de Fútbol de 1970]]. === La xeneración d'oru (1970-1980) === [[Ficheru:Sotil Cubillas Challe 1973.png|miniaturadeimagen|180px|derecha|D'esquierda a derecha: [[Hugo Sotil]], [[Teófilo Cubillas]] y [[Roberto Chale]] nel Estadiu Nacional en 1973.]] {|class=infobox width=100 cellspacing=0 style=font-size:95% |- !colspan=2 style=font-size:small"| '''[[Copa América 1975]]'''<br />[[Ficheru:Star*.svg|15px]][[Ficheru:Star*.svg|15px]] |} [[Ficheru:Marcos Calderon 1975 Copa America.png|miniaturadeimagen|derecha|150px|El téunicu [[Marcos Calderón]] cola [[Copa América]] de 1975.]] Na Copa del Mundu, formó parte del [[Copa Mundial de Fútbol de 1970#Grupu D|grupu D]] xunto coles seleiciones d'{{sel|Alemaña Federal}}, {{sel|Bulgaria}} y {{sel|Marruecos}}.<ref name="mundial70">{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=32/results/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Méxicu 1970 |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 8 d'agostu de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090130061530/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=32/results/index.html |fechaarchivu= 30 de xineru de 2009 }}</ref> Nel primer alcuentru consiguió una victoria por 3:2 ante Bulgaria depués de dir perdiendo 2:0, siendo los goles peruanos anotaos por [[Alberto Gallardo]], Héctor Chumpitaz y [[Teofilo Cubillas]]. Nel so segundu alcuentru nuevamente llogró una victoria en venciendo cómodamente por 3:0 a Marruecos, con dos goles de Teófilo Cubillas y unu de Roberto Chale, ente que nel últimu alcuentru de la fase de grupos foi ganada per Alemaña Federal por marcador de 3:1, ocupando'l segundu llugar del so grupu con 4 puntos y llogrando la clasificación a los [[Copa Mundial de Fútbol de 1970#Cuartos de final|cuartos de final]]. En dicha fase, la seleición foi esaniciada por {{sel|Brasil}}, que finalmente resultó campeón del tornéu.<ref name="mundial70"/> Tres la desilusión de nun consiguir clasificar a la [[Copa Mundial de Fútbol de 1974]],<ref name="arkiv75">{{Cita web |url= http://www.arkivperu.com/copamerica75.htm |títulu= Perú Campeón Suramericanu 1975 |editor= arkivperu.com |fechaaccesu= 8 d'agostu de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20180722163915/http://www.arkivperu.com/copamerica75.htm |fechaarchivu= 2018-07-22 }}</ref> al añu siguiente mientres la [[Copa América]] que s'apostó ensin tener una sede fixa y con un formatu d'alcuentros d'ida y vuelta, Perú foi arrexuntada xunto con {{sel|Chile}} y Bolivia. Al llograr tres victories y un empate, clasificó a les semifinales xunto coles seleiciones de {{sel|Colombia}}, Brasil y {{sel|Uruguái}}.<ref name="arkiv75"/> Nes semifinales enfrentar a Brasil, llogrando nel alcuentru d'ida en [[Belo Horizonte]] una victoria por 3:1 de visitante con dos goles d'[[Enrique Casaretto]] y unu de Teófilo Cubillas. Nel alcuentru de vuelta apostáu en [[Lima]], la seleición ''canarinha'' venció por 2:0, y la igualdá na diferencia de goles implicó que se decidiera al clasificáu por aciu sortéu, que foi ganáu pol Perú.<ref name="arkiv75"/> La final apostar ante Colombia que primeramente venciera por marcador global de 3:1 a Uruguái. El primer alcuentru apostar en Lima con victoria pa Colombia por 1:0, ente que nel alcuentru de vuelta la ''raxona'' ganó por 2:0,<ref name="arkiv75"/> por cuenta de lo que Perú tuvo de llevase'l títulu por diferencia de goles, anque esto nun foi alcordáu polo que se tuvo qu'apostar un alcuentru extra'l 28 d'ochobre de 1975 na ciudá de [[Caraques]]. Perú venció 1:0 con gol de [[Hugo Sotil]] a los 25 minutos del primer tiempu, y Teófilo Cubillas foi escoyíu como'l meyor futbolista del campeonatu.<ref name="best"/> Nes [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978|eliminatories pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978]], Perú formó parte del [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978#Grupu 3|grupu 3]] xunto coles seleiciones de Chile y {{sel|Ecuador}},<ref name="eliminatories78">{{Cita web |autor= Karel Stokkermans y Sergio Henrique Jarreta |añu= 2000 |url= http://www.rsssf.com/tables/78q.html |títulu= World Cup 1978 Qualifying |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> apostando cuatro alcuentros de los cualos ganó dos y empató nos otros dos, sumando asina seis puntos y pasando a la siguiente ronda de manera invicta.<ref name="eliminatories78"/> Na [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978#Ronda final|ronda final]] enfrentar a Brasil, col que perdió por 1:0, y depués midióse ante Bolivia, a la cual venció por marcador de 5:0, consiguiendo d'esta forma la so segunda clasificación pa una Copa del Mundu. Nel primer alcuentru venció a {{sel|Escocia}} (unu de los equipos favoritos pa llograr el campeonatu)<ref>{{Cita web |url= http://www.arkivperu.com/escocia.htm |títulu= Córdoba, Arxentina. 3 de xunu de 1978 |editor= arkivperu.com |fechaaccesu= 8 d'agostu de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20210509230404/http://www.arkivperu.com/escocia.htm |fechaarchivu= 2021-05-09 }}</ref> por 3:1,<ref name="mundial78">{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=50/results/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Méxicu 1978 |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 8 d'agostu de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090202123543/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=50/results/index.html |fechaarchivu= 2 de febreru de 2009 }}</ref> el segundu alcuentru foi un empate a cero goles ante los {{sel|Países Baxos}} y finalmente venció por 4:1 a la seleición d'{{sel|Irán}}, que participaba per primer vegada nun mundial de fútbol.<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=50/overview.html |títulu= Arxentina coronar so una agua de confeti |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 8 d'agostu de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090201044111/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=50/overview.html |fechaarchivu= 1 de febreru de 2009 }}</ref> Yá na segunda fase'l combináu peruanu integró'l [[Copa Mundial de Fútbol de 1978#Grupu 2|grupu 2]] xunto con Brasil (perdió 3:0), {{sel|Polonia}} (perdió 1:0) y Arxentina (perdió 6:0).<ref name="mundial78"/> Na [[Copa América 1979]], la seleición peruana, por ser la campeona vixente del tornéu, avanzó direutamente a les [[Copa América 1979#Semifinales|semifinales]] pa enfrentase a Chile, siendo esaniciada tres una derrota en Lima por 1:2 y un empate 0:0 en [[Santiago de Chile|Santiago]].<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2009 |url= http://www.rsssf.com/tables/79safull.html |títulu= Copa América 1979 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> === El principiu de la decadencia (1981-1986) === Nes [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1982|eliminatories pa la Copa Mundial de Fútbol de 1982]], Perú enfrentó nel so grupu a {{sel|Colombia}} y {{sel|Uruguái}}, los segundos ganando apocayá'l [[Copa d'Oru de Campeones Mundiales|Mundialín]] realizáu nel so país.<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2006 |url= http://www.rsssf.com/tablesm/mund80.html |títulu= Mundialín 1980 (Montevideo, Uruguái) |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=8 de setiembre de 2009}}</ref> El 26 de xunetu de 1981, apostó'l primer alcuentru del so grupu ante Colombia na ciudá de [[Bogotá]], onde consiguió un empate 1:1, depués recibió en [[Lima]] al mesmu rival y esta vegada ganar por 2:0.<ref name="preliminares82">{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=59/preliminaries/preliminary=52/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA España 1982 Preliminares |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 8 de setiembre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090505073306/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=59/preliminaries/preliminary=52/index.html |fechaarchivu= 5 de mayu de 2009 }}</ref> Darréu apostáronse los alcuentros ante Uruguái, primero en [[Montevidéu]] onde llogró una victoria por 2:1, ente que nel alcuentru de vuelta Perú clasificó al [[Copa Mundial de Fútbol de 1982]] depués d'empatar 0:0 en Lima.<ref name="preliminares82"/> Yá nel Mundial integró'l [[Copa Mundial de Fútbol de 1982#Grupu A|grupu A]] xunto con {{sel|Italia}}, {{sel|Camerún}} y {{sel|Polonia}}.<ref name="mundial82">{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=59/results/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA España 1982 |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 8 de setiembre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100306045500/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=59/results/index.html |fechaarchivu= 6 de marzu de 2010 }}</ref> Nel so primer alcuentru llogró un empate ensin goles ante la seleición africana, depués empató nuevamente ante Italia por 1:1, el gol peruanu obra de [[Rubén Toribio Díaz]] y el tantu italianu de [[Bruno Conti]]. Finalmente fueron ganaos per Polonia por marcador de 5:1, colo que Perú ocupó l'últimu llugar del grupu con namái dos puntos y foi esaniciáu na primer fase del tornéu.<ref name="mundial82"/> Na [[Copa América 1983]], la seleición peruana tuvo una decorosa participación esaniciando en primer fase a les seleiciones de Colombia y {{sel|Bolivia}} tres dos victories y dos empates.<ref name="acopa83">{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tables/83safull.html |títulu= Copa América 1983 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=8 de setiembre de 2009}}</ref> Nes semifinales enfrentar a Uruguái y nel alcuentru d'ida fueron ganaos por 1:0, ente que nel de vuelta empató a 1 gol.<ref name="acopa83"/> A falta de dos feches por que remataren les [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1986|clasificatorias pa la Copa Mundial de Fútbol de 1986]], Perú precisaba vencer a {{sel|Arxentina}} tanto de llocal como de visitante. Nel alcuentru que s'apostó en Lima, llogró una victoria por marcador de 1:0 con un gol anotáu por [[Juan Carlos Oblitas|Oblitas]].<ref name="eliminatories86">{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=68/preliminaries/preliminary=62/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Méxicu 1986 Preliminares |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 21 de setiembre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090505073321/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=68/preliminaries/preliminary=62/index.html |fechaarchivu= 5 de mayu de 2009 }}</ref> Darréu, en [[Buenos Aires]] la ''raxona'' vencía 2:1 a los locales hasta'l minutu 80, momentu en cual gracies a una aición individual de [[Daniel Passarella]] y un gol de Ricardo Gareca,<ref name="eliminatories86"/> la seleición arxentina llogró igualar el marcador y clasificar a la so seleición al Mundial en que, a lo postrero, campeonarían.<ref>{{Cita web |autor= Karel Stokkermans |añu= 2009 |url= http://www.rsssf.com/tables/78full.html |títulu= World Cup 1978 finals |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=21 de setiembre de 2009}}</ref> Depués perdió la oportunidá de clasificar al Mundial ante {{sel|Chile}} nel repechaje, siendo ganada por 4:2 nel alcuentru d'ida y 1:0 nel alcuentru de vuelta.<ref name="eliminatories86"/> === La etapa más baxa (1987-2009) === [[Ficheru:Argentina and Peru, Copa America 2007.jpg|miniaturadeimagen|250px|Les seleiciones d'{{sel|Arxentina}} y Perú interpretando los sos [[Himnos nacionales y de territorios dependientes|himnos nacionales]] na [[Copa América 2007]].]] Na [[Copa América 1987]], la «blanquirroja» nun pasó de la [[Copa América 1987#Primer fase|primer fase]] n'empatando por marcador de 1:1 ante Arxentina y {{sel|Ecuador}}.<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2008 |url= http://www.rsssf.com/tables/87safull.html |títulu= Copa América 1987 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=21 de setiembre de 2009}}</ref> Na [[Copa América 1989]], nuevamente foi esaniciada na [[Copa América 1989#Primer Fase|primer fase]] en consiguiendo trés empates (0:0 ante {{sel|Brasil}}, 1:1 ante {{sel|Venezuela}} y 1:1 ante {{sel|Colombia}}) y una derrota (5:2 ante {{sel|Paraguái}}).<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2008 |url= http://www.rsssf.com/tables/89safull.html |títulu= Copa América 1989 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=21 de setiembre de 2009}}</ref> Nes [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1990|eliminatories pa la Copa Mundial de Fútbol de 1990]], integró'l [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1990#Grupu 1|grupu 1]] xunto con {{sel|Bolivia}} y {{sel|Uruguái}}, apostó 4 alcuentros y remató nel últimu llugar del so grupu tres nun consiguir nengún puntu, namái anotando 2 goles y recibiendo 8 en contra.<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=76/preliminaries/preliminary=70/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Italia 1990 Preliminares |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 21 de setiembre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090505072606/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=76/preliminaries/preliminary=70/index.html |fechaarchivu= 5 de mayu de 2009 }}</ref> Na [[Copa América 1993]] viose una curtia recuperación del combináu peruanu, ocupando'l primer llugar del so [[Copa América 1993#Grupu B|grupu]] tres una victoria y dos empates, anque foi esaniciáu nos [[Copa América 1993#Cuartos de final|cuartos de final]] al ser derrotáu 4:2 por {{sel|Méxicu}}.<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2008 |url= http://www.rsssf.com/tables/93safull.html |títulu= Copa América 1993 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=21 de setiembre de 2009}}</ref> [[José Guillermo del Solar]] sería con tres anotaciones el goliador de la seleición.<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2008 |url= http://www.rsssf.com/tables/93safull.html#scorers |títulu= Scorers' List |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=21 de setiembre de 2009}}</ref> En [[1993]], mientres el [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1994|procesu eliminatoriu pa la Copa Mundial de Fútbol de 1994]], formó parte del [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1994#Grupu A|grupu A]] xunto coles seleiciones d'Arxentina, Colombia y Paraguái. En dichu proceso namái llogró un puntu al empatar de llocal 2:2 na última fecha col equipu paraguayu. Na [[Copa América 1995]] nuevamente foi esaniciada na primer fase con un empate y dos ganes,<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tables/95safull.html |títulu= Copa América 1995 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=21 de setiembre de 2009}}</ref> ente que na [[Copa América 1997]] ocupó'l segundu llugar del so [[Copa América 1997#Grupu B|grupu]] y nos [[Copa América 1997#Cuartos de final|cuartos de final]] ganó 2:1 a Arxentina. Nes [[Copa América 1997#Semifinales|semifinales]] ante Brasil cayó por 7:0, lo que constitúi la derrota más abuitada en tola so historia hasta'l momentu.<ref name="historial">{{Cita web |autor= José Luis Pierrend |añu= 2009 |url= http://www.rsssf.com/tablesp/peru-intres.html |títulu= Peru - International Results |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> Depués enfrentóse a Méxicu pol tercer puestu, anque nuevamente foi ganada, esta vegada por marcador de 1:0.<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tables/97safull.html |títulu= Copa América 1997 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=21 de setiembre de 2009}}</ref> Pa la [[Copa Mundial de Fútbol de 1998]] el [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1998|sistema eliminatoriu]] modificóse y los equipos [[América del Sur suramericanos]] apostaron dos ruedes d'enfrentamientos [[Sistema de toos contra toos|toos contra toos]].<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=1013/preliminaries/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Francia 1998 Preliminares |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 22 de setiembre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100309105114/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=1013/preliminaries/index.html |fechaarchivu= 9 de marzu de 2010 }}</ref> Perú ocupó'l cuartu llugar pa la clasificación al Mundial hasta la penúltima fecha cuando foi derrotáu 4:0 por {{sel|Chile}} en Santiago nun vergonzosu alcuentru pol mal desempeñu del cuadru peruanu. Chile empató a los peruanos en puntaje pero tenía una meyor diferencia de goles, más el trunfu nel so últimu alcuentru sumó otros trés puntos, que tresformáronse nun pasaxe a la Copa del Mundu.<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=1013/preliminaries/preliminary=896/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Francia 1998 Preliminar - Suramérica |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 22 de setiembre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090405144029/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=1013/preliminaries/preliminary=896/index.html |fechaarchivu= 5 d'abril de 2009 }}</ref> Na XXXIX edición de la [[Copa América]], la postrera del [[sieglu XX]], el combináu peruanu ocupó'l segundu llugar nel so [[Copa América 1999#Grupu A|grupu]] en venciendo a Xapón y Bolivia, y avanzaría a los [[Copa América 1999#Cuartos de final|cuartos de final]], siendo esaniciáu per Méxicu 4:2 en [[tanda de penaltis]].<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2008 |url= http://www.rsssf.com/tables/99safull.html |títulu= Copa América 1999 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=22 de setiembre de 2009}}</ref> Nes [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2002|eliminatories pa la Copa Mundial de Fútbol de 2002]], intentó ensin ésitu ameyorar el so rendimientu de la eliminatoria anterior, quedando n'octavu llugar con 16 puntos, productu de cuatro victories, cuatro empates y diez ganes.<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=4395/preliminaries/preliminary=3889/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Corea/Xapón 2002 Preliminares |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090405144039/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=4395/preliminaries/preliminary=3889/index.html |fechaarchivu= 5 d'abril de 2009 }}</ref> Nel añu [[2004]], el [[Perú]] foi sede de la [[Copa América 2004|Copa América]] qu'a lo postrero ganaría Brasil. Na [[Copa América 2004#Grupu A|primer fase]], l'equipu llocal venció 3:1 a {{sel|Venezuela}} y empató 2:2 con Bolivia y con Colombia.<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tables/2004safull.html#grA |títulu= Group A - BOL COL PER VEN |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=6 d'ochobre de 2009}}</ref> Finalmente la roxiblanca» foi esaniciada del tornéu al cayer 1:0 ante {{sel|Arxentina}} gracies a una anotación de [[Tiru llibre (fútbol)|tiru llibre]] de [[Carlos Tévez]].<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tables/2004safull.html#quarter |títulu= Quarter Finals |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=6 d'ochobre de 2009}}</ref> Nes [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2006|eliminatories pa la Copa Mundial de Fútbol de 2006]], nun consiguió l'oxetivu de clasificar al Mundial baxu tutelar de los téunicos [[Paulo Autuori]] y depués [[Freddy Tenral]] y ocupó el penúltimu llugar con tan solo 18 puntos, superando namái a Bolivia.<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/preliminaries/preliminary=7302/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Alemaña 2006 Preliminares |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090203072120/http://es.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/preliminaries/preliminary=7302/index.html |fechaarchivu= 3 de febreru de 2009 }}</ref> Perú compartió'l [[Copa América 2007#Grupu A|grupu A]] con Venezuela, Uruguái y Bolivia na [[Copa América 2007]] entamada polos venezolanos.<ref name="vene07">{{Cita web |autor= Martín Tabeira y Neil Morrison |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tables/2007safull.html#grA |títulu= Copa América 2007 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=6 d'ochobre de 2009}}</ref> [[Franco Navarro]] abandonara'l cargu por males resultancies, y tou indicaba que [[Juan Carlos Oblitas]] sería'l nuevu direutor téunicu peruanu, sicasí a la fin foi escoyíu Julio César Uribe. El combináu peruanu empecipió la so participación con una sorpresiva victoria por 3:0 sobre Uruguái na ciudá de [[Mérida (Venezuela)|Mérida]],<ref name="vene07"/> depués treslladáronse a la ciudá de [[San Cristóbal (Venezuela)|San Cristóbal]] pa enfrentar a los locales, siendo derrotaos por 2:0,<ref name="vene07"/> ente que nel so últimu alcuentru empataron 2:2 ante Bolivia,<ref name="vene07"/> consiguiendo d'esta manera'l so pase a los [[Copa América 2007#Cuartos de final|cuartos de final]], onde fueron esaniciaos per Arxentina por marcador de 4:0.<ref name=autogenerated1>{{Cita web |autor= Martín Tabeira y Neil Morrison |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tables/2007safull.html#quarter |títulu= Quarter Finals |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=6 d'ochobre de 2009}}</ref> El [[13 d'ochobre]] del [[2007]], la «blanquirroja» apostó nel [[Estadiu Monumental (Perú)|Estadiu Monumental]] de [[Lima]] el primer alcuentru del [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|procesu clasificatorio pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010]], siendo'l rival l'escoyíu de Paraguái, col cual consiguió un empate ensin goles.<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/preliminaries/southamerica/matches/round=250491/match=300032130/index.html |títulu= Reporte Perú - Paraguái |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110414210553/http://es.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/preliminaries/southamerica/matches/round=250491/match=300032130/index.html |fechaarchivu= 14 d'abril de 2011 }}</ref> Cuatro díes más tarde, pola segunda fecha, Perú cayó ante'l so similar de Chile en condición de visitante por 2:0.<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/preliminaries/southamerica/matches/round=250491/match=300032131/index.html |títulu= Reporte Chile - Perú |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110414210558/http://es.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/preliminaries/southamerica/matches/round=250491/match=300032131/index.html |fechaarchivu= 14 d'abril de 2011 }}</ref> En total, sumó apenes tres puntos en seis xornaes, y yá dellos medios de comunicación falaben sobre'l posible arrenunciu de la Comisión Mundialista Sudáfrica 2010», auníu a los actos d'indisciplina de dalgunos de los futbolistes peruanos mientres s'atopaben na concentración del escoyíu nel [[Hotel Golf Los Inques]], depués del empate 1:1 con Brasil en Lima. Ente los arreyaos atopábense [[Claudio Pizarro]], [[Jefferson Farfán]], [[Andrés Mendoza]] y [[Santiago Acasiete]],<ref>{{Cita web |añu= 2008 |url= http://elcomercio.pe/ediciononline/html/2007-12-08/comision-justicia-fpf-tien-peracaba-pallabra-sobre-sancion.html |títulu= Comisión de Xusticia de la FPF tien la última pallabra sobre la sanción |editor= elcomercio.pe |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20111206222058/http://elcomercio.pe/ediciononline/html/2007-12-08/comision-justicia-fpf-tien-peracaba-pallabra-sobre-sancion.html |fechaarchivu= 6 d'avientu de 2011 }}</ref> a quien la Comisión de Xusticia de la Federación Peruana de Fútbol impunxo primeramente un castigu d'añu y mediu ensin poder ser convocaos.<ref>{{Cita web |añu= 2008 |url= http://elcomercio.pe/edicionimpresa/pdf/2008/03/28/ECDT280308a18.pdf |títulu= Caso Golf Los Inques: nun volverán vistir se de blanquirrojo hasta mayu del 2009 |editor= elcomercio.pe |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20111206224901/http://elcomercio.pe/edicionimpresa/pdf/2008/03/28/ECDT280308a18.pdf |fechaarchivu= 6 d'avientu de 2011 }}</ref><ref>{{Cita web |autor= Jorge Alvarado |añu= 2008 |url= http://www.peruinside.com/fpf-suspende-por-18-meses-a-escoyíos-indisciplinaos/ |títulu= FPF suspende por 18 meses a escoyíos indisciplinaos |editor= peruinside.com |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 }}</ref> Sicasí, depués del atopo ante Uruguái reconsideróse la sanción y foi menguada a tres meses,<ref>{{Cita web |añu= 2008 |url= http://elcomercio.pe/edicionimpresa/pdf/2008/07/04/ECDT040708a16.pdf |títulu= Caso Golf Los Inques: Resolvimientu de la Comisión de Xusticia ye definitiva |editor= elcomercio.pe |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20111206221231/http://elcomercio.pe/edicionimpresa/pdf/2008/07/04/ECDT040708a16.pdf |fechaarchivu= 6 d'avientu de 2011 }}</ref><ref>{{Cita web |añu= 2008 |url= http://www.eluniverso.com/2008/07/03/0001/15/0FE96F9835534D129021AC0DC4997618.html |títulu= FPF amenorga sanción a Pizarro, Farfán y Acasiete |editor= eluniverso.com |fechaaccesu=6 d'ochobre de 2009}}</ref> pero'l [[Entrenador|direutor téunicu]] [[José Guillermo del Solar]] decidió nun convocalos nunca más mientres él tuviera nel cargu. Depués d'esi sucesu, Perú sufrió derrotes bien fuertes contra Ecuador (5:1) en [[payares]] de 2007<ref>{{Cita web|url=http://es.fifa.com/worldcup/matches/round=250491/match=300032143/report.html|títulu=Copa Mundial de la FIFA Sudáfrica 2010 - Partíos - Ecuador-Perú - FIFA.com|fechaaccesu=5 de marzu de 2018|apellíu=FIFA.com|sitiuweb=FIFA.com|idioma=es-ES|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180306082613/http://es.fifa.com/worldcup/matches/round=250491/match=300032143/report.html|fechaarchivu=2018-03-06}}</ref> y contra Uruguái (6:0) en [[xunu]] de [[2008]]<ref>{{Cita web|url=http://es.fifa.com/worldcup/matches/round=250491/match=300035297/report.html|títulu=Copa Mundial de la FIFA Sudáfrica 2010 - Partido - Uruguái-Perú - FIFA.com|fechaaccesu=5 de marzu de 2018|apellíu=FIFA.com|sitiuweb=FIFA.com|idioma=es-ES|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180306082836/http://es.fifa.com/worldcup/matches/round=250491/match=300035297/report.html|fechaarchivu=2018-03-06}}</ref>, siendo esti postreru partíu la so peor derrota n'eliminatories. Tres estos fechos intentóse empecipiar una renovación nel escoyíu, convocando nuevos futbolistes como [[Carlos Augusto Zambrano|Carlos Zambrano]], [[Daniel Chávez Castillo|Daniel Chávez]] y [[Johan Fano]] pa la siguiente fecha eliminatoria que s'empecipió'l [[6 de setiembre]] de 2008, cola primer victoria como llocal ante Venezuela por 1:0, con gol de [[Piero Alva Niezen|Piero Alva]],<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/preliminaries/southamerica/matches/round=250491/match=300035300/index.html |títulu= Reporte Perú - Venezuela |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110414210923/http://es.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/preliminaries/southamerica/matches/round=250491/match=300035300/index.html |fechaarchivu= 14 d'abril de 2011 }}</ref> y más palantre un empate ante Arxentina con gol de Johan Fano nel últimu minutu del alcuentru.<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/preliminaries/southamerica/matches/round=250491/match=300035306/index.html |títulu= Reporte Perú - Arxentina |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090331053634/http://es.fifa.com/worldcup/preliminaries/southamerica/matches/round=250491/match=300035306/index.html |fechaarchivu= 2009-03-31 }}</ref> A partir d'esto faló d'un posible resurdimientu del bon fútbol, pero tou volvió cayese cuando perdieron seis alcuentros consecutivos ante Bolivia, Paraguái, Chile, Brasil, Ecuador y Colombia. Depués l'escoyíu peruanu llogró dos victories (1:0 a Uruguái y 1:0 a Bolivia), anque de toes formes remató no fondero de la tabla de posiciones con 13 unidaes.<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/preliminaries/southamerica/standings/index.html |títulu= Reporte Grupos y asities |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100306050721/http://es.fifa.com/worldcup/preliminaries/southamerica/standings/index.html |fechaarchivu= 2010-03-06 }}</ref> === La transición con Markarián y Bengoechea (2010-2014) === [[Ficheru:First-goal-at-BMO.jpg|300px|derecha|miniaturadeimagen|Con [[Sergio Markarián]], la seleición debutó nel [[Estadiu Nacional de Canadá]] con victoria de 2-0 sobre la [[Seleición de fútbol de Canadá|seleición canadiense]]]] Tres les [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|eliminatories pal mundial de 2010]] los dirixentes de la [[Federación Peruana de Fútbol|FPF]] anunciaron, en xunetu de [[2010]], la contratación del téunicu [[Uruguái|uruguayu]] [[Sergio Markarián]],<ref>{{Cita web |añu= 2010 |url= http://elcomercio.pe/deportes/504492/noticia-confirmado-sergio-markarian-nuevu-tecnico-seleccion-peruana |títulu= Confirmáu: Sergio Markarián ye'l nuevu téunicu de la seleición peruana |editor= elcomercio.pe |fechaaccesu=10 de setiembre de 2010}}</ref> quien ente [[1993]] y [[1997]] dirixó a los clubes peruanos [[Club Universitario de Deportes Universitario de Deportes]] y [[Club Sporting Cristal|Sporting Cristal]]. Dientro del so plan de trabayu convocó nuevamente a los xugadores suspendíos del casu "Golf Los Inques": [[Santiago Acasiete]], [[Claudio Pizarro]] y [[Jefferson Farfán]].<ref>{{Cita web |autor= Mario Aguirre |añu= 2010 |url= http://www.goal.com/es-la/news/686/mercáu/2010/07/03/2008513/mercáu-markari%C3%A1n-dexa-danubio-por-la-selecci%C3%B3n-peruana |títulu= Markarián dexa Danubiu pola seleición peruana |editor= goal.com |fechaaccesu= 15 de payares de 2010 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100707084831/http://www.goal.com/es-la/news/686/mercáu/2010/07/03/2008513/mercáu-markari%C3%A1n-dexa-danubio-por-la-selecci%C3%B3n-peruana |fechaarchivu= 7 de xunetu de 2010 }}</ref> Con Markarián, seleición debutó con victoria de 2:0 el [[4 de setiembre]] de [[2010]], na ciudá de [[Toronto]] frente a la seleición de {{sel|Canadá}}.,<ref>{{Cita web |añu= 2010 |url= http://www.eluniverso.com/2010/09/05/1/1372/markarian-debuta-como-dt-peru-victoria-2-0-sobre-canada.html |títulu= Markarián debuta como DT de Perú con victoria 2-0 sobre Canadá |editor= eluniverso.com |fechaaccesu=15 de payares de 2010}}</ref> un mes dempués, depués d'un amistosu contra Panamá, salió a la lluz pública un nuevu escándalu d'indisciplina dientro del escoyíu. Los futbolistes [[Jefferson Farfán]], [[John Galliquio]] y [[Reimond Mancu]] abandonaron la concentración y fueron vistos a les 4:30 de la mañana acompañaos d'una muyer y dirixéndose escontra un casino.<ref>{{Cita web |añu= 2010 |url= http://elcomercio.pe/deportes/654364/noticia-escandalo-seleccion-mancu-galliquio-guizasola-se-habrian-alloriáu-festexar-derrota-peru |títulu= ¿Escándalu na seleición?: Mancu y Galliquio saldríen de madrugada tres derrota de Perú en Panamá |editor= elcomercio.pe |fechaaccesu=20 de payares de 2010}}</ref> Tres les investigaciones el téunicu declaró que los trés futbolistes nun seríen tomaos en cuenta pa les próximes convocatories.<ref>{{Cita web |añu= 2010 |url= http://elcomercio.pe/deportes/655949/noticia-castigo-mancu-galliquio-farfan-solo-depende-comision-justicia-fpf |títulu= ¿Qué castigu van tener Mancu, Galliquio y Farfán? |editor= elcomercio.pe |fechaaccesu=20 de payares de 2010}}</ref> Sicasí n'abril de [[2011]], Markarián decidió llevantar la sanción a los trés futbolistes.<ref>{{Cita web |añu= 2011 |url= http://www.peru.com/futbol/portada20110420/148274/Markarian-perdono-a-los-indisciplinaos-de-Panama |títulu= Markarián perdonó a los indisciplinaos de Panamá |editor= peru.com |fechaaccesu= 7 de xunu de 2011 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110815213523/http://www.peru.com/futbol/portada20110420/148274/Markarian-perdono-a-los-indisciplinaos-de-Panama |fechaarchivu= 15 d'agostu de 2011 }}</ref> [[Ficheru:EstadioUnicoLaPlata Interior June2014.jpg|300px|derecha|miniaturadeimagen|L'estadiu [[Estadiu Ciudad de La Plata|Ciudá de La Plata]] foi l'escenariu onde se consiguió'l bronce d'América depués de 28 años]] En xunetu de [[2011]] producióse l'estrenu de la ''Blanquirroja'' na [[Perú na Copa América 2011|Copa América 2011]] empatando 1:1 ante {{sel|Uruguái}}. Cuatro díes más tarde llogró la so primer victoria al ganar por marcador de 1:0 al so similar de {{sel|Méxicu}}. Perú cerró la so participación na [[Copa América 2011#Primer fase|primer fase]] con una gana ante {{sel|Chile}} pola mínima con autogol d'[[André Carrillo]].<ref name="acopa11">{{Cita web |añu= 2011 |url= http://www.ca2011.com/selecoes_jogos.php?idS=6512bd43d9caa6y02c990b0a82652dca |títulu= Perú na Copa América 2011 |editor= ca2011.com |fechaaccesu= 8 d'agostu de 2011 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110405044223/http://www.ca2011.com/selecoes_jogos.php?idS=6512bd43d9caa6y02c990b0a82652dca |fechaarchivu= 5 d'abril de 2011 }}</ref> Nos [[Cuartos de final de la Copa América 2011|cuartos de final]] enfrentó a la seleición de {{sel|Colombia}} a la que venció por 2:0 con goles de [[Carlos Lobatón]] y [[Juan Manuel Vargas|Juan Vargas]] en [[Prórroga|tiempo extra]].<ref name="acopa11"/> Na siguiente ronda enfrentaron per segunda ocasión al escoyíu d'Uruguái, col que perdieron por 2:0. Nel alcuentru pol tercer llugar el conxuntu peruanu enfrentó a {{sel|Venezuela}}, el partíu terminó con una victoria por 4:1, con tres goles de [[Paolo Guerrero]] y unu de [[Willian Chiroque]].<ref name="acopa11"/> Con esta resultancia Perú ocupó'l tercer llugar, posición que nun algamar dende faía 28 años. El goliador del equipu, según tamién del tornéu foi Paolo Guerrero con cinco anotaciones. El [[7 d'ochobre]] de [[2011]], l'escoyíu fixo'l so debú nes [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|clasificatorias pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014]] contra l'escoyíu de {{sel|Paraguái}} al que venció por 2:0.<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/preliminaries/southamerica/matches/round=258419/match=300170256/index.html |títulu= Perú 2:0 Paraguái |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 5 de marzu de 2012 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20111008150019/http://es.fifa.com/worldcup/preliminaries/southamerica/matches/round=258419/match=300170256/index.html |fechaarchivu= 2011-10-08 }}</ref> Perú cerró la so participación na primer rueda de les eliminatories con 8 punto producto de 2 victories, 4 derrotes y 2 empates. El [[16 d'ochobre]] de [[2012]], Perú empecipió la segunda rueda de les clasificatorias con una derrota pola mínima estrema ante l'escoyíu de Paraguái.<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/preliminaries/southamerica/matches/round=258419/match=300170274/index.html |títulu= Paraguái 1:0 Perú |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 14 de xineru de 2013 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20130118072009/http://es.fifa.com/worldcup/preliminaries/southamerica/matches/round=258419/match=300170274/index.html |fechaarchivu= 2013-01-18 }}</ref> A pesar d'esti trespié, la ''Blanquirroja'' sumó dos trunfos consecutivos, en [[Lima]], ante los escoyíos de {{sel|Chile}} (1:0) con gol de [[Jefferson Farfán]] y {{sel|Ecuador}} (1:0) con gol de [[Claudio Pizarro]]. En marzu y xunu de 2013 respeutivamente, rellanzándose nes eliminatories antes de perder toa esperanza de dir al Mundial de [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|Brasil 2014]] en concediendo trés ganes al filo ante {{sel|Colombia}} (2:0) en [[Barranquilla]], {{sel|Uruguái}} (1:2) en [[Lima]] y {{sel|Venezuela}} (3:2) en [[Puerto La Cruz]], sumando d'esta manera una octava eliminación consecutiva.<ref>De Chalaca: [http://dechalaca.com/informes/opinion/los papelones-nun son-panuelos «Los papelones nun son pañuelos»]</ref> El [[30 d'ochobre]] de [[2013]], Sergio Markarián dexó la ''Blanquirroja'' y el 4 de febreru de 2014, el que fuera'l so asistente, [[Pablo Bengoechea]] aceptó'l cargu hasta la [[Copa América 2015]].<ref>Perú21: [http://peru21.pe/deportes/sergio-markarian-nun va-mas-seleccion-2155594 «Sergio Markarián nun va más na seleición»]</ref> Sicasí, al cambéu de presidente de la FPF Bengoechea foi despidíu. Col retiru de la postulación de Manuel Burga a la reeleición del cargu de presidente de la Federación Peruana de Fútbol tres 12 años nel cargu, escoyer al empresariu Edwin Uviéu, presidente del club [[Juan Aurich]], quien en conferencia de prensa despidió al téunicu de la seleición [[Pablo Bengoechea]] y declaró que se buscaría un nuevu téunicu de mayor esperiencia pa les vinientes eliminatories y finalmente fueron cinco d'ellos los que recibieron la propuesta de la FPF: [[Alejandro Sabella]], [[Luiz Felipe Scolari]], [[Ricardo Gareca]], [[Reinaldo Rueda]] y [[Paulo Bento]]. === El resurdimientu y la torna mundialista (2015 - act.) === En marzu de [[2015]], la Federación Peruana presentó al téunicu arxentín [[Ricardo Gareca]] como'l nuevu entrenador de la seleición, hasta finales del añu 2017. El contratu axustaba de qu'en casu que Perú clasifique al Mundial de [[Copa Mundial de Fútbol de 2018|Rusia 2018]] va anováse-y hasta finales de dicha competición.<ref>[http://elcomercio.pe/deporte-total/seleccion/ricardo-gareca-presentado-tecnico-peru-videna-noticia-1794838?ref=fluxu_tags_520729&ft=nota_95&y=titulo «Ricardo Gareca: "Ye'l desafíu más importante de la mio carrera"» ''n'El Comercio.pe'']</ref> ==== Copa América Chile 2015 ==== Ricardo Gareca al mandu del escoyíu nacional vieno desenvolviendo un xuegu dinámicu, a flor del suelu y siempres ofensivu. Na [[Copa América 2015]] llogró'l tercer puestu ganando trés partíos, empatando unu y perdiendo dos. La participación peruana nel tornéu empezó con una afecha gana frente a una de les seleiciones llamaes a ser protagonistes nesta copa, {{sel|Brasil}}, partiendo ganando a los 3 minutos del primer tiempu con gol de [[Christian Cueva|Cueva]] para depués ser empatáu rápido a los 5' por [[Neymar]], les posibilidaes de desempate fueron compartíes mientres gran parte del segundu tiempu, hasta que nos descuentos Neymar habilita a [[Douglas Costa|Douglas]] p'anotar el 2-1, dexando escapar la oportunidá d'empezar con un pervalible empate ante Brasil.<ref>http://www.libero.pe/chile-2015/2015-06-14-peru-vs-brasil-partíu-pola primer fecha-de-la-copa-america-2015</ref> Nel siguiente alcuentru Perú enfrentar a {{sel|Venezuela}} alicando'l partíu definitoriu pol tercer llugar en 2011, una vegada más los peruanos ganaron nun partíu que quedó marcáu pola salida de [[Jefferson Farfán]] por [[Claudio Pizarro|Pizarro]] quien foi clave nel final del alcuentru al anotar l'únicu gol del partíu a los 72', anque a la media hora recibió una ayuda inesperada del so rival [[Fernando Amorebieta]] que se fixo espulsar de manera infantil por una pisotada na zanca a [[Paolo Guerrero|Guerrero]] dempués de garralo de la casaca.<ref>http://elcomercio.pe/deporte-total/copa-america-2015/peru-vs-venezuela-bicolor-primer-trunfu-copa-america-noticia</ref> Pa cerrar el grupu clasificando a cuartos enfrentar a {{sel|Colombia}} nun partíu que remató 0-0, la seleición cafetera salió con tou dende'l pitazo inicial tomando la posesión del balón y obligando a los peruanos a defender dientro de la so propia área. Los de Pekerman tuvieron un par d'opciones antes de los primeros 15 minutos, pero nun les capitalizaron. A los 22', la Tricolor sufrió la mancadura de Valencia, quien tuvo qu'abandonar el campu. Dempués d'eso, l'equipu de Gareca afacer nel terrén de xuegu y empezó a poner n'apiertos a Colombia, que yá nun atacaba cola mesma intensidá.<ref>http://www.goal.com/es-cl/match/colombia-vs-per%C3%BA/1947919/report</ref> Yá en cuarto Perú xugó'l so meyor partíu ante {{sel|Bolivia}} ganando 3-1 con "hat-trick" de Guerrero que lo fixo per segunda Copa consecutiva, yá que tamién anotó trés tantos n'[[Copa América 2011|Arxentina 2011]] na victoria de Perú sobre Venezuela por 4-1 nel partíu pol tercer y cuartu puestu, quedando a 2 tantos de [[Teófilo Cubillas|Cubillas]].<ref>http://elcomercio.pe/deporte-total/copa-america-2015/paolo-guerreru-quedu-dos-goles-record-teofilo-cubillas-noticia-1821585</ref> En semifinal Perú enfrentar al local {{sel|Chile}} perdiendo 2-1 con 2 goles d'[[Eduardo Vargas]], siendo'l descuentu un autogol de [[Gary Medel]] y faciendo que la seleición chilena llegara a la final tres 28 años siendo la so última vegada [[Copa América 1987|Arxentina 1987]].<ref>http://chile.as.com/chile/2015/06/30/futbol/1435620302_340085.html</ref> Nel partíu pol tercer y cuartu puestu enfrentóse ante {{sel|Paraguái}} ganando 2-0 con goles d'[[André Carrillo]] a los 48' y de [[Paolo Guerrero]] a los 88', faciendo al xugador peruanu goliador una vegada más de la competición con 4 tantos xunto con [[Eduardo Vargas|Vargas]] y llegar a anotar 25 goles per Perú quedando a unu de Cubillas.<ref>http://elcomercio.pe/deporte-total/copa-america-2015/peru-vs-paraguay-vivu-america-tv-dia-hora-tercer-llugar-copa-america-2015-noticia-1822989</ref><ref>http://elbocon.pe/copa-america/paolo-guerreru-a-un gol-de-empatar-a-teofilo-cubillas-como-maximo-anotador-105994/</ref> Estes resultancies xeneraron enfotu na fanaticada nacional pa los duelos mientres les eliminatories a Rusia 2018, sicasí'l combináu bicolor sumó namái 3 puntos (de 12 posibles) mientres les cuatro primeres feches de la etapa clasificatoria, unu de los peores arranques n'eliminatories de la so historia.<ref>{{cita noticia |títulu=Ricardo Gareca: revisa les cifres en colloráu del téunicu de Perú |url=http://elcomercio.pe/deporte-total/seleccion/ricardo-gareca-revisa-cifres-coloráu-tecnico-peru-noticia-1857092?flsm=1 |fechaaccesu=18 de payares de 2015 |editorial=El Comercio}}</ref> [[Ficheru:Copa_America_game_between_Columbia_vs_Peru_at_the_MetLife_Stadium.jpg|250px|derecha|miniaturadeimagen|Perú y Colombia apostando'l pase a semifinales de la [[Copa América Centenariu]].]] ==== Copa América Centenariu 2016 ==== Pa la [[Copa América Centenariu]], desenvuelta n'[[Estaos Xuníos]] con equipos participantes de la [[Conmebol]] y [[Concacaf]], [[Ricardo Gareca]] armó un equipu nuevu, con namái 6 referentes internacionales. El 13 de mayu oficializóse la llista, los xugadores que fueron convocaos per primer vegada na era Gareca: el porteru [[Carlos Cáceda Ollaguez]], los defenses [[Aldo Corzu]] y [[Miguel Trauco]] y los mediocampistes [[Armando Alfageme]], [[Óscar Vilchez]], [[Cristian Benavente]] y [[Alejandro Hohberg]]<ref>{{Cita web |añu= 2016 |url= http://elcomercio.pe/deporte-total/seleccion/copa-america-2016-40-inscritos-peru-tornéu-noticia-1897867?flsm=1 |títulu= Copa América 2016: los 40 inscritos de la seleición peruana |editor= [[El Comercio (Perú)|Diariu El Comercio]] |fechaaccesu=30 d'abril de 2016}}</ref><ref>{{Cita web |añu= 2016 |url= http://www.fpf.com.pe/tus-selecciones/noticia/393-esta-es-la-convocatoria-provisional-para-la-copa-america-centenario-usa-2016 |títulu= Esta ye la Convocatoria Provisional pa la Copa América Centenariu USA 2016 |editor= [[Federación Peruana de Fútbol]] |fechaaccesu= 13 de mayu de 2016 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20160516181830/http://www.fpf.com.pe/tus-selecciones/noticia/393-esta-es-la-convocatoria-provisional-para-la-copa-america-centenario-usa-2016 |fechaarchivu= 16 de mayu de 2016 }}</ref><ref>{{Cita web |añu= 2016 |url= http://www.fpf.com.pe/tus-selecciones/noticia/393-esta-es-la-convocatoria-provisional-para-la-copa-america-centenario-usa-2016 |títulu= Convocatoria definitiva pa la Copa América Centenariu USA 2016 |editor= [[Federación Peruana de Fútbol]] |fechaaccesu= 20 de mayu de 2016 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20160523115139/http://fpf.com.pe/tus-selecciones/noticia/393-esta-es-la-convocatoria-provisional-para-la-copa-america-centenario-usa-2016 |fechaarchivu= 23 de mayu de 2016 }}</ref> Nel [[Sortéu de la Copa América Centenariu 2016|sortéu]] realizáu'l 21 de febreru de 2016 en [[Nueva York]], la seleición peruana quedó empareyada nel [[Grupu B de la Copa América Centenariu 2016|Grupu B]] xunto a {{sel|Haití}} —contra quien debutó—, {{sel|Brasil}} y {{sel|Ecuador}}.<ref>{{Cita web |añu= 2016 |url= http://www.telesurtv.net/news/Definidos-los-grupos-de-la-Copa-America-Centenario-20160221-0036.html |títulu= Definíos los grupos de la Copa América Centenariu |editor= [[TeleSUR]] |fechaaccesu= 24 de febreru de 2016 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20211127122248/https://www.telesurtv.net/news/Definidos-los-grupos-de-la-Copa-America-Centenario-20160221-0036.html |fechaarchivu= 2021-11-27 }}</ref> L'estrenu de la ''blanquirroja''{{#tag:ref|''Blanquirroja'' ye un [[Alíes|nomatu]] col que se-y conoz a la [[Seleición de fútbol de Perú|seleición peruana]].<ref>{{Cita web |url= http://www.topendsports.com/sport/soccer/team-nicknames.htm |títulu= Football Team Nicknames |editor= Topendsports.com |idioma=inglés |fechaaccesu=20 de xunu de 2016}}</ref>|group=nota}} na competición produció'l 4 de xunu de 2016 ganando por 1:0 a Haití. Cuatro díes más tarde empató por marcador de 2:2 ante'l so similar d'Ecuador. Perú cerró la so participación na [[Copa América Centenariu#Fase de grupos|primer fase]] con una victoria por 1:0 ante Brasil, con un polémicu gol de mano del delanteru Ruidiaz. L'escoyíu peruanu sumó siete puntos lo que-y dexó ocupar el primer llugar del so grupu y avanzar a la siguiente fase. Nos [[Cuartos de final de la Copa América Centenariu 2016|cuartos de final]] enfrentó a la seleición de {{sel|Colombia}} cola qu'empató 0:0 nel tiempu reglamentariu, finalmente fueron ganaos por 4:2 na [[tanda de penaltis]]. Con esta resultancia Perú ocupó'l quintu llugar. El goliadores del equipu fueron [[Raúl Ruidíaz]], [[Edison Flores]], [[Christian Cueva]] y [[Paolo Guerrero]] con un gol cada unu. Ye destacable tamién, el fechu de que tres la competición, 4 xugadores fueron fichaos por clubes estranxeros nel mercáu de branu (Gallese, Ruidíaz, Ramos, Flores).<ref>{{Cita web |añu= 2016 |url= http://elsiglo.com.ve/2016/06/19/goleadores-de-la-copa-america/ |títulu= Estos son los máximos goliadores de la Copa América Centenariu |editor= Periódicu El Sieglu |fechaaccesu= 20 de xunu de 2016 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20160620175411/http://elsiglo.com.ve/2016/06/19/goleadores-de-la-copa-america/ |fechaarchivu= 20 de xunu de 2016 }}</ref> ==== Clasificación pal Mundial Rusia 2018 ==== {{AP|Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018}} [[Ficheru:ECUADOR VS PERÚ - RUSIA 2018 (36246039093).jpg|230px|derecha|miniaturadeimagen|La seleición peruana celebrando depués de llograr un resultáu favorable nel [[Estadiu Olímpicu Atahualpa]] de [[Quito]] ante la seleición d'[[Ecuador]].]] [[Ficheru:PPK eliminatorias Rusia 2018.jpg|230px|derecha|miniaturadeimagen|L'entós presidente de la República [[Pedro Pablo Kuczynski]] n'actividá d'aliendu a la seleición peruana previu al partíu con Colombia.<ref>[http://elcomercio.pe/lima/sucesos/gobierno-declaro-xornada-llaborable-sector-publico-martes-partir-4-p-m-noticia-464483 Gobiernu declaró xornada non llaborable pa sector públicu'l martes a partir de les 4 p.m..]</ref>]] Dempués del bon desempeñu de la [[Copa América 2015]], l'equipu peruanu concentrar nes eliminatories camín de Rusia 2018 n'ochobre del 2015. Na primer fecha visitó a {{sel|Colombia}} en [[Barranquilla]] onde tamién cayeron por 2-0 con goles de [[Teofilo Gutiérrez]] y [[Edwin Cardona]], na segunda fecha Perú recibió en [[Lima]] a {{sel|Chile}} onde perdieron por 3-4 nun vibrante partíu con goles de los Chilenos [[Eduardo Vargas]] y [[Alexis Sánchez]] dambos por doblete, y pa los Peruanos marcaron [[Jefferson Farfan]] , en dos causes, y [[Paolo Guerrero]] nes acabadures del partíu. Na tercer fecha, Perú recibió en [[Lima]] a {{sel|Paraguái}} onde llogró la so primer victoria al ganar a los paraguayos con un gol de [[Jefferson Farfan]]. El postreru partíu del añu 2015, na cuarta fecha, foi contraa {{sel|Brasil}} en [[Salvador de Bahia]] onde cayeron goliaos por 3-0 con goles de los brasilanos [[Douglas Costa]], [[Filipe Luis]] y [[Renato Augusto]] asitiándose nel novenu llugar con 3 puntos. En marzu del 2016 volver# a entamar les Eliminatories coles feches 5 y 6 onde na quinta xornada, los Peruanos recibieron a {{sel|Venezuela}} en [[Lima]] onde partieron puntos al igualar 2-2, pa los peruanos marcaron [[Paolo Guerrero]] y [[Raúl Ruidíaz]] ente que pa la visita marcaríen [[Romulo Otero]] y [[Mikel Villanueva]], Na sesta fecha Perú visitó a {{sel|Uruguái}} en [[Montevidéu]] onde perderíen pola mínima diferencia 1-0 con gol d'[[Edinson Cavani]]. Dempués de la eliminación de Perú na [[Copa América Centenariu]] en Cuartos de final ante Colombia, l'equipu de [[Ricardo Gareca]] concentrar nes feches 7 y 8 d'Eliminatories en setiembre del 2016 onde na séptima fecha, Perú visitó a {{sel|Bolivia}} en [[La Paz]] onde fueron ganaos por 2-0 con goles de [[Pablo Escobar (futbolista)|Pablo Escobar]] y de [[Ronald Raldes]]; sicasí, la federación Peruana demandó ante la FIFA xunto colos chilenos l'alliniación indebida del futbolista paraguayu nacionalizáu bolivianu [[Nelson Cabrera]] quien entá nun podía xugar con Bolivia. Ante esto la FIFA decidió da-y la victoria a Perú sobre Bolivia con un marcador de 0-3, dempués d'esti episodiu na octava fecha los peruanos recibieron en [[Lima]] a {{sel|Ecuador}} onde ganaríen por 2-1 con goles de [[Christian Cueva]] y [[Renato Tapia]], ente que pa los ecuatorianos descontó [[Gabriel Achilier]], N'ochobre del 2016 volver# a entamar les feches 9 y 10 de les Eliminatories onde na novena fecha, los peruanos recibieron la visita de {{sel|Arxentina}} en [[Lima]] onde empataríen 2-2 con goles de [[Paolo Guerrero]] y [[Christian Cueva]] ente que pa los Arxentinos marcaron [[Ramiro Funes Mori]] y [[Gonzalo Higuain]] cerrando asina la primer ronda. El 11 d'ochobre empezó la segunda ronda cola décima fecha onde los peruanos visitaron a {{sel|Chile}} en [[Santiago de Chile|Santiago]]. L'alcuentru terminó 2-1 a favor de los locales onde [[Arturo Vidal]] anotó un doblete ente que pa Perú marcó [[Edison Flores]]. En payares del 2016 remataríen les dos últimes feches del añu onde na fecha 11, Perú visitó a {{sel|Paraguái}} en [[Asunción]] onde llograría una fazaña histórica al vencer a los paraguayos de visita por goliada 1-4. [[Cristian Riveros]] abriría'l marcador, pero depués con goles de los peruanos [[Christian Ramos]], [[Edison Flores]], [[Christian Cueva]] y un autogol del Paraguayu [[Edgar Benitez]] romperíase una mala racha de 12 años ensin ganar de visitante. Na fecha 12 los peruanos recibieron en [[Lima]] a {{sel|Brasil}} onde perdieron 0-2 con goles de [[Gabriel Jesus]] y [[Renato Augusto]] quedando na octava posición con 14 puntos. En marzu del 2017 empezó la recta final de les Eliminatories camín de Rusia 2018. Na fecha 13 los peruanos visitaron a {{sel|Venezuela}} en [[Maturin]] onde nun sacaron ventaya y empataron 2-2, con goles de los Venezolanos [[Romulo Otero]] y [[Mikel Villanueva]], y pa los inques marcaron [[Paolo Guerrero]] y [[Andre Carrillo]]. Na décima cuarta fecha, Perú nun tenía marxe d'error. En [[Lima]] recibieron a {{sel|Uruguái}}, onde vencieron a los charrúas por 2-1 con goles de [[Paolo Guerrero]] y [[Edison Flores]] ente que pa Uruguái descontó [[Carlos Andrés Sánchez]]. Perú xubía al séptimu llugar con 18 unidaes igualando a Paraguái. N'agostu y setiembre volver# a entamar les eliminatories coles feches 15 y 16. Na fecha 15, Perú recibió a {{sel|Bolivia}} en [[Lima]] onde llogró una afecha victoria por 2-1 con goles d'[[Edison Flores]] y [[Christian Cueva]] pa los peruanos, ente que pa la visita marcó [[Gilbert Álvarez]]. El 5 de setiembre, na fecha 16, ganaron en condición de visitante en [[Quito]] -per primer vegada na so historia- por 2-1 con goles d'[[Edison Flores]] y [[Paolo Hurtado]]. N'ochobre remataron les eliminatories colos dos últimes feches, onde na penúltima fecha (17) Perú visitó a {{sel|Arxentina}} en [[Buenos Aires]] nel estadiu de la [[Estadiu Alberto J. Armando|Bombonera]], esti partíu remató con un empate ensin goles. El combináu peruanu xugóse les sos últimes oportunidaes de clasificar en condición de llocal ante {{sel|Colombia}} en [[Lima]] na última fecha de les clasificatorias. El partíu terminó con un empate de 1-1 onde [[James Rodríguez]] anotó'l primer gol y, darréu, l'equipu peruanu empató con un autogol del golero colombianu [[David Ospina]] tres un tiru llibre indireutu de [[Paolo Guerrero]]<ref name="elcolombiano">El Colombianu.com: [http://www.elcolombiano.com/deportes/futbol/autogol-de-david-ospina-en-el-partíu-peru-vs-colombia-EL MIO7486349 «Según la Fifa, el gol de Perú foi autogol de Ospina»]</ref>. De resultes d'esta resultancia y de les derrotes de {{sel|Chile}} y {{sel|Paraguái}} ante {{sel|Brasil}} y {{sel|Venezuela}}, respeutivamente, la seleición peruana quedó allugada nel 5ᵘ puestu de la tabla de posiciones per delantre de Chile por cuenta de una mayor diferencia de goles. Esto dio-y el derechu d'apostar repescar frente a la seleición de {{sel|Nueva Zelanda}}, ganadora de la 3ᵉʳ ronda de la clasificatoria de OFC.<ref>{{Cita web |añu= 2017 |url= http://elcomercio.pe/deporte-total/seleccion/peru-seleccion-repechaje-rusia-2018-mundialista-noticia-464658 |títulu= Perú al repechaje: cuándo, cómo y contra qué equipu |editorial= El Comercio |fechaaccesu=10 d'ochobre de 2017}}</ref> Asina, Perú atopábase dempués de 36 años cola mayor oportunidá de volver a una Copa del Mundu.<br> [[Ficheru:All Whites v Peru 11 November 2017.jpg|center|miniaturadeimagen|500px| [[Estadiu Westpac]] de [[Wellington]] mientres el primer alcuentru de repechaje.]] [[Ficheru:Per-repesca.svg|250px|derecha|miniaturadeimagen|Alliniación titular del combináu que llogró clasificar al mundial depués de 36 años.]] ===== Repechaje contra Nueva Zelanda ===== {{AP|Repesca OFC-Conmebol pola clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018}} El 10 de payares de 2017, la seleición peruana enfrentar a la seleición de {{sel|Nueva Zelanda}}, seleición que ganó la tercer ronda de la [[Clasificación de OFC pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|clasificación de OFC]]. Los equipos xugaron el partíu d'ida na ciudá de [[Wellington]], onde igualaron ensin goles 0-0. El 15 de payares de 2017, les seleiciones xugaron el partíu de vuelta, nel que la seleición peruana venció por 2 a 0 con goles de [[Jefferson Farfan]] y [[Christian Ramos]]. Perú llogró, d'esa manera, el pase al so quintu mundial, acabando asina con una racha de 36 años d'ausencia nuna Copa del Mundu.<ref>{{Cita noticia|apellíos=Olé|títulu=Perú ye Mundial|url=https://www.ole.com.ar/futbol-internacional/peru-partíu-nuevazalenda-repechaje-rusia_0_1906609425.html|fechaaccesu=16 de payares de 2017}}</ref> Tres la clasificación, Perú cerró'l 2017 como unu de los meyores años de la so historia: apostó seis partíos d'eliminatories (ganó 3 y empató 3) y ganó dos amistosos. Paolo Guerrero foi'l futbolista que más minutos apostó cola Seleición (1482) en 17 partíos. Siguiólu Christian Cueva con 1302 minutos en 16 compromisos. Namái tuvo dos espulsaos: Christian Ramos y Christian Cueva. El 74% de pases del equipu fueron acertaos y remató 175 vegaes a la portería rival de los cualos 98 fueron tiros esviaos, 47 fueron bloquiaos y 4 a los palos, amás marcó 24 goles.<ref>{{cita noticia|títulu=Dato estadísticos de Perú en 2017|url=http://denganche.com/futbol-peruano/seleccion-peruana/6-estadisticas-que-grafican-el-renacer-de-peru|fechaaccesu=13 de xineru de 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191210070820/https://denganche.com/futbol-peruano/seleccion-peruana/6-estadisticas-que-grafican-el-renacer-de-peru|archivedate=2019-12-10}}</ref> === Mundial Rusia 2018 === El 1 d'avientu de 2017, nel sortéu de grupos del mundial, Perú foi allugáu nel [[Grupu C de la Copa Mundial de Fútbol de 2018|grupu C]] xunto a les seleiciones de {{sel|Francia}}, {{sel|Dinamarca}} y {{sel|Australia}}. Va Xugar el so primer partíu contra Dinamarca el 16 de xunu de 2018 nel estadiu [[Mordovia Arena]] de la ciudá de [[Saransk]], 5 díes dempués, el 21 de xunu va xugar el so segundu partíu, esta vegada contra Francia nel estadiu [[Ekaterimburgu Arena]] de la ciudá d'[[Ekaterimburgu]], y 5 díes dempués va xugar el so postreru partíu de fase de grupos contra Australia nel estadiu [[Estadiu Fisht|Fisht]] de la ciudá de [[Sochi]]. == Uniforme == {{AP|Uniforme de la seleición de fútbol de Perú}} [[Ficheru:Peru national football team kit evolution.png|230px|miniaturadeimagen|Evolución de la camiseta blanquirroja dende 1927.]] * '''Uniforme titular''': Camiseta blanca con una banda diagonal colorada, pantalón blancu, medies blanques con una franxa colorada. * '''Uniforme alternativu''': Camiseta colorada con una banda diagonal blanca, pantalón coloráu, medies coloraes.<ref name="uniforme"/> Dende'l so debú nel [[Campeonatu Suramericanu 1927]], la seleición peruana usó cuatro diseño distintos, el postreru –cola franxa diagonal– ye'l diseñu que más variaciones tuvo.<ref name="arkiuniforme">{{Cita web |url= http://www.arkivperu.com/blanquiroja.htm |títulu= La Blanquiroja |editor= arkivperu.com |fechaaccesu= 4 d'agostu de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20131224105348/http://www.arkivperu.com/blanquiroja.htm |fechaarchivu= 2013-12-24 }}</ref> <center> {| | {{Camisetes |patrón_izq = _seleccion peru 1927 |patrón_cuerpu = _seleccion peru 1927 |patrón_der = _seleccion peru 1927 |patrón_pan = _1314A |patrón_med = _peru1927 |esquierdu = FFFFFF |cuerpu = FFFFFF |derechu = FFFFFF |shorts = FFFFFF |medies = FFFFFF |títulu = Primer equipación }} | {{Camisetes | | pattern_la=_altamira1112h |pattern_b=_unknown |pattern_ra=_altamira1112h |pattern_sh= _blanco|pattern_so=_blanco | leftarm=|body=|rightarm=|shorts=|socks=FFFFFF|títulu=[[Uniforme de la seleición de fútbol de Perú|(Ver evolución)]] }} | {{Camisetes |patrón_izq = _peru1819h|patrón_cuerpu = _peru1819h|patrón_der = _peru1819h|patrón_pan = _per1819h|patrón_med = _per1819h|esquierdu = FFFFFF |cuerpu = FFFFFF |derechu = FFFFFF |shorts = FFFFFF |medies = FFFFFF |títulu = Equipación actual }} |} </center> == Estadiu == {{AP|Estadiu Nacional de Perú}} [[Ficheru:Estadio Nacional nuevo 07 10 2011.jpg|285px|miniaturadeimagen| [[Estadiu Nacional de Perú]].]] L'Estadiu Nacional de Perú, tamién conocíu como «El colosu de José Díaz», ye l'estadiu principal de la seleición de fútbol de Perú. Cuenta con una capacidá pa 50.000 espectadores.<ref>{{enllaz rotu|1={{Cita web |url= http://www.mundo.com/deportes/peru-paraguay-jugaran-en-el-nacional-de-lima-en-debut-de-eliminatorias-25970 |títulu= Perú-Paraguái van xugar nel Nacional de Lima en debú d'eliminatories |editor= mundu.com |fechaaccesu= 18 d'abril de 2008 }} |2=http://www.mundo.com/deportes/peru-paraguay-jugaran-en-el-nacional-de-lima-en-debut-de-eliminatorias-25970 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Foi inauguráu'l 18 de xunetu de 1897 col nome de «Estadiu Guadalupe». En 1921, como parte del programa de «embellecimiento» de la ciudá de [[Lima]] impulsáu pol entós [[Presidente de Perú]] [[Augusto Leguía]] por cuenta de la celebración del [[Centenariu de la Independencia de Perú]], l'estadiu foi anováu y rebautizado col nome d'Estadiu Nacional». El primer alcuentru oficial apostóse'l 1 de payares de 1927, nel marcu del [[Campeonatu Suramericanu 1927|Campeonatu Suramericanu]], cola victoria d'{{sel|Uruguái}} sobre Perú por 4:0.<ref name="suramericanu27"/> Más tarde, mientres el gobiernu del xeneral [[Manuel A. Odría]], l'estadiu foi reconstruyíu y oficialmente reinauguráu el 27 d'ochobre de 1952. El 27 d'agostu de 2005 inauguróse'l gramado artificial que s'instaló con ocasión de la [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2005]] que se llevó a cabu nel Perú,<ref>{{Cita web |autor= Wolfy Becker |añu= 2007 |url= http://journalperu.com/fifa-inspects-new-artificial-turf-at-peru%E2%80%99s-el-nacional-stadium/ |títulu= FIFA inspects new artificial turf at Peru's El Nacional stadium |editor= journalperu.com |idioma= inglés |fechaaccesu= 2 d'agostu de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20111207003501/http://journalperu.com/fifa-inspects-new-artificial-turf-at-peru%E2%80%99s-el-nacional-stadium/ |fechaarchivu= 2011-12-07 }}</ref> anque la nueva superficie foi bien criticada polos clubes de [[Primer División de Perú|primer división]] por cuenta de les mancadures sufríes polos sos futbolistes.<ref>{{Cita web |añu= 2007 |url= http://www.peru.com/futbol/AutoNoticias/FutbolPortada/2007/11/01/DetalleNoticia96488.asp |títulu= Vuelven les quexes pol sintéticu del Nacional |editor= peru.com |fechaaccesu= 4 d'agostu de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110516144604/http://www.peru.com/futbol/AutoNoticias/FutbolPortada/2007/11/01/DetalleNoticia96488.asp |fechaarchivu= 16 de mayu de 2011 }}</ref> Pola remodelación del estadiu nacional, l'escoyíu peruanu nos últimos años ver na obligación d'utilizar como sede p'apostar los sos alcuentros de llocal l'[[Estadiu Monumental (Perú)|Estadiu Monumental]], popularmente conocíu como «Monumental d'Ate» o «Monumental U», propiedá del [[Club Universitariu de Deportes]], allugáu nel [[distritu d'Ate]] al este de la ciudá de [[Lima]]. Foi diseñáu pol [[arquiteutu]] [[Uruguái|uruguayu]] [[Walter Lavalleja]],<ref>{{Cita web |url= http://historico.elpais.com.uy/especiales/Anuarios/2000/13.html |títulu= Walter Lavalleja Sarries: un continente de cementu |editor= elpais.com.uy |fechaaccesu=17 d'abril de 2008}}</ref> y cuenta con una capacidá o aforu total pa 80.093 espectadores: 58.577 asistentes nos sos cuatro tribunes y 21.516 persones adicionales nos cuatro edificios de palcos-suites que lo arrodien.<ref>{{Cita web |url= http://www.fussballtempel.net/conmebol/PER.html |títulu= Peru |idioma=inglés |editor= fussballtempel.net |fechaaccesu=18 d'abril de 2008}}</ref> La seleición de fútbol de Perú tien un saldu hasta'l momentu desfavorable xugando nel Monumental, d'un total de dieciséis alcuentros solo llogró la victoria en cuatro causes, empató siete veces y perdió en cinco ocasiones. El primer alcuentru apostáu pola seleición nesti estadiu foi ante {{sel|Ecuador}} el 2 de xunu de 2001, nun alcuentru válidu poles [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2002|eliminatories pa la Copa Mundial de Fútbol de 2002]], que remató con victoria pa los ecuatorianos por 2-1. La primer victoria foi ante {{sel|Bolivia}} el 12 de setiembre de 2007 nun alcuentru amistosu. L'Estadiu Nacional foi reinauguráu el 28 de xunetu de 2011 con un partíu ente les seleiciones sub-20 de Perú y España, l'alcuentru remató 0:0. === Villa Deportiva Nacional === {{AP|Villa Deportiva Nacional}} La Villa Deportiva Nacional tamién conocida como la «VIDENA», ye'l centru d'operaciones de toles seleiciones peruanes (dende menores hasta l'absoluta) y la sede principal de la [[Federación Peruana de Fútbol]]. Atópase allugada nel [[Distritu de San Luis]], na ciudá de [[Lima]]. Foi construyida en [[1996]], so la presidencia d'[[Alberto Fujimori]] y siendo [[Nicolás Delfino]] presidente de la FPF. Tien un área total cercana a los 50.000 [[Metru cuadráu|m²]]. == Rivalidaes == Diversos conflictos territoriales, marítimos y culturales llevaron a qu'esista una gran rivalidá futbolística ente Chile y Perú.<ref>{{Cita web |añu= 2007 |url= http://thestar.com.my/sports/story.asp?file=/2007/10/17/sports/19188779&sec=sports |títulu= High alert for Chile-Peru qualifier, Brazil seek home win |editor= thestar.com.my |idioma= inglés |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110604011814/http://thestar.com.my/sports/story.asp?file=%2F2007%2F10%2F17%2Fsports%2F19188779&sec=sports |fechaarchivu= 4 de xunu de 2011 }}</ref> Los alcuentros apostaos ente dambes seleiciones son conocíos como'l «Clásicu del Pacíficu»,<ref>{{Cita web |añu= 2007 |url= http://www.conmebol.com/articulos_ver.jsp?id=61487&slangab=S |títulu= El Clásicu del Pacíficu, la oportunidá perfecta de reivindicación pa Chile y Perú |editor= conmebol.com |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080611135103/http://www.conmebol.com/articulos_ver.jsp?id=61487&slangab=S |fechaarchivu= 11 de xunu de 2008 }}</ref> y ye considerada como una de los diez mayores rivalidaes del mundu. {{AP|Rivalidá futbolística ente Ecuador y Perú|l1=Clásicu del Cenepa}} Otru duelu clásicu de la ''blanquirroja'' ye ante la seleición {{sel|Ecuador}}, deriváu de los diversos [[Conflictu estremeru ente'l Perú y l'Ecuador|conflictos territoriales históricos]] ente dambos países. Nun ye tan grande como la rivalidá con {{sel|Chile}}, pero ye de gran importancia competitiva pa dambes naciones.<ref>{{Cita web |autor= Percy Rojas |añu= 2000 |url= http://www.peru.com/FUTBOL/columnistas/percy_rojas/pasaos/20000628.asp |títulu= La U un Campeon con Altor, y Peru Aldu al Mundial... |editor= peru.com |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20081224212049/http://www.peru.com/FUTBOL/columnistas/percy_rojas/pasaos/20000628.asp |fechaarchivu= 24 d'avientu de 2008 }}</ref> == Planteles qu'apostaron los mundiales == === {{bandera|Uruguái}} Copa Mundial de 1930 === [[Ficheru:Paco Bru.jpg|miniaturadeimagen|200px|[[Paco Bru]], ex-xugador del [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]], entrenó a la [[Seleición de fútbol d'España|seleición española]], al [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]] y a otros 6 clubes d'España.]] {{AP|Copa Mundial de Fútbol de 1930}} {{AP|Perú na Copa Mundial de Fútbol de 1930}} {| |valign="top" width="25%"| * '''[[Porteru (fútbol)|Arqueros]]''' ** [[Juan Valdivieso]] ** [[Jorge Pardón]] |valign="top" width="25%"| * '''[[Defensa (fútbol)|Defensores]]''' ** Alberto Soria ** [[Antonio Maquilón]] [[Ficheru:Captain sports.svg|10px|Capitán.]] ** [[Mario de les Cases]] ** [[Arturo Fernández Meyzán|Arturo Fernández]] |valign="top" width="25%"| * '''[[Mediocampista|Mediocampistes]]''' ** Alberto Denégri ** [[Plácido Galindo]] ** [[Eduardo Astengo]] ** [[Domingo García Heredia|Domingo García]] ** Juan Alfonso Valle ** Julio Quintana |valign="top" width="25%"| * '''[[Delanteru|Delanteros]]''' ** [[José María Lavalle]] ** [[Julio Lores Colán]] ** [[Alejandro Villanueva]] ** [[Luis de Souza Ferreira]] ** [[Carlos Cillóniz]] ** [[Demetrio Neyra]] ** [[Jorge Góngora]] ** [[Jorge Koochoi Sarmiento]] ** Lizardo Nué Rodríguez ** Pablo Pacheco |} * '''[[Direutor téunicu|D.T.]]''': '''[[Paco Bru|Francisco Bru]]''' {{bandera|España}} === {{bandera|Méxicu}} Copa Mundial de 1970 === {{AP|Copa Mundial de Fútbol de 1970}} {{AP|Perú na Copa Mundial de Fútbol de 1970}} {| |valign="top" width="25%"| * '''[[Porteru (fútbol)|Arqueros]]''' ** [[Luis Rubiños]] ** [[Jesús Goyzueta]] ** [[Rubén Correa]] |valign="top" width="25%"| * '''[[Defensa (fútbol)|Defensores]]''' ** [[Eloy Campos]] ** [[Orlando de La Torre]] ** [[Héctor Chumpitaz]] [[Ficheru:Captain sports.svg|10px|Capitán.]] ** [[Nicolás Fuentes]] ** [[Javier Gonzáles]] ** [[José Fernández Santini|José Fernández]] ** [[Pedro González Zavala|Pedro González]] ** [[Félix Salinas]] |valign="top" width="25%"| * '''[[Mediocampista|Mediocampistes]]''' ** [[Ramón Mifflin]] ** [[Roberto Chale]] ** [[Teofilo Cubillas]] ** [[Luis Cruzado]] |valign="top" width="25%"| * '''[[Delanteru|Delanteros]]''' ** [[Julio Baylón]] ** [[Pedro Pablo León]] ** [[Alberto Gallardo]] ** [[José del Castillo (futbolista)|José del Castillo]] ** [[Eladio Reyes]] ** [[Hugo Sotil]] ** [[Oswaldo Ramírez]] |} * '''[[Direutor téunicu|D.T.]]''': '''[[Didí|Waldir Pereira]] "Didí"''' {{bandera|Brasil}} === {{bandera|Arxentina}} Copa Mundial de 1978 === {{AP|Copa Mundial de Fútbol de 1978}} {{AP|Perú na Copa Mundial de Fútbol de 1978}} {| style="float: right; width: 80px; border: #99B3FF solid 1px" |- | <div style="position: relative; font-size:xx-small;"> [[Ficheru:Soccer Field Transparant.svg|200px]] {{Etiqueta imaxe|x=0.27|y=0.06|escala=350|texto= {{bandera|Perú}} }} {{Etiqueta imaxe|x=0.25|y=0.09|escala=350|testu='''{{tc|Ramon Quiroga|Quiroga|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.09|y=0.25|escala=350|texto= {{bandera|Perú}} }} {{Etiqueta imaxe|x=0.07|y=0.28|escala=350|testu='''{{tc|Jaime Duarte|Duarte|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.18|y=0.16|escala=350|texto= {{bandera|Perú}} }} {{Etiqueta imaxe|x=0.16|y=0.19|escala=350|testu='''{{tc|Rodulfo Manzo|Manzo|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.36|y=0.16|escala=350|texto= {{bandera|Perú}} }} {{Etiqueta imaxe|x=0.33|y=0.19|escala=350|testu='''{{tc|Héctor Chumpitaz|Chumpitaz|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.46|y=0.25|escala=350|texto= {{bandera|Perú}} }} {{Etiqueta imaxe|x=0.46|y=0.28|escala=350|testu='''{{tc|Rubén Toribio Díaz|Díaz|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.27|y=0.33|escala=350|texto= {{bandera|Perú}} }} {{Etiqueta imaxe|x=0.24|y=0.36|escala=350|testu='''{{tc|José Velásquez Castillo|Velásquez|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.16|y=0.43|escala=350|texto= {{bandera|Perú}} }} {{Etiqueta imaxe|x=0.15|y=0.46|escala=350|testu='''{{tc|César Cueto|Cueto|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.38|y=0.43|escala=350|texto= {{bandera|Perú}} >}} {{Etiqueta imaxe|x=0.36|y=0.46|escala=350|testu='''{{tc|Teófilo Cubillas|Cubillas|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.12|y=0.55|escala=350|texto= {{bandera|Perú}} }} {{Etiqueta imaxe|x=0.09|y=0.58|escala=350|testu='''{{tc|Juan José Muñante|Muñante|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.29|y=0.61|escala=350|texto= {{bandera|Perú}} }} {{Etiqueta imaxe|x=0.27|y=0.64|escala=350|testu='''{{tc|Guillermo La Rosa|La Rosa|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.45|y=0.55|escala=350|texto= {{bandera|Perú}} }} {{Etiqueta imaxe|x=0.43|y=0.58|escala=350|testu='''{{tc|Juan Carlos Oblitas|Oblitas|color=Navy}}''' }} </div> <small>Sistema que terminó la primer fase invictu líder del grupu.</small> |- |} {| |valign="top" width="25%"| * '''[[Porteru (fútbol)|Arqueros]]''' ** [[Ottorino Sartor]] ** [[Ramón Quiroga]] ** [[Juan Cáceres]] |valign="top" width="25%"| * '''[[Defensa (fútbol)|Defensores]]''' ** [[Jaime Duarte]] ** [[Rodulfo Manzo]] ** [[Héctor Chumpitaz]] [[Ficheru:Captain sports.svg|10px|Capitán.]] ** [[Rubén Toribio Díaz|Rubén Díaz]] ** [[José Navarro Aramburu|José Navarro]] ** [[Roberto Rojas Tardíu]] |valign="top" width="25%"| * '''[[Mediocampista|Mediocampistes]]''' ** [[José Velásquez Castillo|José Velásquez]] ** [[Cesar Cueto]] ** [[German Leguía]] ** [[Percy Rojas]] ** [[Teófilo Cubillas]] ** [[Raúl Gorriti]] ** [[Alfredo Quesada]] |valign="top" width="25%"| * '''[[Delanteru|Delanteros]]''' ** [[Juan José Muñante]] ** [[Juan Carlos Oblitas]] ** [[Roberto Mosquera Vera|Roberto Mosquera]] ** [[Ernesto Labarthe]] ** [[Guillermo La Rosa]] ** [[Hugo Sotil]] |} * '''[[Direutor téunicu|D.T.]]''': '''[[Marcos Calderón]]''' {{bandera|Perú}} === {{bandera|España}} Copa Mundial de 1982 === {{AP|Copa Mundial de Fútbol de 1982}} {{AP|Perú na Copa Mundial de Fútbol de 1982}} {| |valign="top" width="25%"| * '''[[Porteru (fútbol)|Arqueros]]''' ** [[Eusebio Acasuzo]] ** [[Ramón Quiroga]] ** [[José Gonzáles Ganoza]] |valign="top" width="25%"| * '''[[Defensa (fútbol)|Defensores]]''' ** [[Jaime Duarte]] ** [[Salvador Salguero]] ** [[Hugo Gastulo]] ** [[Rubén Toribio Díaz|Rubén Díaz]] [[Ficheru:Captain sports.svg|10px|Capitán.]] ** [[Jorge Olaechea]] ** [[Óscar Arizaga]] ** [[Miguel Gutiérrez (futbolista)|Miguel Gutiérrez]] |valign="top" width="25%"| * '''[[Mediocampista|Mediocampistes]]''' ** [[José Velásquez Castillo|José Velásquez]] ** [[German Leguía]] ** [[Cesar Cueto]] ** [[Julio César Uribe]] ** [[Teófilo Cubillas]] ** [[Eduardo Malasquez]] ** [[Luis Reyna Navarro]] |valign="top" width="25%"| * '''[[Delanteru|Delanteros]]''' ** [[Gerónimo Barbadillo]] ** [[Juan Carlos Oblitas]] ** [[Franco Navarro]] ** [[Guillermo La Rosa]] ** [[Percy Rojas]] |} * '''[[Direutor téunicu|D.T.]]''': '''[[Elba de Pádua Lima]] "Tim"''' {{bandera|Brasil}} === {{bandera|Rusia}} Copa Mundial de 2018 === {{AP|Copa Mundial de Fútbol de 2018}} {{AP|Perú na Copa Mundial de Fútbol de 2018}} {| |valign="top" width="25%"| * '''[[Porteru (fútbol)|Arqueros]]''' ** [[Pedro Gallese]]<ref>https://www.fifa.com/es/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/news/gallese-hay-que-dejar-el-mundial-de-rusia-atras</ref> ** [[Carlos Cáceda Ollaguez|Carlos Cáceda]]<ref>https://diariocorreo.pe/edicion/arequipa/los-suenos-de-carlos-caceda-se-hicieron-realidad-tras-jugar-el-mundial-de-rusia-2018-945614/</ref><ref>{{Cita web |url=https://www.sport.es/es/resultados/mundial-futbol-rusia-2018/carlos-caceda/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220602230010/https://www.sport.es/es/resultados/mundial-futbol-rusia-2018/carlos-caceda/ |fechaarchivu=2022-06-02 }}</ref> ** [[José Carvallo]]<ref>https://www.youtube.com/watch?v=N7q_V4Hjki4</ref><ref>https://trome.pe/deportes/futbol-peruano/jose-carvallo-navidad-mundial-107639/</ref> |valign="top" width="25%"| * '''[[Defensa (fútbol)|Defensores]]''' ** [[Luis Advíncula]]<ref>https://depor.com/mundial/seleccion-peruana/seleccion-peruana-rusia-2018-luis-advincula-jugador-rapido-78465/</ref><ref>https://rpp.pe/futbol/seleccion-peruana/luis-advincula-fue-incluido-en-el-11-ideal-de-la-fase-de-grupos-de-rusia-2018-noticia-1132969</ref> ** [[Aldo Corzu]]<ref>https://rpp.pe/futbol/seleccion-peruana/aldo-corzo-en-rusia-2018-respetamos-a-los-rivales-pero-nuestro-equipo-siempre-piensa-en-ganar-noticia-1129250</ref><ref>https://www.futbolperuano.com/seleccion/noticias/aldo-corzo-conto-que-fue-duro-no-jugar-el-mundial-rusia-2018-270134</ref> ** [[Christian Ramos]]<ref>https://depor.com/futbol-peruano/seleccion-peruana/peru-rusia-2018-christian-ramos-aseguro-mundial-sera-distinto-amistosos-68273/</ref><ref>https://rpp.pe/futbol/seleccion-peruana/seleccion-peruana-christian-ramos-y-su-mensaje-a-un-ano-de-la-clasificacion-del-mundial-noticia-1163370</ref> ** [[Alberto Rodríguez (futbolista peruanu)|Alberto Rodríguez]] ** [[Miguel Araujo]] ** [[Anderson Santamaría]] ** [[Miguel Trauco]] ** [[Nilson Loyola]] |valign="top" width="25%"| * '''[[Mediocampista|Mediocampistes]]''' ** [[Pedro Aquino Sánchez|Pedro Aquino]] ** [[Wilder Cartaxena]] ** [[Renato Tapia]] ** [[Yoshimar Yotún]] ** [[Edison Flores]] ** [[Paolo Hurtado]] ** [[Christian Cueva]] |valign="top" width="25%"| * '''[[Delanteru|Delanteros]]''' ** [[André Carrillo]] ** [[Andy Polo]] ** [[Raúl Ruidíaz]] ** [[Jefferson Farfán]] ** [[Paolo Guerrero]] [[Ficheru:Captain sports.svg|10px|Capitán.]] |} * '''[[Direutor téunicu|D.T.]]''': '''[[Ricardo Gareca]] {{bandera|Arxentina}} == Xugadores == {{AP|Futbolistes de la seleición de fútbol de Perú|l1=Futbolistes de la seleición de fútbol de Perú}} {{VT|Fútbol nel Perú}} . ]] A lo llargo de la historia fueron más de 300 los futbolistes que vistieron la camiseta de la seleición de fútbol de Perú. [[Roberto Palacios]] con 128 alcuentros apostaos ye'l [[futbolista]] cola mayor cantidá de presencies.<ref name="presencies"/> [[Teófilo Cubillas]], el más grande futbolista peruanu según distintos medios<ref>[http://dechalaca.com/especiales-dechalaca/100-anos-de-lolo-fernandez/-lolo-pa-el-peru-enteru Cubillas ye'l futbolista peruanu más grande]</ref><ref>[http://elcomercio.pe/deporte-total/seleccion/prensa-inglesa-10-coses-que-nun sabes-futbol-peruanu-noticia-1732997 Cubillas foi la estrella de Perú per munchos años y ye consideráu'l xugador bicolor más grande]</ref> y el referente máximu del fútbol peruano en tol mundu,<ref>[http://depor.pe/futbol-peruano/teofilo-cubillas-idolo-futbol-peruanu-cumple-65-ano-vida-1011702 El máximu referente de la Seleición Peruana]</ref> ye'l segundu goliador históricu con 26 goles, depués de [[Paolo Guerrero]] (32). El "Nene" Cubillas foi'l conductor y [[goliador]] de la seleición peruana que ganó la [[Copa América 1975]] y que llegó a cuartos de final nos mundiales de [[Mundial de fútbol de 1970|Méxicu '70]] y [[Mundial de fútbol de 1978|Arxentina '78]] onde, nesti postreru, con [[César Cueto]] y [[José Velásquez Castillo|José Velásquez]] formaron el meyor mediu campu según el ranking de la primer fase realizada pola revista El Gráficu. D'igual manera la revista consideró a [[José Navarro Aramburu|José Navarro]] nel ranking ideal realizáu a la fin del mundial.<ref>[http://www.arkivperu.com/ranking-de-la-primer-rueda-argentina-78-el-grafico-arxentina/ El Gráficu, Arxentina, 1978]</ref> Cubillas ye'l novenu [[Goliadores de la Copa Mundial de Fútbol Total|goliador na historia de tolos mundiales de Fútbol]]. Únicu futbolista peruanu na llista de los [[Meyor xugador del mundu según la IFFHS|50 Meyores Xugadores del Sieglu XX]], ellaboráu por espertos ya historiadores de la [[FIFA]] y publicaos por [[IFFHS]], nel [[2004]], esi mesmu añu foi nomáu na llista [[FIFA 100]], ellaborada por [[Pelé]] a pidíu de la [[FIFA]]. De la mesma, [[Teodoro Fernández Meyzán]],<ref>{{Cita web |url= http://dechalaca.com/especiales-dechalaca/100-anos-de-lolo-fernandez/-lolo-pa-el-peru-enteru |títulu= Lolo pal Perú |editor= DeChalaca.com |fechaaccesu= 17 d'avientu de 2014 }}</ref><ref>{{Cita web |url= http://www.peru.com/futbol/seleccion/historia/futbolistes/tfernandez.asp |títulu= Teodoro Fernández - La Seleición |editor= Perú.com |fechaaccesu= 18 d'avientu de 2014 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090407063618/http://www.peru.com/futbol/seleccion/historia/futbolistes/tfernandez.asp |fechaarchivu= 7 d'abril de 2009 }}</ref> posesor del meyor permediu de goles de tolos tiempos cola seleición nacional (24 goles en solu 32 participaciones), ye'l cuartu máximu goliador de la seleición y tercer [[Copa América#Goliadores|goliador históricu]] de la [[Copa América]] con 15 anotaciones.<ref>{{Cita web |autor= Roberto Mamrud y Karel Stokkermans |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tabless/sachamp.html#tops |títulu= Copa América 1916-2004 - Top Scorers |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=15 d'abril de 2009}}</ref> Coles mesmes tien el récor de ser el futbolista con más alcuentros apostaos en dichu tornéu (24).<ref>{{Cita web |añu= 2001 |url= http://www.hoy.com.ec/especial/futbol/futbol04.htm#seis |títulu= Xugadores con más partíos |editor= güei.com.ec |fechaaccesu= 20 d'abril de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090417074448/http://www.hoy.com.ec/especial/futbol/futbol04.htm#seis |fechaarchivu= 17 d'abril de 2009 }}</ref> Teodoro "Lolo" Fernández consagróse como'l [[goliador]] de la seleición peruana que ganó la [[Campeonatu Suramericanu 1939|Copa América 1939]] na cual destacaron tamién [[Jorge Alcalde]], [[Adelfo Magallanes Campos]], [[Juan Valdivieso]] y el so hermanu [[Arturo Fernández Meyzán]].<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tables/39safull.html#rosters |títulu= Copa América 1939 - Rosters |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=19 de marzu de 2008}}</ref> "Lolo" foi nomáu como unu de los ''máximos goliadores nun [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|partíu olímpicu]]''<ref>{{Cita web |url= http://www.iffhs.de/?3eca43394y837cc2c03f4d85fc8f15285fdcdc3bfcdc0aec28d6edaca3y4d47215 |títulu= Olympic Games (1908 - 1940) - Máximos goliadores nun partíu olímpicu |editor= iffhs.de |fechaaccesu=12 d'abril de 2008}}</ref> polos cinco goles anotaos ante la [[Seleición de fútbol de Finlandia|seleición de Finlandia]] nos [[Xuegos Olímpicos de Berlín 1936]].<ref name="olimpiaes"/> Tamién sobresalieron cola seleición peruana de fútbol: [[Pedro Pablo León]], [[Juan Joya]], [[Alberto Terry]], [[Guillermo Barbadillo Alvarado|Guillermo Barbadillo]], [[Valeriano López]], [[Félix Castillo]], [[Juan Seminario]] y [[Óscar Gómez Sánchez]], [[César Cueto]], [[José Velásquez Castillo|José Velásquez]], [[Juan Carlos Oblitas]], [[Héctor Chumpitaz]], [[Julio Meléndez Calderón|Julio Meléndez]], [[Hugo Sotil]], [[Roberto Chale]], [[Julio César Uribe]], [[José Guillermo del Solar]], [[Roberto Palacios]] y [[Nolberto Solano]].<ref>{{Cita web |añu= 2008 |url= http://www.terra.com/deportes/articulo/html/fox538161.htm |títulu= Morrió'l llexendariu Óscar Huaqui Gómez |editor= terra.com |fechaaccesu=4 d'agostu de 2009}}</ref><ref>{{Cita web |url= http://www.conmebol.com/articulos_ver.jsp?id=60432&slangab=S |títulu= Delem y Joya, otros dos grandes que pasen a la inmortalidá |editor= conmebol.com |fechaaccesu= 4 d'agostu de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080428202256/http://www.conmebol.com/articulos_ver.jsp?id=60432&slangab=S |fechaarchivu= 28 d'abril de 2008 }}</ref><ref name="guillarte">{{enllaz rotu|1={{Cita web |autor= Miguel Guilarte |añu= 2008 |url= http://www.eltiempolatino.com/edic_Ant./08/dic/1/deportes/peru.html |títulu= El fútbol peruano cai en desgracia |editor= eltiempolatino.com |fechaaccesu= 4 d'agostu de 2009 }} |2=http://www.eltiempolatino.com/edic_Ant./08/dic/1/deportes/peru.html |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cita web |url= http://www.conmebol.com/federaciones_pais_index.jsp?pais=per&slangab=Y |títulu= Peruvian Football Federation |editor= conmebol.com |idioma=inglés |fechaaccesu=4 d'agostu de 2009}}</ref> Y más apocayá [[Paolo Guerrero]], [[Jefferson Farfán]], [[Alberto Rodríguez (futbolista peruanu)|Alberto Rodríguez]], [[Christian Cueva]], [[Edison Flores]], [[Yosimar Yotún]], [[Pedro Gallese]] y [[Miguel Trauco]].<ref>{{cita noticia|títulu=Cuatro peruanos ente los meyores 500 futbolistes del mundu|url=https://elbocon.pe/futbol-peruano/cuatro-peruanos-ente-los meyores-500-futbolistes-del mundu-semeya-149689/|fechaaccesu=16 de payares de 2017|axencia=ElBocon.pe}}</ref> Ente los porteros sobresalen l'[[Arxentina|arxentín]], nacionalizáu [[Perú|peruanu]] [[Óscar Ibáñez]] quien con 50 alcuentros apostaos ye'l futbolista con más presencies na so posición, siguíu por [[Miguel Miranda]] con 47 alcuentros. [[Ficheru:ECUADOR VS PERU RUSIA 2018 (36881304552)-cropped.jpg|miniaturadeimagen|derecha|340px|Plantía titular qu'allinió contra Ecuador en [[Quito]]. De izq a der: Cueva, Rodríguez, Tapia, Flores, Yotún, Corzu, Ramos, Trauco, Carrillo, Cáceda y Guerrero.]] === Convocaos pa Rusia 2018 === Llistáu de los xugadores convocaos por Ricardo Gareca pa encarar la [[Copa Mundial de Fútbol de 2018|Copa Mundial de Rusia 2018]].<ref>{{cita web|títulu=Seleición peruana: esta sería güei la llista de los 25 convocaos pa Rusia 2018|url=https://larepublica.pe/deportes/1240896-llista-ricardo-gareca-25-convocaos-seleccion-peruana-rusia-2018|editorial=Grupu La República|fecha=11 de mayu de 2018|fechaaccesu=15 de mayu de 2018}}</ref> {|class=sortable align=left cellpadding=2 cellspacing=0 style="background:white; border:1px #AAAAAA solid; border-collapse:collapse; font-size:100%;" width=66%|ye=background:#F5FAFF; |- align=center !bgcolor=Firebrick style="color:#FFFFFF" width=2%|N° !bgcolor=Firebrick style="color:#FFFFFF" w{{{{idth=17%|Nome !bgcolor=Firebrick style="color:#FFFFFF" width=7%|Edá !bgcolor=Firebrick style="color:#FFFFFF" width=3%|Goles !bgcolor=Firebrick style="color:#FFFFFF" width=25%|Club |- align=center style="border-top:2px solid Firebrick" !1 | align=left|[[Pedro Gallese]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionGK es.png|18px]] [[Porteru (fútbol)|Porteru]] | align=center|{{edá|23|04|1990}} | align=center|39 | align=center|-38 | align=left|{{bandera|MEX}} [[Tiburones Rojos de Veracruz|Veracruz]] |- bgcolor=F5FAFF !12 | align=left|[[Carlos Cáceda Ollaguez|Carlos Cáceda]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionGK es.png|18px]] [[Porteru (fútbol)|Porteru]] | align=center|{{edá|27|09|1991}} | align=center|6 | align=center|<small>-3</small> | align=left|{{bandera|MEX}} [[Tiburones Rojos de Veracruz|Veracruz]] |- !21 | align=left|[[José Carvallo]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionGK es.png|18px]] [[Porteru (fútbol)|Porteru]] | align=center|{{edá|01|03|1986}} | align=center|6 | align=center|<small>-3</small> | align=left|{{bandera|Perú}} [[Club Universidad Tecnica de Cajamarca|UTC]] |- bgcolor=F5FAFF align=center style="border-top:2px solid Firebrick" !2 | align=left|[[Alberto Rodríguez (futbolista peruanu)|Alberto Rodríguez]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] | align=center|{{Edá|31|03|1984}} | align=center|73 | align=center|0 | align=left|{{bandera|Colombia}} [[Junior de Barranquilla|Junior]] |- !3 | align=left|[[Aldo Corzu]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] | align=center|{{Edá|11|10|1989}} | align=center|25 | align=center|0 | align=left|{{bandera|Perú}} [[Club Universitario de Deportes Universitario]] |- bgcolor=F5FAFF !4 | align=left|[[Anderson Santamaría]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] | align=center|{{Edá|10|01|1992}} | align=center|6 | align=center|0 | align=left|{{bandera|Méxicu}} [[Club Puebla]] |- !5 | align=left|[[Miguel Araujo]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] | align=center|{{Edá|24|10|1994}} | align=center|8 | align=center|0 | align=left|{{bandera|PER}} [[Club Alianza Lima|Alianza Lima]] |- bgcolor=F5FAFF !6 | align=left|[[Miguel Trauco]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] | align=center|{{Edá|11|10|1992}} | align=center|27 | align=center|0 | align=left|{{bandera|BRA}} [[Clube de Regatas do Flamengo|Flamengo]] |- !15 | align=left|[[Christian Ramos]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] | align=center|{{Edá|4|11|1988}} | align=center|67 | align=center|3 | align=left|{{bandera|MEX}} [[Tiburones Rojos de Veracruz|Veracruz]] |- bgcolor=F5FAFF !17 | align=left|[[Luis Advíncula]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] | align=center|{{Edá|11|10|1990}} | align=center|66 | align=center|0 | align=left|{{bandera|Méxicu}} [[Lobos de la Benemérita Universidad Autónoma de Puebla|Lobos BUAP]] |- !22 | align=left|[[Nilson Loyola]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] | align=center|{{Edá|26|10|1994}} | align=center|4 | align=center|0 | align=left|{{bandera|Perú}} [[Foot Ball Club Melgar|FBC Melgar]] |- bgcolor=F5FAFF align=center style="border-top:2px solid Firebrick" !7 | align=left|[[Paolo Hurtado]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]] | align=center|{{Edá|27|7|1990}} | align=center|33 | align=center|3 | align=left|{{bandera|POR}} [[Vitória Sport Clube|Vitória S. C.]] |- !8 | align=left|[[Christian Cueva]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]] | align=center|{{Edá|23|11|1991}} | align=center|46 | align=center|8 | align=left|{{bandera|BRA}} [[São Paulo Futebol Clube|São Paulo]] |- bgcolor=F5FAFF !13 | align=left|[[Renato Tapia]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]] | align=center|{{Edá|28|7|1995}} | align=center|33 | align=center|3 | align=left|{{bandera|NED}} [[Feyenoord Rotterdam|Feyenoord]] |- !14 | align=left|[[Andy Polo]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]] | align=center|{{Edá|29|9|1994}} | align=center|17 | align=center|1 | align=left|{{bandera|USA}} [[Portland Timbers]] |- bgcolor=F5FAFF !16 | align=left|[[Wilder Cartaxena]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]] | align=center|{{Edá|23|9|1994}} | align=center|3 | align=center|0 | align=left|{{bandera|Méxicu}} [[Tiburones Rojos de Veracruz|Veracruz]] |- !19 | align=left|[[Yoshimar Yotún]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]] | align=center|{{Edá|7|04|1990}} | align=center|73 | align=center|2 | align=left|{{bandera|EUA}} [[Orlando City Soccer Club|Orlando City]] |- bgcolor=F5FAFF !20 | align=left|[[Edison Flores]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]] | align=center|{{Edá|11|5|1994}} | align=center|30 | align=center|9 | align=left|{{bandera|Dinamarca}} [[Aalborg Boldspilklub|Aalborg]] |- !23 | align=left|[[Pedro Aquino Sánchez|Pedro Aquino]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]] | align=center|{{Edá|13|4|1995}} | align=center|13 | align=center|0 | align=left|{{bandera|Méxicu}} [[Club León]] |- bgcolor=F5FAFF align=center style="border-top:2px solid Firebrick" |- bgcolor=F5FAFF align=center style="border-top:2px solid Firebrick" |- bgcolor=F5FAFF align=center style="border-top:2px solid Firebrick" !9 | align=left|[[Paolo Guerrero]] {{cap}} | align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|18px]] [[Delanteru]] | align=center|{{Edá|1|1|1984}} | align=center|87 | align=center|34 | align=left|{{bandera|BRA}} [[Clube de Regatas do Flamengo|Flamengo]] |- !10 | align=left|[[Jefferson Farfán]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|18px]] [[Delanteru]] | align=center|{{Edá|26|10|1984}} | align=center|83 | align=center|25 | align=left|{{bandera|RUS}} [[FC Lokomotiv Moscú|Lokomotiv Moscú]] |- bgcolor=F5FAFF !11 | align=left|[[Raúl Ruidíaz]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|18px]] [[Delanteru]] | align=center|{{Edá|25|7|1990}} | align=center|29 | align=center|4 | align=left|{{bandera|MEX}} [[Club Atlético Monarcas Morelia|Monarcas Morelia]] |- !18 | align=left|[[André Carrillo]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|18px]] [[Delanteru]] | align=center|{{Edá|14|6|1991}} | align=center|45 | align=center|5 | align=left|{{bandera|ENG}} [[Watford Football Club|Watford]] |- align=center bgcolor=EBF5FF style="border-top:2px solid grey" ! D.T. ! align=left|{{bandera|Arxentina}} [[Ricardo Gareca]] ! ! ! ! ! |} {{clear}} === Otros xugadores con recién convocatories === Llista de xugadores que nun fueron consideraos pa l'actual plantía pero que formaron parte del equipu nos postreros 12 meses. {|class=sortable align=left cellpadding=2 cellspacing=0 style="background:white; border:1px #AAAAAA solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;" width=75% |- align=center !bgcolor=Firebrick style="color:#FFFFFF" width=20%|Nome !bgcolor=Firebrick style="color:#FFFFFF" width=8%|Edá !bgcolor=Firebrick style="color:#FFFFFF" width=5%|Goles !bgcolor=Firebrick style="color:#FFFFFF" width=20%|Club !bgcolor=Firebrick style="color:#FFFFFF" width=50%|Últ. convocatoria |- | align=left|[[Alejandro Duarte]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionGK es.png|18px]] | align=center|{{edá|05|04|1994}} | align=center|0 | align=center|0 | align=left|{{Bandera|PER}} [[Club Deportivo Universidad de San Martín de Porres|Universidad San Martín]] | align=left|{{selb|ISL}}, 27 de marzu de 2018 |- |- bgcolor=F5FAFF | align=left|[[Diego Penny]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionGK es.png|18px]] | align=center|{{edá|22|4|1984}} | align=center|18 | align=center|-23 | align=left|{{bandera|PER}} [[Foot Ball Club Melgar|Melgar]] | align=left|{{selb|ECU}}, 5 de setiembre de 2017 |- | align=left|[[Leao Furaca]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionGK es.png|18px]] | align=center|{{edá|6|3|1977}} | align=center|39 | align=center|-57 | align=left|{{bandera|PER}} [[Club Alianza Lima|Alianza Lima]] | align=left|{{selb|BOL}}, 31 d'agostu de 2017 |- bgcolor=F5FAFF align=center style="border-top:2px solid Firebrick" | align=left|[[Luis Abram]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] | align=center|{{edá|27|2|1996}} | align=center|4 | align=center|0 | align=left|{{bandera|ARX}} [[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] | align=left|{{selb|SCO}}, 29 de mayu de 2018 |- | align=left|[[Adrián Zela]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] | align=center|{{edá|20|3|1989}} | align=center|1 | align=center|0 | align=left|{{bandera|PER}} [[Club Centro Deportivo Municipal|Deportivo Municipal]] | align=left|{{selb|NZL}}, 15 de payares de 2017 |- | align="left" |[[Rodrigo Cuba]] | align="left" |[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] | align=center|{{Edá|17|5|1992}} | align=center|1 | align=center|0 | align="left|{{bandera|PER}} [[Club Centro Deportivo Municipal|Deportivo Municipal]] | align=left|{{selb|BOL}}, 31 d'agostu de 2017 |- bgcolor=F5FAFF align=center style="border-top:2px solid Firebrick" | align=left|[[Sergio Peña Flores|Sergio Peña]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] | align=center|{{edá|28|9|1995}} | align=center|6 | align=center|0 | align=left|{{bandera|ESP}} [[Granada Club de Fútbol|Granada]] | align=left|{{selb|KSA}}, 3 de xunu de 2018 |- | align=left|[[Cristian Benavente]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] | align=center|{{Edá|19|5|1994}} | align=center|16 | align=center|2 | align=left|{{bandera|BEL}} [[Royal Charleroi Sporting Club|Sporting Charleroi]] | align=left |{{selb|ISL}}, 27 de marzu de 2018 |- | align=left|[[Roberto Siucho]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] | align=center|{{Edá|7|2|1997}} | align=center|0 | align=center|0 | align=left|{{bandera|PER}} [[Club Universitario de Deportes Universitario]] | align=left |{{selb|ISL}}, 27 de marzu de 2018 |- | align=left|[[José Mazaneda]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] | align=center|{{edá|14|6|1994}} | align=center|1 | align=center|0 | align=left|{{bandera|PER}} [[Club Centro Deportivo Municipal|Deportivo Municipal]] | align=left|{{selb|NZL}}, 15 de payares de 2017 |- | align="left" |[[Alexi Gómez]] | align="left" |[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] | align=center|{{Edá|4|3|1993}} | align=center|4 | align=center|0 | align="left|{{bandera|USA}} [[Minnesota United Football Club|Minnesota United]] | align=left|{{selb|ARX}}, 5 d'ochobre de 2017 |- bgcolor=F5FAFF align=center style="border-top:2px solid Firebrick" | align=left|[[Beto da Silva]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|18px]] | align=center|{{Edá|28|12|1996}} | align=center|6 | align=center|1 | align=left|{{bandera|ARX}} [[Asociación Atlética Argentinos Juniors|Argentinos Juniors]] | align=left |{{selb|ISL}}, 27 de marzu de 2018 |- | align=left|[[Yordy Reyna]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|18px]] | align=center|{{Edá|17|9|1993}} | align=center|18 | align=center|2 | align=left|{{bandera|Canadá}} [[Vancouver Whitecaps FC|Vancouver Whitecaps]] | align=left |{{selb|NZL}}, 15 de payares de 2017 |- |- | align=left|[[Iván Bulos]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|18px]] | align=center|{{Edá|20|5|1993}} | align=center|2 | align=center|0 | align=left|{{bandera|POR}} [[Boavista Futebol Clube|Boavista FC]] | align=left |{{selb|ECU}}, 5 de setiembre de 2017 |- bgcolor=F5FAFF | align=left|[[Alexander Succar]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|18px]] | align=center|{{Edá|22|8|1995}} | align=center|2 | align=center|0 | align=left|{{bandera|SUI}} [[Football Club Sion|FC Sion]] | align=left|{{selb|JAM}}, 13 de xunu de 2017 |} {{clear}} [[Ficheru:Presidente del Congreso con Personalidades del Deporte (6911477209)-crop.jpg|180px|derecha|miniaturadeimagen|Roberto Palacios, con 128 partíos y 19 goles, llevaba la dorsal 10 cola seleición.]] === Mayores participaciones === * <small>Postreru partíu incluyíu: Perú – {{sel|Escocia}} (29 de mayu de 2018)</small><ref name="presencies"/> {| align=border width=71% border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" |- align="center" bgcolor="FireBrick" style="color:white" ! width = 5% | # ! width = 15% | Xugador ! width = 10% | Periodu !width = 12% | Partíos ! width = 8% | Goles ! width = 7% | Campeonatos ! width = 7% | Llogros |- !1 |align="left"|[[Roberto Palacios]] |1992-2012 |'''128''' | 19 | | |- !2 |align="left"|[[Héctor Chumpitaz]] |1965-1981 |'''105''' |3 | |[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|12px|link=Copa América 1979]] |- !3 |align="left"|[[Jorge Soto (futbolista)|Jorge Soto]] |1992-2005 |'''101''' |9 | | |- !4 |align=left|[[Ficheru:Flag of Ica.svg|20px|cantu]] [[Juan Jayo]] |1994-2008 |'''97''' |1 | | |- !5 |align="left"|[[Ficheru:Bandera del Callao.svg|20px|cantu]] [[Nolberto Solano]] |1994-2009 |'''95''' |20 | | |- !6 |align="left"|[[Rubén Toribio Díaz|Rubén Díaz]] |1972-1985 |'''89''' |2 || | |-bgcolor=EBF5FF !7 |align=left|'''[[Paolo Guerrero]]''' |'''2004-act.''' |'''86''' |'''34''' | |[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|13px|link=Copa América 2011]] [[Ficheru:Bronze medal icon.svg|12px|link=Copa América 2015]] |- !8 |align=left|[[Ficheru:Bandera del Callao.svg|20px|cantu]] [[Claudio Pizarro]] |1999-2016 |'''85''' |20 | |[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|13px|link=Copa América 2015]] |- !9 |align="left"|[[Juan Reynoso Guzmán|Juan Reynoso]] |1986-2000 |'''84''' |5 | | |-bgcolor=EBF5FF !10 |align="left"|'''[[Jefferson Farfán]]''' |'''2004-act.''' |'''83''' |'''25''' | |[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|12px|link=Copa América 2015]] |} === Máximos goliadores === * <small>Postreru partíu incluyíu: Perú 3 - 0 {{sel|Arabia Saudita}} (3 de xunu del 2018)</small><ref name="goliadores"/> {| align=border width=71% border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" |- align="center" bgcolor="FireBrick" style="color:white" ! # ! Xugador ! Periodu !Goles ! Partíos ! Permediu !Campeonatos ! Llogros |-bgcolor=EBF5FF !1 |align=left|'''''' '''[[Paolo Guerrero]]''' |'''2004-act.''' |'''34''' |87 |'''0,40''' | |[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|12px|link=Copa América 2011]] [[Ficheru:Bronze medal icon.svg|12px|link=Copa América 2015]] |- !2 |align=left|[[Teófilo Cubillas]] |1968-1982 |'''26''' |81 |0,32 | | |-bgcolor=EBF5FF !3 |align=left|'''[[Jefferson Farfán]]''' |'''2004-act.''' |'''25 |'''83''' |'''0,31 | |[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|12px|link=Copa América 2015]] |- !4 |align=left|[[Teodoro Fernández Meyzán|Teodoro Fernández]] |1935-1947 |'''24''' |32 |0,75 | [[Ficheru:Gold medal bolivarianos.svg|12px|Xuegos Bolivarianos 1938]] | |- !5 |align=left|[[Ficheru:Bandera del Callao.svg|20px|cantu]] [[Claudio Pizarro]] |1999-2016 |'''20''' |85 |0,24 | |[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|12px|link=Copa América 2015]] |- !6 |align=left|[[Ficheru:Bandera del Callao.svg|20px|cantu]] [[Nolberto Solano]] |1994-2009 |'''20''' |95 |0,21 | | |- !7 |align=left|[[Roberto Palacios]] |1992-2012 |'''19''' |128 |0,14 | | |- !8 |align=left|[[Ficheru:Flag of Ica.svg|20px|cantu]] [[Hugo Sotil]] |1970-1979 |'''18''' |62 |0,29 | | |- !9 |align=left|[[Oswaldo Ramírez]] |1969-1982 |'''17''' |57 |0,29 | | |- !10 |align=left|[[Franco Navarro]] |1980-1989 |'''16''' |56 |0,28 | |[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|12px|link=Copa América 1983]] |} <small> '''Notes:''' * En '''negrina''', los xugadores n'actividá. * Teodoro Fernández tien una Medaya d'Oru de los [[Xuegos Bolivarianos]], yá que participó l'escoyíu mayor. * Campeón de la [[Copa América]]. * Tamién se contabilicen los amistosos que nun asocedieron en [[fecha FIFA]]. * Paolo Guerrero tien un gol que nun ye consideráu oficial por ser marcáu contra l'equipu B de Senegal.</small> == Entrenadores == [[Ficheru:Ricardo Gareca ECUADOR VS PERU RUSIA 2018 (36881308142) cropped.jpg|miniaturadeimagen|200px| [[Ricardo Gareca]] ye'l segundu arxentín en dirixir al escoyíu peruanu.]] {{AP|Entrenadores de la seleición de fútbol de Perú|l1=Entrenadores de la seleición de fútbol de Perú}} Dende la creación de la seleición de fútbol de Perú nel añu de 1927 hasta l'actualidá, 41 fueron los entrenadores que tuvieron al mandu del escoyíu, siendo'l primeru d'ellos l'[[Uruguái|uruguayu]] [[Pedro Olivieri]], quien foi asignáu pa dirixir a la ''blanquirroja'' nel [[Campeonatu Suramericanu 1927]]. Mientres la permanencia del [[Inglaterra|inglés]] [[Jack Greenwell]] nel banquín, la seleición nun llegó a perder nengún alcuentru y llogró la [[medaya d'oru]] nos [[Fútbol nos Xuegos Bolivarianos|I Xuegos Bolivarianos]] y el títulu del [[Campeonatu Suramericanu 1939]].<ref>https://elcomercio.pe/deporte-total/seleccion/copa-america-seleccion-peru-jack-greenwell-ingles-gano-ecpm-noticia-151437-noticia-2/</ref><ref>{{Cita web |url=https://www.bitbol.la/historias/jack-greenwell-peru-campeon-bitbol/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220517205135/https://www.bitbol.la/historias/jack-greenwell-peru-campeon-bitbol/ |fechaarchivu=2022-05-17 }}</ref><ref>https://www.bbc.com/mundo/deportes-48387400</ref> [[Didí|Waldir Pereira]] y [[Marcos Calderón]] llevaron a la seleición hasta los cuartos de final de les [[Copa Mundial de Fútbol|Copes del Mundu]] de [[Copa Mundial de Fútbol de 1970|1970]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|1978]] respeutivamente,<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=32/results/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Méxicu 1970 |editor= es.fifa.com |idioma= inglés |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100324155103/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=32/results/index.html |fechaarchivu= 24 de marzu de 2010 }}</ref><ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=50/results/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Méxicu 1978 |editor= es.fifa.com |idioma= inglés |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100306042320/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=50/results/index.html |fechaarchivu= 6 de marzu de 2010 }}</ref> amás con Calderón l'escoyíu peruanu llogró'l campeonatu de la [[Copa América 1975]]. De los 41 direutores téunicos, 20 fueron [[Perú|peruanos]] y 21 estranxeros (5 [[brasil]]anos, 5 [[Uruguái|uruguayos]], 2 [[Arxentina|arxentinos]], 2 [[España|españoles]], 2 [[Inglaterra|ingleses]], 2 [[Hungría|húngaros]], 1 [[Yugoslavia|yugoslavu]], 1 [[Paraguái]]o y 1 [[colombia|colombianu]]). {|{{tablaguapa}} width="70%" |- align=center !colspan=4 style="background:FireBrick;color:#FFFFFF;"| Direición téunica actual |- align=left |'''Entrenador:''' |{{Bandera|Arxentina}} [[Ricardo Gareca]] |'''Entrenador ayudante:''' |{{Bandera|Uruguái}} [[Sergio Santín]] |- align=left |'''Preparador físicu:''' |{{Bandera|Arxentina}} [[Néstor Bonillo]] |'''Preparador de porteros:''' |{{Bandera|Arxentina}} [[Alfredo Honores]] |- align=left |'''Ayudante Téunicu:''' |{{Bandera|Perú}} [[Nolberto Solano]] |'''2° preparador físicu:''' |{{Bandera|Arxentina}} [[Adrián Vaccarini]] |- align=left |'''Psicólogu:''' |{{Bandera|Arxentina}} [[Marcelo Márquez]] |'''Médicu:''' |{{Bandera|Perú}} [[Julio Segura]] |} == Estadístiques == {{VT|Alcuentros apostaos pola Seleición de fútbol de Perú|l1=Alcuentros apostaos pola Seleición de fútbol de Perú}} === [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol|Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol]] === {{VT|Participación peruana nes Clasificatorias de la CONMEBOL pa la Copa Mundial de Fútbol mientres el sieglu XX}} {{VT|Participación peruana nes Clasificatorias de la CONMEBOL pa la Copa Mundial de Fútbol mientres el sieglu XXI}} {|class="sortable" width="60%" border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5em; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" text-align:right; "; |- bgcolor=FireBrick style="color: white;" !'''Añu''' !'''Resultancia''' !'''Posición''' !'''PX''' !'''PG''' !'''PE''' !'''PP''' !'''GF''' !'''GC''' |-align=center bgcolor=#D0e7FF |{{bandera|Uruguái}} <span title="Participación per invitación" style="cursor:help">1930</span> | colspan="9" | ''Convidáu''<ref>{{Cita web |url= http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1632000/1632201.stm |títulu= World Cup History;– Uruguái 1930 |editorial= BBC Sport |fecha=11 d'abril de 2002 |fechaaccesu=15 de payares de 2017 |idioma=inglés }}</ref> |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Italia|1861}} [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1934|1934]] | colspan="9" | ''Retiráu'' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Francia}} [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1938|1938]] | colspan="9" | ''Nun participó'' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Brasil}} [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1950|1950]] | colspan="9" | ''Retiráu'' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Suiza}} [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1954|1954]] | colspan="9" | ''Nun participó'' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Suecia}} [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1958|1958]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1958|Non clasificáu]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Chile}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1962|1962]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1962|Non clasificáu]] |5ᵘ |2 |0 |1 |1 |1 |2 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Inglaterra}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1966|1966]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1966|Non clasificáu]] |5ᵘ |4 |2 |0 |2 |8 |6 |-align=center bgcolor="#D0e7FF" |{{bandera|Méxicu}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1970|1970]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1970|Clasificáu]] |4ᵘ |4 |2 |1 |1 |7 |4 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Alemaña}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1974|1974]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1974|Non clasificáu]] |6ᵘ |3 |1 |0 |2 |3 |4 |-align=center bgcolor="#D0e7FF" |{{bandera|Arxentina}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978|1978]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978|Clasificáu]] |2ᵘ |6 |3 |2 |1 |13 |3 |-align=center bgcolor="#D0e7FF" |{{bandera|España}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1982|1982]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1982|Clasificáu]] |3ᵘ |4 |2 |2 |0 |5 |2 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Méxicu}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1986|Non clasificáu]] |4ᵘ |8 |3 |2 |3 |10 |9 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Italia}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1990|1990]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1990|Non clasificáu]] |8ᵘ |4 |0 |0 |4 |2 |8 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1994|1994]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1994|Non clasificáu]] |9ᵘ |6 |0 |1 |5 |4 |12 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Francia}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1998|1998]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1998|Non clasificáu]] |5ᵘ |16 |7 |4 |5 |19 |20 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Corea del Sur}}{{bandera|Xapón}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2002|2002]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2002|Non clasificáu]] |8ᵘ |18 |4 |4 |10 |14 |25 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Alemaña}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2006|2006]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2006|Non clasificáu]] |9ᵘ |18 |4 |6 |8 |20 |28 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Sudáfrica}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|2010]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|Non clasificáu]] |10ᵘ |18 |3 |4 |11 |11 |34 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Brasil}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|2014]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|Non clasificáu]] |7ᵘ |16 |4 |3 |9 |17 |26 |-align=center bgcolor="#D0e7FF" |{{bandera|Rusia}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|2018]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Clasificáu]] |5ᵘ |20 |8 |6 |6 |29 |26 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Qatar}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2022|2022]] | colspan="8" rowspan="1" |''Por apostase'' |-align=center bgcolor=#e0e0e0 !'''[[Copa América#Tabla hist.C3.B3rica|Total]]''' !{{Fontcolor|blue|#e0e0e0|{{Sí|}} 5}}<br />{{Fontcolor|blue|#e0e0e0|{{Non|}} 16}} !'''8ᵘ''' !'''149''' !'''43''' !'''37''' !'''69''' !'''164''' !'''211''' |} === [[Copa Mundial de Fútbol]] === {|class="sortable" width="70%" border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5em; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" text-align:right; "; |- bgcolor=FireBrick style="color: white;" align="center" ! '''Añu''' ! '''Ronda''' ! '''Posición''' ! '''PX''' ! '''PG''' ! '''PE''' ! '''PP''' ! '''GF''' ! '''GC''' ! '''Dif.''' ! '''Goliador''' |- align=center bgcolor=#D0e7FF ! {{bandera|Uruguái}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]] | [[Perú na Copa Mundial de Fútbol de 1930|Primer fase]] | 10.° | 2 | 0 | 0 | 2 | 1 | 4 | {{Ordenarnum|-3}} | [[Luis de Souza Ferreira|Luis de Souza]] (1) |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Italia|1861}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1934|1934]] | colspan="10" align="center" | ''Retiráu'' |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Francia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1938|1938]] | colspan="10" align="center" | ''Nun participó'' |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Brasil}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1950|1950]] | colspan="10" align="center" | ''Retiráu'' |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Suiza}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1954|1954]] | colspan="10" align="center" | ''Nun participó'' |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Suecia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1958|1958]] | colspan="10" rowspan="3" align="center" |''Nun se clasificó'' |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Chile}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1962|1962]] |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Inglaterra}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1966|1966]] |- align=center bgcolor=#D0e7FF ! {{bandera|Méxicu}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1970|1970]] | [[Perú na Copa Mundial de Fútbol de 1970|Cuartos de final]] | 7.° | 4 | 2 | 0 | 2 | 9 | 9 | {{Ordenarnum|0}} | [[Teófilo Cubillas]] (5) |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1974|1974]] | colspan="10" align="center" | ''Nun se clasificó'' |- align=center bgcolor=#D0e7FF ! {{bandera|Arxentina}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|1978]] | [[Perú na Copa Mundial de Fútbol de 1978|Segunda fase]] | 8.° | 6 | 2 | 1 | 3 | 7 | 12 | {{Ordenarnum|-5}} | [[Teófilo Cubillas]] (5) |- align=center bgcolor=#D0e7FF ! {{bandera|España}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|1982]] | [[Perú na Copa Mundial de Fútbol de 1982|Primer fase]] | 20.° | 3 | 0 | 2 | 1 | 2 | 6 | {{Ordenarnum|-4}} | [[Guillermo La Rosa]], [[Rubén Toribio Díaz]] (1) |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Méxicu}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]] | colspan="10" rowspan="8" align="center" |''Nun se clasificó'' |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Italia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|1990]] |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1994|1994]] |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Francia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|1998]] |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Corea del Sur}}{{bandera|Xapón}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2002|2002]] |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2006|2006]] |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Sudáfrica}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|2010]] |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Brasil}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|2014]] |- align=center bgcolor=#D0e7FF ! {{bandera|Rusia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2018|2018]] | colspan="10" align="center" |''[[Perú na Copa Mundial de Fútbol de 2018|Clasificáu]]'' |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Qatar}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2022|2022]] | colspan="10" align="center" |''Por definir'' |- align=center bgcolor=#e0e0e0 !'''[[Tabla estadística de la Copa Mundial de Fútbol|Total]]''' ! {{Fontcolor|blue|#e0e0e0|{{Sí|}} 5}}<br />{{Fontcolor|blue|#e0e0e0|{{Non|}} 16}} ! '''10.°''' ! '''15''' ! '''4''' ! '''3''' ! '''8''' ! '''19''' ! '''31''' ! '''-12''' ! '''[[Teófilo Cubillas]]''' (10) |} '''Notes''': * En [[Italia 1934]], el Perú enfrentar a {{Sel|Brasil}}, pol Grupu 9 de les clasificatorias pero nun se presentó en [[Rio de Janeiro]], faciendo clasificar a la ''verdeamarella'' automáticamente. * En [[Francia 1938]], el Perú nun participaría al igual qu'otres seleiciones suramericanes pa ''alliniase'' con {{sel|Arxentina}} una y bones esta diba ser sede nun entamu. * En [[Brasil 1950]], el Perú retirar del grupu 2 de les eliminatories xunto a Paraguái. * En [[Suiza 1954]] el Perú y {{Sel|Arxentina}}, por orde espresa de [[Manuel A. Odría]] n'alianza política con [[Juan Domingo Perón]], abstener de participar como actu de protesta. === [[Copa América]] === {|class="sortable" width="60%" border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5em; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" text-align:right; "; |- style="background:FireBrick; color:#FFFFFF;" !'''Añu''' !'''Ronda''' !'''Posición''' !'''PX''' !'''PG''' !'''PE''' !'''PP''' !'''GF''' !'''GC''' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Arxentina|alt}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1916|1916]]''' |colspan="8" rowspan="10"|''Nun esistía la seleición'' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Uruguái}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1917|1917]]''' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Brasil}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1919|1919]]''' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Chile}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1920|1920]]''' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Arxentina}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1921|1921]]''' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Brasil}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1922|1922]]''' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Uruguái}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1923|1923]]''' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Uruguái}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1924|1924]]''' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Arxentina}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1925|1925]]''' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Chile}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1926|1926]]''' |-align=center bgcolor=#CD7F32 |{{bandera|Perú|1825}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1927|1927]]''' |Lliga |3ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1927-in-peru-endrunde/0/</ref> |3 |1 |0 |2 |4 |11 |-align=center bgcolor="#9acdff" |{{bandera|Arxentina|alt}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1929|1929]]''' |Lliga |4ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1929-in-argentinien-endrunde/0/</ref> |3 |0 |0 |3 |1 |12 |-align=center bgcolor=#CD7F32 |{{bandera|Perú|1825}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1935|1935]]''' |Lliga |3ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1935-in-peru-endrunde/0/</ref> |3 |1 |0 |2 |2 |5 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Arxentina|alt}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1937|1937]]''' |Lliga |6ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1937-in-argentinien-endrunde/0/</ref> |5 |1 |1 |3 |7 |10 |-align=center bgcolor=gold |{{bandera|Perú|1825}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1939|1939]]''' |Campeón<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1939-in-peru-endrunde/0/</ref> |1ᵘ |4 |4 |0 |0 |13 |4 |-align=center bgcolor="#9acdff" |{{bandera|Chile}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1941|1941]]''' |Lliga |4ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1941-in-chile-endrunde/0/</ref> |4 |1 |0 |3 |5 |5 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Uruguái}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1942|1942]]''' |Lliga |5ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1942-in-uruguay-endrunde/0/</ref> |6 |1 |2 |3 |5 |10 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Chile}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1945|1945]]''' |colspan="8" rowspan="2"|''Retiru'' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|ARX|alt}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1946|1946]]''' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Ecuador|1900}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1947|1947]]''' |Lliga |5ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1947-in-ekuador-endrunde/0/</ref> |7 |2 |2 |3 |12 |9 |-align=center bgcolor=#CD7F32 |{{bandera|Brasil|1889}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1949|1949]]''' |Lliga |3ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1949-in-brasilien-endrunde/0/</ref> |7 |5 |0 |2 |20 |13 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Perú}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1953|1953]]''' |Lliga |5ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1953-in-peru-endrunde/0/</ref> |6 |3 |1 |2 |4 |6 |-align=center bgcolor=#CD7F32 |{{bandera|Chile}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1955|1955]]''' |Lliga |3ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1955-in-chile-endrunde/0/</ref> |5 |2 |2 |1 |13 |11 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Uruguái}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1956|1956]]''' |Lliga |6ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1956-in-uruguay-endrunde/0/</ref> |5 |0 |1 |4 |6 |11 |-align=center bgcolor="#9acdff" |{{bandera|Perú}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1957|1957]]''' |Lliga |4ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1957-in-peru-endrunde/0/</ref> |6 |4 |0 |2 |12 |9 |-align=center bgcolor="#9acdff" |{{bandera|Arxentina|alt}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1959 (Arxentina)|1959]]''' |Lliga |4ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1959-i-in-argentinien-endrunde/0/</ref> |6 |1 |3 |2 |10 |11 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Ecuador|1900}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1959 (Ecuador)|1959]]''' |colspan="8"|''Retiru'' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Bolivia}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1963|1963]]''' |Lliga |5ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1963-in-bolivien-endrunde/0/</ref> |6 |2 |1 |3 |8 |11 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Uruguái}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1967|1967]]''' |colspan="8"|''Retiru'' |-align=center bgcolor=gold |[[Ficheru:CONMEBOL orthographic projection Mapa CONMEBOL.png|20px]] '''[[Copa América 1975|1975]]''' |Campeón<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1975-finale/3/</ref> |1ᵘ |9 |6 |1 |2 |14 |7 |-align=center bgcolor=#CD7F32 |[[Ficheru:CONMEBOL orthographic projection Mapa CONMEBOL.png|20px]] '''[[Copa América 1979|1979]]''' |Semifinal<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1979-halbfinale/0/</ref> |3ᵘ |2 |0 |1 |1 |1 |2 |-align=center bgcolor=#CD7F32 |[[Ficheru:CONMEBOL orthographic projection Mapa CONMEBOL.png|20px]] '''[[Copa América 1983|1983]]''' |Semifinal<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1983-halbfinale/0/</ref> |3ᵘ |6 |2 |3 |1 |7 |6 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Arxentina}} '''[[Copa América 1987|1987]]''' |Primer fase |6ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1987-in-argentinien-gruppe-1/0/</ref> |2 |0 |2 |0 |2 |2 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Brasil}} '''[[Copa América 1989|1989]]''' |Primer fase |8ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1989-in-brasilien-gruppe-1/0/</ref> |4 |0 |3 |1 |4 |7 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Chile}} '''[[Copa América 1991|1991]]''' |Primer fase |8ᵘ |4 |1 |0 |3 |9 |9 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Ecuador|1900}} '''[[Copa América 1993|1993]]''' |Cuartos de final |7ᵘ |4 |1 |2 |1 |4 |5 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Uruguái}} '''[[Copa América 1995|1995]]''' |Primer fase |10ᵘ |3 |0 |1 |2 |2 |5 |-align=center bgcolor="#9acdff" |{{bandera|Bolivia}} '''[[Copa América 1997|1997]]''' |Cuartu llugar |4ᵘ |6 |3 |0 |3 |5 |11 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Paraguái|1990}} '''[[Copa América 1999|1999]]''' |Cuartos de final |7ᵘ |4 |2 |1 |1 |7 |6 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Colombia}} '''[[Copa América 2001|2001]]''' |Cuartos de final |8ᵘ |4 |1 |1 |2 |4 |8 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Perú}} '''[[Copa América 2004|2004]]''' |Cuartos de final |7ᵘ |4 |1 |2 |1 |7 |6 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Venezuela}} '''[[Copa América 2007|2007]]''' |Cuartos de final |7ᵘ |4 |1 |1 |2 |5 |8 |-align=center bgcolor=#CD7F32 |{{bandera|Arxentina}} '''[[Copa América 2011|2011]]''' |[[Perú na Copa América 2011|Tercer llugar]] |3ᵘ |6 |3 |1 |2 |8 |5 |-align=center bgcolor=#CD7F32 |{{bandera|Chile}} '''[[Copa América 2015|2015]]''' |[[Perú na Copa América 2015|Tercer llugar]] |3ᵘ |6 |3 |1 |2 |8 |5 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|USA}} '''[[Copa América 2016|2016]]''' |[[Perú na Copa América Centenariu|Cuartos de final]] |5ᵘ |4 |2 |2 |0 |4 |2 |-class="sortbottom" align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|BRA}} '''[[Copa América 2019|2019]]''' | colspan="8" rowspan="1" |''Por apostase'' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !'''[[Clasificación histórica de la Copa América|Total]]''' !'''31/45''' !'''6ᵘ''' !'''148''' !'''54''' !'''35''' !'''59''' !'''213''' !'''232''' |} === Ranking === Esisten diversos rankings que clasifiquen a les seleiciones nacionales d'alcuerdu a distintos criterios; sicasí, el principal ye'l [[Clasificación mundial de la FIFA|Ranking FIFA]]. {|{{tablaguapa}} width=100% |-align=center !rowspan=2 colspan=1 style="background:#BEBEBE"|<span style="color:#000000">{{Abreviatura|Inst.|Institución}} !rowspan=1 colspan=4 style="background:#BEBEBE; border-left:2px solid #000397"|<span style="color:#000000">Ranking actual !rowspan=1 colspan=4 style="background:#BEBEBE; border-left:2px solid #008932"|<span style="color:#000000">Meyor ranking !rowspan=1 colspan=4 style="background:#BEBEBE; border-left:2px solid #970000"|<span style="color:#000000">Peor ranking !rowspan=2 colspan=1 style="background:#BEBEBE; border-left:2px solid #970088" "cursor:help;" title="Permediu históricu"|<math>\overline{X}</math> |-align=center !style="background:#D7D7D7; border-left:2px solid #000397"|<span style="color:#000566">{{Abreviatura|Pos.|Posición}} !style="background:#D7D7D7"|<span style="color:#000566">{{Abreviatura|V|Variación al respective de l'anterior clasificación}} !style="background:#D7D7D7"|<span style="color:#000566">Puntaje !style="background:#D7D7D7"|<span style="color:#000566">Fecha !style="background:#D7D7D7; border-left:2px solid #008932"|<span style="color:#000566">{{Abreviatura|Pos.|Posición}} !style="background:#D7D7D7"|<span style="color:#000566">{{Abreviatura|V|Variación al respective de l'anterior clasificación d'esi tiempu}} !style="background:#D7D7D7"|<span style="color:#000566">Puntaje !style="background:#D7D7D7"|<span style="color:#000566">Fecha !style="background:#D7D7D7; border-left:2px solid #970000"|<span style="color:#000566">{{Abreviatura|Pos.|Posición}} !style="background:#D7D7D7"|<span style="color:#000566">{{Abreviatura|V|Variación al respective de l'anterior clasificación d'esi tiempu}} !style="background:#D7D7D7"|<span style="color:#000566">Puntaje !style="background:#D7D7D7"|<span style="color:#000566">Fecha |-align=center |align=left bgcolor=FDFDFD|[[Clasificación mundial de la FIFA|FIFA]] !11ᵘ<ref name="fifa actual">{{cita web|url=http://es.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/rank=282/index.html|títulu=Clasificación Mundial FIFA Coca Cola - Clasificación masculina|fechaaccesu=15 de marzu de 2018|formatu=HTML|autor=[[FIFA]]|fecha=15 de marzu de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180331192402/http://es.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/rank=282/index.html|fechaarchivu=2018-03-31}}</ref> !{{Estable}} !1128 !{{Small|{{Fecha|15|03|2018}}}} |style="background:#D0e7FF"|<span style="color:#000000">10ᵘ<ref name="fifa 2016">{{cita web |url=http://es.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/index.html |títulu=Clasificación Mundial FIFA Coca Cola - Clasificación masculina |fechaaccesu=16 d'ochobre de 2017 |formatu=HTML |autor=FIFA |fecha=5 de mayu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180612162831/https://es.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/index.html |fechaarchivu=2018-06-12 }}</ref> |style="background:#D0e7FF"|<span style="color:#000000">{{Estable}} |style="background:#D0e7FF"|<span style="color:#000000">1160 |style="background:#D0e7FF"|<span style="color:#000000">{{Small|{{Fecha|16|10|2017}}}} |style="background:#FFD2D2"|<span style="color:#000000">91ᵘ |style="background:#FFD2D2"|<span style="color:#000000">{{Decreciente}} 12 |style="background:#FFD2D2"|<span style="color:#000000">410 |style="background:#FFD2D2"|<span style="color:#000000">{{Small|{{Fecha|09|09|2009}}}} !style="background:#FFEED2"|<span style="color:#000000">54ᵘ<ref name="ranking fifa peru">{{cita web |url=http://es.fifa.com/fifa-world-ranking/associations/association=per/men/index.html |títulu=Clasificación Mundial FIFA Coca Cola - Asociaciones - Perú - Masculín |fechaaccesu=11 d'agostu de 2016 |formatu=HTML |autor=FIFA |fecha=11 d'agostu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160810185105/http://es.fifa.com/fifa-world-ranking/associations/association=per/men/index.html |fechaarchivu=2016-08-10 }}</ref> |} === Clasificación FIFA === {|cellpadding=3 cellspacing=0 border=1 style="background:#F5FAFF; border:1px #AAA solid; border-collapse:collapse; font-size:90%" width=100% |- align=center bgcolor=Y30013 style="color:white" !AÑU/MES !{{Abreviatura|ENE|Xineru}} !{{Abreviatura|FEB|Febreru}} !{{Abreviatura|MAR|Marzu}} !{{Abreviatura|ABR|Abril}} !{{Abreviatura|MAY|Mayu}} !{{Abreviatura|JUN|Xunu}} !{{Abreviatura|JUL|Julio}} !{{Abreviatura|AGO|Agostu}} !{{Abreviatura|SEP|Setiembre}} !{{Abreviatura|OCT|Ochobre}} !{{Abreviatura|NOV|Payares}} !{{Abreviatura|DIC|Avientu}} |- align=center bgcolor=FFFFFF !bgcolor=F1F1F1|2014 |style="cursor:help;" title="16 de xineru"|42ᵘ (698) |style="cursor:help;" title="13 de febreru"|41ᵘ (704) |style="cursor:help;" title="13 de marzu"|40ᵘ (703) |style="cursor:help;" title="10 d'abril"|43ᵘ (653) |style="cursor:help;" title="8 de mayu"|42ᵘ (665) |style="cursor:help;" title="5 de xunu"|45ᵘ (627) |style="cursor:help;" title="17 de xunetu"|59ᵘ (487) |style="cursor:help;" title="14 d'agostu"|52ᵘ (522) |style="cursor:help;" title="18 de setiembre"|47ᵘ (563) |style="cursor:help;" title="23 d'ochobre"|54ᵘ (558) |style="cursor:help;" title="27 de payares"|52ᵘ (565) |style="cursor:help;" title="18 d'avientu"|53ᵘ (565) |- align=center bgcolor=FFFFFF !bgcolor=F1F1F1|2015 |style="cursor:help;" title="8 de xineru"|53ᵘ (565) |style="cursor:help;" title="12 de febreru"|59ᵘ (566) |style="cursor:help;" title="12 de marzu"|59ᵘ (565) |style="cursor:help;" title="9 d'abril"|64ᵘ (526) |style="cursor:help;" title="7 de mayu"|63ᵘ (532) |style="cursor:help;" title="4 de xunu"|61ᵘ (546) |style="cursor:help;" title="9 de xunetu"|46ᵘ (635) |style="cursor:help;" title="6 d'agostu"|49ᵘ (612) |style="cursor:help;" title="3 de setiembre"|48ᵘ (628) |style="cursor:help;" title="1 d'ochobre"|50ᵘ (623) |style="cursor:help;" title="5 de payares"|57ᵘ (583) |style="cursor:help;" title="3 d'avientu"|47ᵘ (644) |- align=center bgcolor=FFFFFF !bgcolor=F1F1F1|2016 |style="cursor:help;" title="7 de xineru"|47ᵘ (644) |style="cursor:help;" title="4 de febreru"|43ᵘ (644) |style="cursor:help;" title="3 de marzu"|42ᵘ (646) |style="cursor:help;" title="7 d'abril"|46ᵘ (625) |style="cursor:help;" title="5 de mayu"|46ᵘ (631) |style="cursor:help;" title="2 de xunu"|48ᵘ (623) |style="cursor:help;" title="14 de xunetu"|34ᵘ (765) |style="cursor:help;" title="11 d'agostu"|33ᵘ (777) |style="cursor:help;" title="15 de setiembre"|25ᵘ (841) |style="cursor:help;" title="20 d'ochobre"|23ᵘ (865) |bgcolor=D0Y7FF style="cursor:help;" title="24 de payares"|19ᵘ (965) |bgcolor=D0Y7FF style="cursor:help;" title="22 d'avientu"|19ᵘ (965) |- align=center bgcolor=FFFFFF !bgcolor=F1F1F1|2017 |bgcolor=D0Y7FF style="cursor:help;" title="12 de xineru"|19ᵘ (965) |bgcolor=D0Y7FF style="cursor:help;" title="9 de febreru"|18ᵘ (965) |bgcolor=D0Y7FF style="cursor:help;" title="9 de marzu"|18ᵘ (965) |bgcolor=D0Y7FF style="cursor:help;" title="6 d'abril"|17ᵘ (1042) |bgcolor=D0Y7FF style="cursor:help;" title="4 de mayu"|17ᵘ (1044) |bgcolor=Yellow style="cursor:help;" title="1 de xunu"|15ᵘ (1108) |bgcolor=Yellow style="cursor:help;" title="6 de xunetu"|14ᵘ (1014) |bgcolor=Yellow style="cursor:help;" title="10 d'agostu"|15ᵘ (1023) |bgcolor=yellow style="cursor:help;" title="14 de setiembre"|12ᵘ (1103) |bgcolor=lightgreen style="cursor:help;" title="16 d'ochobre"|10ᵘ (1105) |bgcolor=Yellow style="cursor:help;" title="23 de payares"|11ᵘ (1128) |bgcolor=Yellow style="cursor:help;" title="21 d'avientu"|11ᵘ (1128) |- align=center bgcolor=FFFFFF !bgcolor=F1F1F1|2018 |bgcolor=Yellow style="cursor:help;" title="18 de xineru"|11ᵘ (1128) |bgcolor=Yellow style="cursor:help;" title="15 de febreru"|11ᵘ (1128) |bgcolor=Yellow style="cursor:help;" title="15 de marzu"|11ᵘ (1128) |bgcolor=Yellow style="cursor:help;" title="12 d'abril"|11ᵘ (1106) |bgcolor=Yellow style="cursor:help;" title="17 de mayu"|11ᵘ (1106) |style="cursor:help;" title="21 de xunu"| |style="cursor:help;" title="19 de xunetu"| |style="cursor:help;" title="16 d'agostu"| |style="cursor:help;" title="20 de setiembre"| |style="cursor:help;" title="18 d'ochobre"| |style="cursor:help;" title="15 de payares"| |style="cursor:help;" title="20 d'avientu"| |- align=center bgcolor=0070B8 style="color:#FFFFFF" |} <small> '''Clasificación de la FIFA más alta''': '''''10ᵘ''''' ''(15 d'ochobre de 2017)''<br /> '''Clasificación de la FIFA más baxa''': '''''91ᵘ''''' ''(2 de setiembre de 2009)''<br /> '''Meyor progresión de la historia''': '''''+25''''' ''(21 de xunetu de 1999)''<br /> '''Peor progresión de la historia''': '''''-33''''' ''(18 d'ochobre de 2006)''<br /> '''Fonte''': [http://es.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/index.html Estadístiques FIFA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612162831/https://es.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/index.html |date=2018-06-12 }}<br /> '''Colores''': *Celeste =''Top 20''; *Mariellu =''Top 15''; *Verde =''Meyor posición'' </small> == Palmarés == === Seleición absoluta === ==== Torneos oficiales ==== * '''[[Copa América]]''': ** [[Ficheru:Gold medal southamerica.svg|15px]] Campeón (2): [[Campeonatu Suramericanu 1939|1939]], [[Copa América 1975|1975]]. ** [[Ficheru:Silver medal southamerica.svg|15px]] Subcampeón (1): [[Copa América 2019|2019]]. ** [[Ficheru:Bronze medal southamerica.svg|15px]] Tercer llugar (8): [[Campeonatu Suramericanu 1927|1927]], [[Campeonatu Suramericanu 1935|1935]], [[Campeonatu Suramericanu 1949|1949]], [[Campeonatu Suramericanu 1955|1955]], [[Copa América 1979|1979]], [[Copa América 1983|1983]], [[Copa América 2011|2011]], [[Copa América 2015|2015]]. * '''[[Fútbol nos Xuegos Bolivarianos|Xuegos Bolivarianos]]''': ** [[Ficheru:Gold medal bolivarianos.svg|15px]] [[Medaya d'oru]] (5): [[Xuegos Bolivarianos de 1938|1938]], [[Xuegos Bolivarianos de 1947|1947]], [[Xuegos Bolivarianos de 1961|1961]], [[Xuegos Bolivarianos de 1973|1973]], [[Xuegos Bolivarianos de 1981|1981]]. ** [[Ficheru:Bronze medal bolivarianos.svg|15px]] [[Medaya de bronce]] (2): [[Xuegos Bolivarianos de 1951|1951]], [[Xuegos Bolivarianos de 1977|1977]].<ref name="bolivarianos"/> {|{{tablaguapa}} width="50%" |- align=center !colspan=4 style="background:FireBrick;color:#FFFFFF;"| Distinciones daes |- align=center |style="background:#DEDEDE"|'''Premiu''' |style="background:#DEDEDE" |'''Competición''' |style="background:#DEDEDE" |'''Dau por''' |- align=center |[[Premiu Fair Play de la FIFA|Premiu Fair Play]] |[[Mexico 1970|Copa Mundial Méxicu 1970]] |[[FIFA]] |- align=center |Premiu Fair Play |[[Copa América Chile 2015]] |[[Conmebol]] |- align=center |Premiu The Best |[[Copa Mundial Rusia 2018]] |[[FIFA]] |} ==== Torneos amistosos ==== * '''[[Copa del Pacíficu (Chile-Perú)|Copa del Pacíficu]] (4)''': [[Copa del Pacíficu 1953|1953]], 1954, [[Copa del Pacíficu 1971|1971]], 1982, 1985.<ref name="copapacifico">{{Cita web |autor= José Luis Pierrend |añu= 2006 |url= http://www.rsssf.com/tablesp/pacifico.html |títulu= Copa del Pacíficu |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> * '''[[Copa Kirin]] (3)''': [[Copa Kirin#1999|1999]], [[Copa Kirin#2005|2005]], [[Copa Kirin#2011|2011]].<ref>https://diariocorreo.pe/deportes/peru-es-el-nuevo-campeon-de-la-copa-kirin-junto-a-japon-y-republica-checa-500662/</ref><ref>https://libero.pe/futbol-peruano/2011-06-07-peru-campeon-gano-la-copa-kirin-junto-con-japon-y-la-republica-checa</ref><ref>https://bolavip.com/otros/Peru-campeon-de-la-Copa-Kirin-20110607-0008.html</ref> * '''Copa Mariscal Sucre (1)''': 1973.<ref>{{Cita web |autor= José Luis Pierrend |añu= 1998 |url= http://www.rsssf.com/tablesm/mar-sucre73.html |títulu= Copa Mariscal Sucre |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> * '''Copa 75 Aniversariu de la FPF (1)''': 1997.<ref name="historial"/> * Subcampeón de la [[Copa Desafíu Llatín 2007|Copa Desafíu Llatín]] (1): [[Copa Desafíu Llatín 2007|2007]] * Subcampeón de la Copa Roque Sáenz Peña (1): 1941.<ref>{{Cita web |autor= José Luis Pierrend |añu= 1998 |url= http://www.rsssf.com/tabless/saenzpena41.html |títulu= Copa Roque Sáenz Peña |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> * Subcampeón de la [[Copa del Pacíficu (Chile-Perú)|Copa del Pacíficu]] (6): [[Copa del Pacíficu 1965|1965]], [[Copa del Pacíficu 1968|1968]], [[Copa del Pacíficu 1983|1983]], [[Copa del Pacíficu 1988|1988]], [[Copa del Pacíficu 2006|2006]], [[Copa del Pacíficu 2012|2012]].<ref name="copapacifico"/> * Subcampeón de la [[Copa Mariscal Ramón Castilla]] (3): [[Copa Mariscal Ramón Castilla#Primer edición|1972]], [[Copa Mariscal Ramón Castilla#Segunda edición|1976]], [[Copa Mariscal Ramón Castilla#Tercer edición|1978]].<ref>{{Cita web |autor= José Luis Pierrend |añu= 1998 |url= http://www.rsssf.com/tablesr/rcastilla.html |títulu= Copa Ramón Castilla |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> * Subcampeón de la Copa Marlboro (1): 1989.<ref>{{Cita web |autor= Cesar Silva, Neil Morrison y Santiago Reis |añu= 2009 |url= http://www.rsssf.com/tablesm/marlboro.html#89ny |títulu= Marlboro Soccer Cup Series - 1989 (June, New York) |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> * Subcampeón de la Copa Municipalidá de Córdoba (1): 1995.<ref>{{Cita web |autor= Héctor Pelayes y José Luis Pierrend |añu= 1998 |url= http://www.rsssf.com/tablesm/muncordoba95.html |títulu= Copa Municipalidá de Córdoba |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> === Seleición Sub-23 === <small>Camudada en 2007 a sub-22.</small> * '''[[Tornéu Preolímpicu Suramericanu Sub-23]]''': ** [[Ficheru:Silver medal southamerica.svg|15px]] Subcampeón (1): 1960.<ref>{{Cita web |autor= José Luis Pierrend y José Batalha |añu= 2008 |url= http://www.rsssf.com/tabless/sam-olym-qual.html |títulu= Pre-Olímpicu - South-American Olympic Qualifying Tournament |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> === Seleición Sub-20 === ==== Torneos oficiales ==== * '''[[Xuegos Suramericanos]]''': ** [[Ficheru:Gold medal southamerica.svg|15px]] [[Medaya d'oru]] (1): [[Xuegos Suramericanos de 1990|1990]].<ref name="odesur">{{Cita web |autor= Neil Morrison, José Luis Pierrend y Erik Garin |añu= 2006 |url= http://www.rsssf.com/tableso/odesur.html |títulu= Juego Odesur - Palmares |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> ** [[Ficheru:Bronze medal southamerica.svg|15px]] [[Medaya de bronce]] (1): [[Xuegos Suramericanos de 1982|1982]].<ref name="odesur"/> *'''[[Fútbol nos Xuegos Bolivarianos|Xuegos Bolivarianos]]''': **[[Ficheru:Bronze medal bolivarianos.svg|15px]] [[Medaya de bronce]] (1): [[1985]]. ==== Torneos amistosos ==== * '''Cuadrangular de Lima (1)''': 2007.<ref>{{Cita web |autor= Eliézer Sebastián Pérez Pérez |añu= 2005 |url= http://www.rsssf.com/tablesp/peru-intyouth58.html |títulu= Four-Nations Youth Tournament (Lima) 1958 |editor= conmebol.com |idioma=inglés |fechaaccesu=4 d'agostu de 2009}}</ref> === Seleición Sub-17 === ==== Torneos oficiales ==== * '''[[Xuegos Suramericanos]]''': ** [[Ficheru:Bronze medal southamerica.svg|15px]] [[Medaya de bronce]] (1): [[1994]]. * '''[[Fútbol nos Xuegos Bolivarianos|Xuegos Bolivarianos]]''': ** [[Ficheru:Gold medal bolivarianos.svg|15px]] [[Medaya d'oru]] (1): [[Xuegos Bolivarianos de 2001|2001]].<ref name="bolivarianos" /> ** [[Ficheru:Silver medal bolivarianos.svg|15px]] [[Medaya de plata]] (1): [[Xuegos Bolivarianos de 1997|1997]].<ref name="bolivarianos" /> ** [[Ficheru:Bronze medal bolivarianos.svg|15px]] [[Medaya de bronce]] (1): [[2013]].<ref>{{Cita web|url=http://elcomercio.pe/deportes/1664220/noticia-seleccion-peruana-sub-18-llogró-medalla-bronce-bolivarianos|títulu=Seleición peruana Sub 18 llogró medaya de bronce nos Bolivarianos|fechaaccesu=25 de payares de 2013|añu=2013}}</ref> ==== Torneos amistosos ==== * '''Tornéu Internacional de Fútbol Xuvenil de Niigata (1)''': 2007.<ref>{{Cita web |añu= 2007 |url= http://www.conmebol.com/articulos_ver_federacion.jsp?id=61181&jobid=71193&slangab=S |títulu= Seleición sub-17 de Perú ganó tornéu en Xapón |editor= conmebol.com |fechaaccesu=4 d'agostu de 2009}}</ref> === Seleición Sub-15 === ==== Torneos oficiales ==== * '''[[Campeonatu Suramericanu Sub-15]]''': ** [[Ficheru:Gold medal southamerica.svg|15px]] [[Medaya d'oru]] (1): [[Campeonatu Suramericanu Sub-15 de 2013|2013]]<ref name="elcomercio.pe">El Comercio.pe: [http://elcomercio.pe/deportes/1666503/noticia-gloria-peru-xuega-hoy-ante-colombia-final-sub-15 «¡Campeones! Perú venció 1-0 a Colombia na final del Suramericanu Sub 15»]</ref> ** Semifinalista (1): [[Campeonatu Suramericanu de Fútbol Sub-15 de 2017|2017]]<ref name="publimetro">Publimetro.pe: [https://publimetro.pe/deportes/noticia-peru-vs-argentina-vivu-online-semifinal-suramericanu-sub-15-67485 «Perú cayó 1-4 ante Arxentina pol Suramericanu Sub 15»]</ref> * '''[[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de la Mocedá|Xuegos Olímpicos de la Mocedá]]''': ** [[Ficheru:Gold medal olympic.svg|15px|Medaya d'oru olímpico]] [[Medaya d'oru]] (1): [[Xuegos Olímpicos de la Mocedá 2014|2014]]<ref name="elcomercio.pe"/> == Ver tamién == * [[Fútbol nel Perú]]. * [[Seleición de fútbol sub-23 de Perú]]. * [[Seleición de fútbol sub-20 de Perú]]. * [[Seleición de fútbol sub-17 de Perú]]. * [[Seleición de fútbol sub-15 de Perú]]. * [[Seleición de fútbol playa de Perú]]. * [[Seleición de fútbol sala de Perú]]. == Notes == <div class="references-small"> {{llistaref|grupu="nota"}}</div> == Referencies == {{llistaref|3}} == Bibliografía == * {{cita llibru|apellíos=Darby, Paul; Johnes, Martin |nome=Mellor, Gavin |títulu=Soccer and Disaster |añu=2005 |editorial=[[Abingdon-on-Thames|Abingdon]]: Routledge |id=ISBN 0-7146-5352-7}} * {{cita llibru|apellíos=Fiore |nome=Fernando |títulu=Vamos al Mundial! |añu=2006 |editorial=[[Nueva York]]: HarperCollins Publishers |id=ISBN 978-0-06-082090-9}} * {{cita llibru|apellíos=Goldblatt |nome=David |títulu=The Ball Is Round: A Global History of Soccer |añu=2008 |editorial=[[Michigan]]: Riverhead Books |id=ISBN 1-59448-296-9}} * {{cita llibru|apellíos=Miller, Rory |nome=Crolley, Liz |títulu=Football in the Americas |añu=2007 |editorial=[[Londres]]: Institute for the Study of the Americas |id=ISBN 978-1-900039-80-2}} * {{cita llibru|apellíos=Murray, Bill |nome=Murray, William |títulu=The World's Game: A History of Soccer |añu=1998 |editorial=[[Chicago]]: University of Illinois Press |id=ISBN 0-252-06718-5}} * {{cita llibru|apellíu=Salinas Benavides |nome=Roberto |títulu=Federación Peruana de Fútbol: 75 aniversariu |añu=1997 |editorial=[[Lima]]: Editorial ya Imprenta Desa}} * {{cita llibru|apellíos=Witzig |nome=Richard |títulu=The Global Art of Socce |añu=2006 |editorial=[[Nueva Orleans]]: CusiBoy Publishing |id=ISBN 0-9776688-0-0}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Peru national association football team}} {{Wikinoticies|Category:Seleición de fútbol de Perú}} * {{Páxina web|http://www.fpf.com.pe/|Sitio web de la FPF}} *{{Facebook|federacionperuanadefutbol|Seleición de Perú}} * {{twitter|tufpf|Seleición de Perú}} * Perfil oficial de [http://www.conmebol.com/federaciones/federacion-peruana-de-futbol Perú] en [[Conmebol|Conmebol.com]] * Perfil oficial de [http://es.fifa.com/associations/association=per/index.html Perú] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180514235953/http://es.fifa.com/associations/association=per/index.html |date=2018-05-14 }} en [[FIFA.com]] {{Socesión | títulu = [[Copa América|Campeón d'América]] | periodu = [[Campeonatu Suramericanu 1939|Perú 1939]]<br />[[Copa América 1975|Ensin sede fixa 1975]] | predecesor = {{selb|ARX}}<br />{{selb|URU}} | socesor = {{selb|ARX}}<br />{{selb|PAR}} }} {{Tradubot|Seleición de fútbol de Perú}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Seleición de fútbol de Perú| ]] 7zxboywt4vcafdkn1d0e8ny15r7huvv 0 137068 4503073 4498211 2026-07-07T12:17:15Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 6 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503073 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Seleición de fútbol de Panamá}} {{otros usos|seleición femenina de fútbol de Panamá|la seleición femenina}} {{Ficha de seleición de fútbol 2 | país = Panamá | estilotitulo = color:#000000 | estiloseccion = background: #FF0000; color:#000000 | seudónimu = ''Los Canaleros <br>La Marea Colorada'' | asociación = [[Federación Panamiega de Fútbol]] | confederación = [[CONCACAF]] | estadiu = [[Estadiu Rommel Fernández]] | país-dt = Colombia | direutor téunicu = [[Hernán Darío Gómez|Hernán Darío "Boliyu" Gómez]] | añu-dt = 2014 | capitán = [[Roman Torres]] | más participaciones = [[Gabriel Gómez]] | mayor partíos = 112 | mayor goliador = [[Luis Tejada (futbolista)|Luis Tejada]] | mayor goliador goles = 43 | cod = PAN | PPI país1 = Panamá | PPI país2 = Venezuela | PPI marcador = 3:1 | PPI llugar = [[Ciudá de Panamá|Panamá]], [[Panamá]] | PPI fecha = [[12 de febreru]] de [[1938]] | PPI eventu = [[IV Xuegos Centroamericanos y del Caribe]] | MRI país1 = Panamá | MRI país2 = Puertu Ricu | MRI marcador = 12:0 | MRI llugar = [[Barranquilla]], [[Colombia]] | MRI fecha = [[12 d'avientu]] de [[1946]] | MRI eventu = [[V Xuegos Centroamericanos y del Caribe]] | PRI país1 = Panamá | PRI país2 = Costa Rica | PRI marcador = 0:11 | PRI llugar = [[Ciudá de Panamá]], [[Panamá]] | PRI fecha = [[16 de febreru]] de [[1938]] | PRI eventu = [[IV Xuegos Centroamericanos y del Caribe]] | participación mundial = 1 | primer mundial = [[Copa Mundial de Fútbol de 2018|2018]] | meyor mundial = ''Por Apostase'' | copa rexonal = [[Copa Oru de la Concacaf|Copa Concacaf/Copa d'Oru]] | participación rexonal = 8 | primera rexonal = [[Copa d'Oru de la Concacaf 1993|1993]] | meyor rexonal = [[Ficheru:Silver medal icon.svg|14px]] Subcampeón, [[Copa d'Oru de 2005|2005]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 2013|2013]] | copa rexonal2 = [[Copa América]] | participación rexonal2 = 1 | primer rexonal2 = [[Copa América Centenariu|2016]] | meyor rexonal2 = Fase de grupos, [[Copa América Centenariu|2016]] | copa rexonal3 = [[Copa Centroamericana]] | participación rexonal3= 13 | primer rexonal3 = [[Copa Uncaf 1991|1991]] | meyor rexonal3 = [[Ficheru:Copa Centroamericana Trophy.png|12px]] Campeón, [[Copa Uncaf 2009|2009]] | Copa Centroamericana = 12 | primer Uncaf = [[Copa Uncaf 1991|1991]] | meyor Uncaf = Campeón, [[Copa Uncaf 2009|2009]] | trama_izq1 = _thinwhiteborder | entama_cuerpu1 = _panama18h | trama_der1 = _thinwhiteborder | entama_pantalón1 = _white_stripes | trama_medies1 = _blue_band | color_izq1 = FF0000 | color_cuerpu1 = FF0000 | color_der1 = FF0000 | color_pantalón1 = FF0000 | color_medies1 = FF0000 | trama_izq2 = _pana18a | trama_cuerpo2 = _panama18a | trama_der2 = _pana18a | trama_pantalón2 = _blue_stripes | trama_medies2 = _redline | color_izq2 = FFFFFF | color_cuerpu2 = FFFFFF | color_der2 = FFFFFF | color_pantalón2 = FFFFFF | color_medies2 = FFFFFF }} La '''Seleición de [[fútbol]] de [[Panamá]]''' ye l'equipu representativu del país y que controla la [[Federación Panamiega de Fútbol]] (FEPAFUT), nes competiciones oficiales entamaes pola [[FIFA|Federación Internacional d'Asociaciones de Fútbol]] (FIFA). El so primer partíu internacional foi contra la [[Seleición Jalisco]], que representaba a [[Méxicu]], el [[28 de xunetu]] de [[1937]] en [[Santiago de Cali]], [[Colombia]].<ref>[https://web.archive.org/web/20010722124332/http://mx.geocities.com/club_deportivu_guadalajara/historia.htm HISTORIA Club Deportivo Guadalajara. (Fundáu nel añu 1906)]</ref> Los sos xugadores son conocíos familiarmente como «''Los Canaleros''». El so estadiu llocal ye l'[[Estadiu Rommel Fernández]] en [[Panamá (ciudá)|Panamá]], con capacidá pa 32,000 espectadores, y atópase dientro de la ciudá deportiva Irving Saladino. Anguaño ta so la direición del seleccionador [[Hernán Darío Gómez]] y cuenta con xugadores nes lligues de [[Primer División de Colombia|Colombia]], [[Primer División de Méxicu|Méxicu]], [[Major League Soccer|Estaos Xuníos]], [[Primer División de Costa Rica|Costa Rica]], [[Primer División d'Uruguái|Uruguái]], [[Primer División de Venezuela|Venezuela]], [[Primer División de Portugal|Portugal]], [[Tornéu Descentralizáu|Perú]], [[Superliga d'Eslovaquia|Eslovaquia]], [[Primer División de Bélxica|Bélxica]], [[Lliga Nacional d'Hondures|Hondures]], [[Lliga I|Rumanía]], [[Primer División d'España|España]], [[Primer División de Chile|Chile]]. Clasificóse a 5 mundiales xuveniles Sub-20 ([[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2003|2003]], [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2005|2005]], [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2007|2007]], [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2011|2011]], [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2015|2015]]) y a dos mundiales Sub-17 ([[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2011|2011]] y [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2013|2013]]), y per primer vegada na so historia al [[Copa Mundial de Fútbol Mundial de mayores]] en [[Copa Mundial de Fútbol de 2018|Rusia 2018]], pero inda nun llogró clasificar al [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|tornéu olímpicu de fútbol]]. En [[Copa d'Oru de la Concacaf|Copa d'Oru]] algamó'l subcampeonatu en dos ocasiones: [[Copa d'Oru de la Concacaf 2005|2005]] y [[Copa d'Oru de la Concacaf 2013|2013]], ganáu en dambes ocasiones pol llocal [[seleición de fútbol de los Estaos Xuníos|Estaos Xuníos]]. En [[Copa Centroamericana]], Panamá foi campeón nel [[Copa UNCAF 2009|2009]] y subcampeón nel [[Copa UNCAF 2007|2007]] y [[Copa Centroamericana 2017|2017]]. Panamá tamién ostenta un títulu de la estinguida [[Copa CCCF]], en [[1951]]. Panamá na nueche del 10 d'ochobre del añu 2017, clasificar por primer vegada a una [[Copa Mundial de la FIFA]]. == Historia == === Primeros años 1920 y 1930 === La década de [[1920]] carauterizar por ser la que marca l'entamu del fútbol entamáu, con figures como'l Dr. Fige na parte antillana y sobremanera el Coronel Gabriel Barrios, un mecenes importante del deporte panamiegu. Les primeres referencies axenciaes señalen una década de tresformamientos pal fútbol panamiegu, incipiente na so organización. Sicasí, la falta de mayor respaldu y les condiciones precaries d'esa dómina, nun lo dexaben crecer internacionalmente, nin siquier p'asistir a la Primer [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|Copa Mundial de 1930]], n'[[Uruguái]]. A pesar de que nun taba llista pa ser miembru activu de la [[FIFA]], la [[Lliga Nacional de Football]] presidida nesi entós por Nessím Ramos, recibiera una invitación formal de l'[[Asociación Uruguaya de Fútbol]] (AUF) por que un equipu panamiegu viaxara a participar del Mundial. Lamentablemente, tornó la invitación. El primer partíu oficial foi en [[1938]], col trunfu sobre {{sel|Venezuela}} (2-1),<ref>{{enllaz rotu|1=[http://www.marearoja.com/noticiasdetail.asp?id=944 Federación Panamiega de Fútbol celebra 70 años] |2=http://www.marearoja.com/noticiasdetail.asp?id=944 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>depués el primer enfrentamientu ente les seleiciones de Panamá y {{sel|Costa Rica}} tuvo llugar en [[1938]], mientres los [[IV Xuegos Centroamericanos y del Caribe]] en Panamá, con un resultáu aciaga, al goliar los costarricanos por 11-0.<ref>[http://www.geocities.com/vaneadan/historia.html HISTORIA DEL FÚTBOL EN PANAMÁ]</ref> === Década de 1940 === Panamá, qu'hasta agora nun había destacáu internacionalmente, dio pasos significativos n'ares de la so reconocencia internacional. Nel marcu de los [[Fútbol nos Xuegos Centroamericanos y del Caribe de Barranquilla 1946|V Xuegos Centroamericanos y del Caribe]] apostaos en [[Barranquilla]], [[Colombia]], el [[21 d'avientu]] de [[1946]], Panamá enfrentó a {{sel|Costa Rica}}. A los 35 minutos de xugáu'l partíu, Carlos “Negru” Martínez, convertir nel primeru en frayar la valla invicta de los ''ticos'' nestes series, y depués a los 42, Santiago "Piepá" Anderson, punxo'l 2-0 definitivu, quebrando d'esa manera ocho años d'invictu de Costa Rica sobre'l so par de Panamá. Darréu algamóse'l subcampeonatu de los mentaos Xuegos. === Década de 1950 === Na década de los [[1950]], Panamá conquistó'l so primer gallardón que reconocería la so crecedera a nivel internacional, al entamar y ganar el Quintu [[Copa CCCF|Campeonatu Centroamericanu y del Caribe de Fútbol]] (CCCF) en 1951,<ref>RSSSF.com: [http://www.rsssf.com/tablesc/cccf51.html «CCCF Championship 1951 (Panama City, Panama, Feb 25-Mar 4)» (n'inglés)]</ref> dándo-y d'esa manera la clasificación al Primer [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol]], en [[1952]], en [[Santiago de Chile]]. === Década de 1960 === Panamá apostó la primer fase del [[Campeonatu Concacaf de 1963|I Campeonatu Concacaf de Naciones]] en [[1963]] n'[[El Salvador]]. Consiguió empatar ante'l local {{sel|El Salvador}} (1-1) y tamién robló tables ante {{sel|Guatemala}} (2-2). Sicasí ganar ante {{sel|Hondures}} (0-1) fixo inútil la goliada que-y solmenó darréu a {{sel|Nicaragua}} (5-0) yá que nun pudo avanzar a la fase final de dichu tornéu. Tuvieron que pasar 30 años por que los panamiegos volvieren participar nun certame continental, na [[Copa d'Oru de la Concacaf 1993|Copa d'Oru de 1993]]. === Década de [[1970]] === Nesta década, Panamá llogró llograr la [[medaya de bronce]] nos [[Fútbol nos Xuegos Bolivarianos|Xuegos Bolivarianos]] de 1970 en [[Maracaibo]] y 1973 en [[Panamá (ciudá)|Panamá]]. Nestos últimos Xuegos, los ''canaleros'' consiguieron dos tales victories ante adversariu más encopetados, al vencer a {{sel|Perú}} (1-0) y {{sel|Bolivia}} (3-2) per primer vegada na so historia. Esi mesmu añu la seleición Sub-21 ganó la primer edición de los Xuegos Centroamericanos, en [[Ciudá de Guatemala]], como preámbulu<ref>Rsssf.com [http://www.rsssf.com/tablesc/cag74.html Xuegos Centroamericanos y del Caribe Santu Domingu 1974]</ref> a los [[XII Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Xuegos Centroamericanos y del Caribe de 1974]]. En [[1975]], la seleición panamiega realizó una xira por [[Asia]] enfrentando dos veces a la seleición de {{sel|China Taipéi}}. El primer alcuentru de Panamá n'eliminatories camín de la [[Copa Mundial de Fútbol]], rexistróse'l [[4 d'abril]] de [[1976]] nel [[Estadiu Rommel Fernández|Estadiu Revolución]] (güei [[Rommel Fernández]]), y el repartu ''canalero'' llogró un sorpresivu trunfu sobre {{sel|Costa Rica}} por 3-2, celebráu polos apenes ocho mil aficionaos que se dieron cita nel estadiu. Depués, llegó un empate frente a [[Seleición de fútbol d'El Salvador|El Salvador]] (1-1) pero, cuando la clasificación a la [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978#Ronda final: Campeonatu Concacaf de 1977|hexagonal final]] taba cerca, una serie de desaciertos, rebeliones, suspensiones de xugadores ya improvisaciones topetaron con esi deséu de clasificar por que a la llarga la seleición quedara esaniciada, siendo {{sel|Guatemala}} quien diera la estocada final (2-4, 0-7). L'equipu "Guardia Nacional", llogra por primer y única vegada'l campeonatu de la Lliga Distritorial de Fútbol de Panamá na temporada qu'empecipió a finales de 1978 y terminó a entamos de 1979. Integrantes: “Chú” González, Kadir González, [[Luis Ernesto “Cascarita” Tapia]], Luis "Luchito" Ramírez, I. Bethancourt, Luis Aponte, Kalao Urriola, F. Caicedo, A. Campuzano, A. Loaiza, “Coqui”, F. González, “Fello”, el gran” Hachu”, Searles, dirixíos pol ex escoyíu nacional Don Nassi De Bello, asistíu pol Mayor Urriola y Don Beto Longo. Esti repartu taba conformáu por integrantes de la seleición nacional y xugadores d'altu nivel del área de la Plaza Amador. Referencies: La República, La Estrella de Panamá, La Crítica, Columna” Momento Deportivu” por ROVI (Rolando Villalaz), República de Panamá: cróniques de la Lliga Distritorial de Fútbol de Panamá,  en periodu de  avientu 1978 a febreru de 1979, diarios nacionales). [[Luis Ernesto “Cascarita” Tapia]], al retornar dende El Salvador al fútbol criollu, nel estragal de la despidida de la so brillosa carrera, la historia entá-y tenía abierta un par de páxines por que siguiera escribiendo con lletres doraes dellos pasaxes col escoyíu nacional, l'Atléticu Panamá y el Guardia Nacional. Tapia tuvo l'honor de marcar el primer gol de Panamá na so primer eliminatoria mundialista, la d'Arxentina 78. Tamién foi campeón col Guardia Nacional y col Atléticu Panamá (referencia: ésti párrafu estrayíu d'artículu publicáu pol distinguíu periodista Luis A. Giraldo y Muñoz, 24-4-2008)https://web.archive.org/web/20090219175103/http://enlajugada507.com/Articulo/verArticulo.aspx?CodArt=292. ==== Década de 1980 ==== Los años ochenta tuvieron marcaos por serios conflictos cola [[FIFA]] dende l'aprobación d'una llei deportiva, que tuvo de resultes la suspensión y aislamientu internacional de Panamá de manera indefinida. Dichu aislamientu duró cuatro años hasta la realización d'eleiciones con intervención de la FIFA, [[Concacaf]] y el COP. Magar la desafiliación, la FIFA dexó que Panamá siguiera na eliminatoria a la [[Copa Mundial de Fútbol de 1982]] anque quedaría n'últimu llugar de la zona. Depués túvose qu'improvisar una eliminatoria con fase direuta d'ida y vuelta pa la [[Copa Mundial de Fútbol de 1986]], perdiendo los sos dos partíos con {{sel|Hondures}} (0-3, 0-1). === Década de 1990 === Cola creación de la flamante [[Copa Oru de la Concacaf]] en 1991, Panamá tuvo qu'esperar la segunda edición, en [[Copa Oru de 1993|1993]], pa participar de la xusta al clasificase como terceru de la [[Copa UNCAF 1993]]. Encuadraos xunto a {{sel|Estaos Xuníos}}, {{sel|Xamaica}} y {{sel|Hondures}}, los panamiegos nun tuvieron una presentación bien feliz al cayer derrotaos ante honduranu (1-5) y americanos (1-2), rescatando a lo postrero un empate ante los ''Reggae Boyz'' (1-1). Pa les eliminatories al [[Copa Mundial de Fútbol de 1988|Mundial de 1990], Panamá volvió ser posada por {{sel|Costa Rica}} (1-1, 0-2) na Zona Centroamericana. === Años 2000 === ==== Eliminatoria Corea-Xapón 2002 ==== Panamá volvería clasificar a la [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2002#Segunda fase|segunda fase]] de la clasificación de Concacaf pa la [[Copa Mundial de Fútbol de 2002]] en quedando primero nel so grupu empatáu a 9 puntos con {{sel|Hondures}}, compartiendo'l grupu C xunto a los sos pares de {{sel|Méxicu}}, {{sel|Trinidá y Tobagu}} y {{sel|Canadá}}. Tampoco pudo superar esa fase, como va cuatro años. Plantía de Xugadores: Ricardo James, Donaldo González, Franklin Delgado, Ricardo Phillips, Juan Carlos Cubilla, Ángel Luis Rodríguez, Pércival Piggott, Mario Mëndez, Julio Dely Valdés, Jorge Dely Valdés, Neftalí Díaz, Roberto Brown, Reynaldo Leqis, Alberto Blanco, Ubaldo Guardia, Georgi Aguilar, Mario Anthony Torres, Fernando Zagal, Julio Medina III, Rolando Palma. Direutor Téunicu: Miguel Ángel Mansilla (uruguayu), Ezequiel Fernández y Leopoldo Lee. ==== Eliminatoria Alemaña 2006 ==== Panamá empezaría'l so camín a Alemaña de la mano del colombianu [[José Eugenio Hernández|José Eugenio "Cheché" Hernández]] al esaniciar a {{sel|Santa Llucía}} con global de 7 a 0 (4-0, 3-0). Na siguiente ronda, compartiría grupu con {{sel|Estaos Xuníos}}, {{sel|Xamaica}} y {{sel|El Salvador}} con quien empieza esta ronda con una derrota de 1-2, depués Panamá vencería a Xamaica de visitante 2-1 con goles de [[Roberto Brown]] y [[Julio César Dely Valdes]]. El siguiente partíu foi ante Estaos Xuníos de llocal onde s'empata 1-1 con gol de [[Roberto Brown]], darréu vuélvese a empatar 1-1 ante Xamaica y caise derrotáu 6-0 con Estaos Xuníos. Pal so peracabo partíu Panamá gana 3-0 a El Salvador con goles de Roberto Brown, [[Felipe Baloy]] y [[José Luis Garces]] pa clasificase per primer vegada a una Hexagonal final. Na [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2006|Hexagonal final]] empecipiar con un empate 0 a 0 con {{sel|Guatemala}} nel Estadiu Rommel Fernández, una derrota 2-1 con Costa Rica de visitante, un empate 1-1 con {{sel|Méxicu}} con un gol de chilena de [[Luis Tejada]], depués dos ganes, ante Trinidad y Tobago 2 a 0 y Estaos Xuníos 3 a 0 pa terminar la primer vuelta. Pa la segunda vuelta Panamá pierde los cinco partíos, ante Guatemala 2-1, Costa Rica 3-1, Méxicu 5-0, Trinidá y Tobagu 1-0 y Estaos Xuníos 2-0 pa rematar en 6ª posición con solu 2 puntos. Sicasí los ''canaleros'' amosaríen una cara bien distinta na [[Copa Oru de 2005]] al algamar el subcampeonatu, con dos trunfos sobre {{sel|Colombia}} y la so disputa final frente a los [[Seleición de fútbol de los Estaos Xuníos|Estaos Xuníos]], partíu que terminó empatáu oficialmente (0-0 t.s.), y definíu nos tiros de penalti, favoreciendo a los [[América del Norte norteamericanos]] (3 pen. a 1). [[Ficheru:Amistoso_Panamá_vs_El Salvador.jpg|miniaturadeimagen|Partíu amistosu ente la Seleición de [[Panamá]] (derecha) y la d'[[Seleición de fútbol d'El Salvador|El Salvador]], el [[8 d'ochobre]] de [[2010]], nel [[Estadiu Rommel Fernández]].|363x363px]] Dos años más tarde, nel 2007, consiguen el subcampeonatu na [[Copa UNCAF 2007]] celebrada en [[San Salvador]]. De la mesma manera, empatando 1-1 t.s. frente a {{sel|Costa Rica}} y definiendo el títulu nos tiros dende'l puntu de penalti, ganando los costarricanos (4 pen. a 1). Sicasí la revancha de la Copa Uncaf 2007 volvería col siguiente tornéu, mientres la [[Copa UNCAF 2009]] n'[[Hondures]], cuando los panamiegos enfrentaron nuevamente a los costarricanos na tanda de los penaltis, llotería que favoreció esta vegada a los ''canaleros''. Esta conquista dio-yos la clasificación a la [[Copa d'Oru de la Concacaf 2009|Copa d'Oru 2009]] onde cayen en cuartos de final ante los {{sel|Estaos Xuníos}}, la mesma seleición que los esaniciara nes mesmes instancies na [[Copa d'Oru de la Concacaf 2007|Copa d'Oru 2007]] y la final del [[Copa d'Oru de la Concacaf 2005|2005]]. ==== Eliminatoria Sudáfrica 2010 ==== En xunu de 2008 los panamiegos cayeríen esaniciaos prematuramente na [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|eliminatoria a Sudáfrica 2010]] ante [[Seleición de fútbol d'El Salvador|El Salvador]] (1-0, 1-3). Panamá ganó de llocal 1-0 con gol de [[Luis Tejada]], pero nel partíu de vuelta en [[San Salvador]], los canaleros aventayar con gol de [[José Luis Garcés]] nel primer tiempu sicasí, los salvadorianos terminaron ganando 3-1 nun accidentáu y polémicu partíu. === Década de 2010 === Dempués de que la década pasada dexara momentos bonos y otros amargos, la Seleición Nacional de fútbol de Panamá aprovecho la inactividá xenerada pola eliminación al [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|Mundial de 2010]] pa preparar de cara a la [[Copa Centroamericana 2011|2011]], tornéu que Panamá entamaba nel anováu [[Estadiu Rommel Fernández]]. Allugáu nel grupu A que compartió xunto a [[Seleición de fútbol de Belice|Belize]], {{sel|Nicaragua}} y [[Seleición de fútbol d'El Salvador|El Salvador]], la seleición panamiega superó ensin contratiempos la fase de grupo pero cayó en semifinales ante {{sel|Costa Rica}} na tanda de penatis, yá que empataron 1 a 1, dempués de la prórroga. A la fin la seleición ''canalera'' túvose que conformar col tercer llugar del certame, superando a El Salvador que tamién naguaba esa plaza, partíu que se definió nuevamente nos penaltis 5 a 4 dempués de terminar 0 a 0 nel tiempu regular. Clasificada a la [[Copa Oru de la Concacaf 2011|Copa Oro 2011]] tres el so desempeñu na Copa Centroamericana, Panamá tuvo encuadrada nel grupu C, xunto a {{sel|Canadá}}, {{sel|Estaos Xuníos}} y {{sel|Guadalupe}}. Debutó'l tornéu continental al ganar 3-2 a Guadalupe. Fizo historia al cortar la racha de 25 partíos invictos que llevaba'l combináu d'Estaos Xuníos na fase de grupos de la [[Copa Oru de la Concacaf]], venciéndolo 2 a 1.<ref name=VariosFifa>{{cita web|url=http://es.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1451194.html|obra=fifa.com|títulu=''Panamá corta la racha d'EEXX (1-2)''|fechaarchivu=2011-06-15|fechaaccesu=12 de xunu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110615135754/http://es.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1451194.html}}</ref> Depués empató 1 a 1 cola seleición de Canadá, clasificándose según primero del so grupu per primer vegada na historia de la Copa. Darréu tuvo qu'enfrentar al so similar d'[[Seleición de fútbol d'El Salvador|El Salvador]], al qu'esanició en cuartos de final na tanda de penaltis. Nuevamente tuvo qu'enfrentar a la seleición norteamericana, agora en semifinales, anque cayeron por 0-1, completando d'esa manera una bien bona participación nel tornéu continental. ==== Eliminatoria Brasil 2014 ==== Nes [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|eliminatories aldu al Mundial de 2014]] en superando la segunda ronda a la cual clasificó direutamente, pasando percima de {{sel|Dominica}} y {{sel|Nicaragua}} a finales del 2011, Panamá quedaría nel grupu C xunto a {{sel|Canadá}}, {{sel|Hondures}} y {{sel|Cuba}} na tercer ronda d'esta eliminatoria. Panamá empecipió la mesma con una importante victoria de visitante ante Hondures, nel [[Estadiu Olímpicu Metropolitanu|Estadiu Olímpicu Metropolitanu de San Pedro Sula]], con un doblete de [[Blas Pérez]].<ref name=VariosUnivision>{{cita web |url=http://feeds.univision.com/feeds/article/2012-06-09/0-2-blas-perez-firma?refPath=/futbol/sudamerica/brasil/|obra=univision.com|títulu=''0-2. Blas Pérez robla doblete, balta a Honduras y da-y lideralgu a Panamá''|fechaarchivu= |fechaaccesu=9 de xunu de 2012}}</ref> El so siguiente compromisu sería ante Cuba'l cual xugóse nel [[Estadiu Rommel Fernández]] de la ciudá de [[Panamá (ciudá)|Panamá]], que ganó 1-0, nun complicáu partíu. Darréu xugaría frente a la seleición de Canadá, en Toronto, perdiendo l'oldeo 0-1 (gol de [[Dwayne De Rosario]] en polémica xugada). Nel partíu de vuelta, Panamá gana 2-0 nel Rommel Fernández (goles de Rolando blackburn y Blas Pérez). Panamá enfrentaría dos partíos más de la tercer ronda, frente a Hondures, nun partíu con muncha mira pero que refundió un 0-0. L'últimu alcuentru d'esa ronda seria contra Cuba en [[L'Habana]] con resultancia final de 1-1 nun partíu onde los Cubanos aprovecharon cierta displacencia de Panamá qu'espertó nos postreros 15 minutos. Los intentos más claros fueron obra del capitán [[Felipe Baloy]] y otra de Blas Pérez de media golia que s'estrelló nel poste. Panamá llogra pasar a la última ronda xunto con {{sel|Costa Rica}}, {{sel|Hondures}}, {{sel|Xamaica}}, {{sel|Méxicu}} y {{sel|Estaos Xuníos}}. Empecipiáu l'añu de 2013, Panamá empezó xugando la [[Copa Centroamericana 2013]] nel [[Estadiu Nacional de Costa Rica (2011)|Estadiu Nacional de Costa Rica]] de [[San Xosé (Costa Rica)|San Xosé]] enfrentándose nel so grupu a {{sel|Hondures}} y {{sel|El Salvador}}. Al roblar trés empates, les trés seleiciones acabaron colos mesmos puntos (2) anque Hondures aseguró'l primer llugar con un meyor ''goal average'' ente que ''canaleros'' y ''cuscatlecos'' acabaron igualaos en tolos estamentos del reglamentu, polo cual dar# en un sortéu.<ref name=VariosTelemetro>{{cita web|url=http://www.telemetro.com/deportes/futbol/2013/01/22/128826/panama-empata-va-al sortéu-pa-definir-pase-semifinales|obra=telemetro.com|títulu=''Panamá empata y va al sortéu pa definir pase a semifinales ''|fechaarchivu=|fechaaccesu=7 d'abril de 2013}}</ref> Lastimosamente la suerte unvió a Panamá a xugar el partíu pol quintu llugar, sinónimu d'últimu billete pa la Copa d'Oru, ante'l alicaído [[Seleición de fútbol de Guatemala|cuadru guatemalianu]]. Nun gran partíu con un resultáu final de 3-1, Panamá certificó'l so boletu a la Copa d'Oru del mes de xunetu de 2013 nos [[Estaos Xuníos]].<ref name=VariosMlssoccer>{{cita web|url=http://www.mlssoccer.com/es/news/article/2013/01/25/panam%C3%A1-clasificar pa-la copa-oro-2013|obra=mlssoccer.com|títulu=''Panamá clasificar pa la Copa Oro 2013''|fechaarchivu=|fechaaccesu=7 d'abril de 2013}}</ref> Empecipiada la [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014#Hexagonal final|ronda hexagonal final]] de les eliminatories al Mundial de [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|Brasil 2014]], en febreru de 2013, Panamá abrió'l telón xugando en casa ante {{sel|Costa Rica}} anque dexó escapar dos puntos nun partíu que controlaba 2-0 pero los ''ticos'' increíblemente empataron el partíu (2-2), salvando un puntu pa empecipiar la Hexagonal. Depués enfrentaría a {{sel|Xamaica}} y otra vegada a la conocida {{sel|Hondures}} en dos feches siguíes en marzu de 2013. Na primera, Panamá apauta otru empate pero esta vegada de visitante en [[Kingston]]. Nel segundu atopo Panamá vence a Hondures 2-0 nel [[Estadiu Rommel Fernández]] de la capital panamiega, con tan solo trescurríos 67 segundos, siendo [[Luis Tejada (futbolista)|Luis Tejada]] quien abrió'l marcador pal cuadru local. Colos trés puntos, Panamá convertir nel líder provisional con 5 puntos, siguíu d'Hondures y Estaos Xuníos con 4 unidaes respeutivamente. En xunu de 2013, n'oldeo amistosu, pierde de llocal contra {{sel|Perú}} por 1-2. El vienres 7 de xunu empata 0-0 contra'l "xigante" de la [[Concacaf]], {{sel|Méxicu}}. Depués pierde los sos dos siguientes compromisos 0-2 frente a {{sel|Estaos Xuníos}} y {{sel|Costa Rica}} respeutivamente. Esta racha negativa dexa a los ''canaleros'' na 5ª posición nes eliminatories, fora de la zona de clasificación. Na [[Copa Oru de la Concacaf 2013]], Panamá debuta la so participación contra {{sel|Méxicu}} con un históricu trunfu de 2-1. [[Gabriel Torres]] convierte de penalti el 1-0, hasta que [[Marco Fabián de la Mora|Marco Fabián]] empata'l partíu antes del entetiempu. Empecipiáu'l segundu tiempu, Gabriel Torres fai'l 2-1 definitivu a favor de los ''canaleros''. Nel so segundu alcuentru, Panamá ganó pola mínima a un coraxudu cuadru de {{sel|Martinica}} con un gol de penalti de Gabriel Torres nel min. 85 llogrando d'esa manera'l so boletu a los cuartos de final de la xusta. Depués, yá clasificáu, empató 0-0 con {{sel|Canadá}} asegurando'l primer llugar del grupu (per delantre de Méxicu) fechu que consigue per segunda vegada consecutiva na historia del tornéu. Los panamiegos avanzaron de manera satisfactoria a semifinales al zurdir a {{sel|Cuba}} 6-1. Nesa instancia los ''canaleros'' volvieron ganar a Méxicu (2-1, goles de [[Blas Pérez]] y [[Román Torres]]) y clasificáronse per segunda vegada a la final del eventu onde van enfrentar a {{sel|Estaos Xuníos}}, tal como asocediera nel [[Copa d'Oru de 2005|2005]]. Lamentablemente los panamiegos nun pudieron cobrase la revancha de soceder nel 2005, venciendo ante los norteamericanos por 0-1 (gol de [[Brek Shea]]). El reinicio de les [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014#Hexagonal final|eliminatories mundialistas]] en setiembre de 2013 nun foi bien feliz al conceder, nel [[Estadiu Rommel Fernández|Rommel Fernández]], un esllucíu empate 0-0 ante'l colista {{sel|Xamaica}} anque se llogró salvar un empate 2-2 n'[[Hondures]] con gol ''in extremis'' de [[Roberto Chen]] nel min. 90. Ganar ante {{sel|Méxicu}} (1-2) nel [[Estadiu Azteca|Azteca]], el [[11 d'ochobre]] de 2013, apostró a Panamá al 5° llugar, fora de zona de repechaje. Sicasí, na última xornada del hexagonal, el [[15 d'ochobre]], la victoria parcial (2-1) ante {{sel|Estaos Xuníos}}, conxugada cola derrota simultánea de Méxicu en [[San Xosé (Costa Rica)|San Xosé]] (1-2) ante {{sel|Costa Rica}} taben otorgándo-y a Panamá'l 4° llugar, sinónimu del allampáu repechaje mundialista ante {{sel|Nueva Zelanda}}. Desafortunadamente pa los intereses panamiegos, dos goles norteamericanos de [[Graham Zusi]] y [[Aron Jóhannsson]] nos tiempos de descuentu (mins. 92 y 93), voltiaron la resultancia a favor d'Estaos Xuníos (2-3), condergando a Panamá al 5° llugar, confirmando la so eliminación del [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|Mundial de Brasil 2014]] de la manera más doliosa. El [[15 de febreru]] de [[2014]], el presidente de la [[Federación Panamiega de Fútbol|FEPAFUT]], Pedro Chaluja, presentó al esperimentáu direutor téunicu [[colombia|colombianu]] [[Hernán Darío Gómez|Hernán ''Boliyu'' Gómez]] como'l nuevu timonel de la seleición nacional.<ref>Perú.com: [http://peru.com/futbol/internacional/boliyu-gomez-dirigira-centroamerica-noticia-229699 «El 'Boliyu' Gómez va dirixir en Centroamérica»]</ref> La so primer prueba sería la [[Copa Centroamericana 2014]] realizada nos [[Estaos Xuníos]], na cual la seleición nacional ocupó'l tercer llugar y llogró el pase a la [[Copa Oru de la Concacaf 2015]].<ref name=VariosPrensa>{{cita web |url=http://www.prensa.com/deportes/Panama-supera-Salvador-Copa-Centroamericana_2_4027117249.html|obra=prensa.com|títulu=''Panamá supera a El Salvador y queda en tercer llugar de la Copa Centroamericana''|fechaarchivu= |fechaaccesu=14 de setiembre de 2014 }}</ref> Yá nel [[2015]] ''La Colorada'' encararía la [[Copa Oru de la Concacaf 2015|Copa Oro 2015]] nel cual apuesto la fase de grupu cola [[Seleición de fútbol d'Estaos Xuníos]], la [[seleición de fútbol d'Haití]] y la [[Seleición de fútbol d'Hondures]] qu'ocupó'l postreru puestu nel grupu; detrás de [[Panamá]] y les dos yá mentaes que se clasificaron como primero y segundu nesi mesmu orde, lo cual clasificó como meyor terceru con trés empates llograos ante los sos rivales. Yá en cuartos de final tocaría-y enfrentar a la [[Seleición de fútbol de Trinidá y Tobagu]] col cual llograríen otru empate pero saldríen ganadores na tanda de penaltis (6-5).<ref name=VariosNacion>{{cita web|url=http://www.nacion.com/deportes/futbol-internacional/Panama-Trinidá-Tobago-tiempos-smeifinalista_0_1500650029.html|obra=nacion.com|títulu=''Panamá venció a Trinidá y Tobagu en penaltis y ta en semifinales de Copa Oro''|fechaarchivu=|fechaaccesu=25 de xunetu de 2015}}</ref> Na semifinal marcaríase unu de los momentos más difíciles na historia del fútbol panamiegu,{{ensin referencies}} nun partíu reñíu ante la [[Seleición de fútbol de Méxicu]] onde Panamá ganaba con un xugador menos espulsáu al minutu 25' dudosamente por una coldada solmenáu por [[Luis Tejada]] a un defensor azteca. Yá col partíu empatáu y l'equipu desmotivado pol mal arbitraxe del central [[Mark Geiger]] que volvía vistise de villanu{{ensin referencies}} marcando otru penalti más nel tiempu extra condergaría a la seleición canalera a apostar el tercer llugar del tornéu, ante los norteamericanos, esti partíu foi ganáu por Panamá nuevamente pela ruta de los tiros del puntu de penalti dándo-y el tercer puestu de tornéu.<ref>{{cita web|url=http://peru21.pe/deportes/copa-oru-concacaf-admitio-error-arbitral-partíu-panama-mexico-2223819|obra=peru21.pe|títulu=''Copa Oru: Concacaf almitió error arbitral en partíu Panamá-Méxicu''|fechaarchivu=|fechaaccesu=25 de xunetu de 2015}}</ref>{{fonte cuestionable}} ==== Eliminatoria Rusia 2018 ==== El 2 de setiembre de 2016 Panamá sella'l so pase a la [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|ronda hexagonal final]] en ganando 2-0 a {{sel|Xamaica}}.<ref>{{cita web |url=http://www.rpctv.com/marearoja/Panama_0_950005958.html|obra=rpctv.com|títulu=''Panamá avanza a Hexagonal Final de CONCACAF''|fechaarchivu= |fechaaccesu=3 de setiembre de 2016 }}</ref>{{fonte cuestionable}} El 10 d'ochobre de 2017, la seleición de Panamá clasificar por primer vegada na so historia a la [[Copa Mundial de Fútbol de 2018]] en venciendo 2-1 a {{sel|Costa Rica}} con un [[gol pantasma]] al min. 53 pa poner l'empate dempués de que [[Johan Venegas]] al min. 36 punxera'l 0-1 a favor de {{sel|Costa Rica}}, pero [[Roman Torres]] al min. 88 -y daria la vuelta al marcador pa Panamá y de esta forma obtendrian la victoria sobre l'oncenu Tico, esaniciando a la seleición de los {{sel|Estaos Xuníos}} de la clasificación a la [[Copa Mundial de Fútbol de 2018|Copa Mundial Rusia 2018]], seleición qu'en 2013 foi la responsable de que Panamá quedara esaniciada nesa ocasión a la [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|Copa Mundial Brasil 2014]], ente que pel otru llau termina unviando a apostar el repechaje a la seleición d'{{sel|Hondures}}, quien perdería'l repechaje ante {{Sel|Australia}}. == Uniforme == {{AP|Uniforme de la seleición de fútbol de Panamá}} L'uniforme oficial de la Seleición de [[Panamá]] componer de camiseta, pantalones y medies de color [[colloráu]] (d'ellí'l llamatu que recibe la seleición: ''La Marea Colorada''). Como datu interesáu, los antiguos uniformes de la Seleición presentaben el color azul, pero al pasar de los años ésti foi sumiendo nel uniforme, hasta ser predominantemente colloráu. Ente les últimes marques utilizaes esta, [[Reebok]] pa les eliminatories de [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|Francia 98]], [[Kappa]] pa les eliminatories de [[Copa Mundial de Fútbol de 2002|Corea/Xapón 02]]. La marca deportiva [[Lotto Sport Italia|Lotto]] foi patrocinador dende les eliminatories [[Copa Mundial de Fútbol de 2006|Alemaña 06]], hasta'l 30 de marzu de 2015.<ref>{{cita web|url=http://www.critica.com.pa/archivo/03072005/sport.html|títulu=''¡Nuevu "Look"!''|editor=''critica.com.pa''|fechaaccesu=30 de xineru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100604091837/http://www.critica.com.pa/archivo/03072005/sport.html|fechaarchivu=4 de xunu de 2010}}</ref> Nel añu 2012 foi introducida'l color azul como tercer uniforme alterantivo de la seleición panamiega.<ref>https://web.archive.org/web/20140107072849/http://www.laestrella.com.pa/online/impresu/2012/05/24/a-estrenar-uniforme-en-eliminatories.asp</ref> El 30 de marzu de 2015 anunciar a [[New Balance]] como nuevu patrocinador de la seleición de Panamá, y la primera, a nivel mundial (refiriéndose a seleiciones) que visti mentada marca. La primer categoría n'estrenar la nueva vistimienta va ser la seleición Sub-20.<ref>https://twitter.com/NBFootball/status/582672912676687872</ref><ref>http://www.rpctv.com/marea-colorada/New-Balance-deportiva-seleiciones-Panama_0_793421495.html</ref> <center> {| | {{Camisetes | | esquierdu=0000FF|cuerpu=FFFFFF|derechu=0000FF|shorts=0000FF|medies=0000FF|socks= 0000FF|títulu=Equipación actual | patrón_izq=_whiteborder|patrón_cuerpu=_bluestripes|patrón_der=_whiteborder|patrón_pan=|patrón_med=|color completu = 0000FF |color pantalón:0000FF |color medies=0000FF|títulu = Primer equipación}} | {{Camisetes | | pattern_la=_altamira1112h |pattern_b=_unknown |pattern_ra=_altamira1112h |pattern_sh= _blancu|pattern_so= | leftarm=|body=|rightarm=|shorts=|socks=FFFFFF|títulu=[[Uniforme de la seleición de fútbol de Panamá|(Ver evolución)]] }} | {{Camisetes | | esquierdu=FF0000|cuerpu=FF0000|derechu=FF0000|shorts=FF0000|medies=FF0000|socks= FF0000|títulu=Equipación actual | patrón_izq=_thinwhiteborder|patrón_cuerpu=_panama18h|patrón_der=_thinwhiteborder|patrón_pan=_panama18H|patrón_med=_panama18H }} |} </center> == Localía == {{AP|Estadiu Rommel Fernández}} [[Ficheru:Marea Roja Panamá.jpg|300px|miniaturadeimagen|Partíos de la Seleición.]] La seleición de Panamá xuega los sos partíos nel estadiu Rommel Fernández Gutiérrez, que ta asitiáu na ciudá de [[Panamá (ciudá)|Panamá]], Tamién ye usáu pa distintes disciplines deportives, pero principalmente pa la realización de xuegos de [[fútbol]] y LPF. Foi inauguráu'l [[6 de febreru]] de [[1970]], diseñáu p'allugar los '''XI Xuegos Centroamericanos 1970'''. Al traviés de nueves reformes, llogró algamar l'actual capacidá de 32.000 espectadores. === La Marea Colorada === Munchos son los que s'axudiquen la creación d'esti llamatu, pero lo cierto ye que'l llamatu naz nel añu [[2000]] cuando unos mozos que teníen la idea de xenerar pasión a la de los partíos que Panamá xugaba de llocal, crearon cantaraes, cosieron banderes y visitaron medios de comunicación. Adulces el nome foi calando ente los aficionaos y el públicu, polo que les grandes empreses fueron usándolo nes sos publicidaes pal Mundial [[Copa Mundial de Fútbol de 2002|Corea/Xapón 2002]] y dende esa dómina convirtióse l'apellativu de l'afición y de la seleición nacional. [[Ficheru:Estadio_Rommel_Fernández_Atardecer.jpeg|center|miniaturadeimagen|850px|Estadiu Rommel Fernández al atapecer.]] == Rivalidaes == {{AP|Rivalidá futbolística ente Panamá y Méxicu|Clásicu del Sur centroamericanu|Clásicu del Oeste del Caribe}} La Seleición Panamiega tien a lo más rival a Méxicu, siendo ensin dulda, al día de güei, unu de los mayores clásicos de Panamá. La rivalidá tamién se debe a la crecedera futbolística de Panamá y el so aumentu de xuegos ente dambos equipos, mesma razón que cola so rivalidá con Hondures. La Seleición Panamiega caltién una gran [[Clásicu del Sur centroamericanu|rivalidá futbolística con Costa Rica]], siendo ensin dulda, al día de güei, unu de los mayores clásicos del Centramerica,la rivalidá tamién, ye porque son países vecinos amás de la [[Guerra de Coto]]. Otru duelu clásicu de los canaleros ye con {{sel|Venezuela}}, con quien apuesten el tradicional [[Clásicu del Oeste del Caribe]], por ser el primer partíu de futbol de dambos países y lamentablemente les clásiques engarradielles na cancha. === Principales historiales === {{AP|Historial de partíos de la Seleición de fútbol de Panamá}} * ''Actualizáu al 11 d'ochobre de 2016 (Datos según [[FIFA]])<ref>http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/headtohead/team1=PAN/team2=MEX/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131125020315/http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/headtohead/team1=PAN/team2=MEX/index.html |date=2013-11-25 }} Historial de partíos ente Panama y Mexico. FIFA.com</ref> {|bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="150"|Equipu !width="100"|Partíos<br />Ganaos !width="100"|Partíos<br />Empataos !width="100"|Goles a favor !width="100"|Postreru partíu |-align=center |{{selb|PAN}} |2 |rowspan="4"|6 |13 |rowspan="4"|1 de setiembre de 2017 |-align=center |{{selb|MEX}} |11 |34 |} * ''Actualizáu al 10 d'ochobre de 2017 (Datos según [[FIFA]]).<ref>{{cita web|url=http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/headtohead/team1=PAN/team2=CRC/index.html|títulu=Enfrentamiento ente Costa Rica y Panama|autor=FIFA.com|fechaaccesu=13 de payares de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130204072445/http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/headtohead/team1=pan/team2=crc/index.html|fechaarchivu=2013-02-04}}</ref>'' {|bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="150"|Equipu !width="100"|Partíos<br />Ganaos !width="100"|Partíos<br />Empataos !width="100"|Goles a favor !width="100"|Postreru partíu |-align=center |{{selb|PAN}} |8 |rowspan="2"|13 |39 |rowspan="2"|10 d'ochobre de 2017 |-align=center |{{selb|CRC}} |25 |106 |} <br /> * ''Actualizáu al 12 de xunu de 2017 (Datos según [[FIFA]])<ref>http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/headtohead/team1=PAN/team2=HON/index.html {{Webarchive|url=https://archive.today/20161112044925/http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/headtohead/team1=PAN/team2=HON/index.html |date=2016-11-12 }} Historial de partíos ente Panamá y Hondures. FIFA.com</ref>'' {|bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="150"|Equipu !width="100"|Partíos<br />Ganaos !width="100"|Partíos<br />Empataos !width="100"|Goles a favor !width="100"|Postreru partíu |-align=center |{{selb|PAN}} |11 |rowspan="4"|6 |33 |rowspan="4"|12 de xunu de 2017 |-align=center |{{selb|HON}} |21 |61 |} * ''Actualizáu al 27 de marzu de 2016 (Datos según [[FIFA]])<ref>http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/headtohead/team1=PAN/team2=VEN/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100308065147/http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/headtohead/team1=PAN/team2=VEN/index.html |date=2010-03-08 }} Historial de partíos ente Panama y Venezuela. FIFA.com</ref> {|bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="150"|Equipu !width="100"|Partíos<br />Ganaos !width="100"|Partíos<br />Empataos !width="100"|Goles a favor !width="100"|Postreru partíu |-align=center |{{selb|PAN}} |5 |rowspan="2"|5 |20 |rowspan="2"|24 de mayu de 2016 |-align=center |{{selb|VEN}} |4 |19 |} == Xugadores == {{CP|futbolistes de la seleición de fútbol de Panamá}} === Convocaos === ''Llista de xugadores convocaos p'apostar la Copa Mundial de Fútbol de 2018''.<ref>{{cita web|url=http://www.futbolred.com/seleiciones-nacionales/convocaos-de-panamá-pa-la copa-oro-2017+16857091|títulu='Boliyu' Gómez dio la llista de Panamá pa la Copa d'Oru-2017|obra=Futbolred}}</ref> {|class=sortable align=left cellpadding=2 cellspacing=0 style="background:white; border:1px #AAAAAA solid; border-collapse:collapse; font-size:100%;" width=66% |- align=center !bgcolor=#e30013 style="color:#FFFFFF" width=4%|Nᵘ !bgcolor=#e30013 style="color:#FFFFFF" width=24%|Nome !bgcolor=#e30013 style="color:#FFFFFF" width=16%|Posición !bgcolor=#e30013 style="color:#FFFFFF" width=15%|Edá !bgcolor=#e30013 style="color:#FFFFFF" width=25%|Club |- !1 |align=left|[[Jaime Penedo]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionGK es.png|18px]] [[Porteru (fútbol)|Porteru]] |align=center|{{edá|26|09|1981}} |{{bandera|Rumanía}} [[Dinamo de Bucarest]] |- !12 |align=left|[[José Calderón Frías|José Calderón]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionGK es.png|18px]] [[Porteru (fútbol)|Porteru]] |align=center|{{edá|14|08|1985}} |{{bandera|Panamá}} [[Chorrillo Fútbol Club|Chorrillo]] |- !22 |align=left|[[Alex Rodríguez Ledezma|Alex Rodríguez]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionGK es.png|18px]] [[Porteru (fútbol)|Porteru]] |align=center|{{edá|05|08|1990}} |{{Bandera|Panamá}} [[San Francisco FC|San Francisco]] |- align=center style="border-top:2px solid #00247D" !2 |align=left|[[Michael Amir Murillo|Michael Murillo]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] |align=center|{{edá|11|2|1996}} |align=left|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[New York Red Bulls]] |- !5 |align=left|[[Román Torres]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] |align=center|{{edá|20|3|1986}} |align=left|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Seattle Sounders]] |- !13 |align=left|[[Adolfo Machado]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] |align=center|{{edá|14|02|1985}} |align=left|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Houston Dynamo]] |- !4 |align=left|[[Fidel Escobar]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] |align=center|{{edá|09|01|1995}} |align=left|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[New York Red Bulls]] |- !3 |align=left|[[Harold Cummings]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] |align=center|{{edá|1|3|1992}} |align=left|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[San Jose Earthquakes]] |- !15 |align=left|[[Erick Davis]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] |align=center|{{edá|31|03|1991}} |align=left|{{bandera|Eslovaquia}} [[FC DAC 1904 Dunajská Streda|Dunajská Streda]] |- !17 |align=left|[[Luis Ovalle]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] |align=center|{{edá|7|09|1988}} |align=left|{{bandera|Hondures}} [[Club Deportivo Olimpia|Olimpia]] |- !23 |align=left|[[Felipe Baloy]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] |align=center|{{edá|24|02|1981}} |align=left|{{bandera|Guatemala}} [[CSD Municipal|C.S.D Municipal]] |- align=center style="border-top:2px solid #00247D" !6 |align=left|[[Gabriel Gómez]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]] |align=center|{{edá|29|05|1984}} |align=left|{{bandera|Colombia}} [[Atléticu Bucaramanga]] |- !8 |align=left|[[Édgar Joel Bárcenas|Édgar Bárcenas]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]] |align=center|{{edá|23|10|1993}} |align=left|{{bandera|Méxicu}} [[Club Tijuana|Tijuana]] |- !11 |align=left|[[Armando Cooper]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]] |align=center|{{edá|26|11|1987}} |align=left|{{bandera|Chile}} [[Club Universidad de Chile|Universidá de Chile]] |- !19 |align=left|[[Ricardo Ávila]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]] |align=center|21 años |align=left|{{Bandera|Bélxica}} [[K.A.A. Gent]] |- !21 |align=left|[[José Luis Rodríguez]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]] |align=center|19 años |align=left|{{bandera|Bélxica}} [[K.A.A. Gent]] |- !20 |align=left|[[Aníbal Godoy]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]] |align=center|{{edá|10|02|1990}} |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[San Jose Earthquakes]] |- !14 |align=left|[[Valentín Pimentel]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]] |align=center|{{edá|30|05|1991}} |{{bandera|Panamá}} [[CD Plaza Amador|Plaza Amador]] |- align=center style="border-top:2px solid #00247D" !7 |align=left|[[Blas Pérez]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|18px]] [[Delanteru]] |align=center|{{edá|13|3|1981}} |align=left|{{bandera|Guatemala}} CSD Municipal |- !18 |align=left|[[Luis Tejada (futbolista)|Luis Tejada]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|18px]] [[Delanteru]] |align=center|{{edá|28|3|1982}} |align=left|{{Bandera|Perú}} Sport Boys |- !9 |align=left|[[Gabriel Torres]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|18px]] [[Delanteru]] |align=center|{{edá|31|10|1988}} |align=left|{{bandera|Chile}} [[Club Deportivo Huachipato|Huachipato]] |- !10 |align=left|[[Ismael Díaz de León]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|18px]] [[Delanteru]] |align=center|{{edá|12|5|1997}} |align=left|{{bandera|España}} [[Real Club Deportivo Fabril]] |- !16 |align=left|[[Abdiel Arroyo]] |align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|18px]] [[Delanteru]] |align=center|{{edá|13|12|1993}} |align=left|{{bandera|Costa Rica}} [[Lliga Deportiva Alajuelense|L.D. Alajuelense]] |- align=center bgcolor=EBF5FF style="border-top:2px solid grey" ! D.T. ! align=left|{{bandera|Colombia}} [[Hernán Darío Gómez]] !align=left|[[Ficheru:FootballPositionEN es.png|20px]] [[Entrenador]] !{{Edá|3|2|1956}} ! |} {{clear}} === Xugadores con más participaciones === {| align=left cellpadding="3" cellspacing="0" style="background: #F5FAFF; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=55% |- align=center !bgcolor=#e30013 style="color:#FFFFFF;" width=1% |Nᵘ !bgcolor=#e30013 style="color:#FFFFFF;" width="20" |Nome !bgcolor=#e30013 style="color:#FFFFFF;" width="6" |Periodu !bgcolor=#e30013 style="color:#FFFFFF;" width="10" |Partíos !bgcolor=#e30013 style="color:#FFFFFF;" width="10" |Goles |-align="center" bgcolor=#e0ECF8 style="border-top:1px solid #AAA;" |1 |align=left|'''[[Gabriel Gómez]]''' |2003 - [[Presente]] |138 |12 |-align="center" style="border-top:1px solid #AAA;" |2 |align=left|'''[[Jaime Penedo]]''' |2003 - [[Presente]] |128 |0 |-align="center" style="border-top:1px solid #AAA;" |3 |align=left|'''[[Blas Pérez]]''' |[[2001]] - [[Presente]] |115 |42 |-align="center" style="border-top:1px solid #AAA;" |4 |align=left|'''[[Román Torres]]''' |[[2005]] - [[Presente]] |106 |9 |-align="center" style="border-top:1px solid #AAA;" |5 |align=left|'''[[Luis Tejada (futbolista)|Luis Tejada]]''' |[[2001]] - [[Presente]] |104 |43 |-align="center" style="border-top:1px solid #AAA;" |6 |align=left|'''[[Felipe Baloy]]''' |[[2001]] - [[Presente]] |102 |3 |-align="center" style="border-top:1px solid #AAA;" |7 |align=left|'''[[Armando Cooper]]''' |[[2006]] - presente |100 |7 |-align="center" style="border-top:1px solid #AAA;" |8 |align=left|[[Luis Henríquez]] |[[2004]] - [[2016]] |89 |2 |-align="center" style="border-top:1px solid #AAA;" |9 |align=left|'''[[Alberto Quintero]]''' |[[2007]] - presente |88 |5 |-align="center" style="border-top:1px solid #AAA;" |10 |align=left|[[Amilcar Henriquez]] |[[2004]] - [[2017]] |85 |1 |} {{clear}} === Máximos anotadores === {| align=left cellpadding="3" cellspacing="0" style="background: #F5FAFF; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=55% |- align=center !bgcolor=#e30013 style="color:#FFFFFF;" width=1% |Nᵘ !bgcolor=#e30013 style="color:#FFFFFF;" width="20" |Nome !bgcolor=#e30013 style="color:#FFFFFF;" width="6" |Periodu !bgcolor=#e30013 style="color:#FFFFFF;" width="10" |Goles !bgcolor=#e30013 style="color:#FFFFFF;" width="10" |Partíos |-align="center" bgcolor=#e0ECF8 style="border-top:1px solid #AAA;" |1 |align=left|'''[[Luis Tejada (futbolista)|Luis Tejada]]''' |2000 - Presente |43 |104 |-align="center" style="border-top:1px solid #AAA;" |2 |align=left|'''[[Blas Pérez]]''' |2000 - Presente |42 |115 |-align="center" style="border-top:1px solid #AAA;" |3 |align=left|[[Luis Cascarita Tapia]] |1960 - 1979 |20 |77 |-align="center" style="border-top:1px solid #AAA;" |4 |align=left|[[Roberto Brown]] |2000 - 2011 |16 |49 |-align="center" style="border-top:1px solid #AAA;" |5 |align=left|'''[[Gabriel Torres]]''' |2006 - Presente |15 |69 |-align="center" style="border-top:1px solid #AAA;" |6 |align=left|[[Julio Dely Valdés]] |1990 - 2006 |13 |34 |-align="center" style="border-top:1px solid #AAA;" |7 |align=left|[[Jorge Dely Valdés]] |1990-2005 |13 |34 |-align="center" style="border-top:1px solid #AAA;" |8 |align=left|'''[[Gabriel Gómez]]''' |2003 - Presente |12 |140 |-align="center" style="border-top:1px solid #AAA;" |9 |align=left|[[Víctor René Mendieta]] |1980 - 2000 |11 |31 |-align="center" style="border-top:1px solid #AAA;" |10 |align=left|[[Ricardo Phillips]] |1996 - 2010 |10 |84 |} {{clear}} == Téunicos de la Seleición de Panamá == {{CP|entrenadores de la seleición de fútbol de Panamá}} === Llistáu de tolos tiempos === <center> {| {{tablaguapa}} |- !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">Nome !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">Periodu !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">País |- |Romeo Parravicini |1938 |{{bandera|Uruguái}} |- |Manuel Sánchez Durán |1941 |{{bandera|Perú}} |- |Emel Ospino |1946 |{{bandera|Panamá}} |- |Óscar Rendoll |1946 |{{bandera|Chile}} |- |Óscar Suman Carrillo |1949 |{{bandera|Panamá}} |- |Gilberto Casanova |1950 |{{bandera|Colombia}} |- |Moses Stern |1950 |{{bandera|Austria}} |- |Óscar Rendoll |1951 |{{bandera|Chile}} |- |Rogelio Díaz |1952 |{{bandera|Panamá}} |- |Emel Ospino |1956 |{{bandera|Panamá}} |- |José Bech Casablanca |1961 |{{bandera|España}} |- |Raúl "Che" Álvarez |1963-1964 |{{bandera|Arxentina}} |- |José Bech Casablanca |1967 |{{bandera|España}} |- |Luis Carlos Ponce |1967 |{{bandera|Panamá}} |- |Néstor Valdez |1969 |{{bandera|Chile}} |- |[[Hugo Tassara]] |1972-1973 |{{bandera|Chile}} |- |Renato Panay |1976 |{{bandera|Chile}} |- |Omar Muraco |1978 |{{bandera|Arxentina}} |- |[[Edgardo Baldi|Edgardo Bone Baldi]] |1979 |{{bandera|Uruguái}} |- |Luis Borghini |1980 |{{bandera|Uruguái}} |- |Rubén Cárdenas |1980 |{{bandera|Panamá}} |- |Orlando Muñoz |1984 |{{bandera|Panamá}} |- |[[Carlos Cavagnaro]] |1984 |{{bandera|Arxentina}} |- |Juan Colecchio |1986-1988 |{{bandera|Arxentina}} |- |Saúl Suarez |1991-1992 |{{bandera|Colombia}} |- |[[Gustavo De Simone]] |1992 |{{bandera|Uruguái}} |- |Saúl Suarez |1993 |{{bandera|Colombia}} |- |[[César Maturana]] |1995-1996 |{{bandera|Colombia}} |- |Orlando Muñoz |1996 |{{bandera|Panamá}} |- |Óscar Aristizábal |1999 |{{bandera|Colombia}} |- |[[Miguel Ángel Mansilla]] |1999-2000 |{{bandera|Uruguái}} |- |Ezequiel Fernández |2000 |{{bandera|Panamá}} |- |Leopoldo Lee |2000 |{{bandera|Panamá}} |- |Mihai Stoichiţă |2001 |{{bandera|Rumanía}} |- |Carlos Alberto Daluz |2002-2003 |{{bandera|Brasil}} |- |[[José Eugenio Hernández]] |2004-2005 |{{bandera|Colombia}} |- |[[Julio Dely Valdés]]<br />[[Jorge Dely Valdés]] |2006 (''interinos'') |{{bandera|Panamá}} |- |[[Víctor René Mendieta Ocampo]] |2006 (''interín'') |{{bandera|Panamá}} |- |[[Alexandre Guimarães]] |2006-2008 |{{bandera|Brasil}}{{bandera|Costa Rica}} |- |[[Gary Stempel]] |2008-2009 |{{bandera|Inglaterra}} |- |[[Jorge Dely Valdés]] |2010 (''interín'') |{{bandera|Panamá}} |- |[[Julio Dely Valdés]] |2010-2013 |{{bandera|Panamá}} |- |[[Hernán Darío Gómez]] |2014-''presente'' |{{bandera|Colombia}} |- |} </center> === Cuerpu téunicu === {| {{tablaguapa}} width="70%" border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" style="font-size: 90%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#800000 style="color:white" !align=center colspan="4" style="background:#e30013;"|<span style="color:white">Cuerpu Téunicu |- |- style="border-top:1px solid #AAA;" | style="text-align: left;" |'''Entrenador:''' | style="text-align: left;" |{{bandera|Colombia}} [[Hernán Darío Gómez]] | style="text-align: left;" |'''Asistentes téunicos:''' | style="text-align: left;" |{{bandera|Colombia}} [[Édgar Carvajal]] / [[Nelson Gallego]] |- |- bgcolor=#F5FAFF | style="text-align: left;" |'''Preparador físicu:''' | style="text-align: left;" |{{bandera|Colombia}} [[Elkin Sánchez]] | style="text-align: left;" |'''Preparador de porteros:''' | style="text-align: left;" |{{bandera|Colombia}} [[Didier Muñoz]] |- bgcolor=#F5FAFF style="border-top:1px solid #AAA;" | style="text-align: left;" |'''Médicu:''' | style="text-align: left;" |{{bandera|Panamá}} [[Gerinaldo Martínez]] | style="text-align: left;" |'''Nutricionista:''' | style="text-align: left;" |{{bandera|Panamá}} [[Fanny Cardoze]] |- | style="text-align: left;" |'''Fisioterapeuta:''' | style="text-align: left;" |{{bandera|Panamá}} [[Juan Carlos Andrión]] | style="text-align: left;" |'''Fisioterapeuta:''' | style="text-align: left;" |{{bandera|Panamá}} [[Éric Arosemena]] |- bgcolor=#F5FAFF | style="text-align: left;" |'''Xefe de prensa:''' | style="text-align: left;" |{{bandera|Panamá}} [[Adán De Gracia-Esmenjaud]] | style="text-align: left;" |'''Utilero:''' | style="text-align: left;" |{{bandera|Colombia}} [[Milton Segura]] |} == Estadístiques == === Torneos mayores oficiales === ==== Torneos vixentes ==== ===== [[Copa Mundial de Fútbol]] ===== '''[[Tabla estadística de la Copa Mundial de Fútbol|Resultáu Xeneral]]''': Con participación. {| {{tablaguapa}} style="text-align: center;" |- !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">Añu !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">Ronda !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">Posición !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">PG !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">PE !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">PP !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">GF !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">GC |- |{{bandera|Uruguái}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]]||colspan="9" rowspan="10"|''Nun participó'' |- |{{bandera|Italia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1934|1934]] |- |{{bandera|Francia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1938|1938]] |- |{{bandera|Brasil}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1950|1950]] |- |{{bandera|Suiza}} [[Copa Mundial de Fútbol 1954|1954]] |- |{{bandera|Suecia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1958|1958]] |- |{{bandera|Chile}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1962|1962]] |- |{{bandera|Inglaterra}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1966|1966]] |- |{{bandera|Méxicu}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1970|1970]] |- |{{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1974|1974]] |- |{{bandera|Arxentina}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|1978]]||colspan="9" rowspan="10"|''Nun se clasificó'' |- |{{bandera|España}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|1982]] |- |{{bandera|Méxicu}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]] |- |{{bandera|Italia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|1990]] |- |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1994|1994]] |- |{{bandera|Francia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|1998]] |- |{{bandera|Corea del Sur}}{{bandera|Xapón}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2002|2002]] |- |{{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2006|2006]] |- |{{bandera|Sudáfrica}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|2010]] |- |{{bandera|Brasil}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|2014]] |- |{{bandera|Rusia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2018|2018]]||colspan="9" rowspan="1"|[[Panamá na Copa Mundial de Fútbol de 2018|Clasificáu]] |- |{{bandera|Qatar}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2022|2022]]||colspan="9" rowspan="1"|''Por apostar'' |} ===== [[Copa América]] ===== {| {{tablaguapa}} style="text-align: center;" |- !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">Añu !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">Ronda !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">Posición !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">PX !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">PG !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">PE !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">PP !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">GF !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">GC !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">Goliador |- |[[Ficheru:CONMEBOL orthographic projection Mapa CONMEBOL.png|20px]] [[Copa América 1916|1993]]-[[Copa América 2015|2015]]|| colspan="9" |''Non Convidáu'' |- |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa América Centenariu|2016]] |Primer Fase |12°||3||1||0||2||4||10||[[Blas Pérez]]: 2 |- !Total||1/45|| 12° ||3||1||0||2||4||10||[[Blas Pérez]]: 2 |} ===== [[Copa d'Oru de la Concacaf]] ===== {| NATÁN GANO 134567 FORGARES center;" |- !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">Añu !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">Resultancia !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">Posición !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">PX !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">PG !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">PE !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">PP !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">GF !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">GC !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">Dif !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">Goliador |- |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 1991|1991]] |colspan="10" | ''Nun se clasificó'' |- |{{bandera|Méxicu}}{{bandera|Estaos Xuníos}}[[Copa d'Oru de la Concacaf 1993|1993]] |Primer fase | 7° ||3||0||1||2||3||8||-5||Jesús Julio, [[Víctor René Mendieta|Mendieta]] y [[Pércival Piggott|Piggott]]: 1 |- |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 1996|1996]] |colspan="10" rowspan="2" | ''Nun se clasificó'' |- |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 1998|1998]] |- |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2000|2000]] |colspan="10" | ''Nun participó'' |- |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2002|2002]] |colspan="10" rowspan="2" | ''Nun se clasificó'' |- |{{bandera|Méxicu}}{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2003|2003]] |-bgcolor=silver |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2005|2005]] |'''Subcampeón''' | 2° ||6||2||3||1||7||6||1|| '''[[Luis Tejada]]''': 3 |- |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2007|2007]] |Cuartos de final | 6° ||4||1||1||2||6||7||-1|| [[Blas Pérez]]: 3 |- |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2009|2009]] |Cuartos de final | 7° ||4||1||1||2||7||5||2|| [[Blas Pérez]]: 3 |-bgcolor=#CC9966 |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2011|2011]] |Tercer llugar<sup>[[#1|1]]</sup> | 3° ||5||2||2||1||7||6||1|| [[Luis Tejada]]: 3 |-bgcolor=silver |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2013|2013]] |'''Subcampeón'''||2°||6||4||1||1||11||4||7||'''[[Gabriel Torres]]''': 5 |-bgcolor=#CC9966 |{{bandera|USA}}{{bandera|CAN}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2015|2015]] |Tercer llugar||3°||6||0||5||1||6||7||-1||[[Luis Tejada]]: 2 |- |{{bandera|USA}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2017|2017]] |Cuartos de final||5°||4||2||1||1||6||3||3||[[Gabriel Torres]]: 2 |- !Total||7/14||6°||38||12||15||11||53||47||6|| [[Blas Pérez]]: 11 |} <small><div id="1"><sup>'''1'''</sup> Nun se realizó partíu pol tercer puestu, pero'l primer equipu asitiáu, ye'l terceru por tener más puntos que'l segundu asitiáu (que ye'l cuartu).</small> ===== [[Copa Centroamericana]] ===== '''[[Copa Centroamericana#Estadístiques xenerales|Resultancia Xeneral]]: 5ᵘ llugar''' {| {{tablaguapa}} style="text-align: center;" |- !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">Añu !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">Ronda !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">Posición !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">PX !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">PG !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">PE !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">PP !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">GF !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">GC !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">Goliador |- |{{bandera|Costa Rica}} [[Copa UNCAF 1991|1991]]||''Nun se clasificó''||||2||1||0||1||2||3|| |- bgcolor=CFAA88 |{{bandera|Hondures}} [[Copa UNCAF 1993|1993]]||Fase final||3°||3||0||1||2||1||5|| [[Erick Ortega]]: 1 |- |{{bandera|El Salvador}} [[Copa UNCAF 1995|1995]]||Primer fase||5°||4||2||0||2||7||3|| [[Walter Pinu]]: 2 |- |{{bandera|Guatemala}} [[Copa UNCAF 1997|1997]]||Primer fase||5°||4||1||1||2||2||8|| [[Patriciu Guevara]]: 1 |- |{{bandera|Costa Rica}} [[Copa UNCAF 1999|1999]]||colspan="9"|''Nun participó'' |- |{{bandera|Hondures}} [[Copa UNCAF 2001|2001]]||Segunda fase||4°||6||2||1||3||12||9|| '''[[Jorge Dely Valdés]]''': 6 |- |style="border: 3px solid red"|{{bandera|Panamá}} [[Copa UNCAF 2003|2003]]||Fase final||5°||5||1||1||3||4||5|| [[Neftalí Díaz|Díaz]], [[Mario Méndez|Méndez]], [[Roberto Brown|Brown]], [[Víctor Mendieta|Mendieta]]: 1 |- |{{bandera|Guatemala}} [[Copa UNCAF 2005|2005]]||Semifinales||4°||4||1||0||3||1||5|| [[Juan Ramón Solís]]: 1 |- bgcolor=silver |{{bandera|El Salvador}} [[Copa UNCAF 2007|2007]]||Segundu llugar||2°||4||2||2||0||5||2|| [[Carlos Rivera|Rivera]], [[Alberto Blanco|Blanco]], [[Ricardo Phillips|Phillips]], [[Felipe Baloy|Baloy]], [[Luis Tejada|Tejada]]: 1 |- bgcolor=gold |{{bandera|Hondures}} [[Copa UNCAF 2009|2009]]||'''Campeón'''||'''1°'''||'''4'''||'''2'''||'''1'''||'''1'''||'''2'''||'''3'''|| [[Alberto Zapata|Zapata]], [[Ricardo Phillips|Phillips]]: 1 |- bgcolor=#CFAA88 |style="border: 3px solid red"|{{bandera|Panamá}} [[Copa Centroamericana 2011|2011]]||Tercer llugar||3°||5||3||2||0||7||1|| [[Armando Cooper|Cooper]], [[Edwin Aguilar|Aguilar]]: 2 |- |{{bandera|Costa Rica}} [[Copa Centroamericana 2013|2013]]||Primer fase||5°||3||1||2||0||4||2|| [[Marcos Sánchez|Sánchez]], [[Blas Pérez|Pérez]], [[Alcibiades Rojas|Rojas]], [[Alberto Quintero Medina|Quintero]]: 1 |- bgcolor=#CFAA88 |{{bandera|USA}} [[Copa Centroamericana 2014|2014]]||Tercer llugar||3°||3||2||1||0||5||2|| [[Blas Pérez|Pérez]], [[Román Torres|Torres]]: 2 |- bgcolor=silver |style="border: 3px solid red"|{{bandera|Panamá}} [[Copa Centroamericana 2017|2017]]||Segundu llugar||2°||5||3||1||1||4||2||[[Roderick Miller|Miller]], [[Josiel Núñez|Núñez]], [[Abdiel Arroyo|Arroyo]], [[Armando Cooper|Cooper]]: 1 |- bgcolor=#C1D8FF !Total||11/14||5°||47||18||12||17||52||48||[[Jorge Dely Valdés]]: 6 |} <small> '''Nota 1''': En '''<span style="color:red">Coloráu</span>''' los torneos sede.</small> <small> '''Nota 2''': Nel cuadru estadísticu tamién se conseñaron los 6 partíos d'eliminatoria xugaos por Panamá en 1991 (ante {{sel|Hondures}}}, 1995 (ante {{sel|Nicaragua}}) y 1997 (ante {{sel|Belize}}).</small> ==== Torneos estinguíos ==== ===== [[Copa d'Oru de la Concacaf#Copa Concacaf (1963-1989)|Copa Concacaf (1963-1989)]] ===== '''[[Copa d'Oru de la Concacaf#Cuadru estadísticu de la Copa Concacaf|Resultancia xeneral]]''': 12° llugar {| {{tablaguapa}} style="text-align: center;" |- !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">Añu !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">Ronda !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">PX !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">G !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">E !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">P !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">GA !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">GR |- |{{bandera|El Salvador}} [[Campeonatu Concacaf de 1963|1963]]||Primer fase||4||1||2||1||8||4 |- |{{bandera|Guatemala}} [[Campeonatu Concacaf de 1965|1965]]||colspan="8"|''Nun participó'' |- |{{bandera|Hondures}} [[Campeonatu Concacaf de 1967|1967]]||colspan="8" rowspan="2"|''Nun se clasificó'' |- |{{bandera|Costa Rica}} [[Campeonatu Concacaf de 1969|1969]] |- |{{bandera|Trinidá y Tobagu}} [[Campeonatu Concacaf de 1971|1971]]||colspan="8" rowspan="2"|''Nun participó'' |- |{{bandera|Haití}} [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1974#Ronda final: Campeonatu Concacaf de 1973|1973]] |- |{{bandera|Méxicu}} [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978#Ronda final: Campeonatu Concacaf de 1977|1977]]||colspan="8" rowspan="4"|''Nun se clasificó'' |- |{{bandera|Hondures}} [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1982#Ronda final: Campeonatu Concacaf de 1981|1981]] |- |[[Ficheru:Location North America.svg|20px]] [[Campeonatu Concacaf de 1985|1985]] |- |[[Ficheru:Location North America.svg|20px]] [[Campeonatu Concacaf de 1989|1989]] |- |'''Total'''||'''1'''/10||4||1||2||1||8||4 |- |} ===== [[Copa CCCF|Copa CCCF (1941-1961)]] ===== '''[[Copa CCCF#Estadístiques Xenerales|Resultancia xeneral]]: 5° llugar''' {| {{tablaguapa}} style="text-align: center;" |- !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">Añu !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">Ronda !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">PX !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">G !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">E !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">P !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">GA !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">GR |- bgcolor=#C1D8FF |{{bandera|Costa Rica}} [[Copa CCCF 1941|1941]]||Cuartu llugar||4||1||1||2||11||16 |- |{{bandera|El Salvador}} [[Copa CCCF 1943|1943]]||colspan="8"|''Nun participó'' |- |{{bandera|Costa Rica}} [[Copa CCCF 1946|1946]]||Quintu llugar||5||1||1||3||5||16 |- bgcolor=CFAA88 |{{bandera|Guatemala}} [[Copa CCCF 1948|1948]]||Tercer llugar||8||4||0||4||19||24 |- bgcolor=gold |style="border: 3px solid red"|{{bandera|Panamá}} [[Copa CCCF 1951|1951]]||'''Campeón'''||'''4'''||'''3'''||'''1'''||'''0'''||'''13'''||'''3''' |- |{{bandera|Costa Rica}} [[Copa CCCF 1953|1953]]||Séptimu llugar||6||0||1||5||6||16 |- |{{bandera|Hondures}} [[Copa CCCF 1955|1955]]||colspan="8"|''Nun participó'' |- bgcolor=#C1D8FF |{{bandera|Curaçao}} [[Copa CCCF 1957|1957]]||Cuartu llugar||4||1||0||3||3||8 |- |{{bandera|Cuba}} [[Copa CCCF 1960|1960]]||colspan="8"|''Nun Participó'' |- |{{bandera|Costa Rica}} [[Copa CCCF 1961|1961]]||Primer fase||4||1||0||3||3||11 |- |'''Total'''||'''7'''/10||35||11||4||20||60||94 |- |} <small> '''Nota''': * En '''<span style="color:red">Coloráu</span>''' tornéu sede. </small> ===== [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol]] ===== {| {{tablaguapa}} style="text-align: center;" |- !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">Añu !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">Ronda !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">PX !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">G !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">E !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">P !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">GA !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">GR |- |{{bandera|Chile}} [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol|Primer edición|1952]]||Sestu llugar||5||0||0||5||5||28 |- |{{Bandera|Méxicu}} [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol|Segunda edición|1956]]||colspan="8" rowspan="2"|''Nun participó'' |- |{{bandera|Costa Rica}} [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol|Tercer edición|1960]] |- |'''Total'''||'''1'''/3||5||0||0||5||5||28 |- |} === Torneos xuveniles oficiales === {{Columnes}} ==== [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20]] ==== {| {{tablaguapa}} style="text-align: center;" |- !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">Añu !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">Ronda !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">PX !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">G !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">E !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">P !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">GA !style="background:#e30013"|<span style="color:#FFFFFF">GR |- |{{bandera|Tunicia}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1977|1977]]||colspan="8" rowspan="13"|''Nun se clasificó'' |- |{{bandera|Xapón}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1979|1979]] |- |{{bandera|Australia}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1981|1981]] |- |{{bandera|Méxicu}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1983|1983]] |- |{{bandera|Xunión Soviética}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1985|1985]] |- |{{bandera|Chile}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1987|1987]] |- |{{bandera|Arabia Saudita}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1989|1989]] |- |{{bandera|Portugal}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1991|1991]] |- |{{bandera|Australia}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1993|1993]] |- |{{bandera|Qatar}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1995|1995]] |- |{{bandera|Malasia}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1997|1997]] |- |{{bandera|Nixeria}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1999|1999]] |- |{{bandera|Arxentina}} [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2001|2001]] |- |{{bandera|Emiratos Árabes Xuníos}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 2003|2003]]||Primer fase||3||0||0||3||1||4 |- |{{bandera|Países Baxos}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 2005|2005]]||Primer fase||3||0||0||3||2||8 |- |{{bandera|Canadá}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 2007|2007]]||Primer fase||3||0||1||2||1||8 |- |{{bandera|Exiptu}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 2009|2009]]||colspan="8"|''Nun se clasificó'' |- |{{bandera|Colombia}} [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2011|2011]]||Primer fase||3||0||1||2||0||5 |- |{{bandera|Turquía}} [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2013|2013]]||colspan="8"|''Nun se clasificó'' |- |{{bandera|Nueva Zelanda}} [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2015|2015]]||Primer fase||3||0||1||2||3||5 |- |{{bandera|Corea del Sur}} [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2017|2017]]||colspan="8" rowspan="1"|''Nun se clasificó'' |- !Total||5/21||15||0||3||12||7||30 |} {{Final columnes}} {{Columnes}} == Palmarés == === Seleición Mayor (Absoluta) === * '''[[Copa Mundial de Fútbol|Copa Mundial De Fútbol]] (1)''': [[Copa Mundial de Fútbol de 2018|2018]]. * '''[[Copa de Naciones de la UNCAF]] (1)''': [[Copa UNCAF 2009|2009]]. * '''[[Copa CCCF]] (1)''': [[Copa CCCF|1951]]. * '''[[Copa d'Oru de la Concacaf]]''': ** Subcampeón: [[Copa d'Oru de la Concacaf 2005|2005]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 2013|2013]]. * '''[[Fútbol nos Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Xuegos Centroamericanos y del Caribe]] ''' ** [[Ficheru:Silver medal.svg|15px]] '''[[Medaya de plata]] (1):''' [[Fútbol nos Xuegos Centroamericanos y del Caribe de Barranquilla 1946|1946]]. * '''Xuegos Deportivos Centroamericanos''' ** [[Ficheru:Gold medal.svg|15px]] '''[[Medaya d'oru]] (1):''' 1973 === Seleición Amateur === * '''[[Fútbol nos Xuegos Bolivarianos|Xuegos Bolivarianos]] ''' ** [[Ficheru:Bronze medal.svg|15px]] '''[[Medaya de bronce]] (2):''' 1970 y 1973. === Seleición Sub-20 (Xuvenil) === * '''[[Campeonatu Sub-20 de la Concacaf]] (2):''' 2002 y 2005 (Campeón de Grupu) * Subcampeón: 2015 * Cuartu Llugar: 2011 * Campeón del tornéu eliminatoriu sub 20 de la UNCAF; [[Clasificación pal Campeonatu Sub-20 de la Concacaf de 2015#UNCAF|El Salvador 2014.]] == Ver tamién == * [[Lliga Panamiega de Fútbol]] * [[Estadiu Rommel Fernández]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://fepafut.com/seleccion_mayor.asp Sitiu web oficial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140321030409/http://fepafut.com/seleccion_mayor.asp |date=2014-03-21 }} * [http://fepafut.com/ Sitio web FEPAFUT] * {{Facebook|fepafut|Seleición de Panamá}} * {{Twitter|fepafut|Seleición de Panamá}} * Perfil oficial de [http://www.concacaf.com/es/team/panama Panamá] en [[Concacaf.com]] * Perfil oficial de [http://es.fifa.com/associations/association=pan/index.html Panamá] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180515034648/http://es.fifa.com/associations/association=pan/index.html |date=2018-05-15 }} en [[FIFA.com]] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Seleición de fútbol de Panamá| ]] h2yx45djpzl9vw9l7cf2pcsoi0oz6ys 0 137070 4503072 4500166 2026-07-07T12:15:13Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 10 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503072 wikitext text/x-wiki {{otros usos|seleición femenina de fútbol de Méxicu|la seleición femenina}} {{Ficha de seleición de fútbol 2 | país = Méxicu | cod = MEX | asociación = [[Federación Mexicana de Fútbol]] | confederación = [[CONCACAF]] | imagen = Méxicu | seudónimu = ''El Tricolor''<br />''El Tri''<ref>{{cita web |url=http://www.pasionlibertadores.com/noticias/Tshabalala-fixo-un golazu-que puede vali-y-la so-segunda-nominacion-al-Puskas-20150825-0002.html |títulu=Tshabalala fixo un golazu que puede vali-y la so segunda nominación al Puskas |fechaaccesu=25 d'agostu de 2015 |autor=Pasión Llibertadores |fecha=24 d'agostu de 2015 }}</ref> | país-dt = Colombia | direutor téunicu = [[Juan Carlos Osorio]] | añu-dt = 2015 | mayor goliador = [[Javier Hernández Balcázar|Javier Hernández]] | mayor goliador goles = 49 | más participaciones = [[Claudio Suárez]] | mayor partíos = 177 | Ranking Fifa = 15.° en Xunu de 2018 | capitán = [[Andrés Guardado]] | estadiu = [[Estadiu Azteca|Azteca]], [[Ciudá de Méxicu]] | PPI país1 = Méxicu | PPI país2 = Guatemala | PPI bandera1 = 1916 | PPI marcador = 2:1 | PPI llugar = [[Ciudá de Méxicu]], [[Méxicu]] | PPI fecha = {{fecha|9|12|1923}} | PPI eventu = Amistosu | MRI país1 = Méxicu | MRI país2 = San Vicente y Les Granadines | MRI marcador = 11:0 | MRI llugar = [[Ciudá de Méxicu]], [[Méxicu]] | MRI fecha = {{fecha|6|12|1992}} | MRI eventu = [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1994|Clasificación pa la Copa Mundial de 1994]] | PRI país1 = Inglaterra | PRI país2 = Méxicu | PRI marcador = 8:0 | PRI llugar = [[Londres]], [[Inglaterra]] | PRI fecha = {{fecha|10|5|1961}} | PRI eventu = Amistosu | participación mundial = 15 | primer mundial = [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]] | meyor mundial = Cuartos de final,<br /> [[Copa Mundial de Fútbol de 1970|1970]], [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]] | copa rexonal = [[Copa d'Oru de la Concacaf|Copa Concacaf/Copa d'Oru]] | confederaciones = [[Copa FIFA Confederaciones]] | participación confederaciones = 7 | primer confederaciones = [[Copa FIFA Confederaciones 1995|1995]] | meyor confederaciones = [[Ficheru:Gold medal icon.svg|15px]] ([[Copa FIFA Confederaciones 1999|1999]]) | participación rexonal = 21 | primera rexonal = [[Campeonatu CONCACAF de 1963|1963]] | meyor rexonal = [[Ficheru:Gold medal icon.svg|15px]] ([[Campeonatu Concacaf de 1965|1965]], [[Campeonatu Concacaf de 1971|1971]], [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978#Ronda final: Campeonatu Concacaf de 1977|1977]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 1993|1993]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 1996|1996]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 1998|1998]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 2003|2003]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 2009|2009]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 2011|2011]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 2015|2015]] y [[Copa d'Oru de la Concacaf 2019|2019]]) | copa rexonal2 = [[Copa América]] | participación rexonal2 = 10 | primer rexonal2 = [[Copa América 1993|1993]] | meyor rexonal2 = [[Ficheru:Silver medal icon.svg|15px]] ([[Copa América 1993|1993]] y [[Copa América 2001|2001]]) | copa rexonal3 = [[Fútbol nos Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Xuegos Centroamericanos y del Caribe]] | participación rexonal3 = 2 | primer rexonal3 = [[Fútbol nos Xuegos Centroamericanos y del Caribe de San Salvador 1935|1935]] | meyor rexonal3 = [[Ficheru:Gold medal icon.svg|15px]] ([[Fútbol nos Xuegos Centroamericanos y del Caribe de San Salvador 1935|1935]] y [[Fútbol nos Xuegos Centroamericanos y del Caribe de Ciudá de Panamá 1938|1938]])<br /><small>Considérense solo les actuaciones de la seleición absoluta, pal restu de les actuaciones ver: [[Méxicu nel Tornéu de fútbol de los Xuegos Centroamericanos y del Caribe]]</small> | olímpicu = [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos]] | participación olímpicu = 2 | primer olímpicu = [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|1928]] | meyor olímpicu = <!------------------------La medaya d'oru de Londres 2012 correspuende a la seleición olímpica categoría sub-23 como asina apaez nel so artículu. El mayor llogru de la seleición absoluta mexicana ye un 11° llugar en Londres 1948. Pa más duldes al respeutu, consultar el discutiniu sobre la tema en [[Wikiproyecto:Fútbol]] y tamién nel discutiniu del artículu de la [[Seleición de fútbol d'España]]-----------------------Nun modificar, gracies.-----------------------------------------> Primer fase, [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Londres 1948|1948]] <br /><small>Considérense solo les actuaciones de la seleición absoluta, pal restu de les actuaciones ver: [[Méxicu nel Tornéu Olímpicu de Fútbol]]</small> | color_izq2 = | color_cuerpo2 = | color_der2 = | color_pantalón2 = | color_medias2 = FFFFFF | trama_izq2 = _mex20a | trama_cuerpo2 = _mex20a | trama_der2 = _mex20a | trama_pantalón2 = _mex20a | trama_medias2 = _mex20a | color_izq1 = FFFFFF | color_cuerpo1 = FFFFFF | color_der1 = FFFFFF | color_pantalón1 = 03a154 | color_medias1 = FFFFFF | trama_izq1 = _mex19h | trama_cuerpo1 = _mex19h | trama_der1 = _mex19h | trama_pantalón1 = _mex19h | trama_medias1 = _mex19h }} La '''seleición de [[fútbol]] de [[Méxicu]]''' ye l'equipu masculín representativu del [[Méxicu|país]] nes competiciones oficiales. La so organización ta al cargu de la [[Federación Mexicana de Fútbol]], que ta afiliada a la [[FIFA]] dende 1929 y ye asociación fundadora de la [[Concacaf]], creada en 1961.<ref>{{cita web |url=http://es.fifa.com/associations/association=mex/index.html |títulu=Asociación miembro - Méxicu |autor=Páxina oficial de la FIFA |fechaaccesu=31 de marzu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180614021406/https://es.fifa.com/associations/association=mex/index.html |fechaarchivu=2018-06-14 }}</ref> Amás, esisten otros equipos que son escoyíos mexicanos de fútbol, ente los que destaquen la [[Méxicu nel Tornéu Olímpicu de Fútbol Olímpico]], la [[Seleición de fútbol sub-20 de Méxicu|Sub-20]], la [[Seleición de fútbol sub-17 de Méxicu|Sub-17]], la [[Seleición femenina de fútbol de Méxicu|Femenil]] (coles sos correspondientes categoríes) y la de sablera. Apostó'l so primer alcuentru'l 9 d'avientu de 1923 ante {{sel|Guatemala}}, al cual venció por 2:1. La seleición mexicana participó en quince ediciones de la [[Copa Mundial de Fútbol]], onde llogró resultancies bultables nes competiciones qu'apostó como anfitrión en [[Copa Mundial de Fútbol de 1970|1970]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]] onde algamó la instancia de los cuartos de final y concluyó nel sestu llugar en dambos torneos. Los sos mayores llogros a nivel internacional fueron el títulu de la [[Copa FIFA Confederaciones 1999]], tornéu nel que foi anfitrión, y los subcampeonatos de la [[Copa América]] d'[[Copa América 1993|Ecuador 1993]] y [[Copa América 2001|Colombia 2001]]; competición na que participa en calidá d'invitáu, precisamente dende la edición de 1993. Amás la FIFA estremar como la seleición que más competiciones oficiales apostó na historia con nueve.<ref group="n">Apostó: la Copa Mundial de Fútbol, Copa FIFA Confederaciones, Tornéu Olímpicu, Copa América, Copa Oru Concacaf, Clasificación pa la Copa Mundial, Campeonatu Panamericanu, Copa NAFC y Tornéu de fútbol de los Xuegos Centroamericanos y del Caribe</ref> Como miembru fundador de la Concacaf participó na mayoría de los torneos de la confederación, incluyíes toles versiones del actual formatu llamáu [[Copa d'Oru de la Concacaf|Copa Oru]].<ref group="n">Ausentar de la [[Copa d'Oru de la CONCACAF|Copa Concacaf]] de 1985, yá que al sirvir de tornéu clasificatorio pa la Copa del Mundu, nun yera necesaria la so intervención por ser país sede; y el de 1989 pola suspensión de toa competencia pola mor del asuntu de «[[los cachirules]]»</ref> D'últimes cunta con 10 [[Copa d'Oru de la Concacaf|Campeonatos de la Concacaf]], amás dos [[Copa NAFC]] (predecesora de la Concacaf) y la [[Copa de Naciones Norteamericana 1991]], y foi l'equipu más esitosu nesos certámenes. A lo llargo de la so historia destacó como la meyor seleición de la zona de CONCACAF n'eventos multideportivos, faciéndose acreedor de 6 medayes d'oru (1935, 1938, 1959, 1966, 1990 y 2014), 6 medayes de plata (1954, 1962, 1982, 1993, 1998 y 2002) y 1 de bronce (1986) nesti ramu dientro de los [[Fútbol nos Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Xuegos Centroamericanos y del Caribe]]. Ente que nos [[Fútbol nos Xuegos Panamericanos|Xuegos Panamericanos]] conquistó 4 medayes d'oru (1967, 1975, 1999 y 2011), 4 medayes de plata (1955, 1991, 1995 y 2015) y 2 medayes de bronce (2003 y 2007). Con 4 títulos mundiales y 32 torneos continentales, suma un total de 36 títulos oficiales absolutos y xuveniles pa la FIFA, lo que la convierte na segunda seleición más gallardoniada del mundu detrás de {{sel|Brasil}}.<ref name="MEX">{{cita web |url=http://es.fifa.com/associations/association=mex/index.html |títulu=Cuadro d'honor de Méxicu |autor=Páxina oficial de la FIFA |fechaaccesu=22 de xunu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180614021406/https://es.fifa.com/associations/association=mex/index.html |fechaarchivu=2018-06-14 }}</ref> La [[Seleición de fútbol sub-23 de Méxicu|seleición olímpica]] conquistó la medaya d'oru nos [[Tornéu masculín de fútbol nos Xuegos Olímpicos de Londres 2012|Xuegos Olímpicos de Londres 2012]].<ref>{{cita web |autor=Oscar Guevara |títulu=Oro olímpicu, el mayor llogru de la historia editorial=Televisa Deportes |url=http://televisadeportes.esmas.com/londres-2012/deportes/futbol/486224/oru-olimpico-mayor-llogru-historia/ |fechaaccesu=22 de marzu de 2015 }}</ref> Na categoría [[Seleición de fútbol sub-17 de Méxicu|Sub-17]] consagróse campeón mundial en [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2005|Perú 2005]] y per segunda ocasión en [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2011|Méxicu 2011]]. Na categoría [[Seleición de fútbol sub-20 de Méxicu|Sub-20]] remató como subcampeón del mundu en [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1977|Túnez 1977]] y consiguió el tercer puestu en [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 2011|Colombia 2011]]. La seleición mexicana identificar colos colores [[verde]], [[Blancu (color)|blancu]] y [[colloráu]], procedentes del so [[Bandera de Méxicu|bandera nacional]], del cual aníciase'l seudónimu «El Tricolor», mientres el so uniforme alternativu varió, n'ocasiones foi dafechu blancu, y en dalguna ocasión consistió nuna camiseta color vinu y pantalón azul, recordando uniformes utilizaos en décades anteriores, y anguaño utiliza'l color negru con detalles en doráu, verde y coloráu como segundu uniforme. Exerz el so localía oficial nel [[Estadiu Azteca]].<ref>{{cita web |títulu=Fútbol Clásico, ESTADIO - Estadiu Azteca |obra=FIFA |editorial=fifa.com |url=http://es.fifa.com/football/stadiums/stadium=5000118/detail.html |fechaaccesu=13 de xunu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://es.fifa.com/football/stadiums/stadium=5000118/detail.html|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}</ref> == Historia == === Entamos, primeros torneos y ésitos internacionales (1923-1939) === [[Ficheru:America23dz7.jpg|250px|miniaturadeimagen|Instantánea del [[Club América]], base de la primer seleición mexicana.<ref name="FEMEXFUT" />]] Nos [[años 1920]], el fútbol yera practicáu en Méxicu mayoritariamente por estranxeros; resulta obviu señalar que mientres los dos décades posteriores a la llegada del fútbol al país (1900), escarecer de representación nacional dada la dependencia de les escueles inglés y español, qu'exercieron un patriarcáu de dellos llustros. Pa finales de 1922 l'[[Misiones diplomátiques de Méxicu|embaxador de Méxicu]] en [[Guatemala]], [[Juan de Dios Bojórquez]], convidó al únicu equipu del [[Primer División de Méxicu|Campeonatu de primera Fuercia de la FMF]] compuestu na so mayoría por xugadores mexicanos, l'[[Club América|América]], p'apostar una serie d'alcuentros amistosos realizaos a principios de [[xineru]] de [[1923]] contra'l [[Club Social y Deportivo Comunicaciones|Comunicaciones]] na capital d'aquel país, siendo asina'l primer representante del fútbol mexicano nel estranxeru.<ref name="America">{{cita web |títulu= Historia del Club América |editorial= Club América |url= http://www.clubamerica.com.mx/historia/ |fechaaccesu= 6 de marzu de 2010 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20210227031624/https://www.clubamerica.com.mx/historia/ |fechaarchivu= 2021-02-27 }}</ref> Magar, l'equipu Comunicaciones recibió l'aval del so [[Federación Nacional de Fútbol de Guatemala|Federación]] pa ser reconocíu como [[Seleición de fútbol de Guatemala]]; Esto nun asocedió col [[Club América]], polo que dicha xira nun foi oficializada, nin reconocida como los primeros partíos d'una ''"seleición nacional mexicana''". Sicasí si representaron los ''–primeros xuegos internacionales d'un club mexicanu–''<ref>{{cita llibru |apellíos=Varios Autor |títulu=Trunfos y Murnies del equipu Tricolor: Historia de la Seleición Mexicana de Fútbol |edición=Primer Edición |fecha=payares de 1995 |editorial=EDAMEX |ubicación=Méxicu |isbn=968-409-832-4 |páxines=9-13}}</ref> En reciprocidá a la serie xugada en xineru, la [[Seleición de fútbol de Guatemala]], realizaría una xira na [[Ciudá de Méxicu]] a finales del mesmu 1923. Agora sí, oficializada y reconocida como '''Seleición Mexicana de Fútbol''', formóse una escuadra integrada cola base del [[Club América]] y reforzada con elementos del [[Club de Fútbol Atlante|Atlante]] y el [[Club Deportivo Marte|''Guerra y Marina'']].<ref>{{cita llibru |apellíos=Varios Autor |títulu=Trunfos y Murnies del equipu Tricolor: Historia de la Seleición Mexicana de Fútbol |edición=Primer Edición |fecha=payares de 1995 |editorial=EDAMEX |ubicación=Méxicu |isbn=968-409-832-4 |páxina=109}}</ref> La seleición mexicana apostaría'l so primeru de tres alcuentros amistosos el 9 d'avientu en xuegu celebráu nel '''Parque España'''.<ref name="FEMEXFUT">{{cita web |títulu= Historia de la Seleición mexicana |editorial= FEMEXFUT |url= http://www.femexfut.org.mx/portalv2/default.aspx#top |fechaaccesu= 6 de setiembre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110209031931/http://www.femexfut.org.mx/portalv2/default.aspx#top |fechaarchivu= 2011-02-09 }}</ref> Nel primeru d'ellos, [[Adolfo Frías Beltrán]], primer entrenador nacional, allinió al [[porteru (fútbol)|porteru]] Ignacio de la Garza; los [[Defensa (fútbol)|defenses]] Pedro Legarreta y [[Rafael Garza Gutiérrez|Rafael Garza Gutiérrez «Récor»]] (capitán); los [[mediocampista|mediocampistes]] Enrique Esquivel, Aurelio Yáñez y Roberto Jardón; y los [[delanteru|delanteros]] [[Carlos Garcés]], Horacio Ortiz, [[Adeodato López]], [[Mauro Guadarrama]] (anotador del primer gol na historia del equipu mexicanu) y Cornelio «Coneya» Cueves. Méxicu ganó l'alcuentru por 2-1. Trés díes depués xugaríen un nuevu partíu que se saldaría con una nueva victoria pa los mexicanos por 2-0 y el día 16 el postreru de los alcuentros que terminaría con un empate a tres goles. N'apostando trés partíos nel so primer añu de vida, y frente a una única seleición, tardaría cinco años en volver competir. El fechu sería amás la primer apaición del combináu nun tornéu oficial internacional, los [[Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928]]. La internacionalización del fútbol mexicano empezó col debú de la seleición nun certame oficial, al participar nél [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|Tornéu Olímpicu de Fútbol]] dientro de los [[Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|Xuegos d'Ámsterdam 1928]]. El 30 de mayu Méxicu apostó'l so primer partíu nuna competición oficial frente a {{sel|España}}, que terminó con una derrota pa los mexicanos por 7-1. Darréu l'equipu empobináu por [[Alfonso Rojo de la Vega]] concluyó la so participación nel so primer eventu internacional con un nuevu escalabro ante {{sel|Chile}} por 3-1.<ref>{{cita web |autor=Karel Stokkermans y Mikael Jönsson |url=http://www.rsssf.com/tableso/ol1928f.html |títulu=Games of the IX. Olympiad |editor=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=14 de febreru de 2015 |idioma=inglés}}</ref> [[Ficheru:Mexico 1930 vs france.jpg|200px|miniaturadeimagen|Partíu Méxicu-{{sel|Francia}} n'Uruguái 1930. El primeru na historia de les Copes del Mundu]] Esi mesmu añu, el Congresu de la [[FIFA]] axuntar n'[[Ámsterdam]] y decidió la realización d'un tornéu puramente futbolísticu, pal cual tendría de buscase una sede. [[Uruguái]] foi escoyida como país anfitrión de dichu tornéu y Méxicu foi convidáu a esta primer [[Copa Mundial de Fútbol]]. La seleición [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 1930|formó parte del grupu A]], xunto a {{sel|Arxentina}}, {{sel|Chile}} y {{sel|Francia}}. El 13 de xunetu apostó'l so primer partíu, nel que cayeron por 4-1 ante los europeos, nel que sería amás el partíu inaugural d'[[Copa Mundial de Fútbol de 1930|Uruguái 1930]], y de la historia de los mundiales. El [[delanteru]] [[Juan Carreño Sandoval|Juan Carreño]] fixo l'únicu gol y convirtióse nel primer futbolista mexicanu en marcar nun campeonatu del mundu. Les siguientes partíos del Mundial nun significaron meyor fortuna a los mexicanos, quien cayeron con Chile por 3-0 y Arxentina por 6-3. Sicasí, [[Manuel Rosas|Manuel ''La chaquetes'' Rosas]] convertir nel primer goliador de Méxicu nos Mundiales, con dos anotaciones, dambes dientro del forgo frente a la ''albiceleste''.<ref name="Primerosmundiales">{{cita web |apellíu= Guevara |nome= Oscar |títulu= Méxicu nos primeros Mundiales |obra= Televisa Deportes |editorial= Esmas |url= http://www.esmas.com/seleccionmexicana/historia/313561.html |fechaaccesu= 25 de marzu de 2008 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080415024623/http://www.esmas.com/seleccionmexicana/historia/313561.html |fechaarchivu= 15 d'abril de 2008 }}</ref><ref>{{cita web |autor=RSSSF |url=http://www.rsssf.com/tables/30full.html |títulu=World Cup 1930 |editor=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=14 de febreru de 2015 |idioma=inglés}}</ref> L'equipu mexicanu, tenía contempláu clasificase ensin problemes escontra la siguiente edición del certame (el primeru que cuntó con una fase de clasificación), la [[Copa Mundial de Fútbol de 1934|Copa del Mundu d'Italia 1934]], en venciendo de forma contundente en tres duelo a la so [[Seleición de fútbol de Cuba homónima cubana]] (partíos remataos por 3-2, 5-0 y 4-1); pero, inesperadamente, el comité organizador esixó que Méxicu s'enfrentara a la [[Seleición de fútbol d'Estaos Xuníos|seleición d'Estaos Xuníos]], que inscribiérase a última hora, pa definir al equipu que representaría a [[América del Norte]] na Copa del Mundu.<ref>{{cita web |títulu= Italia 1934 el llau turbiu |obra= Vanguardia |editorial= Vanguardia.com |url= http://www.vanguardia.com.mx/diario/noticia/futbol/deportes/italia_1934_el llau turbiu/467300 |fechaaccesu= 7 de marzu de 2010 }}</ref> Ensin otra alternativa, Méxicu enfrentar al combináu d'Estaos Xuníos en [[Roma]] el 24 de mayu de 1934, partíu que refundió un resultáu adversa pal cuadru mexicanu, que quedó esaniciáu en perdiendo por 4-2, torgar allegar a la cita.<ref name="Primerosmundiales" /> Esta eliminación derivaría nuna enllargada ausencia na máxima competición futbolística.<ref name="CON">{{cita web |url=http://www.concacaf.com/es/article/concacaf-wcq-how-it-all-began-in-1934-2 |títulu=Eliminatories de CONCACAF: asina empezó tou en 1934 |editorial=Páxina oficial de la Concacaf |fecha=25 de marzu de 2015 |fechaaccesu=31 de marzu de 2015}}</ref> Dempués del atayáu intentu de clasificación, Méxicu participó nel tornéu futbolísticu de la [[III Xuegos Centroamericanos y del Caribe|tercer edición de los Xuegos Centroamericanos y del Caribe]], que celebráronse n'[[El Salvador]] en 1935. En ganando por un ampliu marcador a la anfitriona [[Seleición de fútbol d'El Salvador|seleición salvadoriana]] por 8-1 nel so debú'l [[27 de marzu]],<ref>{{cita web |títulu= Méxicu vs El Salvador, data de 1935 |obra= NOTIMEX |editorial= Radio Trelce |url= http://www.radiotrece.com.mx/2009/06/02/mexico-vs-el-salvador-data-de-1935/ |fechaaccesu= 6 de setiembre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090606224432/http://www.radiotrece.com.mx/2009/06/02/mexico-vs-el-salvador-data-de-1935/ |fechaarchivu= 6 de xunu de 2009 }}</ref> el cuadru mexicanu vencería a los representantes [[Seleición de fútbol de Guatemala|guatemalianos]] por 5:1, a la [[Seleición de fútbol de Cuba|seleición cubana]] por 6:1 y a la [[Seleición de fútbol d'Hondures|seleición hondurana]] por 8:2. El 2 d'abril, dempués de vencer a la {{sel|Costa Rica|seleición costarricana}} por 2-0, Méxicu consagróse campeón y llogró la [[Fútbol nos Xuegos Centroamericanos y del Caribe|medaya d'oru]], el so primer gran ésitu internacional. La particularidá de dichu títulu foi que, salvu trés refuerzos del [[Club América|América]], [[Real Club España|España]] y [[Club de Fútbol Atlante|Atlante]], la totalidá del plantel conformar xugadores del [[Club Necaxa|Necaxa]], xusto metanes la denominada dinastía de ''los 11 hermanos''<ref>{{cita web |títulu= Méxicu apodera topetes ante ticos |obra= NOTIMEX |editorial= Diariu La Vanguardia |url= http://www.vanguardia.com.mx/diario/noticia/futbol/deportes/mexico_apodera_topetes_ante_ticos/401263 |fechaaccesu= 6 de setiembre de 2009 }}</ref><ref>{{cita llibru |apellíos=Varios Autor |títulu=Trunfos y Murnies del equipu Tricolor: Historia de la Seleición Mexicana de Fútbol |edición=Primer Edición |fecha=payares de 1995 |editorial=EDAMEX |ubicación=Méxicu |isbn=968-409-832-4 |páxina=18}}</ref> En setiembre de 1937 la seleición volvió a l'actividá dempués de dos años, enfrentándose a la [[Seleición de fútbol d'Estaos Xuníos|seleición d'Estaos Xuníos]] na [[Ciudá de Méxicu]]. Programáronse tres alcuentros qu'acabaron con abuitaes victories pa los locales. Por cuestiones alministratives, Méxicu negar a participar na fase eliminatoria escontra la [[Copa Mundial de Fútbol de 1938|Copa del Mundu de Francia 1938]].<ref name="Primerosmundiales" /> Esto dio-y el pase direutu a la [[Seleición de fútbol de Cuba|seleición cubana]], y supondría la segunda ausencia de los tricolores nel tornéu mundial. En febreru de 1938 participó nel [[Fútbol nos Xuegos Centroamericanos y del Caribe de Ciudá de Panamá 1938|Tornéu de Fútbol]] de los [[IV Xuegos Centroamericanos y del Caribe]] celebraos en [[Panamá]]. Nellos superaron a la [[Seleición de fútbol de Venezuela|seleición venezolana]], la [[Seleición de fútbol d'El Salvador|seleición salvadoriana]] y a la [[Seleición de fútbol de Panamá|seleición panamiega]], y algamaron nuevamente la final del tornéu, na cual enfrentáronse como na ocasión anterior a {{sel|Costa Rica}}. El 22 de febreru dos goles del atacante [[Horacio Casarín]], coronaríen per segunda vegada consecutiva a los mexicanos na competición rexonal. === Vuelta al panorama mundial (1939-1974) === [[Ficheru:Maracanã Stadium in Rio de Janeiro.jpg|200px|miniaturadeimagen|Estadiu Maracaná, escenariu del partíu inaugural del Campeonatu Mundial de Fútbol de 1950, celebráu'l [[24 de xunu]].]] Ente 1938 y 1947 nun hubo actividá oficial. La torna a l'actividá internacional producir nel [[Copa NAFC 1947|I Campeonatu Norteamericanu y del Caribe]] celebráu en 1947 en [[Cuba]], un triangular nel que participó tamién {{sel|Estaos Xuníos}}. Trunfos de 5-0 sobre'l conxuntu d'Estaos Xuníos el 13 de xunetu, y de 3-1 ante la escuadra anfitriona el 17 de xunetu coronaron a Méxicu como campeón del área per primer vegada. Al añu siguiente participaría por segunda y última vegada como seleición mayor, na competencia que vio'l so debú internacional, el [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Londres 1948|Tornéu Olímpicu de los Xuegos de Londres 1948]]. Cayó nel so únicu duelu (el tornéu yera a eliminación direuta) contra la seleición de Corea, con marcador de 3-5 el 2 d'agostu.<ref>{{cita web |autor=Lars Aarthus |url=http://www.rsssf.com/tableso/ol1948f.html |títulu=Games of the XIV. Olympiad |editor=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=14 de febreru de 2015 |idioma=inglés}}</ref> Méxicu calificó a la [[Copa Mundial de Fútbol de 1950|Copa Mundial de Brasil 1950]] con una actuación sobresaliente, ganando nun triangular celebráu na [[Ciudá de Méxicu]] a {{sel|Estaos Xuníos}} (quien calificaría en segundu llugar) y {{sel|Cuba}}, mesmu que sirvió pa él [[Copa NAFC 1949|II Campeonatu Norteamericanu y del Caribe]]. Nesta ocasión apostáronse 2 alcuentros contra cada rival, y con pasu invictu (victories 6-0 y 6-2 frente a EU, y 2-0 y 3-1 contra Cuba) la seleición llocal se coronaria campeón y llograría la clasificación a la Copa del Mundu. Esto significaría'l [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 1950|torna de Méxicu a les competiciones mundialistas]], de les cualos ausentárase dende 1930. Na so segunda participación mundialista, la seleición mexicana apuesto'l partíu inaugural frente a la anfitriona [[Seleición de fútbol de Brasil|seleición brasilana]], que dio cuenta del equipu y vencer ensin dificultá per marcador de 4-0 nel [[Estadiu Maracaná]]. Los demás integrantes del grupu yeren dos equipos europeos, la [[Seleición de fútbol de Yugoslavia|seleición yugoslava]] con quien perdió 4 goles a 1, y la [[Seleición de fútbol de Suiza|seleición suiza]], que venció a Méxicu por un resultáu de 2-1. Nel duelu contra estos, los dos equipos vistíen camisetes coloraes, polo que se realizó un sortéu pa resolver l'equipu que vistiría'l so uniforme llocal, que ganaron los mexicanos, qu'atentamente dexaron el so derechu a los helvéticos. L'equipu decidió utilizar la camiseta del [[Cruzeiro Esporte Clube]]. Nuevamente la seleición nun sumó nengún puntu y remató nel últimu llugar del so grupu.<ref name="xigante">{{cita web |apellíu= Guevara |nome= Oscar |títulu= Surde'l xigante |obra= Televisa Deportes |editorial= Esmas |url= http://www.esmas.com/seleccionmexicana/historia/313560.html |fechaaccesu= 25 de marzu de 2008 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080411053842/http://www.esmas.com/seleccionmexicana/historia/313560.html |fechaarchivu= 11 d'abril de 2008 }}</ref><ref>{{cita web |autor=RSSSF |url=http://www.rsssf.com/tables/50full.html |títulu=World Cup 1950 |editor=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=14 de febreru de 2015 |idioma=inglés}}</ref> Fora de les sos actuaciones en Copes del Mundu, la posibilidá de fregadura internacional a gran nivel, pa la seleición nacional yera mínima. Sicasí en 1952 nun intentu por unificar el fútbol de toa [[América]] foi creáu'l [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol]], que la so intención yera celebrase al estilu de la Copa del Mundu con cuadros de Suramérica y la rexón Norte, Centru y del Caribe. La primer edición celebrar en [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol Primera edición|Chile]] ente los meses de marzu y abril, cola participación de {{sel|Panamá}}, {{sel|Perú}}, los vixentes campeones y sub-campeones del mundu {{sel|Uruguái}} y {{sel|Brasil}}, según Méxicu y el conxuntu anfitrión nun sistema de lliga, esto ye, toos contra toos a un solu duelu. A la fin la seleición concluyó nel 5° puestu, productu de 4 derrotes (3-1 con Uruguái, 4-0 ante Chile, 2-0 contra Brasil y 3-0 con Perú) y 1 victoria (4-2 sobre Panamá). La seriedá cola qu'esta edición foi tomada polos suramericanos dexó enfrentar per primer vegada a seleiciones d'altu nivel, fora de los mundiales.<ref>{{cita llibru |apellíos=Varios Autor |títulu=Trunfos y Murnies del equipu Tricolor: Historia de la Seleición Mexicana de Fútbol |edición=Primer Edición |fecha=payares de 1995 |editorial=EDAMEX |ubicación=Méxicu |isbn=968-409-832-4 |páxina=26}}</ref><ref>{{cita web |autor=Macario Reyes |url=http://www.rsssf.com/tablesp/panamch52.html |títulu=I. Panamerican Championship 1952 |editor=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=22 de febreru de 2015 |idioma=inglés}}</ref> En 1953 ensin mayor entueyu y depués de cuatro victories en doble forgo contra {{sel|Estaos Xuníos}} (4-0 y 3-1) y {{sel|Haití}} (8-0 y 4-0), consiguió la clasificación a la Copa del Mundu. Pal Mundial de [[Copa Mundial de Fútbol de 1954|Suiza 1954]] el panorama nun camudó y el [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 1954|combináu mexicanu solo tuvo una participación testimonial]]. Quedó empareyada con {{sel|Brasil}}, {{sel|Yugoslavia}} y {{sel|Francia}}, sicasí solo apostaría dos partíos, polo dispuesto pol reglamentu d'esi tornéu. Nel primeru d'ellos foi goliáu 5-0 per Brasil, y nel postreru perdió apretadamente con Francia con un [[Tiros dende'l puntu de penalti|penalti]] nos intres finales anotáu por [[Raymond Kopa]], unu de los meyores futbolistes de la dómina. Méxicu despidíase otra vegada ensin puntos a favor, pero col prestu de que José Luis Lamadrid foi l'autor del primer gol de Méxicu nuna Copa del Mundu celebrada n'[[Europa]].<ref name="ref_duplicada_1">{{cita web |apellíu= Guevara |nome= Oscar |títulu= Honrosu Tricolor nel Mundial Suiza 54' |obra= Soccer Network |editorial= Soccernetwork |url= http://www.soccernetwork.com/SPA/articulos/20060509-01625 |fechaaccesu= 25 de marzu de 2008 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20071023020544/http://www.soccernetwork.com/SPA/articulos/20060509-01625 |fechaarchivu= 23 d'ochobre de 2007 }}</ref><ref>{{cita web |autor=RSSSF |url=http://www.rsssf.com/tables/54full.html |títulu=World Cup 1954 |editor=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=14 de febreru de 2015 |idioma=inglés}}</ref> [[Ficheru:Swedish squad at the 1958 FIFA World Cup (2).jpg|200px|derecha|miniaturadeimagen|Seleición de fútbol de Suecia de 1958 que s'enfrentó a Méxicu nel partíu inaugural el [[8 de xunu]] nel [[Estadiu Råsunda]].]] [[Méxicu]] sería sede per primer vegada d'un tornéu futbolísticu de gran nivel, al allugar l'[[Campeonatu Panamericanu de Fútbol Primera edición|II Campeonatu Panamericanu de Fútbol]] ente los meses de febreru y marzu de 1956. Nél participaron al llau del cuadru local, {{sel|Brasil}}, {{sel|Arxentina}}, {{sel|Perú}}, {{sel|Chile}} y {{sel|Costa Rica}}. Méxicu concluyó en quintu llugar depués d'un trunfu (2-1 sobre Chile), dos empates (1-1 con Costa Rica y 0-0 con Arxentina) y dos ganes (2-1 ante Brasil y 2-0 contra Perú).<ref>{{cita llibru |apellíos=Varios Autor |títulu=Trunfos y Murnies del equipu Tricolor: Historia de la Seleición Mexicana de Fútbol |edición=Primer Edición |fecha=payares de 1995 |editorial=EDAMEX |ubicación=Méxicu |isbn=968-409-832-4 |páxines=30-31}}</ref><ref>{{cita web |autor=Macario Reyes |url=http://www.rsssf.com/tablesp/panamch56.html |títulu=II. Panamerican Championship 1956 |editor=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=22 de febreru de 2015 |idioma=inglés}}</ref> Cinco victories y un empate (como visitante ante Costa Rica), bastaron a la seleición mexicana pa clasificar de manera invicta a la Copa del Mundu. Nuna eliminatoria na qu'enfrentó, amás del conxuntu costarricanu, a {{sel|Estaos Xuníos}} y {{sel|Canadá}}, a lo llargo de 1957. Pa la [[Copa Mundial de Fútbol de 1958|Copa Mundial de Suecia 1958]], [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 1958|Méxicu volvió enfrentase al anfitrión]] nel partíu inaugural nun grupu que compartía, amás de los suecos, cola [[Seleición de fútbol de Gales|seleición galesa]] y la [[Seleición de fútbol d'Hungría|seleición húngara]]. Un difícil grupu que de nuevu acabaría per esaniciar a los norteamericanos. Lo más significativo foi'l primer puntu llográu nun Mundial al empatar a un gol con Gales (anotáu por [[Jaime Belmonte]]) el 11 de xunu de 1958; sicasí, les derrotes por 4-0 y 3-0 con Hungría y {{sel|Suecia}} respeutivamente, unviaron prematuramente a Méxicu de vuelta a casa.<ref name="xigante" /><ref>{{cita web |autor=RSSSF |url=http://www.rsssf.com/tables/58full.html |títulu=World Cup 1958 |editor=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=14 de febreru de 2015 |idioma=inglés}}</ref> En marzu de 1960 llevar a cabu'l [[Campeonatu Panamericanu de Futbol#Tercer edición|III Campeonatu Panamericanu de Fútbol]], teniendo como sede a Costa Rica y cola participación de cuatro úniques seleiciones que fueron el anfitrión, Méxicu, Brasil y Arxentina. Como efeutu del escasu númberu de participantes, el tornéu tuvo qu'apostase a dos vueltes. Méxicu concluyó en tercer llugar productu d'un trunfu (3-0 sobre Costa Rica), dos empates (2-2 ante Brasil y 1-1 con Costa Rica) y trés ganes (3-2 y 2-0 contra Arxentina, y 2-0 ante Brasil). Esta sería la última edición de dichu tornéu por cuenta de que los conflictos alministrativos y les rivalidaes ente dirixentes de les árees, evitaron la fusión del fútbol continental.<ref>{{cita llibru |apellíos=Varios Autor |títulu=Trunfos y Murnies del equipu Tricolor: Historia de la Seleición Mexicana de Fútbol |edición=Primer Edición |fecha=payares de 1995 |editorial=EDAMEX |ubicación=Méxicu |isbn=968-409-832-4 |páxines=36-37}}</ref><ref>{{cita web |autor=Macario Reyes |url=http://www.rsssf.com/tablesp/panamch60.html |títulu=III. Panamerican Championship 1960 |editor=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=22 de febreru de 2015 |idioma=inglés}}</ref> Dempués d'apostar una serie de reclasificación contra {{sel|Paraguái}}, el cuadru tricolor clasificar p'apostar el [[Copa Mundial de Fútbol de 1962|Mundial de Chile 1962]]; llograr ganando con un marcador de 1-0 en Méxicu y empatando ensin goles n'[[Asunción]].<ref>{{cita web |títulu=La batalla d'Asunción |url=http://es.fifa.com/worldcup/news/y=2009/m=10/news=batalla-asuncion-1113870.html |editorial=Páxina oficial de la FIFA |fecha=7 d'ochobre de 2009 |fechaaccesu=24 d'avientu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151225094433/http://es.fifa.com/worldcup/news/y=2009/m=10/news=batalla-asuncion-1113870.html |fechaarchivu=2015-12-25 }}</ref> Dempués de cuatro copes mundiales xugaes consecutivamente, por fin llogró la so primer victoria, anque antes perdió cola [[Seleición de fútbol de Brasil|seleición brasilana]] de [[Pelé]] con un honrosu 0-2, dáu'l potencial de los suramericanos na dómina, y cola [[Seleición de fútbol d'España|seleición española]], pola mínima diferencia de 0-1, con un gol de Peiró nel minutu 90. El 7 de xunu, nel [[Estadiu Sausalito]] de [[Viña del Mar]], por fin llegó'l primer trunfu mundialista contra la [[Seleición de fútbol de Checoslovaquia|seleición checoslovaca]], por trés tantos a unu, con goles anotaos por Díaz, Del Águila y Héctor Hernández. ''El Tri'' llogró reponese dempués de que los checos marcaren antes del minutu unu de xuegu.<ref name="xigante" /><ref>{{cita web |autor=RSSSF |url=http://www.rsssf.com/tables/62full.html |títulu=World Cup 1962 |editor=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=14 de febreru de 2015 |idioma=inglés}}</ref> Constituyida la [[Concacaf|Confederación Norte, Centroamericana y del Caribe de Fútbol (CONCACAF)]] en setiembre de 1961; Celebróse'l [[Campeonatu Concacaf de 1963|I Tornéu de Seleiciones de la CONCACAF]] nel mes de marzu de 1963 n'[[El Salvador]]. Méxicu integró'l grupu "B" al llau de {{sel|Costa Rica}}, {{sel|Xamaica}} y {{sel|Antilles Neerlandeses}}. L'arrenunciu del entrenador [[Javier De la Torre]], díes antes del tornéu (sustituyíu por [[Arpad Fekete]]) convertir nun factor que favorezo la eliminación na primer ronda, depués de cayer 1-2 ante les Antilles y empatar a cero con Costa Rica, esto a pesar del trunfu 8-0 sobre Xamaica.<ref>{{cita llibru |apellíos=Varios Autor |títulu=Trunfos y Murnies del equipu Tricolor: Historia de la Seleición Mexicana de Fútbol |edición=Primer Edición |fecha=payares de 1995 |editorial=EDAMEX |ubicación=Méxicu |isbn=968-409-832-4 |páxines=40-41}}</ref> En 1965 apostó con ésitu la [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1966|Eliminatoria mundialista pa Inglaterra 1966]] y l'[[Campeonatu Concacaf de 1965|II Tornéu de Seleiciones de CONCACAF]]. Na eliminatoria clasificó de forma invicta, depués d'enfrentar a Hondures, Costa Rica, Xamaica y Estaos Xuníos. Nel tornéu del área, d'igual forma llogró'l so primer títulu de l'acabante crear confederación, apostáu en [[Guatemala]]. Esti apostar en grupu únicu con formatu de lliga, la escuadra mexicana llogró cuatro victories y un empate pa coronase campeón de la zona; Guatemala, Costa Rica, El Salvador, Antilles Neerlandeses y Haití (nesi orde) acompañaron al equipu campeón.<ref>{{cita llibru |apellíos=Varios Autor |títulu=Trunfos y Murnies del equipu Tricolor: Historia de la Seleición Mexicana de Fútbol |edición=Primer Edición |fecha=payares de 1995 |editorial=EDAMEX |ubicación=Méxicu |isbn=968-409-832-4 |páxines=44-45}}</ref> Na [[Copa Mundial de Fútbol de 1966|Copa del Mundu d'Inglaterra 1966]], el porteru [[Antonio Carbajal]] tendría la distinción de ser el primer xugador n'apaecer en cinco copes mundiales consecutives (motivu pol que ganó'l nomatu de "El Cinco Copes"), honor que na actualidá ye compartíu col defensa alemán [[Lothar Matthäus]].<ref>{{cita web |títulu= Grandes xugadores: Antonio Carbajal |obra= Terra Networks |editorial= Terramundial2002 |url= http://mundial2002.terra.com.sv/bases/futbol/stat/esp/bio/5/5063.html |fechaaccesu= 26 de marzu de 2008 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20050518071328/http://mundial2002.terra.com.sv/bases/futbol/stat/esp/bio/5/5063.html |fechaarchivu= 18 de mayu de 2005 }}</ref> Otra manera, [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 1966|Méxicu tendría una decorosa primer fase]]. El debú foi otra vegada contra {{sel|Francia}} y la resultancia final foi d'empate a un gol, siendo [[Enrique Borja]] l'autor del primer tantu del oldeo, al qu'asocedería l'empate francés. Nuevamente enfrentóse a la anfitriona, la [[Seleición de fútbol d'Inglaterra|seleición inglesa]], y llegó otra derrota, de 0-2, ente que se concluyó empatando ensin goles contra {{sel|Uruguái}}.<ref name="xigante" /><ref>{{cita web |autor=RSSSF |url=http://www.rsssf.com/tables/62full.html |títulu=World Cup 1966 |editor=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=14 de febreru de 2015 |idioma=inglés}}</ref> ==== Sede de la Copa del Mundu ==== N'ochobre de [[1964]] designar a Méxicu pa entamar la [[Copa Mundial de Fútbol de 1970|Copa del Mundu de 1970]], teniendo al [[Estadiu Azteca]] como símbolu y solo una victoria nos certámenes anteriores, teníen l'oxetivu de faer un bon papel en casa col sofitu de la so afición.<ref name="PMC">{{cita web |apellíu= Guevara |nome= Oscar |títulu= Primer Mundial en casa |obra= Televisa Deportes |editorial= Esmas |url= http://www.esmas.com/seleccionmexicana/historia/313559.html |fechaaccesu= 26 de marzu de 2008 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080308111529/http://www.esmas.com/seleccionmexicana/historia/313559.html |fechaarchivu= 8 de marzu de 2008 }}</ref> Nel procesu de cuatro años ente la Copa del Mundu de 1966 y la xusta a realizase en casa, la [[Federación Mexicana de Fútbol Asociación|Femexfut]] entamó una serie de xires per Suramérica y Europa, y enfrentamientos amistosos en distintes canches del país con clubes, combinaos y seleiciones nacionales col fin de preparar lo meyor posible al cuadru local. Esta serie de xires internacionales dexaron a la seleición enfrentar en bones condiciones a conxuntos titulares del estranxeru. La victoria más importante asocedió mientres la xira suramericana de [[1968]], cuando'l [[31 d'ochobre]] ganó dos goles a unu a {{sel|Brasil}} nel [[Estadiu Maracaná|Maracaná]] con goles d'[[Isidoro Díaz]] al minutu 44 y el definitivu por cuenta de [[Javier Fragoso]] al 65; l'equipu mexicanu empezara perdiendo al minutu 18. El trunfu destacó históricamente, primero por ser malapenes la tercer derrota que sufría'l ''Scratch du Oro'' nesi estadiu, y dempués, porque se venciera a la seleición titular de Brasil, alliniando a [[Pelé]] y dellos de los xugadores que dos años más tarde conquistaríen la Copa del Mundu.<ref>{{cita publicación |nome= Dellos Autores |añu= 2003 |mes=abril |títulu=La inmortalidá nel Maracaná |revista= Soccermania |editorial=Televisa |ubicación= Méxicu |páxines=52-55}}</ref> La preparación incluyó tamién la realización d'un [[Primer División de Méxicu|Campeonatu de Lliga]] íntegramente ensin escoyíos, el denomináu ''Méxicu 1970'', que dexó la concentración antemanada del escoyíu nacional. En [[1967]], teniendo como sede a [[Hondures]], l'[[Campeonatu Concacaf de 1967|III Tornéu de Seleiciones de CONCACAF]] tuvo como participantes a les escuadres d'Hondures, Méxicu, Guatemala, Trinidá y Tobagu, Haití y Nicaragua. A pesar de ganar los sos primeros cuatro partíos, una sorpresiva gana ante {{sel|Hondures}} el [[19 de marzu]], dexó la coronación invicta de {{sel|Guatemala}}.<ref>{{cita llibru |apellíos=Varios Autor |títulu=Trunfos y Murnies del equipu Tricolor: Historia de la Seleición Mexicana de Fútbol |edición=Primer Edición |fecha=payares de 1995 |editorial=EDAMEX |ubicación=Méxicu |isbn=968-409-832-4 |páxines=46-47}}</ref> La conocida supremacía del área, volvió quedar en dulda mientres la [[Campeonatu Concacaf de 1969|IV Copa CONCACAF]] celebrada en [[Costa Rica]] en [[1969]]. Esto por cuenta de que un cuadru alternativu allegó a felicidá xusta (inclusive dirixíu por un entrenador alternativu: [[Diego Mercado]]), pa dar prioridá a que la base titular del plantel concentrar nes xires internacionales, qu'evidentemente significaben mayor y meyor nivel de preparación. Ante tal situación, Méxicu quedó allugáu na tercer posición productu de solo una victoria, dos empates y dos ganes, nun tornéu qu'incluyó al campeón Costa Rica, Guatemala, Hondures, Curaçao y Trinidá y Tobagu.<ref>{{cita llibru |apellíos=Varios Autor |títulu=Trunfos y Murnies del equipu Tricolor: Historia de la Seleición Mexicana de Fútbol |edición=Primer Edición |fecha=payares de 1995 |editorial=EDAMEX |ubicación=Méxicu |isbn=968-409-832-4 |páxines=49-50}}</ref> La espectación por qu'empecipiara el primer campeonatu mundial de fútbol entamáu per Méxicu yera bien grande, sicasí a cuatro díes de l'apertura, presentóse la noticia de la mancadura del entós xugador figura del mediu local, [[Alberto Onofre]], lo que produció un ambiente dientro y fora del plantel, de rocea. [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 1970|La inauguración de la Copa del Mundu]] llevar a cabu'l [[31 de mayu]], Méxicu recibió a la {{sel|Xunión Soviética}} con un llenu absolutu nel Azteca, pero l'equipu llocal nun pudo corresponder a les mires del públicu y empató ensin goles nun alcuentru carauterizáu pol cuestionáu sistema defensivu del entrenador [[Raúl Cárdenas]], quien sustituyera a [[Ignacio Trelles]] meses antes de la xusta. El segundu partíu foi contra un rival cercanu: {{sel|El Salvador}}, frente al que llogró un resultáu de 4-0. Per primer vegada na historia, Méxicu consiguía una goliada, los anotadores fueron [[Javier Valdivia]] (2), [[Javier Fragoso]] y [[Ignacio Basaguren]]. El [[11 de xunu]] los locales vencieron pola mínima diferencia a {{sel|Bélxica}} con un gol, pela vía penal, de Gustavo Peña, nesi entós, defensa del [[Cruz Azul]]. Con esta resultancia per primer vegada na historia, ''el Tri'' avanzaba a la siguiente fase de la competición.<ref name="M1970">{{cita web |apellíu= Guevara |nome= Oscar |títulu= Historia de los Mundiales: Méxicu 1970 |obra= Televisa Deportes |editorial= Esmas |url= http://www.esmas.com/deportes/mundial2006/historiamundiales/522825.html |fechaaccesu= 26 de marzu de 2008 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080314051704/http://www.esmas.com/deportes/mundial2006/historiamundiales/522825.html |fechaarchivu= 14 de marzu de 2008 }}</ref> El [[14 de xunu]] nel estadiu [[Estadiu Nemesio Díez|La Bombonera]] de [[Toluca]], terminóse'l pruyimientu del cuadru local al perder 1-4 ante {{sel|Italia}}, l'equipu anfitrión empezó ganando con tantu de José Luis «La Calaca» González al minutu 13, pero al minutu 25 producióse un autogol de Gustavo Peña y dempués [[Luigi Riva]] (por dos vegaes) y Gianni Rivera, soterraríen les esperances del cuadru mexicanu.<ref name="PMC" /><ref>{{cita publicación |nome= Dellos Autores |añu= 2014 |mes=mayu |títulu=Méxicu 1970: "Verde anfitrión" |revista= Ediciones especiales Récor: Brasil 2014 |editorial= Notmusa |ubicación= Méxicu |páxina=147}}</ref> === Disparidad mundial-rexonal (1974-1990) === La mira xenerada pola bona actuación na Copa del Mundu celebrada en casa, foi correspondida al llograr el so segundu títulu de la zona, al ganar en [[Trinidá y Tobagu]] la [[Campeonatu Concacaf de 1971|V Copa CONCACAF]] n'[[avientu]] de [[1971]]. Depués de liderar con cuatro victories y un empate'l grupu de seis en que se desenvolvió dicha fase final. El denomináu «Xigante de la Concacaf» empezó con una debacle en 1973 al [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1974|perder la so clasificación]] al [[Copa Mundial de Fútbol de 1974|Copa del Mundu d'Alemaña 1974]] n'[[Haití]], onde se desenvolvió l'hexagonal definitivu. A partir d'esa edición, la CONCACAF había determináu, non solo xugar la fase final de la eliminatoria nuna sola sede, sinón que convirtió dicha ronda al empar, nel tornéu de seleiciones del área. Primero, empatar ensin goles con {{sel|Guatemala}}, otru empate por 1-1 con {{sel|Hondures}}, una goliada de 8-0 sobre [[Seleición de fútbol de les Antilles Holandeses|Curaçao]] y una escandalosa derrota de 4-0 nel penúltimu atopo frente a [[Seleición de fútbol de Trinidá y Tobagu|Trinidá y Tobagu]] decretaron la eliminación que nun foi salvada nin cola victoria por 1-0 sobre l'equipu llocal d'{{sel|Haití}} nel últimu alcuentru.<ref name="fracasos">{{cita web |apellíu= Guevara |nome= Oscar |títulu= Empiecen los fracasos |obra= Televisa Deportes |editorial= Esmas |url= http://www.esmas.com/seleccionmexicana/historia/313558.html |fechaaccesu= 26 de marzu de 2008 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080415140543/http://www.esmas.com/seleccionmexicana/historia/313558.html |fechaarchivu= 15 d'abril de 2008 }}</ref> Pal tornéu d'[[Copa Mundial de Fútbol de 1978|Arxentina 1978]], les mires sobre'l combináu nacional yeren bien altes pol subcampeonatu llográu un añu antes na [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1977|Copa del Mundu Xuvenil en Túnez]] y pola bona [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978|fase eliminatoria]] -efectuada en Méxicu- onde afaró a los rivales clásicos de la zona. Yá definíos los rivales de grupu (Túnez, Alemaña y Polonia), ente la opinión pública pensábase qu'a los africanos ganaríase-yos y colos polacos empatar pa siguir alantre, [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 1978|pero la realidá foi otra]]. El choque cola realidá foi contundente: {{sel|Tunicia}} ganó 3-1 nel primer partíu celebráu'l [[2 de xunu]], dempués vieno la debacle total al perder por goliada de 0-6 ant'[[Seleición de fútbol d'Alemaña|Alemaña Occidental]] y finalmente {{sel|Polonia}} ganó 3-1 nel postreru oldeo pa peracabar la peor actuación del «Tri» nun Mundial, pos había grandes mires.<ref>{{cita web |autor=RSSSF |url=http://www.rsssf.com/tables/78full.html |títulu=World Cup 1978 |editor=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=22 de febreru de 2015 |idioma=inglés}}</ref><ref name="fracasos" /><ref>{{cita web |títulu= Méxicu n'Arxentina 1978 |obra= Futmex |editorial= Futmex |url= http://www.futmex.com/copes/argentina78.html |fechaaccesu= 26 de marzu de 2008 }}</ref> Otra vegada Méxicu [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1982|quedó al marxe d'un Mundial]] en [[1981]], onde nun pudo llograr unu de los boletos disponibles na eliminatoria, por cuenta de un desempeñu mediocre. Los direutivos dexaron que nuevamente se xugara un hexagonal definitivu nun solu país pa clasificar a [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|España 1982]], y [[Hondures]] foi la sede. L'empiezu, prometedor al goliar 4-0 a {{sel|Cuba}}, foi la única victoria que se llogró, yá que dempués empatóse 1-1 con {{sel|Haití}}, gana ant'[[Seleición de fútbol d'El Salvador|El Salvador]] pola mínima diferencia y otru par d'igualaes, 1-1 con {{sel|Canadá}} y 0-0 con {{sel|Hondures}}.<ref name="fracasos" /> A la fin, Honduras y El Salvador asistiríen a España '82.<ref>{{cita web |títulu=El día que Méxicu lloró |obra=FIFA |editorial=Páxina oficial de la FIFA |url=http://es.fifa.com/worldcup/news/y=2009/m=3/news=dia-que-mexico-lloro-1034047.html |fecha=4 de marzu de 2009 |fechaaccesu=21 d'avientu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151222230324/http://es.fifa.com/worldcup/news/y=2009/m=3/news=dia-que-mexico-lloro-1034047.html |fechaarchivu=2015-12-22 }}</ref><ref>{{cita web |títulu= Copa del Mundu d'España 1982 |obra= La web Deportiva Uruguaya |editorial= La web deportiva uruguaya |url= http://www.futbol.com.uy/noticias/mund1982.html |fechaaccesu=26 de marzu de 2008}}</ref> ==== Anfitriones de la Copa Mundial ==== Méxicu agospió'l [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|Campeonatu Mundial de 1986]] siendo'l primer país n'entamar dos Copes del Mundu.<ref name="mexico86">{{cita web |títulu= Campeonatu Mundial de Fútbol Méxicu 1986 |obra= Mundu Soccer |editorial= Mundosoccer |url= http://www.mundosoccer.com/despvar.asp?gr=copasdelmundo&mon=copasdelmundo.html&url=torneossele/copasdelmundo/mexico86/mex86.html |fechaaccesu=26 de marzu de 2008}}</ref> Esto asocedió dempués de que Colombia, que yera la sede designada, arrenunció casi cuatro años antes por non cubrir el ''cuadiernu de cargos'' que-y esixía la FIFA, entós el país puxó por entamar nuevamente una cita mundialista y el [[20 de mayu]] de [[1983]], la FIFA dio la so aprobación.<ref name="segundomundial">{{cita web |apellíu= Guevara |nome= Oscar |títulu= Segundu mundial en 16 años |obra= Televisa Deportes |editorial= Esmas |url= http://www.esmas.com/seleccionmexicana/historia/313557.html |fechaaccesu= 26 de marzu de 2008 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080307014041/http://www.esmas.com/seleccionmexicana/historia/313557.html |fechaarchivu= 7 de marzu de 2008 }}</ref> Nuevamente la [[Federación Mexicana de Fútbol]] realizó un ambiciosu plan de preparación de cara a la Copa del Mundu, incluyendo xires nos cinco continentes, torneos amistosos en suelu nacional y la división de la temporada 1985-86 de la Primer División en dos torneos curtios (''PRODE 1985 y Méxicu 1986'') xugaos ensin escoyíos. So esti esquema de planificación, la seleición foi estremada en dos cuadros, el ''"A"'' y el ''"B"'', que de manera simultanea executaron la serie de partíos internacionales entamaos pola Federación ente 1983 y 1984. Finalmente en 1985, el yá llamáu popularmente ''Tri'', convertir nun solu cuadru que continuu con duelos d'altu nivel, como'l tornéu amistosu celebráu nel Azteca contra {{sel|Italia}}, {{sel|Inglaterra}} y {{sel|Alemaña}}. [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 1986|Méxicu retomaría la so competitividá]] dempués d'años d'estancamientu, pos causó un bon impautu al mandu de [[Bora Milutinović]]. La so primer fase bien destacada: el debú foi'l [[3 de xunu]] frente a Bélxica, con victoria de 2-1 con goles de [[Fernando Quirarte]] y [[Hugo Sánchez]], ante 100 mil espectadores. Empatar a un tanto contra la [[Seleición de fútbol de Paraguái|seleición de Paraguái]] el [[7 de xunu]], partíu nel cual Hugo Sánchez, delanteru del [[Real Madrid]] y únicu xugador qu'actuaba nel estranxeru, falló un penal nel últimu minutu del xuegu. Nel postreru partíu vencieron a {{sel|Iraq}} pola mínima diferencia, y llograron el pase a los octavos de final, etapa que s'instituyera pola medría a 24 places nel Mundial. El [[15 de xunu]], frente a 115 mil espectadores nel [[Estadiu Azteca]], dieron cuenta de {{sel|Bulgaria}} por 2 goles a 0, el primeru d'ellos memorable pol remate de "tisoria" de [[Manuel Negrete]], recordáu con una placa conmemorativa fuera del estadiu y consideráu ''"el gol más bellu de Méxicu nos mundiales"''.<ref name="segundomundial" /> Desafortunadamente, la ilusión terminó nel duelu de cuartos de final, celebráu en [[Monterrey]], ant'{{sel|Alemaña}}, yá que dempués de prevalecer l'empate ensin anotaciones en tiempu regular y extra, cayeron ante'l cuadru teutón en penaltis por marcador de 1-4 gracies a les 2 atayaes del veteranu arqueru alemán [[Harald Schumacher]].<ref name="mexico86" /> Nesti partíu foi mal anuláu un gol de [[Francisco Javier Cruz|Francisco Javier "El Güelu" Cruz]], por un supuestu fuera de sitiu que decretó'l xiblante colombianu Jesús Díaz Palaciu.<ref>{{cita llibru |apellíos=Varios Autor |títulu=La historia de les Copes del Mundu |edición=Primer Edición |fecha=marzu de 2006 |editorial=Televisa |ubicación=Méxicu |páxina=57}}</ref> ==== Descalificación internacional: L'episodiu de los cachirules (1988-1990) ==== {{AP|Los cachirules}} Méxicu foi descalificáu de la eliminatoria de la [[Copa Mundial de Fútbol de 1990]] (y de toa competencia internacional) por un periodu de dos años por alliniar xugadores que devasaben la llende d'edá dexáu por [[FIFA]] na ronda de clasificación pa la [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1989|Copa Mundial Sub-20 d'Arabia Saudita 1989]], desenvuelta en [[Guatemala]] mientres el mes d'abril de 1988.<ref>{{cita publicación |nome= Dellos Autores |añu= 2005 |mes= payares |títulu= Retomen el vuelu trunfal |revista= Soccermania |editorial= Televisa |ubicación= Méxicu |páxines= pag. 74}}</ref> El castigu orixinalmente solo díbase a aplicar per parte de la Concacaf a la seleición xuvenil implicada nesti escándalu, pero la intransixencia y desacatamientos de los direutivos mexicanos contra FIFA influyeron por que la sanción fixérase estensiva a tolos representativos nacionales.<ref>{{cita web |autor=José Luis Rivera |títulu=Méxicu suma cinco ausencies na historia de los Mundiales editorial= Terra |url=http://deportes.terra.com.mx/futbol/mundial-2014/eliminatories/mexico-suma-cinco-ausencies-en-la historia-de-los mundiales,21883hala499ab1410VgnVCM3000009af154d0RCRD.html |fecha=15 d'ochobre de 2013 |fechaaccesu=22 de marzu de 2015 }}</ref> === Trescendencia internacional (1990-1999) === El paralís y el desprestixu en que cayó'l fútbol mexicanu, causó una reestructuración qu'incluyó'l cambéu de mandos federativos en tolos niveles, con mires a calificar a un mundial fora de casa per primer vegada dende 1978. N'[[ochobre]] de [[1990]] la [[CONCACAF]] decide reeditar el so tornéu de seleiciones convirtiéndolo d'hexagonal a octagonal, dixebrándolo del procesu eliminatoriu pa la Copa del Mundu, y celebralo cada dos años nos [[Estaos Xuníos]]. El nuevu tornéu denominóse [[Copa d'Oru de la Concacaf]]. La [[Copa d'Oru de la Concacaf 1991|I edición]] efectuar en [[xunu]] de [[1991]] teniendo como sede al [[Los Angeles Memorial Coliseum|Memorial Coliseum de Los Angeles]]. Méxicu integro'l grupu "A" xunto a {{sel|Canadá}}, {{sel|Hondures}} y {{sel|Xamaica}}; victories 4-1 y 3-1 sobre Xamaica y Canadá respeutivamente, según un empate a unu contra Honduras dexó al equipu clasificar a semifinales onde cayó sorpresivamente ante {{sel|Estaos Xuníos}} el [[5 de xunetu]].<ref>{{cita publicación |nome= Dellos Autores |añu= 1993 |mes=xunetu |títulu=Copa Oru, curtiu y esitosa historia:Y.O. primer campeón |revista= Automundo deportivu |editorial= Novedaes |ubicación= Méxicu |páxines=14-16}}</ref> Ante ello [[Manuel Lapuente]] arrenunció como entrenador y el xuegu pol tercer llugar (que ganaría) foi dirixíu pol so auxiliar [[Luis Fernando Tena]]. Ante'l fracasu na Copa Oro, la Federación dio un entorno a la tradicional eleición d'entrenadores forxaos nel mediu nacional y contrató al téunicu arxentín [[César Luis Menotti]], campeón mundial n'[[Copa Mundial de Fútbol de 1978|Arxentina 1978]]. Quien más allá d'un estilu futbolísticu innovador pal cuadru mexicanu, impunxo una nueva mentalidá positiva y ganadora nel xugador mexicanu, esto al traviés de les xires realizaes a Europa mientres [[1992]]. El proyeutu de Menotti cortar de tayo tres el so arrenunciu en payares de dichu añu, depués de qu'una serie de conflictos alministrativos costáren-y el puestu a los dirixentes que lu habíen contratáu, y por llealtá decidió estremase del so cargu. Los nuevos dirixentes nomaron a [[Miguel Mejía Barón]] como direutor téunicu, quien nun realizó grandes cambeos al esquema d'actitú y mentalidá impuestos por Menotti, pero si amalgamo de meyor manera l'estilu tácticu. Con ello y fortalecíu por una nutrida xeneración de futbolistes, la seleición non solo viviría l'añu más activu de la so historia (31 xuegos), sinón unu de los de mayor relevancia. La seleición empezó'l so camín camín de la Copa del Mundu en [[1992]] dientro de la [[Segunda ronda de la Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1994|segunda fase eliminatoria]], entablando el grupu qu'integró al llau d'Hondures, Costa Rica y San Vicente; consiguió na primer fecha un 4:0 sobre San Vicente en Kingstown, venció nel Azteca 2:0 y 4:0 a Honduras y Costa Rica respeutivamente, perdió en San José 2:0 frente a Costa Rica, golió 11:0 a San Vicente siendo ésta la mayor goliada na historia del tri, y empató con Honduras 1:1 en Tegucigalpa, asina clasificando con ello como líder al [[Ronda final de la Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1994|cuadrangular final]]. Nél enfrentaríase nun ralu de tres meses de [[1993]] a Canadá, El Salvador y Honduras. Na primer fecha cayó ante El Salvador en San Salvador, sicasí recompúnxose nel camín a la clasificación yá que consiguió tres victories contundentes nel Azteca frente a Honduras (3:0), El Salvador (3:1) y Canadá (4:0). Na penúltima fecha, venció a los honduranos por 4:1 en Tegucigalpa. Gracies al formatu tan curtiu, la seleición mexicana foi la primera en llograr la clasificación a la [[Copa Mundial de Fútbol de 1994|Copa del Mundu d'Estaos Xuníos 1994]] cuando venció nun duelu definitivu a {{sel|Canadá}} 2-1 en [[Toronto]] el [[9 de mayu]]. ==== El Tricampeonatu de Concacaf y el subcampeonatu de la Copa América ==== En [[1991]] oficializárase la invitación formal de Méxicu pa participar na [[Copa América]], el tornéu más antiguu de seleiciones nacionales nel mundu y el de mayor nivel nel continente. El debú producir na edición d'[[Copa América 1993|Ecuador 1993]]. El so primer xuegu foi'l [[16 de xunu]] de [[1993]] enfrentando al representativu de {{sel|Colombia}}, partíu que perdió depués d'un polémicu gol con marcador 2-1. El siguiente xuegu concluyó con empate (1-1) ante uno de los favoritos {{sel|Arxentina}} y cerraría la primer fase empatando a cero con {{sel|Bolivia}}, pasu a cuartos de final como unu de los meyores terceros llugares. Venció a {{sel|Perú}} 4-2 el [[27 de xunu]] y en semifinales al país sede {{sel|Ecuador}} 2-0 el [[30 de xunu]] dexando con esto pasar a la gran final nel so debú. El [[4 de xunetu]] apostaría la gran final ante Arxentina, cayendo nun zarráu xuegu 2-1, no qu'hasta esi momentu yera la meyor actuación d'una seleición mexicana en competencies internacionales fuera del país.<ref>{{cita llibru |apellíos=Varios Autor |títulu=Trunfos y Murnies del equipu Tricolor: Historia de la Seleición Mexicana de Fútbol |edición=Primer Edición |fecha=payares de 1995 |editorial=EDAMEX |ubicación=Méxicu |isbn=968-409-832-4 |páxines=75-76}}</ref><ref>{{cita publicación |nome= Dellos Autores |añu= 2003 |mes=xunu |títulu=La gran odisea n'Ecuador |revista= Soccermania |editorial=Televisa |ubicación= Méxicu |páxines=29-30}}</ref><ref>{{cita publicación |nome=Julio Muro |añu= 2004 |mes= xunetu |títulu=El maestru da cátedra|revista= Edición especial Soccermania: Copa América |editorial= Televisa |ubicación= Méxicu |páxines=14-16}}</ref><ref>{{cita publicación |nome=Luis Ángel Muñoz |añu= 2011 |mes= xunu |títulu=La primer vegada nunca s'escaez|revista= Fútbol Total: Guía Copa América 2011 |editorial= Grupu Medios |ubicación= Méxicu |páxines=82-85}}</ref> La Seleición Mexicana foi moldiando'l so camín escontra'l campeonatu de la [[Copa d'Oru de la Concacaf 1993|Copa Oro de 1993]] con goliaes de 9-0 sobre {{sel|Martinica}} y 8-0 frente a {{sel|Canadá}}, dientro del Grupu B; Ante {{sel|Costa Rica}} si atopó resistencia, pa empatar finalmente a un gol. Ello ye que siete de los nueve goles ante Martinica fueron obra de [[Luis Roberto Alves]], quien d'esta forma imponía un récor na [[Copa d'Oru de la Concacaf|Copa Oru]], de más goles anotaos por un xugador nun solu partíu. Nes semifinales, el «Tricolor» siguió cola so ofensiva al enfrentar a {{sel|Xamaica}}, a quien ganó con un marcador 6-1, p'aportar a la gran final. Pela so parte, [[Seleición de fútbol de los Estaos Xuníos|Estaos Xuníos]] ganara los sos trés alcuentros dientro del Grupu A, y esaniciáu a Costa Rica nes Semifinales, por 1-0, pa ser el rival de los mexicanos nel xuegu decisivu. El [[25 de xunetu]] de [[1993]], con un [[Estadiu Azteca]] llenu, Méxicu llegó a 28 goles a favor nel tornéu y conquistó el campeonatu con un 4-0 sobre los norteamericanos. Los autores de los goles mexicanos fueron Ignacio Ambríz, Guillermo Cantú y Luis Roberto Alves. La cuenta completar con un autogol de Armstrong.<ref>{{cita llibru |apellíos=Varios Autor |títulu=Trunfos y Murnies del equipu Tricolor: Historia de la Seleición Mexicana de Fútbol |edición=Primer Edición |fecha=payares de 1995 |editorial=EDAMEX |ubicación=Méxicu |isbn=968-409-832-4 |páxines=77-78}}</ref><ref>{{cita publicación |nome= Dellos Autores |añu= 1993 |mes=xunetu |títulu=Resumen Copa Oro 1993 |revista= Automundo deportivu |editorial= Novedaes |ubicación= Méxicu |páxines=18-74}}</ref> La Seleición Mexicana, tal que lo fixera trés años tras, na edición de [[Copa d'Oru de la Concacaf 1996|1996]] empezó a exercer un dominiu total nesti certame, pa revalidar el so títulu. Primero venció a [[Seleición de fútbol de San Vicente y Les Granadines|San Vicente]] 5-0, y a {{sel|Guatemala}} por 1-0, p'aportar a les Semifinales, onde-y tocó enfrentar de nuevu al cuadro chapín. Foi'l momentu en qu'apaeció la figura de [[Cuauhtémoc Blanco]], quien-y dio'l pase a [[Méxicu]] a la final con un gol a los 64', na victoria de 1-0 ante Guatemala. Nuna tarde lluviosa y con una cancha en difíciles condiciones pa la práutica del fútbol, [[Méxicu]] aprovechó los dos opciones más clares que tuvo pa ganar a {{sel|Brasil}} el [[21 de xineru]], por 2-0 y de esta forma proclamase campeón del tornéu. [[Luis García Postigo|Luis García]] al 54', y [[Cuauhtémoc Blanco]] al 75', en xugaes de bona manufactura, escribieron la victoria tricolor.<ref name="Dellos Autores_1">{{cita publicación |nome= Dellos Autores |añu= 2003 |mes=xunu |títulu=¿Copa d'Oru o oropel? |revista= Soccermania |editorial=Televisa |ubicación= Méxicu |páxines=60-69}}</ref> Na edición de [[Copa d'Oru de la Concacaf 1998|1998]], que volvió xugase en territoriu d'Estaos Xuníos, [[Méxicu]] llogró'l tricampeonatu con un equipu bien afináu. Mexicanos y norteamericanos protagonizaron una edición más del Clásicu de la Concacaf agora na Final de la Copa d'Oru, en partíu celebráu'l [[14 de febreru]] d'esi añu, y col [[Los Angeles Memorial Coliseum|Memorial Coliseum de Los Angeles]] de nuevu como sede; [[Luis Hernández (futbolista)|Luis Hernández]] llegó a cuatro goles na so cuenta personal, en marcando al 43', pa da-y el tricampeonatu a la Seleición Mexicana con marcador de 1-0.<ref name="Dellos Autores_1"/> ==== Mundial d'Estaos Xuníos 1994 ==== La clasificación pal mundial d'[[Copa Mundial de Fútbol de 1994|Estaos Xuníos 1994]] dar de manera sufrida, pero con un fútbol brilloso. [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 1994|Méxicu refrendaría esti bon momentu nel Mundial]] ganando'l so grupu, el denomináu «[[Grupu de la muerte]]», acompañáu por {{sel|Italia}} (1-1), {{sel|Irlanda}} (2-1) y {{sel|Noruega}} (0-1), siendo esta la primer ocasión que pasaba de la primer fase, nun mundial fora de casa. Sicasí, Méxicu finalmente perdió n'octavos de final ante {{sel|Bulgaria}} en penaltis dempués d'empatar en tiempu regular a un gol, cobrando revancha de soceder en 1986.<ref>{{cita web |autor=RSSSF |url=http://www.rsssf.com/tables/94full.html |títulu=World Cup 1994 |editor=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=14 de febreru de 2015 |idioma=inglés}}</ref> ==== 1995-1997 ==== La segunda participación nel máximu tornéu continental llega n'[[Copa América 1995|Uruguái 1995]], onde agora compartiría grupu col local {{sel|Uruguái}}, {{sel|Paraguái}} y {{sel|Venezuela}}. Como na edición anterior, [[Méxicu]] pasó a cuartos de final como unu de los meyores terceros llugares, depués d'empatar a un tanto col local, perder 2-1 con Paraguái y vencer 3-1 a Venezuela. Enfrentó a [[Estaos Xuníos]]; en quedando'l marcador empatáu a 0 goles, [[Méxicu]] dexó'l tornéu al ser ganaos na tanda de penaltis 4-1.<ref>{{cita publicación |nome=Carlos Barrón |añu= 2004 |mes= xunetu |títulu=Zarapico en tierra charrúa|revista= Edición especial Soccermania: Copa América |editorial= Televisa |ubicación= Méxicu |páxines=20-22}}</ref><ref>{{cita publicación |nome=Cristopher Saavedra |añu= 2011 |mes= xunu |títulu=Otra vegada en penaltis|revista= Fútbol Total: Guía Copa América 2011 |editorial= Grupu Medios |ubicación= Méxicu |páxines=86-89}}</ref> Del 6 al 13 de xineru participó per primer vegada na denominada [[Copa FIFA Confederaciones 1995|Copa Intercontinental «Rei Fahd»]], tornéu al qu'asistíen por invitación los campeones de caúna de les zones futbolístiques del planeta. La seleición mexicana tuvo una decorosa presentación, ganando 2-0 al local {{sel|Arabia Saudita}}, darréu empató a unu {{sel|Dinamarca}}, quien tamién venciera pol mesmu marcador a los árabes, polo que s'executó una tanda de penaltis pa determinar al líder de grupu y finalista del tornéu, la seleición cayó 2-4 na tanda, y apostó el duelu pol tercer llugar con {{sel|Nixeria}}, con quien empataría a unu y quedaríase cola tercer plaza venciendo 5-4 en penaltis.<ref>{{cita publicación |nome= Dellos Autores |añu= 2005 |mes= xunu |títulu=Festival de Campeones |revista= Soccermania |editorial= Televisa |ubicación= Méxicu |páxines=36-37}}</ref> En la Copa Rei Fahd de [[Copa FIFA Confederaciones 1997|1997]], la competición pasó a llamase oficialmente «Copa FIFA Confederaciones». Méxicu quedó esaniciáu na primer ronda, con derrotes ante {{sel|Australia}} (1-3) y {{sel|Brasil}} (2-3), anque golió 5-0 al local {{sel|Arabia Saudita}}.<ref>{{cita publicación |nome= Dellos Autores |añu= 2005 |mes= xunu |títulu=Festival de Campeones |revista= Soccermania |editorial= Televisa |ubicación= Méxicu |páxines=38-39}}</ref> [[Copa América 1997|Bolivia 1997]] sería la tercer participación de la Seleición Mexicana. Nesta ocasión comparte'l grupu C con {{sel|Brasil}}, {{sel|Colombia}} y {{sel|Costa Rica}}. Pasu a la siguiente ronda como'l segundu llugar del grupu, solo per debaxo de Brasil, productu d'un trunfu (2-1 a Colombia), un empate (1-1 con Costa Rica) y la derrota 3-2 ante los brasilanos, depués de dir ganando 2-0 al mediu tiempu. Enfrentaría a Ecuador en cuartos de final y vencer 4-3 en penaltis (empate 1:1 en tiempu regular) con gran actuación del arqueru [[Adolfo Ríos]], pero ye atayáu'l so camín escontra la final al ser ganáu en semifinales per Bolivia; sicasí quédase col honrosu tercer llugar al vencer 1-0 a {{sel|Perú}}.<ref>{{cita publicación |nome=Abel Reyes Díaz |añu= 2004 |mes= xunetu |títulu=''Matador'' imparable|revista= Edición especial Soccermania: Copa América |editorial= Televisa |ubicación= Méxicu |páxines=24-26}}</ref><ref>{{cita publicación |nome=Cristopher Saavedra |añu= 2011 |mes= xunu |títulu=Sobrevivientes de los Andes|revista= Fútbol Total: Guía Copa América 2011 |editorial= Grupu Medios |ubicación= Méxicu |páxines=90-93}}</ref> ==== [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|Mundial de Francia 1998]] ==== A diferencia d'otres eliminatories, Méxicu nun amosó la superioridá tan manifiesta como n'otros años y magar ganó la zona de forma invicta, facer con 4 victories y 6 empates, y a pesar d'ello produció la destitución de [[Bora Milutinović]] como entrenador nacional. El procesu de [[Manuel Lapuente]] como téunicu nacional entamu con munches duldes al cayer con rivales nel papel inferiores y siendo goliáu polos rivales fuertes nos partíos amistosos. Pero al momentu de xugar el campeonatu de [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|Francia 1998]], [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 1998|el cuadru tricolor retoma'l so nivel de los últimos años y clasifica en segundu llugar]]. Derrota a {{sel|Corea del Sur}} por 3 a 1, pa dempués empatar con {{sel|Bélxica}} y {{sel|Países Baxos}} (dambos por 2 - 2); cabo señalar que los trés partíos empezó perder y a la fin remontó. N'octavos de final, nuevamente atópase con {{sel|Alemaña}} y cai por 2 a 1. Curiosamente, Méxicu empezaría teniendo la ventaya nel marcador per primer vegada'l tornéu. [[Luis Hernández (futbolista)|Luis Hernández]] anotaría 4 goles na xusta y convertiríase nel máximu anotador mexicanu en Copes del Mundu.<ref>{{cita web |autor=RSSSF |url=http://www.rsssf.com/tables/98full.html |títulu=World Cup 1998 |editor=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=14 de febreru de 2015 |idioma=inglés}}</ref> En [[Copa América 1999|Paraguái 1999]] foi la cuarta participación de la Seleición Mexicana, onde compartió'l grupu B con {{sel|Brasil}}, {{sel|Chile}} y {{sel|Venezuela}}. Con seis puntos (segundu llugar del grupu) pasó a la siguiente ronda enfrentando en cuartos de final a {{sel|Perú}}, venciéndolo 4-2 en penaltis (empate 3:3). En semifinales enfrenta al equipu favoritu pal títulu, el campeón mundial y continental, Brasil, quien lo gana por marcador de 2-0. Nuevamente l'actuación cerrar col llogru del tercer llugar al vencer 2-1 a Chile.<ref>{{cita publicación |nome=Oscar Jiménez |añu= 2004 |mes= xunetu |títulu=Torrado entra n'escena|revista= Edición especial Soccermania: Copa América |editorial= Televisa |ubicación= Méxicu |páxines=30-32}}</ref><ref>{{cita publicación |nome=Erick Balderes y Paulo Medina |añu= 2011 |mes= xunu |títulu=¿En que nivel tamos?|revista= Fútbol Total: Guía Copa América 2011 |editorial= Grupu Medios |ubicación= Méxicu |páxines=94-97}}</ref> ==== Campeón de la Copa Confederaciones 1999 ==== La [[Copa FIFA Confederaciones 1999|Copa Confederaciones 1999]] [[Méxicu en la Copa FIFA Confederaciones 1999|llegó a territoriu mexicanu]]; yera'l tercer tornéu de relevancia pa [[Manuel Lapuente]], y l'esperimentáu timonel non desentonó, como tampoco lo fixo'l plantel qu'encaró la competencia. Na plantía mexicana sobresalieron elementos como [[Cuauhtémoc Blanco]], [[José Manuel Abundis]], [[Rafael Márquez Álvarez|Rafael Márquez]], [[Claudio Suárez]] y [[Miguel Zepeda]].<ref>{{cita web |autor=Barrie Courtney |títulu=Intercontinental Cup for Nations 1999 |url=http://www.rsssf.com/tablesi/intconcup99.html |editor=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=20 de xineru de 2016 |idioma=inglés}}</ref> La Seleición Mexicana empecipió la so participación con un 5-1 sobre {{sel|Arabia Saudita}}, nuna tarde relevante pa Cuauhtémoc Blanco, quien s'espachó con cuatro goles. Darréu dexar un pocu de terrén al empatar 2-2 con {{sel|Exiptu}}, pero la victoria tornó ante {{sel|Bolivia}}, por 1-0, p'avanzar a les semifinales. El so adversariu en dicha instancia foi {{sel|Estaos Xuníos}}, col qu'había una delda pendiente, pos la seleición de «les barres y les estrelles» ganara a Méxicu en cuartos de Final de la [[Copa América 1995|Copa América d'Uruguái 1995]]. El «Tri» saldó la delda depués de vencer 1-0 a los norteamericanos na prórroga.<ref>{{cita web |url=http://es.fifa.com/confederationscup/news/y=2015/m=10/news=una semifinal-pa-l'alcordanza-2709689.html |títulu=Una semifinal pa l'alcordanza editorial=Páxina oficial de la FIFA |fecha=6 d'ochobre de 2015 |fechaaccesu=23 de payares de 2015}}</ref> El momentu cume llegaría cuando, el [[4 d'agostu]] de [[1999]], enfrentar a {{sel|Brasil}} na final. La magnitú del eventu y el prestíu del rival emprestar pa faer un gran partíu, ante un inchente [[Estadiu Azteca]], la Seleición Mexicana nun apertáu atopo ante {{sel|Brasil}} que tenía nes sos files a xugadores de la talla de [[Ronaldinho]], [[Dida]], Emerson y [[Vampeta]]. La confrontación tuvo al altor de les mires, y pa les aficiones de dambos equipos valió'l boletu guardar el gran nivel de fútbol ofensivo que brindaron mexicanos y carioques. Miguel Zepeda inauguró'l marcador a los 13 minutos, una ventaya que s'amplió a los 28', per mediu de José Manuel Abundis. Pero Brasil tuvo una reacción bravida y esbarató el 2-0 adversu, con goles de [[Serginho]], al 43', y [[Roniéliton Pereira Santos|Roni]], al 47'. Méxicu recuperaría llueu la ventaya de dos goles, de nuevu con Zepeda, al 51', y por aciu un golazu de Cuauhtémoc Blanco, al 62'. El «Scratch d'Oru» averar al 63', con un gol de [[Zé Roberto]], pero la defensa tricolor aguantó'l tiempu restante, por que Méxicu llograra'l títulu más importante de la so historia a nivel de seleiciones mayores.<ref>{{cita publicación |nome=Alberto y Humberto Fernández de Lara |añu= 1999 |mes= agostu |títulu=La nueche del Mileniu|revista= Deporte Internacional |editorial= Televisa |ubicación= Méxicu |páxines=67-71}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD03/HEM/1999/08/06/MD19990806-029.pdf |títulu=Méxicu llindu... y violentu |apellíu=Flores |nome=Alfredo |publicación=[[Mundo Deportivo]] |fecha=6 d'agostu de 1999 |páxina=29|formatu=PDF}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/confederationscup/mexico1999/index.html |títulu=FIFA Confederations Cup Mexico 1999 Mexico 1999: Home is where the trophy is Champions |editorial=Páxina oficial de la FIFA |fecha=4 d'agostu de 1999 |fechaaccesu=14 d'agostu de 2015}}</ref><ref>{{cita publicación |nome= Dellos Autores |añu= 2005 |mes= xunu |títulu=Festival de Campeones |revista= Soccermania |editorial= Televisa |ubicación= Méxicu |páxines=40-41}}</ref><ref>{{cita publicación |nome=Dellos autores |añu= 2002 |mes= agostu |títulu=Grandes momentos:Copa Confederaciones 4 d'agostu de 1999|revista= Fútbol Total |editorial=Grupu Medios |ubicación= Méxicu |páxines=56-57}}</ref> === 2000-2009 === ;Copa Oru 2000 La dómina de dominiu mexicanu na Concacaf terminó na [[Copa d'Oru de la Concacaf 2000]], cuando sorpresivamente foi ganada na rond de cuartos de final, nel [[Estadiu Qualcomm]] de San Diego 2-1, con gol d'oru, por {{sel|Canadá}}, qu'a lo postrero sería campeona del tornéu.<ref>{{cita web |autor=James Goloboy, Francisco Fernández y Karel Stokkermans |url=http://www.rsssf.com/tables/00gc.html |títulu=CONCACAF Championship, Gold Cup 2000 |editor=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=14 de febreru de 2015 |idioma=inglés}}</ref> ;Copa Confederaciones 2001 So la conducción téunica d'[[Enrique Meza]], la edición de [[Copa FIFA Confederaciones|2001]] foi la peor actuación del combináu azteca, perdiendo los sos trés encuentro ante {{sel|Australia}} (0-2), {{sel|Corea del Sur}} (1-2) y {{sel|Francia}} (0-4). Naquel momentu, el rendimientu del equipu dexaba enforma que deseyar y l'entamu del '''Hexagonal Final''', válidu pa calificar a la '''Copa del Mundu del 2002''', yera pocu falagador. ;Subcampeón de la Copa América 2001 En [[Copa América 2001|Colombia 2001]] per tercer vegada consecutiva y na so quinta participación de la Seleición Mexicana nel tornéu continental, comparte grupu con {{sel|Brasil}}, amás de {{sel|Perú}} y {{sel|Paraguái}}. Llega a la segunda ronda al quedar (como nes postreres 2 ediciones) nel segundu llugar del grupu. Ensin repitir el gran nivel del so históricu debú en 1993, nuevamente llega a la final dexando nel camín a [[Chile]] (2-0) en cuartos de final y en semifinales a {{sel|Uruguái}} 2-1. Quedar col subcampeonatu al perder por mínima estrema ante la seleición llocal de {{sel|Colombia}}.<ref>{{cita publicación |nome=Omar Carrillo |añu= 2004 |mes= xunetu |títulu=El coneyu baxa la cortina|revista= Edición especial Soccermania: Copa América |editorial= Televisa |ubicación= Méxicu |páxines=36-38}}</ref><ref>{{cita publicación |nome=Joel Camacho |añu= 2011 |mes= xunu |títulu=En Colombia, pero pensando en Xamaica|revista= Fútbol Total: Guía Copa América 2011 |editorial= Grupu Medios |ubicación= Méxicu |páxines=98-101}}</ref> ;Copa Oru 2002 Na [[Copa d'Oru de la Concacaf 2002]], con un equipu alternativu que se preparar pa la [[Copa Mundial de Fútbol de Corea-Xapón 2002]], la seleición foi esaniciada en cuartos de final pola seleición de {{sel|Corea del Sur}} en tanda de penaltis.<ref>{{cita web |autor=Miguel Alvim González |url=http://www.rsssf.com/tables/02gc.html |títulu=CONCACAF Championship, Gold Cup 2002 |editor=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=14 de febreru de 2015 |idioma=inglés}}</ref> ==== [[Copa Mundial de Fútbol de 2002|Mundial de Corea del Sur y Xapón 2002]] ==== Méxicu sufriría una crisis futbolística nes eliminatories que tuvo a puntu de dexalo fora de la competición, inclusive perdiendo per primer vegada nun partíu oficial nel [[Estadiu Azteca]], contra {{sel|Costa Rica}} (eventu conocíu como'l «Aztecazo»).<ref>{{cita web |url=http://es.fifa.com/worldcup/news/y=2008/m=9/news=aztecazo-que-costa-rica-nunca-escaeciera-887290.html |títulu=El Aztecazo que Costa Rica nunca va escaecer |fecha=16 de xunu de 2001 |editorial=Páxina oficial de la FIFA |fechaaccesu=28 de marzu de 2015}}</ref> Por tanto, foi necesariu'l relevu de téunicu d'[[Enrique Meza]] (quien sustituyera a [[Manuel Lapuente]] depués d'una gana ante {{sel|Trinidá y Tobagu}} en rondar semifinal de la eliminatoria) por [[Javier Aguirre Onaindía|Javier Aguirre]]; ésti funcionó y llogró clasificar en segundu llugar de la zona cuanto tou paecía perdíu con cuatro victories y un empate na segunda vuelta. En gran midida contribuyo al resurdimientu del equipu, el regresu de [[Cuauhtémoc Blanco]], mancáu mientres 10 meses, y el relevu xeneracional xestáu pol nuevu entrenador. [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 2002|Yá nel mundial asiáticu]], Méxicu ganaría'l so grupu contundentemente. Abrió la so participación nel [[Copa Mundial de Fútbol de 2002|Mundial de 2002]] con una victoria por 1-0 sobre {{sel|Croacia}} marcando [[Cuauhtémoc Blanco]] per mediu d'un penalti. Nel segundu partíu, Méxicu consiguió'l so segundu trunfo ant'{{sel|Ecuador}} con goles de [[Jared Borgetti]] y [[Gerardo Torrado]]. Finalmente contra {{sel|Italia}}, Méxicu empató a un gol gracies a un gol de Borgetti a pase de Blanco, siendo consideráu unu de los meyores tantos del tornéu. Na segunda fase, creíase que Méxicu tenía'l pase aseguráu a cuartos dende antes de xugar, una y bones el rival yera [[Seleición de fútbol de los Estaos Xuníos|Estaos Xuníos]], vieyu conocíu de la zona de [[Concacaf]]. Pero sorpresivamente el cuadru d'Estaos Xuníos derrota al tricolor por 2 a 0, causando un duru golpe a les ilusiones mexicanes. [[Rafael Márquez]] foi espulsáu del xuegu por una cabezada solmenáu a [[Cobi Jones]].<ref>{{cita web |autor=RSSSF |url=http://www.rsssf.com/tables/2002full.html |títulu=World Cup 2002 |editor=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=14 de febreru de 2015 |idioma=inglés}}</ref> ==== 2003-2005 ==== El [[22 d'ochobre]] de [[2002]] l'[[Arxentina|arxentín]] [[Ricardo Lavolpe]], entós téunicu del [[Deportivo Toluca]], ye nomáu téunicu de la seleición, per delantre del so compatriota [[Carlos Bianchi]] y el brasilanu [[Luiz Felipe Scolari]].<ref>{{cita web |títulu= Lavolpe ganólu a Bianchi la pulsiada pa dirixir a Méxicu |obra= Notimex |editorial= La Nación |url= http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=443272 |fechaaccesu= 6 d'avientu de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20230406223142/https://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=443272 |fechaarchivu= 2023-04-06 }}</ref> El so primer oldeo al frente del «Tri» foi'l [[4 de febreru]] de [[2003]], perdió 0:1 ant'{{sel|Arxentina}} nel Coliséu de Los Angeles. La so primer victoria llegó hasta'l tercer partíu, depués d'empatar ensin tantos con {{sel|Colombia}}, el [[19 de marzu]] la seleición ganó 2:0 a Bolivia con goles de [[Pável Pardo]] y [[Jesús Olalde]]. Tuvieron que pasar cinco años por que Méxicu volviera coronase como campeón del área. La espera rindió los sos frutos, una y bones el «Tricolor» llogró'l gallardete na edición de la [[Copa d'Oru de la Concacaf 2003]], que s'entamó simultáneamente nel [[Distritu Federal]] (Méxicu), Foxboro y Miami (Estaos Xuníos). La Seleición Mexicana empezólu a tomar la midida a los [[Seleición de fútbol de Brasil|pentacampeones mundiales]], que participaron col so equipu B y empobinaos non por Parreira, sinón por Ricardo Gomes, dende la primer fase, una y bones dambos compitieron dientro del Grupu A. El «Tri» venció 1-0 a les carioques, con gol de [[Jared Borgetti]], pa dempués aportar a los cuartos de Final como primero de grupu, n'empatando 0-0 con {{sel|Hondures}}. La so marca perfecta, ensin derrota y ensin recibir gol, enllargar hasta la gran final, como asocediera en 1996. Un contundente 5-0 ante [[Xamaica]] y un categóricu 2-0 frente a {{sel|Costa Rica}} moldiaron el camín a la confrontación pol gallardete. Méxicu recibió a {{sel|Brasil}} nel [[Estadiu Azteca]], el [[27 de xunetu]] de [[2003]], y anque llegaba en bon momentu, nun cayó por demás a confianza, pos nel cuadru amazónicu empezaben a espuntar dellos xugadores que dempués seríen figures internacionales, como [[Kaká]], [[Adriano]] y [[Robinho]]. Los locales fixeron un partíu bien intelixente, pa cubrir de gloria con un [[gol d'oru]] de [[Daniel Osorno]], a los 7' del primer tiempu extra.<ref>{{cita publicación |nome=Carlos Barrón |añu= 2005 |mes= xunetu |títulu=¡Traela o traela!|revista= Soccermania |editorial= Televisa |ubicación= Méxicu |páxina=46}}</ref> La edición de [[Copa América 2004|Perú 2004]] foi la sesta participación de la Seleición Mexicana na [[Copa América]]. Compartió'l grupu B coles seleiciones de {{sel|Arxentina}}, {{sel|Uruguái}} y {{sel|Ecuador}}. Per primer vegada, Méxicu pasa a la siguiente ronda como'l primer llugar del grupu, al vencer per primer vegada en duelu oficial a Arxentina 1-0, a Ecuador 2-1 y empatar a dos tantos con Uruguái. Pero ye ganáu en cuartos de final por [[Brasil]] 4-0.<ref>{{cita publicación |nome=Paulo Medina |añu= 2011 |mes= xunu |títulu=Sentimiento atopaos|revista= Fútbol Total: Guía Copa América 2011 |editorial= Grupu Medios |ubicación= Méxicu |páxines=102-105}}</ref> De la mano de [[Ricardo Lavolpe]], Méxicu tornó al tornéu na edición d'[[Copa FIFA Confederaciones 2005|Alemaña 2005]], onde realizó una bona actuación na que l'equipu permedió l'orde defensivu con propuesta ofensiva. Venció a {{sel|Xapón}} (2-1) y {{sel|Brasil}} (1-0), empató con {{sel|Grecia}} (0-0) y clasificó a la semifinal onde foi esaniciada nun gran partíu ante {{sel|Arxentina}}, por penaltis. Apostó nel xuegu pol tercer llugar col local {{sel|Alemaña}} y perdió 4-3 en tiempu extra.<ref>{{cita publicación |nome= Dellos Autores |añu= 2005 |mes= xunu |títulu=Copa FIFA Confederaciones Alemaña 2005 |revista= Soccermania |editorial= Televisa |ubicación= Méxicu |páxines=59-66}}</ref> Pa la [[Copa d'Oru de la Concacaf 2005]], el téunicu [[Ricardo Lavolpe]] convocó un equipu alternu, pa dar descansu a los participantes de la [[Copa FIFA Confederaciones 2005|Copa Confederaciones 2005]]. La seleición sufrió dos ganes nel mesmu tornéu per primer vegada na historia, ante {{sel|Sudáfrica}} en primer fase (1-2) y nos cuartos de final contra {{sel|Colombia}} (1-2).<ref>{{cita publicación |nome=Carlos Barrón |añu= 2005 |mes= xunetu |títulu=Siempres lo mesmo|revista= Soccermania |editorial= Televisa |ubicación= Méxicu |páxines=56-59}}</ref> ==== [[Copa Mundial de Fútbol de 2006|Mundial d'Alemaña 2006]] ==== Esta vegada Méxicu clasificó ensin munchos contratiempos na eliminatoria de Concacaf, yá que na so primer y segunda fase ganó tolos sos partíos y na ronda final ganó 7, empató unu y perdió 2. Terminó embaxo de los [[Seleición de fútbol de los Estaos Xuníos|Estaos Xuníos]] por resultancies direutes ente ellos, como criteriu de desempate. Nel camín de preparación [[Méxicu]] apuesta 2 partíos contra rivales de nivel considerable y serios candidatos al títulu mundial. Nel primer partíu apostáu en {{sel|Francia}} contra esta mesma seleición cai por 1:0. El siguiente partíu xugar contra la seleición de {{Sel|Países Baxos}}, nel cual cayeron por 2:1 lo cual xeneró gran incertidume per parte de los medios nacionales. El postreru partíu antes del mundial, llevar a cabu contra l'equipu de la [[Universidá de Göttingen]] al cual ganó (3-0) [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 2006|La seleición de Méxicu debutó]] na [[Copa Mundial de Fútbol de 2006]], ant'{{sel|Irán}}, el [[11 de xunu]], nel estadiu de [[Núremberg]], ganando a los [[Irán|iraninos]], por marcador de 3:1, con dos goles d'[[Omar Bravo]] y unu de [[Sinha]]. El gol de los iraninos foi anotáu por [[Yahya Golmohammadi]]. El segundu alcuentru apostar contra la [[Seleición de fútbol d'Angola]], el [[16 de xunu]], nel estadiu de [[Hannover]], empatando con un marcador de 0:0. Méxicu apoderó mientres tol partíu, pero nun tuvo contundencia nes xugaes. El porteru angoleñu [[João Ricardo]] foi l'héroe d'esti partíu al atayar a lo menos tres opciones clares de gol. Nel tercer alcuentru, celebráu'l [[21 de xunu]], nel estadiu de [[Gelsenkirchen]], perdióse 2:1 ante la escuadra de {{sel|Portugal}}. Polos portugueses anotó [[Maniche]] y [[Simão Sabrosa]] de [[Penalti (fútbol)|penalti]], y; polos mexicanos [[Francisco Fonseca]]. El ''Tricolor'' tuvo l'empate nos pies d'[[Omar Bravo]], quien fallaría un penalti. N'Octavos de Final el [[24 de xunu]], nel estadiu de [[Leipzig]], perdióse 2:1 ant'{{sel|Arxentina}}, a pesar de qu'esti foi'l partíu onde'l ''Tri'' viose meyor. Foi un alcuentru bien equilibráu y zarráu, onde solo una individualidá pudo romper la paridá de fuercies. Nos 90 minutos reglamentarios el marcador foi de 1:1. El primer gol foi anotáu pola seleición mexicana, nuna xugada a balón paráu, que [[Rafael Márquez]] llogra coneutar, venciendo al arqueru arxentín, casi darréu dempués producióse l'empate nun tiru d'esquina arxentín, el gol convertir [[Hernán Crespo]] al antemanar al so marcador [[Jared Borgetti]], dellos especialistes creen que foi autogol de Borgetti, pero la [[FIFA]] oficialmente convalidó'l tantu a favor de Crespo.<ref>{{cita web |url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/results/matches/match=97410050/report.html |títulu=Reporte FIFA: Arxentina vs Méxicu na Copa Mundial 2006 }}</ref> yá que esta solo va determinar como "autogol" los tantos na propia puerta que sían "escamplaes y flagrantes".<ref>{{cita web |url= http://www.terra.com/deportes/articulo/html/fox257758.htm |títulu= FIFA solo va determinar que ye autogol "si ye claru y flagrante" |obra= [[Terra Networks|terra.com]] |fecha=29 de xunu de 2006 |fechaaccesu=2 de xunu de 2009 }}</ref> Depués na prórroga, la fortuna tuvo del llau d'Arxentina onde un gol con bien altu grau de dificultá de [[Maximiliano Rodríguez]] terminó per asitiar los en cuartos de final esaniciando a Méxicu.<ref>{{cita web |autor=RSSSF |url=http://www.rsssf.com/tables/2006full.html |títulu=World Cup 2006 |editor=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=14 de febreru de 2015 |idioma=inglés}}</ref> ==== 2006-2009 ==== ;Copa Oru 2007 El debú en tornéu oficial de [[Hugo Sánchez]] como direutor téunicu de la seleición, dar na [[Copa d'Oru de la Concacaf 2007]], con un equipu llaráu de figures de Lligues Europees y de la Mexicana, encabezaos pol regresu de [[Cuauhtémoc Blanco]] y [[Jared Borgetti]]. La seleición desenvolvió un estilu de xuegu fluexu y ensin propuesta clara, sicasí llegó por primer a la final en territoriu d'Estaos Xuníos dende 1998, nel so meyor xuegu, la gran final ante {{sel|Estaos Xuníos}} cayó 2-1, [[Andrés Guardado]] sicasí rompió col so gol una racha de 8 años ensin anota-y a Estaos Xuníos na so casa.<ref>{{cita web |autor=Alberto Ramos |títulu=Estaos Xuníos 2 - 1 Méxicu Magar xugar bien, el tri perdió la final ante EU |url=http://www.mediotiempo.com/futbol/internacional/cronicas/2007/06/24/cronica-estados-unidos-2-1-mexico_10375 |editorial=Mediotiempo |fecha=24 de xunu de 2007 |fechaaccesu=16 de xineru de 2016 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160305123755/http://www.mediotiempo.com/futbol/internacional/cronicas/2007/06/24/cronica-estados-unidos-2-1-mexico_10375 |fechaarchivu=5 de marzu de 2016 }}</ref><ref>{{cita publicación |nome=Dellos autores |añu= 2007 |mes= xunu |títulu=Goles y cifres Copa Oru 2007|revista= Soccermania |editorial= Televisa |ubicación= Méxicu |páxines=78-79}}</ref> ;Copa América 2007 La séptima participación de [[Méxicu]] na cita continental seria foi na [[Copa América 2007|Venezuela 2007]]. Compartió'l grupu "B" coles seleiciones de {{sel|Brasil}}, {{sel|Chile}} y {{sel|Ecuador}}. El primer partíu enfrentar con Brasil y sospriende con bon fútbol al vencelo 2 goles a 0. Con resultancies de 2 victories y 1 empate, llogró clasificar a la siguiente ronda en primer llugar del so grupu con 7 puntos, per debaxo queda Brasil con 6 unidaes. En Cuartos de final, gana 6 goles a 0 a {{sel|Paraguái}} (la mayor goliada de Méxicu en toles sos participaciones), darréu enfrenta en semifinales na ciudá de Puertu Ordaz a {{sel|Arxentina}} onde foi derrotáu 3 goles a 0. Nel partíu pol tercer llugar, gana 3 a 1 a {{sel|Uruguái}} nel únicu alcuentru apostáu en [[Caraques]].<ref>{{cita publicación |nome=Dellos autores |añu= 2007 |mes= xunetu |títulu=Goles y cifres Copa América Venezuela 2007|revista= Soccermania |editorial= Televisa |ubicación= Méxicu |páxines=74-77}}</ref><ref>{{cita publicación |nome=Luis Angel Muñoz |añu= 2011 |mes= xunu |títulu=El clímax de la era Hugo Sánchez|revista= Fútbol Total: Guía Copa América 2011 |editorial= Grupu Medios |ubicación= Méxicu |páxines=106-109}}</ref> El [[3 de xunu]] de [[2008]] el [[Suecia|suecu]] [[Sven-Göran Eriksson]], ex seleccionador de {{sel|Inglaterra}} y ex téunicu del [[Manchester City Football Club|Manchester City]], foi designáu nuevu entrenador de Méxicu, asocediendo a [[Hugo Sánchez]] que la so etapa acabó abruptamente al ser esaniciada la [[Seleición de fútbol sub-23 de Méxicu|seleición sub-23]] del Preolímpicu de la Concacaf camín de [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Pequín 2008|Beixín 2008]]. La prensa amosó esmolición pol desconocimientu del suecu sobre l'[[idioma español]] y del fútbol mexicano, anque Eriksson restó-y importancia a la tema.<ref>{{cita web |títulu= A Eriksson nun-y esmolez el so desconocimientu del fútbol mexicano |obra= EFE |editorial= Terra |url= http://www.terra.com.mx/articulo.aspx?articuloId=674331 |fechaaccesu= 10 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20170711003741/http://www.terra.com.mx/articulo.aspx?articuloId=674331 |fechaarchivu= 2017-07-11 }}</ref> El so primer partíu oficial foi una victoria ant'{{sel|Hondures}} nel [[Estadiu Azteca]], nel entamu de la etapa semifinal de les [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|eliminatories mundialistas de Concacaf]] camín de [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|Sudáfrica 2010]].<ref>{{cita web |títulu= Méxicu sufre pa vencer 2-1 a Honduras |obra= EFE |editorial= Terra |url= http://www.mx.terra.com/eliminatories2010/interna/0,,OI3118992-EI10341,00.html |fechaaccesu=10 d'ochobre de 2009}}</ref> Resultancia que se repitió cuando recibieron a {{sel|Xamaica}} y {{sel|Canadá}} nos dos siguientes xornaes. Sicasí'l desempeñu del cuadru mexicanu menguó na segunda metá del tornéu, cuando fueron visitantes, y atroparon una derrota en Xamaica y un empate en Canadá, situación que punxo en problemes la so clasificación.<ref>{{cita web |títulu= Méxicu empata ante Canadá y dexa la clasificación pa dempués |obra= Diariu L'Informador editorial= informador.com.mx |url= http://www.informador.com.mx/deportes/2008/46232/6/mexico-empata-ante-canada-y-dexa-la-clasificacion-pa-despues.htm |fechaaccesu=10 d'ochobre de 2009}}</ref> Magar cayer nel so postreru oldeo ante Honduras, calificaron al Hexagonal final en segundu llugar del Grupu B pol so meyor diferencia de goles con al respeutive de Xamaica.<ref>{{cita web |títulu= Honduras vence 1-0 a Méxicu |obra= Terra |editorial= terra.com.mx |url= http://www.mx.terra.com/eliminatories2010/interna/0,,OI3340481-EI10341,00.html |fechaaccesu=10 d'ochobre de 2009}}</ref> La derrota en [[San Pedro Sula]] xeneró reacciones adverses per parte de los medios periodísticos, qu'amosaron la so amplia desaprobación a la continuidá de Eriksson como [[direutor téunicu]] pol irregular desempeñu del conxuntu.<ref>{{cita web |títulu= Prensa mexicana pide salida de Eriksson como DT seleición |obra= Reuters |editorial= Yahoo! |url= http://espanol.sports.yahoo.com/20112008/2/deportes-prensa-mexicana-pide-salida-eriksson.html |fechaaccesu= 10 d'ochobre de 2009 }}</ref> El cuadru mexicanu siguió col so esconcertante pasu al atropar dos ganes, nes sos visites a {{sel|Estaos Xuníos}}<ref>{{cita web |apellíu= Juárez |nome= César |títulu= Pierde Méxicu 2-0 ante Estaos Xuníos |obra= Terra |editorial= terra.com.mx |url= http://www.mx.terra.com/eliminatories2010/interna/0,,OI3510820-EI10327,00.html |fechaaccesu= 10 d'ochobre de 2009 }}</ref> y Honduras,<ref>{{cita web |apellíu= Díaz |nome= Germán |títulu= Honduras esfruta la victoria |obra= L'Universal editorial= Vefutbol.com |url= http://www.vefutbol.com.mx/notes/15650.html |fechaaccesu= 10 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090501042259/http://vefutbol.com.mx/notes/15650.html |fechaarchivu= 1 de mayu de 2009 }}</ref> y una victoria, frente a {{sel|Costa Rica}} nel Azteca,<ref>{{cita web |títulu= 2-0. Méxicu quíta-y l'invictu a Costa Rica y Eriksson toma aire en Concacaf |obra= EFE |editorial= Terra |url= http://www.terra.com/deportes/articulo/html/fox925749.htm |fechaaccesu=10 d'ochobre de 2009}}</ref> nos sos trés primeros cotejos del Hexagonal final. El mal papel amosáu nuevamente en campu honduranu xeneró mofla per parte de la prensa hondurana y aumentó el descontentu de la prensa nacional, que criticaron duramente a xugadores como [[Nery Castillo]], [[Rafael Márquez Álvarez|Rafael Márquez]] y [[Carlos Salcido]].<ref>{{cita web |apellíu= Díaz |nome= Germán |títulu= 'Europeos' nel Tri: ¿necesidá o obligación moral? |obra= L'Universal editorial= Vefutbol.com |url= http://www.vefutbol.com.mx/notes/15643.html |fechaaccesu= 10 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090405002824/http://www.vefutbol.com.mx/notes/15643.html |fechaarchivu= 5 d'abril de 2009 }}</ref><ref>{{cita web |títulu=Honduras caltién la fe ante Méxicu |url=http://es.fifa.com/worldcup/news/y=2009/m=4/news=fondures-caltién-mariña-mexico-1044767.html |editorial=Páxina oficial de la FIFA |fecha=2 d'abril de 2009 |fechaaccesu=24 d'avientu de 2015}}</ref> El [[2 d'abril]] de [[2009]] la Federación Mexicana de Fútbol removió a Eriksson; Nos sos nueve meses que duró nel cargu, Méxicu rexistró seis victories, seis ganes y un empate.<ref>{{cita web |títulu= Los númberos traicionaron a Sven |obra= L'Universal editorial= eluniversal.com.mx |url= http://www.eluniversal.com.mx/notas/588489.html |fechaaccesu= 10 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20140422232431/http://www.eluniversal.com.mx/notas/588489.html |fechaarchivu= 2014-04-22 }}</ref> ;Copa Oru 2009 La [[Copa d'Oru de la Concacaf 2009|Copa d'Oru 2009]] representó'l resurdimientu de la supremacía de Méxicu nel área, yá que antes del tornéu pasara por un procesu trabancosu y desempeñó mediocre na eliminatoria mundialista. Anque ensin convencer, foi de menos a más nel tornéu: primero ganó a la debutante [[Seleición de fútbol de Nicaragua|seleición de Nicaragua]] por 2-0, empató con {{sel|Panamá}} a unu nun alcuentru ríspido, y aseguró el primer llugar de grupu venciendo a {{sel|Guadalupe}} por 2-0. En ronda de cuartos de final golió con facilidá a {{sel|Haití}} por 4-0, pero'l partíu semifinal contra {{sel|Costa Rica}} foi bien sufiertu porque la seleición tica apoderó mientres una bona parte del alcuentru; Guillermo Franco paecía brindar el trunfu al Tri, pero nuna desatención de [[Juan Carlos Valenzuela]] ye aprovechada por [[Froylán Ledezma]] pa igualar el marcador, yá en tiempu de compensación. Forzóse la ronda de penaltis, onde Méxicu convirtió toos, y por Costa Rica erró'l mesmu Ledezma dando'l pase a la final a los mexicanos. La final contra [[Seleición de fútbol de los Estaos Xuníos|Estaos Xuníos]] (efectuada nel [[Giants Stadium]] de [[Nueva York]]) representaba una revancha obligada pa solmenase'l dominiu exercíu polos norteamericanos nos últimos tiempos, una y bones éstos ganaren les dos últimes ediciones de la copa (2005 y 2007). Col públicu entornáu nel so favor mayoritariamente y dempués d'un primer tiempu pareyu, Méxicu terminó per zurdir a los norteamericanos por 5-0, con tantos de [[Gerardo Torrado]] ([[Penalti en fútbol|penalti]]), [[Giovani do Santos]], [[Carlos Vela]], [[José Antonio Castro González|José Antonio Castro]] y [[Guillermo Franco (futbolista)|Guillermo Franco]]; con ello, el «Tri» volvió ser el máximu ganador de torneos de la Concacaf y llibróse d'una racha de 10 años ensin pode-y ganar a los {{Sel|Estaos Xuníos}} en territoriu d'Estaos Xuníos.<ref>{{cita web |autor=Erik Francisco Lugo |url=http://www.rsssf.com/tables/09gc.html |títulu=CONCACAF Championship, Gold Cup 2009 |editor=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=14 de febreru de 2015 |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.mediotiempo.com/futbol/seleccion-mexicana/cronicas/2009/07/26/eua-0-5-mexico-el-tri-sigue-siendo-el rei_24727 |títulu=EUA 0-5 Méxicu... El Tri... sigue siendo'l Rei editorial=Mediotiempo |fecha=26 de xunetu de 2009 |fechaaccesu=28 de marzu de 2015}}</ref> === 2010-Presente === ==== Mundial de Sudáfrica 2010 ==== [[Ficheru:Javier Aguirre in Moscow.jpg|miniaturadeimagen|200px|[[Javier Aguirre]] foi nomáu entrenador n'abril de 2009.]] El [[16 d'abril]] de [[2009]] [[Javier Aguirre Onaindía|Javier Aguirre]] foi presentáu como nuevu entrenador de la Seleición Mexicana.<ref>{{cita web |títulu= Presenten a Javier Aguirre como téunicu del Tri |obra= [[Terra Networks|Terra]] |editorial= terra.com.mx |url= http://www.terra.com.mx/articulo.aspx?articuloId=815018 |fechaaccesu= 10 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20170711012939/http://www.terra.com.mx/articulo.aspx?articuloId=815018 |fechaarchivu= 2017-07-11 }}</ref> Nel so primer partíu, la cuarta xornada del Hexagonal, foi ganáu por [[Seleición de fútbol d'El Salvador|El Salvador]] y Méxicu cayó al penúltimu llugar de la clasificación,<ref>{{cita web |títulu= Méxicu cai derrotáu por El Salvador 2-1 |obra= Diariu L'Informador editorial= informador.com.mx |url= http://www.informador.com.mx/primer/2009/109448/6/mexico-cai-derrotáu-por-el-salvador-2-1.htm |fechaaccesu=10 d'ochobre de 2009}}</ref> sicasí recuperáronse al vencer angustiosamente a [[Seleición de fútbol de Trinidá y Tobagu|Trinidá y Tobagu]] como locales.<ref>{{cita web |títulu= Méxicu ganó 2-1 a Trinidá y Tobagu de manera angustiosa |obra= AFP |editorial= afp |url= https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iY3FYA-5OEtQwem2FzzGQJ9-HyWQ |fechaaccesu= 10 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20101209150951/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iY3FYA-5OEtQwem2FzzGQJ9-HyWQ |fechaarchivu= 9 d'avientu de 2010 }}</ref> Con [[Giovani do Santos]], nomáu ''Meyor Xugador de la Copa d'Oru'',<ref>{{cita web |títulu= Escueyen a Giovani Do Santos como'l Más Pervalible de Copa Oro |obra= Notimex |editorial= Terra |url= http://www.terra.com.mx/articulo.aspx?articuloId=853105 |fechaaccesu= 10 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110915023341/http://www.terra.com.mx/articulo.aspx?articuloId=853105 |fechaarchivu= 2011-09-15 }}</ref> y [[Cuauhtémoc Blanco]], apocayá reincorporáu a la seleición, como referentes repicaron nel clasificatorio al enllazar tres victories de manera consecutiva. Ganaron a los Estaos Xuníos y {{sel|Hondures}} nel Azteca, y a Costa Rica en [[San Xosé (Costa Rica)|San Xosé]], esta postrera yera la so primer victoria como visitante nel Hexagonal.<ref>{{cita web |apellíu= Álvarez Reiset |nome= Sergio |títulu= Costa Rica 0-3 Méxicu... Como visitante'l Tri esfrutó ¡pura vida! |obra= Mediutiempu |editorial= mediotiempo.com |url= http://www.mediotiempo.com.mx/futbol/seleccion-mexicana/noticias/2009/09/05/costa-rica-0-3-mexico-como-visitante-el-tri-esfruto-pura-vida |fechaaccesu= 10 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090909155951/http://www.mediotiempo.com.mx/futbol/seleccion-mexicana/noticias/2009/09/05/costa-rica-0-3-mexico-como-visitante-el-tri-esfruto-pura-vida |fechaarchivu= 9 de setiembre de 2009 }}</ref> El [[10 d'ochobre]] de [[2009]] Méxicu venció por 4:1 a El Salvador nel Azteca y aseguró la so participación na Copa del Mundu de Sudáfrica 2010.<ref>{{cita web |apellíu= Álvarez Reiset |nome= Sergio |títulu= Méxicu 4-1 El Salvador... ¿Caminando o corriendo? pero Méxicu yá clasificó a Sudáfrica 2010 |obra= Mediutiempu |editorial= mediotiempo.com |url= http://www.mediotiempo.com/futbol/seleccion-mexicana/cronicas/2009/10/10/mexico-4-1-el-salvador-caminando-o-corriendo-pero-mexico-yá-clasifico-a-sudafrica-2010_22149 |fechaaccesu= 10 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20091012011153/http://www.mediotiempo.com/futbol/seleccion-mexicana/cronicas/2009/10/10/mexico-4-1-el-salvador-caminando-o-corriendo-pero-mexico-yá-clasifico-a-sudafrica-2010_22149 |fechaarchivu= 12 d'ochobre de 2009 }}</ref><ref>{{cita web |títulu= Méxicu viaxa (4-1) |obra= EFE |editorial= FIFA.com |url= http://es.fifa.com/worldcup/news/newsid=1116506.html#mexico+viaxa |fechaaccesu= 10 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20091013114402/http://es.fifa.com/worldcup/news/newsid=1116506.html#mexico+viaxa |fechaarchivu= 13 d'ochobre de 2009 }}</ref> Los medios mexicanos señalaron a Blanco y Aguirre como los responsables de la calificación mundialista, y del repique del equipu.<ref>{{cita web |apellíu= Lluna |nome= Édgar |títulu= Gracies |obra= Esto |editorial= oem.com.mx |url= http://www.oem.com.mx/esto/notas/n1358477.htm |fechaaccesu= 10 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20160303215903/http://www.oem.com.mx/esto/notas/n1358477.htm |fechaarchivu= 2016-03-03 }}</ref><ref>{{cita web |títulu= ''Tarrezo 'tamos adientro'' |obra= Récor |editorial= record.com.mx |url= http://www.record.com.mx/portaes/mexico-11-10-09-11102009.html |fechaaccesu= 10 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20091013080407/http://www.record.com.mx/portaes/mexico-11-10-09-11102009.html |fechaarchivu= 13 d'ochobre de 2009 }}</ref> Col empate con Trinidá y Tobagu na última fecha del Hexagonal, Méxicu quedar na segunda plaza con 19 puntos, a unu del primer puestu, qu'ocupó Estaos Xuníos. Nos partíos de preparación del Tri, Méxicu enfrentaba a seleiciones de gran xerarquía como {{sel|Inglaterra}}, {{sel|Países Baxos}} y {{sel|Italia}}, tamién s'enfrentaron a les seleiciones de {{sel|Bolivia}}, {{sel|Nueva Zelanda}}, {{sel|Corea del Norte}}, {{sel|Islandia}}, {{sel|Ecuador}}, {{sel|Senegal}}, {{sel|Angola}} y {{sel|Chile}}, teniendo asina la preparación más llarga de los participantes de la xusta mundialista. [[Ficheru:FIFA World Cup 2010 France Mexico.jpg|250px|derecha|miniaturadeimagen|Segundu gol del partíu Méxicu-{{sel|Francia}} en [[Sudáfrica 2010]]. anotáu de penal por Cuauhtémoc Blanco]] [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 2010|El 11 de xunu de 2010 Méxicu inauguró]] la [[Copa Mundial de Fútbol 2010|Copa Mundial]] contra los [[Seleición de fútbol de Sudáfrica|anfitriones]], nun partíu onde Méxicu apoderó tol primer tiempu onde nun pudo atopase col gol, nel segundu tiempu {{sel|Sudáfrica}} empezó a apoderar y al minutu 55, [[Siphiwe Tshabalala]] adelantró al conxuntu Africanu, l'empate llegó por cuenta de [[Rafael Márquez Álvarez|Rafael Márquez]]. Empezaba asina la guerra del [[Grupu A de la Copa Mundial de Fútbol de 2010|Grupu A]]. El 17 de xunu de 2010 Méxicu gana por marcador de 2-0 al so similar de Francia con anotaciones de [[Javier Hernández Balcázar|Javier ''Chicharito'' Hernández]] al minutu 64 y de [[Cuauhtémoc Blanco]] per vía de penalti al minutu 79 p'asina asitiase en segundu llugar del grupu A col mesmu númberu de puntos al so similar d'Uruguái. El 22 de xunu perdió contra la seleición d'Uruguái pol marcador de 1-0; el gol foi marcáu al minutu 43 por Luis Suárez. Mentanto Sudáfrica ganaba a Francia terminando con un marcador de 2-1; Pero con esta resultancia Méxicu y Uruguái avanzaron a los octavos de final. El 27 de xunu foi esaniciáu pola [[Seleición Arxentina de Fútbol|Seleición Arxentina]] per segunda ocasión consecutiva, tres 2 goles polémicos, el primeru por un error del árbitru al nun marcar un fuera de sitiu. El segundu por cuenta de que'l defensa Ricardo Osorio regaló'l balón, terminando'l partíu con un marcador final de 3-1 a favor d'{{sel|Arxentina}}. Remató nel puestu númberu 14 de la tabla xeneral.<ref>{{cita web |autor=RSSSF |url=http://www.rsssf.com/tables/2010full.html |títulu=World Cup 2010 |editor=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=14 de febreru de 2015 |idioma=inglés}}</ref> ==== De la estabilidá a la crisis deportiva (2011-2013) ==== El [[18 d'ochobre]] de [[2010]], [[José Manuel de la Torre]] foi nomáu seleccionador nacional pola [[Femexfut]] anque recién estrenóse nel banquín nacional el [[9 de febreru]] de [[2011]] con una victoria (2-0) ante {{sel|Bosnia Herzegovina}}. Clasificáu direutamente a la [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014#Tercer ronda|tercer ronda de les eliminatories al Mundial 2014]], Méxicu tuvo un pasu perfectu al ganar seis alcuentros de seis ante los sos pares de {{sel|Costa Rica}}, {{sel|El Salvador}} y {{sel|Guyana}}. La [[Copa d'Oru de la Concacaf 2011|Copa d'Oru 2011]] foi la meyor actuación de Méxicu nesti tornéu yá que ganó con una puntuación perfecta y una gran diferencia de goles. Méxicu amosóse bien ofensivu mientres el tornéu y presentando un bon fútbol, el primer partíu contra [[Seleición de fútbol d'El Salvador|El Salvador]] tuvo un primer tiempu dudosu y pareyu pero'l segundu tiempu'l conxuntu mexicanu iguó los sos errores y terminaron goliando 5-0 al rival con goles d'[[Efraín Juárez]], [[Aldo de Nigris]] y 3 tantos de [[Javier Hernández Balcázar|Javier Hernández]]. Contra {{sel|Cuba}} apoderaron tol partíu y terminaron goliando tamién 5-0; darréu contra {{sel|Costa Rica}} el «tricolor» ganó 4 por 1. En cuartos de final baxó la so ofensiva porque s'enfrentó a una bien entamada {{sel|Guatemala}} que los sorprendió a los 5 minutos adelantrándose nel marcador, pero col ingresó de [[Aldo de Nigris|de Nigris]] al segundu tiempu consiguió l'empate con gol d'esti postreru y de [[Javier Hernández Balcázar|Javier «Chicharito» Hernández]] daría la vuelta al marcador pasando a la semifinal. El rival sería {{sel|Hondures}} nun partíu onde'l tricolor faltó-y un pocu de definición, pero na [[prórroga]] Méxicu anotó dos tantos y avanzaría a la final contra'l so mayor rival de la Concacaf, {{sel|Estaos Xuníos}}. La final apostada'l [[25 de xunu]] nel [[Estadiu Rose Bowl|Rose Bowl]], a pesar de ser en territoriu d'Estaos Xuníos, casi tola afición yera mexicana. Estaos Xuníos empezó ganando 2-0 cuando Méxicu xugaba muncho meyor pero, a pesar de dir perdiendo, empataron el partíu antes del descansu. Nel segundu tiempu'l «Tri» nun tardó n'adelantrase con gol de [[Pablo Barrera]] y un gol de mala execución de [[Giovani Do Santos]] que soterraría definitivamente les esperances del equipu de les barres y les estrelles». Méxicu llograba asina remontar imponiéndose a la fin 4-2, victoria que-y otorgaba'l pase a la [[Copa FIFA Confederaciones 2013|Confederaciones 2013]] en [[Brasil]].<ref>{{cita web |url=http://futbol.as.com/futbol/2011/06/27/mas_futbol/1309156049_850215.html |títulu=Barrera y Do Santos emponen a Méxicu a la so sesta Copa d'Oru |apellíu=Moreno Rodríguez |nome=José Manuel |obra=[[As (periódicu)|AS]] |fecha=27 de xunu de 2011}}</ref><ref>{{cita web |autor=Erik Francisco Lugo |url=http://www.rsssf.com/tables/11gc.html |títulu=CONCACAF Championship, Gold Cup 2011 |editor=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=14 de febreru de 2015 |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |autor=Sergio Guzmán |url=http://www.mediotiempo.com/futbol/seleccion-mexicana/cronicas/2011/06/25/estados-unidos-2-4-mexico-xigante-de-oru_35955 |títulu=Estaos Xuníos 2-4 Méxicu... Xigante d'Oru editorial=Mediotiempo |fecha=25 de xunu de 2011 |fechaaccesu=28 de marzu de 2015}}</ref> Na so octava participación ([[Copa América 2011|Arxentina 2011]]), la Seleición Mexicana viose representada por una seleición Sub-22 dirixida por [[Luis Fernando Tena]] (reforzada con cinco elemento mayores a esta edá: [[Paul Aguilar]], [[Rafael Márquez Lugo]], [[Luis Michel]], [[Oribe Peralta]] y [[Héctor Reynoso]]), una y bones l'escoyíu mayor taba participando na [[Copa d'Oru 2011]] por disposición de la [[CONCACAF]]. Previu al tornéu, esti combináu viose envolubráu nun escándalu nun hotel d'Ecuador, onde dellos xugadores ingresaron con prostitutes a les habitaciones; ocho xugadores (ente ellos, [[Marco Fabián de la Mora|Marco Fabián]] y [[Jonathan do Santos]]) fueron sancionaos cola so separación del plantel y por tanto, del tornéu. Con un cuadru menguáu por estes ausencies, Méxicu encaró'l grupu C coles seleiciones de {{sel|Uruguái}}, {{sel|Chile}} y {{sel|Perú}}, quien llevaben a los sos representativos mayores. Los resultaos nun fueron favorables y perdió los trés alcuentros: 1-2 ante Chile (el tantu mexicanu convertir [[Néstor Araujo]], a lo postrero l'únicu del tornéu), 0-1 con Perú y 0-1 con Uruguái (quien terminaría como campeón de la Copa). Per primer vegada, [[Méxicu]] quedar na primer fase de la xusta continental y ensin puntos llograos.<ref>{{cita web |autor=Roberto Di Maggio |url=http://www.rsssf.com/tables/2011sa.html |títulu=Copa América 2011 |editor=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=14 de febreru de 2015 |idioma=inglés}}</ref> Empobinaos por [[José Manuel de la Torre]], Méxicu asistió a la [[Copa FIFA Confederaciones 2013]] en [[Brasil]] como campeón de la [[Copa d'Oru 2011]]. Encuadraos nel grupu A del eventu, xunto coles seleiciones de {{sel|Italia}}, {{sel|Xapón}} y el anfitrión {{sel|Brasil}}; los mexicanos empezaron el tornéu con una derrota a manes de los italianos (1-2). En cayendo ante Brasil por 0-2 nel so segundu oldeo, conxugáu cola derrota xaponesa ante Italia, Méxicu despidir de la xusta. El tercer y postreru oldeo ante Xapón, duelu de seleiciones yá esaniciaes, los mexicanos impunxéronse 2-1 con doblete de [[Javier Hernández Balcázar|Javier «Chicharito» Hernández]]. Nun ambiente de crisis tres males resultancies collechaes tantu nel [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014#Hexagonal final|Hexagonal final aldu al Mundial]] como na [[Copa FIFA Confederaciones 2013|Copa Confederaciones]], Méxicu optó por xugar la Copa d'Oru con una seleición alterna anque debutó'l tornéu con una nueva derrota (1-2), esta vegada ante'l so similar de {{sel|Panamá}}, seleición que llogró per primer vegada vencer al cuadru tricolor». Sicasí los mexicanos reaccionaron nos sos siguientes compromisos ganando a {{sel|Canadá}} por 2-0 y a {{sel|Martinica}} por 3-1, clasificando d'esa manera a los cuartos de final como segundos del grupu A. Nesa instancia ganaron apretadamente a {{sel|Trinidá y Tobagu}} 1-0 con gol de [[Raúl Jiménez]] nes acabadures del partíu. Sicasí, en semifinales, Méxicu volvió cayer ante Panamá, pol mesmu marcador de 2-1, quitándo-y d'una cuarta final consecutiva nel certame continental.<ref>{{cita web |autor=Erik Francisco Lugo |url=http://www.rsssf.com/tables/13gc.html |títulu=CONCACAF Championship, Gold Cup 2013 |editor=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=14 de febreru de 2015 |idioma=inglés}}</ref> Nel [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014#Hexagonal final|hexagonal final]], «el Tri» amosó un desempeñu esmolecedor al conceder cinco empates ante {{sel|Xamaica}} (0-0), {{sel|Hondures}} (2-2), {{sel|Estaos Xuníos}} (0-0), {{sel|Panamá}} (0-0) y {{sel|Costa Rica}} (0-0), por una sola victoria, en [[Kingston]], ante Xamaica (0-1). El panorama asombróse entá más tres la derrota del [[6 de setiembre]] de [[2013]] nel [[Estadiu Azteca|Azteca]] ante {{sel|Hondures}} (1-2), la segunda na historia por eliminatories dempués del recordáu ''Aztecazo'' de [[2001]]. A otru día, ''Chepu'' de la Torre ye cesáu del cargu como téunicu de la seleición,<ref>{{cita web |url=http://futbol.as.com/futbol/2013/09/07/mundial/1378561936_467089.html |títulu=De la Torre ye despidíu como seleccionador mexicanu |autor=[[Axencia EFE]] |obra=[[As (periódicu)|AS]] |fecha=7 de setiembre de 2013}}</ref> siendo sustituyíu interinamente pol so asistente [[Luis Fernando Tena]] quien dirixó al ''Tri'' solo mientres la derrota de 2-0 contra {{sel|Estaos Xuníos}}. El [[12 de setiembre]] de 2013 [[Víctor Manuel Vucetich]] asumió oficialmente les riendes de la seleición,<ref>{{cita web |url=http://futbol.as.com/futbol/2013/09/12/internacional/1379018200_203812.html |títulu=Vucetich, nuevu seleccionador de Méxicu: "Ye'l retu de la mio carrera" |autor=[[Axencia EFE]] |obra=[[As (periódicu)|AS]] |fecha=12 de setiembre de 2013}}</ref> consiguiendo una importante victoria ante Panamá (2-1) el 11 d'ochobre de 2013. Cuatro díes dempués, entá cuando Méxicu fuera derrotáu por Costa Rica (2-1) en [[San Xosé (Costa Rica)|San Xosé]], la derrota simultánea de Panamá ante Estaos Xuníos (2-3) caltuvo al «Tri» nel cuartu llugar, sinónimu de [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014#Repesca intercontinental|repesca intercontinental]] ante {{sel|Nueva Zelanda}} en payares. Sicasí, el 18 d'ochobre de 2013, la [[Federación Mexicana de Fútbol|FMF]] volvería camudar de téunicu, estremando a Vucetich<ref>{{cita web |url=http://www.centraldeportiva.com/tri/detalle/%27Vuce%27+est%C3%A1+fuera+d'el+Tri+-77195 |títulu='Vuce' ta fora del Tri |obra=L'Universal |fecha=17 d'ochobre de 2013}}</ref> y optando pol entós timonel del [[Club América|América]], [[Miguel Herrera]],<ref name="Pioyu">{{cita web |url=https://twitter.com/miseleccionmx/status/391275372664201216 |títulu=Miguel Herrera fadrá cargu de la Seleición Nacional |fechaaccesu=18 d'ochobre de 2013 |autor=[[Seleición Mexicana]] - [[FEMEXFUT]] |fecha=18 |añu=2013|mes =ochobre |editorial=twitter.com}}</ref> a manera de préstamu,<ref name="Préstamu">{{cita web |url=https://twitter.com/miseleccionmx/status/391280579821309952 |títulu=Miguel Herrera y Ricardo Peláez dir en calidá de préstamu |fechaaccesu=18 d'ochobre de 2013 |autor=Seleición Mexicana |fecha=18 |añu=2013|mes =ochobre |editorial=twitter.com}}</ref> pal citáu repechaje contra la {{sel|Nueva Zelanda}}. Nel oldeo d'ida, apostáu nel Estadiu Azteca'l 13 de payares de 2013, Méxicu imponer con un contundente 5-1 dexando práuticamente definida la serie. Una selmana dempués «El Tri» confirmó la so presencia al [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|Mundial de Brasil 2014]] goliando en [[Wellington (Nueva Zelanda)|Wellington]] a Nueva Zelanda por 2-4, con [[tripleta|''hat trick'']] d'[[Oribe Peralta]]<ref>Televisa deportes: [http://mxm.televisadeportes.esmas.com/futbol/partidos/eliminatoria-2014-en-concacaf/24593/nueva-zelanda-vs-mexico/cronica.html# «Vamos al Mundial»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131121230001/http://mxm.televisadeportes.esmas.com/futbol/partidos/eliminatoria-2014-en-concacaf/24593/nueva-zelanda-vs-mexico/cronica.html |date=2013-11-21 }}</ref> quien foi'l protagonista d'esta repesca intercontinental (anotara dos goles na ida). ==== Mundial de Brasil 2014 ==== La seleición mexicana debutó na so [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 2014|decimoquinta participación mundialista]] el 13 de xunu venciendo 1:0 a {{sel|Camerún}}, nun duelu apoderáu pol cuadru «tricolor», onde trescendieron dos goles anulaos nel primer tiempu.<ref name="google_1">{{cita web |url=https://www.google.com.mx/?gfe_rd=cr&ei=R5y9O4jXG6PI8geRwICABw |títulu=https://www.google.com.mx/?gfe_rd=cr&ei=R5y9O4jXG6PI8geRwICABw }}</ref> Darréu, enfrentaría'l 17 de xunu a la escuadra local y favorito {{sel|Brasil}}, terminando con un empate 0:0, sobresaliendo l'actuación del porteru mexicanu [[Guillermo Ochoa]]. Siendo esta la primer ocasión que l'equipu mexicanu nun terminó con derrota frente a Brasil en duelos de Copa del Mundu, y tamién la primera onde nun recibió anotación de parte del equipu ''verde amarela''. Finalmente cuetu la fase de grupos venciendo a {{sel|Croacia}} 3:1 el 23 de xunu,<ref name="google_1" /> clasificando per sesta ocasión consecutiva a la ronda d'octavos de final. Terminó la so participación mundialista el 29 de xunu frente {{sel|Países Baxos}} na ronda d'octavos de final. Depués d'abrir el marcador al minutu 48 por conductu de [[Giovani do Santos]], l'equipu mexicanu foi superáu pola seleición neerlandesa, quien remontó nos últimos minutos del alcuentru, incluyendo un polémicu penal cometíu sobre [[Arjen Robben]], pa rematar con marcador 1:2 a favor de los europeos. ;Copa América 2015 Depués de la so actuación en [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|Brasil 2014]], [[Miguel Herrera]] permaneció al frente del equipu coles mires de cumplir tol denomináu procesu mundialista, lo qu'incluyiría nel añu 2015 dirixir la [[Copa América 2015|Copa América Chile 2015]] y la [[Copa d'Oru de la Concacaf 2015|Copa Oro 2015]]. Tal como asocedió cuatro años tras, la seleición viose imposibilitada p'allegar al tornéu suramericanu con un plantel más competitivu. Ente otres razones pol pidimientu espresa de Concacaf p'allegar al tornéu de la zona colos elementos de mayor nivel; la negación de clubes europeos, en dellos casos, por que los sos xugadores participaren en dos torneos, especialmente si nun yera'l del área (únicu d'obligatoriedá polos reglamentos de [[FIFA]]) y l'interés económicu de la mesma federación, non solo nel eventu de Concacaf, sinón nel llogru del títulu que dexara'l pase al «play off» eliminatoriu contra Estaos Xuníos pa clasificar a la [[Copa FIFA Confederaciones 2017|Copa Confederaciones 2017]]; eventu que dexa un mayor ingresu económicu por conceutu de comercialización. Primero de too ello, l'equipu empobináu por Miguel Herrera formar de xugadores mayoritariamente del tornéu local y les incorporaciones de [[Raúl Jiménez]] y [[Jesús Manuel Corona]], xugadores que militaben nel estranxeru (L'únicu elementu que participaría nos dos competencies). El xuegu de debú ante {{sel|Bolivia}} concluyó con empate a cero,<ref>{{cita web |títulu=Méxicu y Bolivia estremen honores (0-0) |editorial=Páxina oficial de la FIFA |url=http://es.fifa.com/world-match-centre/copaamerica/news/newsid/264/731/9/ |fecha=13 de xunu de 2015 |fechaaccesu=4 de payares de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151225045545/http://es.fifa.com/world-match-centre/copaamerica/news/newsid/264/731/9/ |fechaarchivu=2015-12-25 }}</ref> darréu nuna bona exhibición l'equipu pudo empatar contra'l local {{sel|Chile}} a trés tantos, con anotaciones de Raúl Jiménez y l'arxentín naturalizáu mexicanu Matías Vuoso.<ref>{{cita web |títulu=Chile y Méxicu, festival d'emociones y goles (3-3) |editorial=Páxina oficial de la FIFA |url=http://es.fifa.com/world-match-centre/copaamerica/news/newsid/264/937/6/ |fecha=16 de xunu de 2015 |fechaaccesu=4 de payares de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151225034517/http://es.fifa.com/world-match-centre/copaamerica/news/newsid/264/937/6/ |fechaarchivu=2015-12-25 }}</ref> Finalmente l'equipu quedó esaniciáu na primer ronda al cayer con Ecuador 2-1, terminando con ello nel penúltimu llugar del certame.<ref>{{cita web |títulu=Ecuador suaña, Méxicu vuélvese (1-2) |editorial=Páxina oficial de la FIFA |url=http://es.fifa.com/world-match-centre/copaamerica/news/newsid/265/124/9/ |fecha=19 de xunu de 2015 |fechaaccesu=4 de payares de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151225072119/http://es.fifa.com/world-match-centre/copaamerica/news/newsid/265/124/9/ |fechaarchivu=2015-12-25 }}</ref> ;Copa Oru 2015 Cola incorporación de la mayoría de los xugadores militantes en lligues europees, [[Méxicu na Copa Oro de la Concacaf 2015|la seleición mexicana encaró la so participación en Copa Oro]] cola obligación de llograr el títulu; pero cola presión empobinada escontra entrenador y xugadores depués de la mala racha de xuegos ensin ganar (incluyida la Copa América), distintos incidentes de tipu mediáticu antes del tornéu y l'aparente igualdá de niveles coles otres seleiciones consideraes favorites (Estaos Xuníos y Costa Rica). Na fase de grupos, grupu C, imponer por 6:0 a {{Self|Cuba}} nel primer partíu, incluyíu un triplete d'[[Oribe Peralta]].<ref>{{cita web |títulu=Méxicu, cola puntería afinada (6-0) |url=http://es.fifa.com/world-match-centre/goldcup/news/newsid/266/251/3/ |editorial=Páxina oficia de la FIFA |fecha=10 de xunetu de 2015 |fechaaccesu=3 de xineru de 2016 |urlarchivu=https://archive.today/20160105195508/http://es.fifa.com/world-match-centre/goldcup/news/newsid/266/251/3/ |fechaarchivu=2016-01-05 }}</ref> Nel segundu alcuentru, empató 0:0 con {{Self|Guatemala}}<ref>{{cita web |títulu=Méxicu y Guatemala, ensin pimienta (0-0) |url=http://es.fifa.com/world-match-centre/goldcup/news/newsid/266/368/5/ |editorial=Páxina oficia de la FIFA |fecha=13 de xunetu de 2015 |fechaaccesu=3 de xineru de 2016 |urlarchivu=https://archive.today/20160105195508/http://es.fifa.com/world-match-centre/goldcup/news/newsid/266/368/5/ |fechaarchivu=2016-01-05 }}</ref> y nel postreru partíu, empató 4:4 con {{Self|Trinidá y Tobagu}}.<ref>{{cita web |títulu=Méxicu y Trinidá y Tobagu, festival de goles (4-4) |url=http://es.fifa.com/world-match-centre/goldcup/news/newsid/266/489/5/ |editorial=Páxina oficia de la FIFA |fecha=16 de xunetu de 2015 |fechaaccesu=3 de xineru de 2016 |urlarchivu=https://archive.today/20160105195508/http://es.fifa.com/world-match-centre/goldcup/news/newsid/266/489/5/ |fechaarchivu=2016-01-05 }}</ref> Terminó como segundu del so grupu con 5 puntos. En cuartos de final ganó por 1:0 na prórroga con un gol polémicu de penal d'[[Andrés Guardado]] a {{Self|Costa Rica}} nel últimu minutu.<ref>{{cita web |títulu=Méxicu, col últimu sollutu (1-0) |url=http://es.fifa.com/world-match-centre/goldcup/news/newsid/266/630/5/ |editorial=Páxina oficia de la FIFA |fecha=16 de xunetu de 2015 |fechaaccesu=3 de xineru de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304234644/http://es.fifa.com/world-match-centre/goldcup/news/newsid/266/630/5/ |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> En semifinal ganó por 2:1, tamién na prórroga nuevamente con dos penaltis cuestionaos anotaos por [[Andrés Guardado]] a {{Self|Panamá}}. Na [[Final de la Copa d'Oru de la Concacaf 2015|final del tornéu]], Méxicu coronóse campeón depués de vencer a {{sel|Xamaica}} 3:1 con anotaciones d'[[Andrés Guardado]], [[Jesús Manuel Corona|Jesús Corona]] y [[Oribe Peralta]], asina consiguió'l so décimu troféu continental.<ref>{{cita web |títulu=¡Méxicu ye campeón! (1-3) |editorial=Páxina oficial de la FIFA |url=http://es.fifa.com/world-match-centre/goldcup/news/newsid/266/806/9/index.html |fecha=27 de xunetu de 2015 |fechaaccesu=4 de payares de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151005121222/http://es.fifa.com/world-match-centre/goldcup/news/newsid/266/806/9/index.html |fechaarchivu=5 d'ochobre de 2015 }}</ref> Tres el despidu de [[Miguel Herrera]], el brasilanu [[Ricardo Ferretti]] como entrenador interín el [[10 d'ochobre]] clasificó a la seleición a la [[Copa FIFA Confederaciones 2017|Copa Confederaciones Rusia 2017]] en venciendo 3:2 a {{sel|Estaos Xuníos}} na prórroga nel [[Estadiu Rose Bowl|Rose Bowl]] de Pasadena con goles de Javier Hernández, Oribe Peralta y Paúl Aguilar; ente que [[Geoff Cameron]] y [[Bobby Wood]] marcaron polos locales. Aína'l colombianu [[Juan Carlos Osorio]] foi anunciáu como'l nuevu entrenador.<ref>{{cita web |títulu=Osorio, presentáu como nuevu téunicu de Seleición Nacional de Méxicu |editorial=Páxina oficial de la FIFA |url=http://es.fifa.com/confederationscup/news/y=2015/m=10/news=mexico-clasificado-para-la-copa-fifa-confederaciones-2710795.html |fecha=11 d'ochobre de 2015 |fechaaccesu=4 de payares de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151117020635/http://es.fifa.com/confederationscup/news/y=2015/m=10/news=mexico-clasificado-para-la-copa-fifa-confederaciones-2710795.html |fechaarchivu=17 de payares de 2015 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.mediotiempo.com/futbol/seleccion-mexicana/cronicas/2015/10/10/con-trunfu-epico-el-tricolor-falara-rusu_65823 |títulu=Con trunfu épicu, el Tricolor va falar rusu |editorial=Mediotiempo |fecha=10 d'ochobre de 2015 |fechaaccesu=2 de payares de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151104121031/http://www.mediotiempo.com/futbol/seleccion-mexicana/cronicas/2015/10/10/con-trunfu-epico-el-tricolor-falara-rusu_65823 |fechaarchivu=4 de payares de 2015 }}</ref> ;Copa América Centenariu Yá so la direición téunica del colombianu, l'equipu empecipió de manera esitosa la so participación na [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|eliminatoria mundialista]] al clasificase al hexagonal final na xornada cuatro de rondar semifinal, depués de cuatro trunfos. De la que con una serie de partíos amistosos (y contemplando los últimos duelos d'Herrera y los de Ferretti) afilvanaba una destacada racha de partíos ensin derrota, sumando namái victories y ensin recibir gol; lo que independientemente de los estilos o niveles de xuegu, xeneró una alta mira de cara a la [[Copa América Centenariu]], la primera que'l representativu mexicanu encararía col so cuadru estelar dende [[Copa América 2007|2007]] (recordando les restricciones qu'hubo en [[Copa América 2011|2011]] y [[Copa América 2015|2015]]). Les mires realzar al siguir les raches positives, que se volvieron históriques, mientres la primer fase al vencer a {{sel|Uruguái}} (3:1) y {{sel|Xamaica}} (2:0), y empatar con {{sel|Venezuela}} (1:1). Sicasí, una abrupta cayida se escenificó nel partíu de cuartos de final ante'l campeón vixente {{sel|Chile}}, nel [[Levi's Stadium]] de [[Santa Clara (California)|Santa Clara]], [[California]], al cayer derrotáu 7-0, na que foi la peor goliada en torneos oficiales na historia de la seleición, y solo superada polo xeneral pola derrota 8-0 frente a {{sel|Inglaterra}} nun amistosu apostáu nel míticu [[Estadiu de Wembley (1923)|Estadiu Wembley]] en [[1961]]. ;Copa Confederaciones 2017 Cola conducción de [[Juan Carlos Osorio]], Méxicu asistió a la [[Copa FIFA Confederaciones 2017]] en [[Rusia]] como ganador del ''[[Copa CONCACAF (Clasificación a la Copa FIFA Confederaciones)|playoff]]'' de Concacaf al ganar al equipu de los [[Seleición de fútbol de los Estaos Xuníos|Estaos Xuníos]] por 3:2. Fueron empareyaos nel grupu A, xunto coles seleiciones de {{sel|Portugal}}, {{sel|Nueva Zelanda}} y el anfitrión {{sel|Rusia}}, onde na primer xornada pudieron empatar cola escuadra lusitana (2-2). Na segunda y tercer xornada ganaron a los neozelandeses y a los anfitriones pol marcador de 2:1, clasificándose a la semifinal onde foi esaniciada por {{sel|Alemaña}} por un abuitáu marcador de 4:1. Finalmente tendria que volver enfrentase a Portugal pol bronce del eventu onde foi ganáu por 2:1 en tiempu extra. ;Copa Oru 2017 Nuevamente, debíu al empalme de feches ente dos torneos oficiales, l'equipu mexicanu tuvo qu'allegar con un cuadru alternativu a la disputa de la [[Copa d'Oru de la Concacaf 2017|Copa Oro 2017]]. Allugada nel grupu C xunto con {{sel|El Salvador}}, {{sel|Xamaica}} y {{sel|Curaçao}}, calificó a cuartos de final depués de vencer a los salvadorianos (3-1), empatar ensin goles con xamaicanos y ganar a curazaleños (2-0). Na siguiente fase venció pola mínima a {{sel|Hondures}} y finalmente cayó en semifinales, tamién pola mínima, contra Xamaica. == Instalaciones == === Estadiu Azteca === {{AP|Estadiu Azteca}} [[Ficheru:Estadio Azteca1706p2.jpg|miniaturadeimagen|derecha|300px|Vista esterior del estadiu.]] Allugáu al sur de la [[Ciudá de Méxicu]], na delegación [[Coyoacán]]; con capacidá pa 87&nbsp;000 espectadores, ye'l tercer estadiu de fútbol más grande d'América. Foi diseñáu polos arquiteutos [[Pedro Ramírez Vázquez]] y [[Rafael Mijares Alcérreca]] y entamu la so construcción en 1962 como parte de los planes p'allugar la [[Copa Mundial de Fútbol de 1970]]. Ye tamién conocíu col nomatu de «El Colosu de Santa Úrsula». Inauguráu'l [[29 de mayu]] de [[1966]] col partíu ent'[[Club América|América]] y [[Torino Football Club|Torino]] d'[[Italia]]. El primer partíu de la seleición nacional nesti escenariu, foi un duelu amistosu'l [[12 de xunu]] de [[1966]] ante'l club inglés [[Tottenham Hotspur Football Club|Tottenham Hotspur]], el marcador foi a favor de los visitantes por 1-0 con gol de Weller. Esi partíu supunxo la despidida de suelu mexicanu del combináu nacional, previu a [[Copa Mundial de Fútbol de 1966|Inglaterra 1966]].<ref>{{cita publicación |nome= Dellos Autores |añu= 2004 |mes=abril |títulu=El Colosu de Méxicu|revista= Soccermania |editorial= Televisa |ubicación= Méxicu |páxines=58-59}}</ref> El primer partíu internacional, esto ye, contra una seleición nacional, foi'l [[5 de xineru]] de [[1967]] contra {{sel|Suiza}}, terminando con resultancia favorable pal llocal de 3-0; El primer gol d'un escoyíu foi de [[Vicente Pereda]].<ref>{{cita llibru |apellíos=Varios Autor |títulu=Trunfos y Murnies del equipu Tricolor: Historia de la Seleición Mexicana de Fútbol |edición=Primer Edición |fecha=payares de 1995 |editorial=EDAMEX |ubicación=Méxicu |isbn=968-409-832-4 |páxina=126}}</ref> Dientro d'esti inmueble'l «Tri» consiguió'l so mayor ésitu internacional, al ganar la [[Copa FIFA Confederaciones 1999]] la nueche del [[4 d'agostu]] venciendo 4-3 al so similar de {{sel|Brasil}}. Tamién llogró los títulos de la [[Copa d'Oru de la CONCACAF]] de [[Copa d'Oru de la Concacaf 1993|1993]] y [[Copa d'Oru de la Concacaf 2003|2003]]. Exerció como llocal en 51 xuegos de [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol Eliminatoriu mundialistas]] y solo sufrió dos ganes: el [[16 de xunu]] de [[2001]] ante Costa Rica 1-2, nun eventu conocíu como'l «Aztecazo» y contra Honduras el [[6 de setiembre]] de [[2013]] tamién 1-2 (Hai de solliñar que nesti estadiu, eses son les úniques derrotes en competición oficial pa la seleición mayor). Estos enfrentamientos inclúin la conquista de la [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978#Ronda final: Campeonatu Concacaf de 1977|Copa CONCACAF 1977]], recordando que dichu tornéu foi al empar, la fase final de la eliminatoria p'Arxentina 1978. Apostó equí siete de los nueve xuegos de [[Copa Mundial de Fútbol|Copa del Mundu]] que xugó como llocal en [[Copa Mundial de Fútbol de 1970|1970]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]], ensin perder nengún alcuentru ende. Ente esos partíos atopa'l so única victoria en fase d'eliminación direuta en Copes del Mundu, al vencer 2-0 a {{sel|Bulgaria}} na ronda d'octavos de final de 1986. La categoría [[Seleición de fútbol sub-17 de Méxicu|Sub-17]] ganó'l so segundu títulu mundial nesti inmueble'l [[10 de xunetu]] de [[2011]] al vencer na final a Uruguái, esto dientro de la [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2011|Copa del Mundu]] d'esi añu. La categoría [[Seleición de fútbol sub-20 de Méxicu|Sub-20]] sicasí nun llogró superar la fase de grupos de la [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1983]] y la [[Méxicu nel Tornéu Olímpicu de Fútbol Olímpico]] perdió'l duelu pola medaya de bronce nel [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Méxicu 1968|Tornéu Olímpicu de 1968]]. Sicasí la [[Méxicu nel Tornéu de fútbol de los Xuegos Panamericanos|Seleición panamericana]] ganó la presea áurea nos [[Fútbol nos Xuegos Panamericanos de Ciudá de Méxicu 1975|Xuegos Panamericanos de 1975]]. === Centru d'Altu Rendimientu (CAR) === Orixinalmente llamáu «Centro Pegasu d'Altu Rendimientu», el so propietariu Alejandro Burillo Azcarraga vender en [[2001]] a la [[Federación Mexicana de Fútbol|FMF]]. Allugáu a diez minutos al sur del [[Estadiu Azteca]], nuna superficie d'aproximao 12 [[Hectárea|ha]] cuenta con tres canches profesionales, de les cualos dos d'elles son de campera natural y una de superficie sintética, coles midíes profesionales que la [[FIFA]] establez pa esti tipu de canches. Cuenta tamién con dos campos de 66 x 68 m, que sirven pa práutiques n'espacios amenorgaos y d'estratexa, según una amplia área de calentamientu. Tien un ximnasiu con una gran variedá d'aparatos, pa realizar los exercicios físicos; Una pista d'arrastre de 120 m lliniales. Tamién tien salón d'usos múltiples con capacidá pa 100 persones, con un sistema de soníu, proyeutor, pantalla blanca, vestidor y oficina. Esti salón ye onde frecuentemente los integrantes del escoyíu nacional ufierten conferencies de prensa, y tamién ye utilizáu pa foros, simposios y congresos. Como parte de les sos instalaciones, el Centru d'Altu Rendimientu tien dos hoteles de categoría cinco estrelles; El primeru con 21 cómodes habitaciones, 19 suites dobles y dos sencielles. Amás del área de recreación con sala de descansu, sala de xuegos con mesa de billar, ping pong, axedrez y futbolito, dos árees de vestidores, regaderas, vapor, sauna y tolos servicios sanitarios, lo mesmo que de llavandería y un espaciu destináu especialmente pa la utilería. Comedor d'alta cocina, terraza con asador y oficines. Tien una clínica de diagnósticu y rehabilitación médicu-deportivu, que cunta con equipos d'hidromasaxe, aparatos cardiovasculares según equipos d'evaluación y zones de recuperación.<ref>{{cita web |url=http://www.femexfut.org.mx/portalv2/secciones.aspx?s=966&m=15&i=Instalaciones_Portada |títulu=Instalaciones: Centru d'Altu Rendimientu |fechaaccesu=6 d'agostu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190627021504/http://www.femexfut.org.mx/portalv2/secciones.aspx?s=966&m=15&i=Instalaciones_Portada |fechaarchivu=2019-06-27 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.espndeportes.com/news/story?id=2065726&s=mex&type=story |títulu= Alejandro Burillo Azcárraga, l'home que s'escaeció del valor del Atlante |fechaaccesu=6 d'agostu de 2014}}</ref> === Otros estadios === [[Ficheru:L.A. Memorial Coliseum Entrance.JPG|miniaturadeimagen|derecha|200px|Memorial Coliseum de Los Angeles; el segundu estadiu con mayor actividá de la seleición.]] El primer partíu na historia de la seleición, socedíu'l [[9 d'avientu]] de [[1923]], se escenificó nel '''Parque España''', estadio propiedad del [[Real Club España]] (equipu que solía rentar les sos instalaciones pa partíos de la [[Primer División de Méxicu|Lliga Mexicana]]). Mientres los sos primeros años nun cuntó con un estadiu fixu pa realizar los sos alcuentros como llocal, polo qu'alternaba, amás del mentáu inmueble, col [[Parque Asturies]] y el [[Parque Necaxa]]. A partir de 1947 emplegó'l [[Estadiu Azul|Estadiu Olímpicu de la Ciudá de los Deportes]], ende conquistó la [[Copa NAFC 1949]]. Darréu de 1955 a 1966 la so sede oficial foi l'[[Estadiu Olímpicu Universitariu]]. Tolos anteriores, escenarios allugaos na [[Ciudá de Méxicu]].<ref name="40161cbb">{{cita llibru |apellíos= Varios Autores |nome= |títulu= Triunfo y Murnies del equipu Tricolor: Historia de la Seleición Mexicana de Fútbol |edición= Primer Edición|fecha= payares de 1995|editorial= EDAMEX |ubicación= Méxicu|isbn= 968-409-832-4|páxines=109-170}}</ref> Solo dos de los sos nueve partíos como llocal na [[Copa Mundial de Fútbol]] fueron fuera del [[Estadiu Azteca|Azteca]], dambos de la fase de cuartos de final, y xugar nel [[Estadiu Nemesio Díez|Luis Gutiérrez Dosal]] de [[Toluca]] ([[Copa Mundial de Fútbol de 1970|1970]]) y l'[[Estadiu Universitariu (UANL)|Universitariu]] de [[Monterrey]] ([[Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]]). Tocantes a les [[Méxicu na Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol eliminatoriu pa la Copa del Mundu]], fora de la Ciudá de Méxicu, la seleición solo apostó catorce de 90 xuegos como llocal, siendo estos, nos estadios: [[Estadiu Universitariu (UANL)|Universitariu]] (4) y [[Estadiu Teunolóxicu|Teunolóxicu]] de Monterrey, [[Estadiu Cuauhtémoc|Cuauhtémoc]] de Puebla (2), [[Estadiu Alfonso Lastras|Alfonso Lastras]] (2) de San Luis Potosí, [[Estadiu Nemesio Díez|La Bombonera]] de Toluca, [[Estadiu Victoria (Aguascalientes)|Victoria]] de Aguascalientes, [[Estadiu Hidalgo|Hidalgo]] de Pachuca, [[Estadiu Víctor Manuel Reyna|Víctor Manuel Reyna]] de Tuxtla Gutiérrez y [[Estadiu Corona (TSM)|Nuevu Corona]] de Torrexón.<ref>{{cita publicación |nome= Dellos Autores |añu= 2004 |mes=xunu |títulu=Tou por un Mundial revista= Soccermania |editorial= Televisa |ubicación= Méxicu |páxines=32-36}}</ref><ref name="40161cbb" /> A principiu de los años 1990 el fenómenu de comercialización de la seleición n'árees densamente poblaes por mexicanos n'[[Estaos Xuníos]], medría notablemente'l númberu de xuegos apostaos ende, yá fora en constantes xires amistoses o pola participación na [[Copa d'Oru de la Concacaf]] que, salvu dos esceiciones en territoriu nacional, la disputa cada dos años nel vecín país del norte. Por cuenta de lo anterior son dellos los inmuebles d'Estaos Xuníos que superen en cantidá d'alcuentros a escenarios mexicanos, nuna aparente localia sofitada pola gran cantidá d'aficionaos d'orixe o ascendencia mexicana. Por ello destaca'l siguiente casu; la seleición nacional con mayor actividá nel [[Los Angeles Memorial Coliseum|Memorial Coliseum]] de [[Los Angeles (California)|Los Angeles]] ye Méxicu, qu'apostó 62 partíos nel inmueble. Dolce d'ellos en competencia oficial (3 d'eliminatoria y 8 de la [[Copa d'Oru de la Concacaf|Copa Oru]]), incluyíes les finales de la [[Copa d'Oru de la Concacaf|Copa Oru]] de [[Copa d'Oru de la Concacaf 1996|1996]] y [[Copa d'Oru de la Concacaf 1998|1998]], nes que se coronó venciendo 2-0 a {{sel|Brasil}} y 1-0 a {{sel|Estaos Xuníos}} respeutivamente. Inclusive l'escenariu angelino ye'l segundu estadiu onde más partíos apostó'l representativu mexicanu, solo dempués de la so sede oficial l'[[Estadiu Azteca]], superando a cualesquier otra cortil tanta nel so país como n'Estaos Xuníos.<ref>{{cita publicación |nome= Jorge Witker|fecha = febreru de 2003|títulu=En tierra de les barres y les estrelles|revista=Soccermania|volume= |númberu= |editorial= Televisa |ubicación= Méxicu|páxines=26-29}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/claro-mx/futbol/seleccion-mx/2017/07/20/596191cee5fdead55f8b45b7.html|títulu= Estaos Xuníos, la casa de la seleición mexicana dende 2002 |fechaaccesu=14 d'ochobre de 2017}}</ref> Foi a mediaos de la década de 1980, que la seleición mexicana empezó a adoptalo como sede habitual de los sos xuegos amistosos nel país vecín, en gran midida pola singularidá poblacional de Los Angeles, que la alluga como la segunda ciudá con más mexicanos nel mundu (solo dempués de la Ciudá de Méxicu).<ref>{{cita web |url=https://www.facebook.com/SREMX/photos/a.153779047969076.31090.122629161084065/677406905606285/|títulu=Perfil de la SRE|fechaaccesu=14 de xunetu de 2007}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.jornada.unam.mx/2007/10/13/index.php?section=mundu&article=027n1mun|títulu=Los Angeles, epicentru de les lluches qu'inciden nos tresformamientos n'EU|fechaaccesu=14 de xunetu de 2007}}</ref><ref>{{cita web|url=http://consulmex.sre.gob.mx/mcallen/images/stories/2013/contribuciones.pdf|títulu=Los mexicanos n'Estaos Xuníos|fechaaccesu=14 de xunetu de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150513112339/http://consulmex.sre.gob.mx/mcallen/images/stories/2013/contribuciones.pdf|fechaarchivu=2015-05-13}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.planetacurioso.com/2007/04/11/sabies-que-los-angeles-ye-la ciudá-con-mas-mexicanos-en-el mundu-despues-de-la-ciudad-de-mexico/|títulu=¿Sabíes que los Ánxeles ye la ciudá con más mexicanos nel mundu dempués de la ciudá de Méxicu?|fechaaccesu=14 de xunetu de 2007}}</ref> Finalmente, y considerando solu partíos definitorios o de final, los estadios nos que conquistó dalgún títulu internacional fora de Méxicu son: [[Estadiu Pedro Marrero|La Tropical]] de L'Habana, el [[Estadiu Doroteo Guamuch Flores|Mateo Flores]] de Guatemala, el [[Queen's Park Oval]] de Puertu España, el [[Los Angeles Memorial Coliseum|Memorial Coliseum]] de [[Los Angeles (California)|Los Angeles]], el [[Giants Stadium]] de [[Nueva York]], el [[Estadiu Rose Bowl|Rose Bowl]] de [[Pasadena (California)|Pasadena]] y el [[Lincoln Financial Field]] de Filadelfia. La categoría [[Seleición de fútbol sub-17 de Méxicu|Sub-17]] ganó'l so primer títulu mundial nel [[Estadiu Nacional de Perú|Nacional]] de Lima en [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2005|Perú 2005]]. La [[Méxicu nel Tornéu Olímpicu de Fútbol|Seleición Olímpica]] conquistó la medaya d'oru en [[Tornéu masculín de fútbol nos Xuegos Olímpicos de Londres 2012|Londres 2012]] dientro del llexendariu [[Estadiu Wembley (2007)|Wembley]]. == Uniforme y escudu == {{AP|Uniforme de la seleición de fútbol de Méxicu}} [[Ficheru:Camiseta de Méxicu 1986.jpg|miniaturadeimagen|180px|derecha|L'escudu de la Federación Mexicana de Fútbol ([[Federación Mexicana de Fútbol|FMF]]) utilizar por primer vegada na edición décimu tercer de la [[Copa Mundial de Fútbol de 1986]]]] Al momentu d'apostate los primeros duelos d'una seleición nacional, ye dicir escontra finales de [[1923]], nun yera habitual l'usu de los colores de la bandera pa fines de vistimienta. Nun principiu y n'homenaxe a la {{sel|España|seleición española}}, el representativu mexicanu adoptó'l tonu coloráu que depués camudó a guinda (con un bies blancu na camiseta), los pantaloncillos y calcetiar negros. Pal [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|Tornéu olímpicu d'Ámsterdam 1928]] camudóse'l pantaloncillo por unu blancu. L'únicu cambéu nesta vistimienta pa [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|Uruguái 1930]] foi la torna del short negru. Los colores del uniforme actual provienen de la [[Bandera de Méxicu|bandera nacional]] (polo que al equipu conózse-y como «El Tri», por cuenta de los sos trés colores), camiseta verde, shorts blancos y calceties coloraes (en dellos partíos calcetiar fueron blanques ya inclusive los pantaloncillos fueron verdes). Sicasí, tan tradicional vistimienta, nun empezó a ser utilizada sinón hasta'l [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol Segundo edición|Campeonatu Panamericanu 1956]], esto como un intentu d'afalar la identidá nacional a xugadores y afición, amestándolos col uniforme del equipu mexicanu. Por necesidá en competencies internacionales, túvose que buscar un segundu uniforme; por ello, rescatóse la guinda na década de los años ochenta y sustituyóse col blancu. Foi hasta [[1984]] en que camudó'l tonu de calcetiar, de verde a colloráu, naciendo con ello l'equipu Tricolor», un llamátigu aceptáu rápido pola afición.<ref>{{cita web |url=http://www.excelsior.com.mx/adrenalina/opinion/ricardo-salazar/2015/02/03/1006184 |títulu=La estinción del tricolor |fechaaccesu=4 de febreru de 2015}}</ref> Verdaderamente, los tonos verdes y los modelos variaron mientres 60 años, pero nunca s'abandonó'l color qu'identifica a la seleición mexicana de fútbol ya inclusive a toles sos análogues con llende d'edá y na categoría femenil, según a les delegaciones d'otres disciplines deportives. L'escudu que porta la playera, ye'l de la [[Federación Mexicana de Fútbol]], que salvo dellos cambeos en tonalidaes y adautaciones (como la del balón), siempres foi'l mesmu. Consiste nuna águila de perfil que s'atopa parada nuna pata sobre la Piedra del Sol» (conocíu como «calendariu azteca»), que tien delantre de si un balón. Estos trés figures tán arrodiaes por un cintillo doráu a manera de semi-círculu, con una inscripción que reproduz la razón social de la Federación. Sicasí, y al igual que los colores patrios», dichu escudu nun foi parte de la playera nun principiu. La so inclusión foi fecha en [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|Méxicu 1986]], hasta entós el so distintivu yera un triángulu con colores verde, blancu y colloráu, que na parte cimera tenía un rectángulu negru cola pallabra ''Méxicu'' en lletres blanques. Nun intentu de recordar la orixinal vistimienta, nel añu 2001 la marca que vistía a la seleición nesi momentu, [[Atletica (Marca)|Atletica]], decidió crear un tercer uniforme colos mesmos colores que'l d'antaño. Dende 2002 la marca d'Estaos Xuníos [[Nike]] vistió al plantel de la seleición mexicana hasta 2006, y dende 2007 la marca alemana [[Adidas]] encargar de la vistimienta de la seleición mexicana, proponiendo, a partir de 2010 un uniforme alternativu dafechu negru.<ref>{{cita web |url=http://www.espndeportes.com/news/story?id=2004703&s=mundial&type=story |títulu= La historia del uniforme mundialista de la Seleición de Méxicu |fechaaccesu=7 d'agostu de 2014}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.femexfut.org.mx/portalv2/secciones.aspx?s=966&m=8&i=Principal |títulu=Historia de la Seleición Mexicana |fechaaccesu=7 d'agostu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160308164315/http://femexfut.org.mx/portalv2/secciones.aspx?i=principal&m=8&s=966 |fechaarchivu=2016-03-08 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://culturacolectiva.com/la camiseta-de-mexico-en-los-mundiales/ |títulu= La camiseta de Méxicu nos Mundiales |fechaaccesu=7 d'agostu de 2014}}</ref> <center> {| | {{Uniforme |pattern_la = |pattern_b =_mexico1928 |pattern_ra =|pattern_so =_socks | |leftarm = 800020 |body = 800020 |rightarm = 800020 |shorts = 000040 |socks = 000040 |títulu = Primer Equipación}} | {{Uniforme |pattern_la = _nig06h |pattern_b = _3_stripes_vneck_white |pattern_ra = _nig06h |pattern_sh = _mexico86h |pattern_so = _3_stripes_white |leftarm = 198027 |body = 198027 |rightarm = 198027 |shorts = FFFFFF |socks = FE1927 |títulu = [[Uniforme de la seleición de fútbol de Méxicu|(Ver evolución)]]}} | {{Camiseta |pattern_la = _mex18h |pattern_b = _mex18h |pattern_ra =_mex18h |pattern_sh =_mex18h |pattern_so =_mex18h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = 03a154 |socks = FFFFFF |títulu = Equipación Actual}} |} </center> == Rivalidá == {{AP|Rivalidá futbolística ente Méxicu y Estaos Xuníos}} Mientres munchos años esti alcuentru nun yera tomáu como un clásicu por cuenta de que'l fútbol, o «soccer» como ye conocíu n'Estaos Xuníos, nun yera un deporte popular nel mentáu país y la so seleición yera regularmente goliada pola seleición mexicana. La situación camudó dempués de la [[Copa Mundial de Fútbol de 1994]] celebrada n'[[Estaos Xuníos]], cuando supunxo un fuerte impulsu nel desenvolvimientu del fútbol. Con tal motivu, el partíu ente Méxicu y {{sel|Costa Rica}}, hasta entós yera consideráu'l clásicu de la Concacaf, foi camudando debíu a la crecedera futbolística del [[Fútbol nos Estaos Xuníos|fútbol d'Estaos Xuníos]] y les sos participaciones en distintos torneos hasta pasar a ser el mayor rival mexicanu.<ref>{{cita web |autor=Enrique Gómez |títulu=Rivalidad de Méxicu en Concacaf |url=http://o.foxdeportes.com/mexico/story/rivalidaes-de-mexico-en-concacaf/ |editorial=Fox Deportes |fecha=3 de xunetu de 2015 |fechaaccesu=24 de xineru de 2016 }}</ref> La seleición mexicana caltién una gran rivalidá futbolística con {{sel|Estaos Xuníos}}, siendo al día de güei, el más destacáu de la Confederación de Fútbol de Norte, Centroamérica y el Caribe.<ref>{{cita web |url=http://.cnn.com/2008/SPORT/football/11/06/first11.rivalries/index.html |títulu=Top 10 international rivalries |fechaaccesu=28 de marzu de 2015 |formatu=HTML |autor=Duke, Greg |fecha=6 de payares de 2008 |editorial=CNN |idioma=inglés }}</ref><ref>{{cita web |autor=Alejandro Pelayo |url=http://espndeportes.espn.go.com/news/story?id=1572810&s=mundial&type=story |títulu=Méxicu vs. EU de los meyores clásicos |editorial=ESPN Deportes |fecha=15 d'agostu de 2012 |fechaaccesu=31 de marzu de 2015}}</ref> El primer alcuentru ente estos dos seleiciones concretóse'l 23 de mayu de 1934 nun partíu eliminatoriu a la Copa del Mundu del mesmu añu celebráu n'Italia, los norteamericanos vencieron 4:2.<ref name="CON"/> Méxicu y Estaos Xuníos cunten cola mayor cantidá de títulos continentales na confederación con 10 y 5 respeutivamente.<ref name="MEX"/><ref>{{cita web |url=http://es.fifa.com/associations/association=usa/index.html |títulu=Cuadro d'honor d'Estaos Xuníos |autor=Páxina oficial de la FIFA |fechaaccesu=31 de marzu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180414000708/http://es.fifa.com/associations/association=usa/index.html |fechaarchivu=2018-04-14 }}</ref> Dambos combinaos presentáronse en 68 enfrentamientos oficiales pa la FIFA, Méxicu aventaya la cuenta con 35 victories y 138 goles a favor, 18 victories y 79 anotaciones pa Estaos Xuníos; amás de 15 empates.<ref>{{cita web |url=http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/headtohead/team1=mex/team2=usa/index.html |títulu=Méxicu - EE.XX. |editorial=Páxina oficial de la FIFA |fechaaccesu=31 de marzu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131105100238/http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/headtohead/team1=mex/team2=usa/index.html |fechaarchivu=2013-11-05 }}</ref> == Xugadores == {{AP|Xugadores de la seleición de fútbol de Méxicu|l1=Xugadores de la seleición de fútbol de Méxicu}} [[Ficheru:Claudio Suarez.jpg|miniaturadeimagen|derecha|150px|[[Claudio Suárez]] ye'l xugador con más presencies con 177.]] A lo llargo de la historia de la seleición de fútbol de Méxicu fueron casi un millar de futbolistes los que vistieron la camiseta tricolor. Ente esa cifra de futbolistes trelce pertenecen al Club de los Cien de la FIFA, club que reconoz a los futbolistes qu'apostaren cien o más alcuentros internacionales cola so respeutiva seleición.<ref>{{cita web |url=http://resources.fifa.com/mm/document/fifafacts/stats-centclub/52/00/59/centuryclub14122017_neutral.pdf |títulu=Club de los Cien de la FIFA editorial=Páxina oficial de la FIFA |fecha=14 d'avientu de 2017 |fechaaccesu=3 d'abril de 2018 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180104132336/http://resources.fifa.com/mm/document/fifafacts/stats-centclub/52/00/59/centuryclub14122017_neutral.pdf |fechaarchivu=2018-01-04 }}</ref>[[Claudio Suárez]] encabeza la llista del rubro de participaciones con 177,<ref>{{cita web |autor=Macario Reyes |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/suarez-intl.html |títulu=Claudio Suárez - Century of International Appearances |fechaaccesu=31 de marzu de 2015 |editor=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |idioma=inglés}}</ref> ente que [[Javier Hernández Balcázar|Javier "Chicharito" Hernández]] allúgase como'l máximu goliador con 49 anotaciones.<ref>{{cita web |autor=Luis Fernando Passo Alpuin |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/borgetti-intlg.html |títulu=Jared Borgetti - Goals in International Matches |fechaaccesu=31 de marzu de 2015 |editor=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |idioma=inglés}}</ref> [[Cuauhtémoc Blanco]] sobresal como'l máximu goliador en competencies oficiales al totalizar 21 tantos ente [[Copa Mundial de Fútbol|Copa del Mundu]], [[Copa FIFA Confederaciones|Confederaciones]], [[Copa América]] y [[Copa d'Oru de la Concacaf|Copa Oru]]; amás claro de los sos 12 anotaciones en [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol eliminatoriu mundialistas]].<ref>{{cita web |autor=Roberto Mamrud |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/blancu-intlg.html |títulu=Cuauhtémoc Blanco - Century of International Appearances |fechaaccesu=31 de marzu de 2015 |editor=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |idioma=inglés}}</ref> Destaquen en cantidá de títulos [[Claudio Suárez]] y [[Ramón Ramírez]] con cuatro campeonatos; dambos fueron los únicos integrantes que completaron el tricampeonatu de la [[Copa d'Oru de la Concacaf|Copa Oru]] ([[Copa d'Oru de la Concacaf 1993|1993]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 1996|1996]] y [[Copa d'Oru de la Concacaf 1998|1998]]) y tamién participaron na consecución de la [[Copa FIFA Confederaciones 1999|Copa Confederaciones 1999]]. Amás de formar parte del plantel qu'algamó'l subcampeonatu de la [[Copa América]] d'[[Copa América 1993|Ecuador 1993]]. Mención especial para [[Antonio Carbajal]] quien se convirtiera nel primer xugador de la historia n'alliniar en cinco Copes del Mundu (de [[Copa Mundial de Fútbol de 1950|Brasil 1950]] a [[Copa Mundial de Fútbol de 1966|Inglaterra 1966]]).<ref>{{cita web |url=http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=174456/ |títulu=FIFA Player Statistics: Antonio Carbajal |editor=Páxina oficial de la FIFA |fechaaccesu=15 de febreru de 2015}}</ref> Cuatro xugadores constitúin les trayectories más llargues como escoyíos nacionales: [[Horacio Casarín]] (1937-1956), [[Hugo Sánchez]] (1977-1998), [[Cuauhtémoc Blanco]] (1995-2014) y [[Rafael Márquez Álvarez|Rafael Márquez]] (1997-). [[Rafael Márquez Álvarez|Rafael Márquez]], [[Cuauhtémoc Blanco]] y [[Gerardo Torrado]] nesi orde rompieron l'aneya marca d'Antonio Carbajal con más duelos apostaos en Copes del Mundu. [[Adeodato López]], [[Dionisio Mejía]], [[Hilario López]], [[Horacio Casarín]], [[Javier Fragoso]], [[Enrique Borja]], [[Carlos Hermosillo]], [[Luis Arturo Hernández|Luis Hernández]] y [[Jared Borgetti]] ocuparon primero qu'Hernández la primer posición ente los goliadores; sobresaliendo'l casu de Casarín que se caltuvo como líder ente 1938 y 1969. Tou ello considerando namái duelos reconocíos por FIFA; yá que Horacio Casarín marcaría pocu más de 50 goles ante seleiciones, clubes y combinaos estranxeros, en tiempos nos que nun había la organización debida pa oficializar xuegos.<ref>{{cita publicación |nome= Jorge Witker |añu= 2004|mes= ochobre |títulu=Nel olimpo del gol|revista=Soccermania |editorial= Televisa |ubicación= Méxicu |páxina=69}}</ref> De la mesma forma, nel rubro de los xuegos apostaos, antes de Suárez, lideraron l'historial [[Rafael Garza Gutiérrez|Rafael «Récor» Garza]], [[Felipe Rosas]], [[Antonio Azpiri]], [[Horacio Casarín]], [[Antonio Carbajal]], [[Salvador Reyes Monteon|Salvador Reyes]], [[Isidoro Díaz]], [[Gustavo Peña]] y [[Jorge Campos (futbolista)|Jorge Campos]]. === Última convocatoria === <small>'''Llista final pa la Copa Mundial de Fútbol.<ref>{{cita web|url=https://img.fifa.com/image/upload/qcuxk3y7c1ezwo5yylnn.pdf|títulu=Llista de xugadores. Copa Mundial de la FIFA Rusia 2018|fechaaccesu=4 de xunu de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180604213837/https://img.fifa.com/image/upload/qcuxk3y7c1ezwo5yylnn.pdf|fechaarchivu=2018-06-04}}</ref>'''</small> {| class="sortable" cellpadding="2" cellspacing="0" style="float:left; background:#f5faff; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:100%; width:65%;" |- ! style="color:white; background:#009150; width:2%;"|Nº ! style="color:white; background:#009150; width:20%;"|Nome ! style="color:white; background:#009150; width:10%;"|Posición ! style="color:white; background:#009150; width:7%;"|Edá ! style="color:white; background:#009150; width:3%;"|{{Abreviatura|PX|Partíos xugaos}}<ref>{{cita publicación |nome= Dellos Autores|añu= 2017 |mes= xunetu|títulu= |revista=Especial Récor: Amestar Apertura 2017 |volume= |númberu= |editorial= Notmusa |ubicación= Méxicu|páxines=18-77}}</ref> ! style="color:white; background:#009150; width:3%;"|Goles ! style="color:white; background:#009150; width:20%;"|Club |- style="background:#eee;" !13 |[[Guillermo Ochoa]] ||Porteru||align=center|32 años||align=center|92|| align="center" |0||{{Bandera|Bélxica}} [[Standard de Liège]] |- !1 |[[José de Jesús Corona]] ||Porteru||align=center|37 años||align=center|51||align=center|0||{{Bandera|Méxicu}} [[Cruz Azul Fútbol Club|Cruz Azul F. C.]] |- !12 |[[Alfredo Talavera]] ||Porteru||align=center|35 años||align=center|28||align=center|0||{{Bandera|Méxicu}} [[Deportivo Toluca|D. Toluca]] |-style="border-top:2px #009150 solid; background:#eee;" !4 |[[Rafael Márquez]]||Defensa||align=center|39 años|| align="center" |141|| align="center" |17||{{Bandera|Méxicu}} [[Atlas Fútbol Club|Atlas F. C.]] |- !15 |[[Héctor Moreno]]||Defensa||align=center|30 años||align=center|91|| align="center" |2||{{Bandera|España}} [[Real Sociedad de Fútbol|Real Sociedad]] |- !7 |[[Miguel Layún]]||Defensa|| align="center" |29 años|| align="center" |62|| align="center" |6||{{Bandera|España}} [[Sevilla Fútbol Club|Sevilla F. C.]] |- !5 |[[Diego Reyes Rosal|Diego Reyes]]||Defensa|| align="center" |25 años|| align="center" |55|| align="center" |1||{{Bandera|Portugal}} [[Fútbol Club Porto|F. C. Porto]] |- !2 |[[Hugo Ayala]]||Defensa||align=center|30 años||align=center|40|| align="center" |1||{{bandera|Méxicu}} [[Club de Fútbol Tigres de la Universidad Autónoma de Nuevo León|C. F. Tigres UANL]] |- !23 |[[Jesús Gallardo]]||Defensa||align=center|23 años||align=center|20||align=center|0||{{Bandera|Méxicu}} [[Club Universidad Nacional|C. Universidá Nacional]] |- !3 |[[Carlos Salcedo]]||Defensa|| align="center" |24 años|| align="center" |18|| align="center" |0||{{Bandera|Alemaña}} [[Eintracht Frankfurt]] |- !21 |[[Edson Álvarez]]||Defensa||align=center|20 años|| align="center" |10|| align="center" |1||{{Bandera|Méxicu}} [[Club América|C. América]] |- style="border-top:2px #009150 solid; background:#eee;" !18 |[[Andrés Guardado]]||Mediocampista|| align="center" |31 años|| align="center" |145|| align="center" |24||{{Bandera|España}} [[Real Betis]] |- !16 |[[Héctor Herrera]]||Mediocampista|| align="center" |27 años|| align="center" |63|| align="center" |5||{{Bandera|Portugal}} [[Fútbol Club Porto|F. C. Porto]] |- !20 |[[Javier Aquino]]||Mediocampista||align=center|28 años||align=center|50||align=center|0||{{Bandera|Méxicu}} [[Club de Fútbol Tigres de la Universidad Autónoma de Nuevo León|C. F. Tigres UANL]] |- !8 |[[Marco Fabián de la Mora|Marco Fabián]]||Mediocampista|| align="center" |28 años|| align="center" |37|| align="center" |8||{{Bandera|Alemaña}} [[Eintracht Frankfurt]] |- !6 |[[Jonathan Do Santos]]||Mediocampista||align=center|28 años||align=center|32||align=center|0||{{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Los Angeles Galaxy|L. A. Galaxy]] |-style="border-top:2px #009150 solid; background:#eee;" !10 |[[Giovani Do Santos]]||Delanteru||align=center|29 años||align=center|101||align=center|18||{{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Los Angeles Galaxy|L. A. Galaxy]] |- !14 |[[Javier Hernández Balcázar|Javier Hernández]]||Delanteru||align=center|29 años||align=center|100||align=center|49||{{bandera|Inglaterra}} [[West Ham United]] |- !11 |[[Carlos Vela]]||Delanteru||align=center|28 años|| align="center" |67|| align="center" |18||{{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Los Angeles Football Club|Los Angeles F. C.]] |- !19 |[[Oribe Peralta]]||Delanteru||align=center|34 años|| align="center" |65||align=center|26||{{bandera|Méxicu}} [[Club América|C. América]] |- !9 |[[Raúl Jiménez]]||Delanteru|| align="center" |26 años|| align="center" |63|| align="center" |14||{{Bandera|Portugal}} [[Sport Lisboa e Benfica|S. L. Benfica]] |- !17 |[[Jesús Manuel Corona]]||Delanteru||align=center|25 años|| align="center" |33|| align="center" |7||{{Bandera|Portugal}} [[Fútbol Club Porto|F. C. Porto]] |- !22 |[[Hirving Lozano]]||Delanteru||align=center|22 años||align=center|26||align=center|7||{{Bandera|Países Baxos}} [[PSV Eindhoven]] |- style="background:#eee; border-top:2px #009150 solid;" !{{bandera|Colombia}} !align=left|[[Juan Carlos Osorio]] !align=left|[[Entrenador|Direutor téunicu]] !align=center|{{Edá|08|06|1961}} !37 !62 ! |} {{clear}} === Más presencies === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="width:65%; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:100%; text-align:center;" |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" ! # !! Xugador !! Periodu !! Partíos !! Goles !! Permediu |- | 1 || [[Claudio Suárez]] || 1992-2006 || 177 || 6 || {{#expr: 6/177 round 2}} |- | 2 || [[Pável Pardo]] || 1996-2009 || 145 || 10 || {{#expr: 10/145 round 2}} |- | 3 || '''[[Andrés Guardado]]''' || 2005- || 145 || 25 || {{#expr: 25/145 round 2}} |- | 4 || [[Gerardo Torrado]] || 1999-2013 || 143 || 5 || {{#expr: 6/143 round 2}} |- | 5 || '''[[Rafael Márquez]]''' || 1997- || 142 || 17 || {{#expr: 17/142 round 2}} |- | 6 || [[Jorge Campos (futbolista)|Jorge Campos]] || 1991-2003 || 129 || 0 || {{#expr: 0/129 round 2}} |- | 7 || [[Carlos Salcido]] || 2004-2014 || 122 || 10 || {{#expr: 10/122 round 2}} |- | 8 || [[Cuauhtémoc Blanco]] || 1995-2014 || 119 || 38 || {{#expr: 38/119 round 2}} |- | 9 || [[Ramón Ramírez]] || 1991-2000 || 119 || 15 || {{#expr: 15/119 round 2}} |- | 10 || [[Alberto García-Aspe|Alberto García Aspe]] || 1988-2002 || 108 || 21 || {{#expr: 21/108 round 2}} |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" | colspan="7"| <small>Actualizáu¹ al 27 de marzu de 2018.<ref>{{cita web |url=http://resources.fifa.com/mm/document/fifafacts/stats-centclub/52/00/59/centuryclub14122017_neutral.pdf |títulu=Club de los Cien de la FIFA editorial=Páxina oficial de la FIFA |fecha=14 d'avientu de 2017 |fechaaccesu=3 d'abril de 2018 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180104132336/http://resources.fifa.com/mm/document/fifafacts/stats-centclub/52/00/59/centuryclub14122017_neutral.pdf |fechaarchivu=2018-01-04 }}</ref><ref>{{cita web |autor=Roberto Mamrud |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/mex-recintlp.html |títulu=Appearances for Mexico National Team |editor=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=14 de febreru de 2015 |idioma=inglés}}</ref></small> |} === Máximos goliadores === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="width:65%; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:100%; text-align:center;" |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" ! # !! Xugador !! Periodu !! Goles !! Partíos !! Permediu |- | 1 || '''[[Javier Hernández Balcázar|Javier Hernández]]''' || 2009- || 49 || 100 || {{#expr: 49/100 round 2}} |- | 2 || [[Jared Borgetti]] || 1997-2008 || 46 || 89 || {{#expr: 46/89 round 2}} |- | 3 || [[Cuauhtémoc Blanco]] || 1995-2014 || 38 || 119 || {{#expr: 38/119 round 2}} |- | 4 || [[Luis Hernández (futbolista)|Luis Hernández]] || 1995-2002 || 35 || 85 || {{#expr: 35/85 round 2}} |- | 5 || [[Carlos Hermosillo]] || 1984-1997 || 34 || 90 || {{#expr: 34/90 round 2}} |- | 6 || [[Enrique Borja]] || 1966-1975 || 31 || 65 || {{#expr: 31/65 round 2}} |- | 7 || [[Luis Roberto Alves]] || 1988-2001 || 30 || 84 || {{#expr: 30/84 round 2}} |- | 8 || [[Hugo Sánchez]] || 1977-1998 || 29 || 58 || {{#expr: 29/58 round 2}} |- | 9 || [[Luis García Postigo|Luis García]] || 1991-1999 || 28 || 77 || {{#expr: 28/77 round 2}} |- | 10 || '''[[Oribe Peralta]]''' || 2005- || 26 || 65 || {{#expr: 26/65 round 2}} |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" | colspan="7"| <small>Actualizáu al 27 de marzu de 2018.<ref>{{cita web |url=http://es.fifa.com/worldcup/teams/team=43911/players.html |títulu=Xugadores de la seleición de Méxicu |fechaaccesu=14 de xunetu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140715114230/http://es.fifa.com/worldcup/teams/team=43911/players.html |fechaarchivu=2014-07-15 }}</ref><ref>{{cita publicación |nome= Jorge Witker |añu= 2004|mes= ochobre |títulu=Nel olimpo del gol|revista=Soccermania |editorial= Televisa |ubicación= Méxicu |páxines=68-79}}</ref></small> |} <small> <sup>1</sup> Los goles y xuegos contabilizaos a los escoyíos mexicanos, solo inclúin aquellos asocedíos ante seleiciones afiliaes a la [[FIFA]].</small> == Seleccionadores == {{AP|Entrenadores de la Seleición de fútbol de Méxicu|l1=Entrenadores de la Seleición de fútbol de Méxicu}} A lo llargo de la so historia, la seleición de fútbol de Méxicu foi dirixida por 43 entrenadores distintos, de los cualos la gran mayoría fueron de nacionalidá mexicana, ente que'l seleccionadores estranxeros fueron de distintes nacionalidaes, siendo l'arxentina la más solicitada con trés representantes ([[César Luis Menotti|César Menotti]], [[Vicente Cayetano Rodríguez|Cayetano Rodríguez]], [[Ricardo La Volpe]]), la húngara con dos elementos ([[György Orth]], [[Árpád Fekete]]), dos de nacionalidá española ([[Juan Luque de Serrallonga]], [[Antonio López Herranz]]), dos colombianos ([[Juan Carlos Osorio]] y [[Luis Pompilio Páez]]; esti postreru como suplente na [[Copa d'Oru de la Concacaf 2017|Copa Oro 2017]] por sanción de la FIFA a Osorio, del cual yera'l so auxiliar), un inglés ([[Alfred C. Crowle|Alfred Crowle]]), un serbiu ([[Bora Milutinović]]), un brasilanu ([[Ricardo Ferretti]]) y un suecu ([[Sven-Göran Eriksson]]). Destaca ente ellos [[Manuel Lapuente]] quien llograra'l títulu más importante en categoría mayor del fútbol mexicanu, al conquistar la [[Copa FIFA Confederaciones 1999]]. Mención estreme tamién, pa los entrenadores qu'algamaron el subcampeonatu de la [[Copa América]] n'[[Copa América 1993|Ecuador 1993]] y [[Copa América 2001|Colombia 2001]]: [[Miguel Mejía Barón]] y [[Javier Aguirre]] respeutivamente, siendo estes les meyores actuaciones d'un representativu mexicanu, fora del país, en competencia oficial. Sobresalen otramiente, aquellos téunicos que llograron les más destacaes actuaciones en [[Copa Mundial de Fútbol|Copa del Mundu]]: [[Raúl Cárdenas]] en [[Copa Mundial de Fútbol de 1970|Méxicu 1970]] y [[Bora Milutinović]] en [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|Méxicu 1986]]. El primer entrenador que tomó la direición téunica na historia foi'l mexicanu [[Adolfo Frías Beltrán]]. L'entrenador que más vegaes dirixó a la seleición mexicana ye'l mexicanu [[Ignacio Trelles]] con 106 partíos. Mientres, el téunicu serbiu [[Bora Milutinović]] foi'l seleccionador que más victories consiguió mientres la so estancia con cincuenta y cuatro, siendo coles mesmes el seleccionador estranxeru que más alcuentros dirixó a la Seleición de Méxicu. {| {{tablaguapa}} style="width:40%;" |- align=center !colspan=4 style="background:#009150"|<span style="color:#fff;">Direición téunica actual |- align=left |'''Entrenador:''' |{{bandera|Colombia}} [[Juan Carlos Osorio]] |- align=left |'''Entrenador ayudante:''' |{{bandera|Colombia}} [[Luis Pompilio Páez]] |- align=left |'''Entrenador ayudante:''' |{{bandera|Colombia}} [[Humberto Sierra]] |- align=left |'''Preparador físicu:''' |{{bandera|Colombia}} [[Jorge Ríos]] |- align=left |'''Preparador de porteros:''' |{{bandera|Colombia}} [[Néstor Marín]] |} == Resultaos == {{AP|Partíos de la Seleición de fútbol de Méxicu|l1=Partíos de la Seleición de fútbol de Méxicu}} === Últimos alcuentros === <small><center>''Actualizáu'l [[27 de marzu]] de [[2018]].<ref>{{cita web |url= http://es.fifa.com/associations/association=mex/fixturesresults/gender=m/index.html |títulu= Méxicu - Partíos y Resultaos |fechaaccesu= 17 de xunu de 2014 |autor= [[FIFA]] |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100528125625/http://es.fifa.com/associations/association=mex/fixturesresults/gender=m/index.html |fechaarchivu= 2010-05-28 }}</ref></center></small> == Estadístiques == {{AP|Estadístiques de la Seleición de fútbol de Méxicu|l1=Estadístiques de la Seleición de fútbol de Méxicu}} <small>''Nota 1: Los [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|Torneos Olímpicos de Fútbol]] d'[[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|Ámsterdam 1928]] y [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Londres 1948|Londres 1948]]; según les ediciones del tornéu de fútbol nos [[Xuegos Centroamericanos y del Caribe]] de [[III Xuegos Centroamericanos y del Caribe|San Salvador 1935]] y [[Fútbol nos Xuegos Centroamericanos y del Caribe de Ciudá de Panamá 1938|Panamá 1938]] son consideraos por [[FIFA]] como de ''categoría "A"'' (seleiciones absolutes).''</small> <small>''Nota 2: Los 4 partíos de la [[Copa NAFC 1949]] y 15 duelos correspondientes a les [[Copa d'Oru de la Concacaf|Copa CONCACAF]] de [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1974#Ronda final: Campeonatu Concacaf de 1973|1973]], [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978#Ronda final: Campeonatu Concacaf de 1977|1977]] y [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1982#Ronda final: Campeonatu Concacaf de 1981|1981]], pertenecen tamién a la eliminatoria mundialista.''</small> {| class="sortable" align=center cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f5faff; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%;" width=60% |- align=center bgcolor=#009150 style="color:white;" ! width="50"% | Competición ! width="5%" | {{abreviatura|PX|Partíu xugaos}} ! width="5%" | {{abreviatura|PG|Partíu ganaos}} ! width="5%" | {{abreviatura|PE|Partíu empataos}} ! width="5%" | {{abreviatura|PP|Partíu perdíos}} ! width="5%" | {{abreviatura|GF|Goles a favor}} ! width="5%" | {{abreviatura|GC|Goles en contra}} ! width="5%" | {{abreviatura|Dif.|Diferencia de goles}} |- align=center bgcolor=#D0e7FF |align=left|[[Copa Mundial de Fútbol]]||53||14||14||25||57||92||-35 |- align=center bgcolor=#F5FAFF |align=left|[[Copa FIFA Confederaciones]]||27||11||6||10||44||43||1 |- align=center bgcolor=#D0e7FF |align=left|[[Copa América]]||48||19||13||16||66||62||4 |- align=center bgcolor=#F5FAFF |align=left|[[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|Xuegos Olímpicos]]||3||0||0||3||5||15||-10 |- align=center bgcolor=#D0e7FF |align=left|[[Copa d'Oru de la Concacaf]]||67||48||10||9||155||41||114 |- align=center bgcolor=#F5FAFF |align=left|Copa Concacaf||38||22||10||6||78||24||54 |- align=center bgcolor=#D0e7FF |align=left|[[Fútbol nos Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Xuegos Centroamericanos y del Caribe]]||10||9||1||0||43||9||34 |- align=center bgcolor=#F5FAFF |align=left|[[Copa de Naciones Norteamericana]]||4||2||1||1||7||4||3 |- align=center bgcolor=#D0e7FF |align=left|[[Copa NAFC]]||6||6||0||0||25||3||22 |- align=center bgcolor=#F5FAFF |align=left|[[Campeonatu Panamericanu de Fútbol]]||16||3||4||9||18||30||-12 |- align=center bgcolor=#D0e7FF |align=left|[[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol|Clasificación pa la Copa Mundial]]||175||113||37||25||436||126||310 |- align=center bgcolor=#F5FAFF |align=left|Eliminatories Copa Concacaf||4||3||0||1||10||2||8 |- align=center bgcolor=#D0e7FF |align=left|[[Copa Concacaf 2015|''Play-off eliminatoriu para Copa Confederaciones'']]||1||1||0||0||3||2||1 |- style="border-top:1px solid #222;" bgcolor=#FFFFFF !align=center|Total oficiales <br /><small>La suma ye inexacta, yá que se contempla lo comentao na nota 2</small> || 433 || 239 || 91 || 103 || 894 || 438 ||+456 |- style="border-top:1px solid #222;" bgcolor=#FFFFFF !align=center|Sub-total amistosos || 415 || 196 || 106 || 113 || 630 || 436 ||+194 |- style="border-top:1px solid #222;" bgcolor=#FFFFFF !align=center|Acumuláu históricu || 848 || 435 || 197 || 216 || 1524 || 874 ||+650 |} <small><center>''Actualizáu'l [[27 de marzu]] de [[2018]].</center></small> === [[Copa Mundial de Fútbol]] === {{AP|Méxicu na Copa Mundial de Fútbol|l1=Méxicu na Copa Mundial de Fútbol}} {| border="1" cellpadding="1" cellspacing="0" style="background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%; text-align:center; width:85%;" |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" ! style="width:222px;"| Edición ! style="width:105px;"| Resultancia !width="65"| Posición ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos xugaos"|PX ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos ganaos"|PG ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos empataos"|PE ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos perdíos"|PP ! style="width:33px; cursor:help;" title="Goles a favor"|GF ! style="width:33px; cursor:help;" title="Goles en contra"|GC ! style="width:33px; cursor:help;" title="Diferencia de goles"|Dif. ! style="width:33px; cursor:help;" title="Puntos"|Pts. ! style="width:45px; cursor:help;" title="Rendimientu"|Rend. ! style="width:170px;"| Goliador |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! {{bandera|Uruguái}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|Uruguái 1930]] | [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 1930|Primer fase]] | 13ᵘ || 3 || 0 || 0 || 3 || 4 || 13 || -9 || 0 || 0% || [[Manuel Rosas Sánchez|Manuel Rosas]]: 2 |- ! {{bandera|Reinu d'Italia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1934|Italia 1934]] | colspan="12" |''Nun se clasificó'' |- ! {{bandera|Francia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1938|Francia 1938]] | colspan="12" |''Nun participó'' |- ! {{bandera|Brasil}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1950|Brasil 1950]] | [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 1950|Primer fase]] | 12ᵘ || 3 || 0 || 0 || 3 || 2 || 10 || -8 || 0 || 0% || [[Héctor Ortiz Benítez|Ortiz]], [[Horacio Casarín|Casarín]] |- ! {{bandera|Suiza}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1954|Suiza 1954]] | [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 1954|Primer fase]] | 13ᵘ || 2 || 0 || 0 || 2 || 2 || 8 || -6 || 0 || 0% || [[José Lamadrid|Lamadrid]], [[Tomás Balcázar|Balcázar]] |- ! {{bandera|Suecia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1958|Suecia 1958]] | [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 1958|Primer fase]] | 16ᵘ || 3 || 0 || 1 || 2 || 1 || 8 || -7 || 1 || 16.6% || [[Jaime Belmonte]] |- ! {{bandera|Chile}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1962|Chile 1962]] | [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 1962|Primer fase]] | 11ᵘ || 3 || 1 || 0 || 2 || 3 || 4 || -1 || 2 || 33.3% || [[Isidoro Díaz|Díaz]], [[Alfredo del Águila|del Águila]], [[Héctor Hernández|Hernández]] |- ! {{bandera|Inglaterra}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1966|Inglaterra 1966]] | [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 1966|Primer fase]] | 12ᵘ || 3 || 0 || 2 || 1 || 1 || 3 || -2 || 2 || 33.3% || [[Enrique Borja]] |- ! style="border: 3px solid red" |{{bandera|Méxicu}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1970|Méxicu 1970]] ! [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 1970|Cuartos de final]] | 6ᵘ || 4 || 2 || 1 || 1 || 6 || 4 || 2 || 5 || 62.5% || [[Javier Valdivia]]: 2 |- ! {{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1974|Alemaña 1974]] | colspan="12" |''Nun se clasificó'' |- ! {{bandera|Arxentina|alt}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|Arxentina 1978]] | [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 1978|Primer fase]] | 16ᵘ || 3 || 0 || 0 || 3 || 2 || 12 || -8 || 0 || 0% || [[Víctor Rangel|Rangel]], [[Arturo Vázquez Ayala|Vázquez]] |- ! {{bandera|España}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|España 1982]] | colspan="12" |''Nun se clasificó'' |- ! style="border: 3px solid red" |{{bandera|Méxicu}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|Méxicu 1986]] ! [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 1986|Cuartos de final]] | 6ᵘ || 5 || 3 || 2 || 0 || 6 || 2 || 4 || 8 || 80% || [[Fernando Quirarte]]: 2 |- ! {{bandera|Italia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|Italia 1990]] | colspan="12" |''Nun participó''<ref group="n">Méxicu nun participó na Copa del Mundu de 1990 por una sanción que-y torgaba competir en cualquier competición oficial pa cualesquier de les sos categoríes. El motivu foi por una alliniación indebida en tornéu eliminatoriu xuvenil, al presentar xugadores que superaben la edá dexada ''(vease [[Los cachirules]])''.</ref> |- ! {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1994|Estaos Xuníos 1994]] | [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 1994|Octavos de final]] | 13ᵘ || 4 || 1 || 2 || 1 || 4 || 4 || 0 || 5 || 41.6% || [[Luis García Postigo|Luis García]]: 2 |- ! {{bandera|Francia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|Francia 1998]] | [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 1998|Octavos de final]] | 13ᵘ || 4 || 1 || 2 || 1 || 8 || 7 || 1 || 5 || 41.6% || [[Luis Hernández (futbolista)|Luis Hernández]]: 4 |- ! {{bandera|Corea del Sur}}{{bandera|Xapón}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2002|Corea del Sur y Xapón 2002]] | [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 2002|Octavos de final]] | 11ᵘ || 4 || 2 || 1 || 1 || 4 || 4 || 0 || 7 || 58.3% || [[Jared Borgetti]]: 2 |- ! {{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2006|Alemaña 2006]] | [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 2006|Octavos de final]] | 15ᵘ || 4 || 1 || 1 || 2 || 5 || 5 || 0 || 4 || 33.3% || [[Omar Bravo]]: 2 |- ! {{bandera|Sudáfrica}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|Sudáfrica 2010]] | [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 2010|Octavos de final]] | 14ᵘ || 4 || 1 || 1 || 2 || 4 || 5 || -1 || 4 || 33.3% || [[Javier Hernández Balcázar|Javier Hernández]]: 2 |- ! {{bandera|Brasil}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|Brasil 2014]] | [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 2014|Octavos de final]] | 10ᵘ || 4 || 2 || 1 || 1 || 5 || 3 || 2 || 7 || 58.3% || [[Oribe Peralta|Peralta]], [[Andrés Guardado|Guardado]], [[Rafael Márquez|Márquez]], [[Javier Hernández Balcázar|Hernández]], [[Giovani dos Santos|do Santos]] |- ! {{bandera|Rusia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2018|Rusia 2018]] | ''[[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 2018|Clasificáu]]'' ||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||- |- ! {{bandera|Qatar}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2022|Qatar 2022]] |- colspan="12" |''Por definir'' ! {{Tc|Tabla estadística de la Copa Mundial de Fútbol|Total}} ! 16/21 || 13° || 53 || 14 || 14 || 25 || 57 || 92 || -35 || 50 || 38.4% || [[Luis Hernández (futbolista)|Luis Hernández]]: 4 |} === [[Copa FIFA Confederaciones]] === {{AP|Méxicu en la Copa FIFA Confederaciones|l1=Méxicu en la Copa FIFA Confederaciones}} {| border="1" cellpadding="1" cellspacing="0" style="background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%; text-align:center; width:85%;" |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" ! style="width:222px;"| Edición ! style="width:105px;"| Resultancia !width="65"| Posición ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos xugaos"|PX ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos ganaos"|PG ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos empataos"|PE ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos perdíos"|PP ! style="width:33px; cursor:help;" title="Goles a favor"|GF ! style="width:33px; cursor:help;" title="Goles en contra"|GC ! style="width:33px; cursor:help;" title="Diferencia de goles"|Dif. ! style="width:33px; cursor:help;" title="Puntos"|Pts. ! style="width:45px; cursor:help;" title="Rendimientu"|Rend. ! style="width:170px;"| Goliador |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! {{bandera|Arabia Saudita}} [[Copa FIFA Confederaciones 1992|Arabia Saudita 1992]] | colspan="12" |''Nun se clasificó'' |- style="background:#cd7f32;" ! style="background:#f9f9f9;"| {{bandera|Arabia Saudita}} [[Copa Rei Fahd 1995|Arabia Saudita 1995]] | [[Méxicu en la Copa Rei Fahd 1995|Tercer puestu]] || 3° || 3 || 1 || 2 || 0 || 4 || 2 || 2 || 5 || 55.5% || '''[[Luis García Postigo|Luis García]]: 3''' |- ! {{bandera|Arabia Saudita}} [[Copa FIFA Confederaciones 1997|Arabia Saudita 1997]] | [[Méxicu en la Copa FIFA Confederaciones 1997|Primer fase]] || 5° || 3 || 1 || 0 || 2 || 8 || 6 || 2 || 3 || 33.3% || [[Cuauhtémoc Blanco]]: 3 |- style="background:gold;" ! style="border:3px solid red; background:#f9f9f9;"|{{bandera|Méxicu}} [[Copa FIFA Confederaciones 1999|Méxicu 1999]] ! [[Méxicu en la Copa FIFA Confederaciones 1999|Campeón]] || 1° || 5 || 4 || 1 || 0 || 13 || 6 || 7 || 13 || 86.6% || [[Cuauhtémoc Blanco]]: 6 |- ! {{bandera|Corea del Sur}}{{bandera|Xapón}} [[Copa FIFA Confederaciones 2001|Corea del Sur y Xapón 2001]] | Primer fase || 8° || 3 || 0 || 0 || 3 || 1 || 8 || -7 || 0 || 0% || [[Víctor Ruiz del Valle|Víctor Ruiz]]: 1 |- ! {{bandera|Francia}} [[Copa FIFA Confederaciones 2003|Francia 2003]] | colspan="12" |''Nun se clasificó'' |- style="background:#87cefa;" ! style="background:#f9f9f9;"| {{bandera|Alemaña}} [[Copa FIFA Confederaciones 2005|Alemaña 2005]] | [[Méxicu en la Copa FIFA Confederaciones 2005|Cuartu puestu]] || 4° || 5 || 2 || 2 || 1 || 7 || 6 || 1 || 8 || 53.3% || [[Jared Borgetti]]: 3 |- ! {{bandera|Sudáfrica}} [[Copa FIFA Confederaciones 2009|Sudáfrica 2009]] | colspan="12" |''Nun se clasificó'' |- ! {{bandera|Brasil}} [[Copa FIFA Confederaciones 2013|Brasil 2013]] | [[Méxicu en la Copa FIFA Confederaciones 2013|Primer fase]] || 6° || 3 || 1 || 0 || 2 || 3 || 5 || -2 || 3 || 33.3% || [[Javier Hernández Balcázar|Javier Hernández]]: 3 |- style="background:#87cefa;" ! style="background:#f9f9f9;"| {{bandera|Rusia}} [[Copa FIFA Confederaciones 2017|Rusia 2017]] | [[Méxicu en la Copa FIFA Confederaciones 2017|Cuartu puestu]] || 4° || 5 || 2 || 1 || 2 || 8 || 10 || -2 || 7 || 58.3% || [[Javier Hernández Balcázar|Hernández]], [[Héctor Moreno|Moreno]], [[Raúl Jiménez|Jiménez]], [[Oribe Peralta|Peralta]], [[Hirving Lozano|Lozano]], [[Néstor Araujo|Araujo]], [[Marco Fabián|Fabián]], ''[[Luis Neto]] ([[Autogol|ag.]])'' |- ! {{bandera|}} [[Copa FIFA Confederaciones 2021|Por definir 2021]] | Por definir || || || || || || || || || || || |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" ! {{Tc|Copa FIFA Confederaciones#Clasificación histórica|Total}} || 7/10 || 2° || 27 || 11 || 6 || 10 || 44 || 43 || 1 || 39 || 48% || {{Tc|Cuauhtémoc Blanco}}: 9 |} === [[Copa América]] === {{AP|Méxicu na Copa América|l1=Méxicu na Copa América}} {| border="1" cellpadding="1" cellspacing="0" style="background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%; text-align:center; width:85%;" |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" ! style="width:222px;"| Edición ! style="width:105px;"| Resultancia !width="65"| Posición ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos xugaos"|PX ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos ganaos"|PG ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos empataos"|PE ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos perdíos"|PP ! style="width:33px; cursor:help;" title="Goles a favor"|GF ! style="width:33px; cursor:help;" title="Goles en contra"|GC ! style="width:33px; cursor:help;" title="Diferencia de goles"|Dif. ! style="width:33px; cursor:help;" title="Puntos"|Pts. ! style="width:45px; cursor:help;" title="Rendimientu"|Rend. ! style="width:170px;"| Goliador |- ! 1916-1991 |colspan="12"| ''Nun participó'' |- style="background:silver;" ! style="background:#f9f9f9;"| {{bandera|Ecuador|1900}} [[Copa América 1993|Ecuador 1993]] | '''Subcampeón''' || 2° || 6 || 2 || 2 || 2 || 9 || 9 || 0 || 6 || 50% || [[Luis Roberto Alves|Zague]], [[David Patiño|Patiño]], [[Alberto García-Aspe|García Aspe]]: 2 |- ! {{bandera|Uruguái}} [[Copa América 1995|Uruguái 1995]] | Cuartos de final || 7° || 4 || 1 || 2 || 1 || 5 || 4 || 1 || 5 || 41.6% || '''[[Luis García Postigo|Luis García]]: 4''' |- style="background:#cfaa88;" ! style="background:#f9f9f9;"| {{bandera|Bolivia}} [[Copa América 1997|Bolivia 1997]] | Tercer puestu || 3° || 6 || 2 || 2 || 2 || 8 || 9 || -1 || 8 || 44.4% || '''[[Luis Hernández (futbolista)|Luis Hernández]]: 6''' |- style="background:#cfaa88;" ! style="background:#f9f9f9;"| {{bandera|Paraguái|1990}} [[Copa América 1999|Paraguái 1999]] | Tercer puestu || 3° || 6 || 3 || 1 || 2 || 10 || 9 || 1 || 10 || 55.5% || [[Luis Hernández (futbolista)|Luis Hernández]]: 3 |- style="background:silver;" ! style="background:#f9f9f9;"| {{bandera|Colombia}} [[Copa América 2001|Colombia 2001]] | '''Subcampeón''' || 2° || 6 || 3 || 1 || 2 || 5 || 3 || 2 || 10 || 55.5% || [[Jared Borgetti]]: 2 |- ! {{bandera|Perú}} [[Copa América 2004|Perú 2004]] | Cuartos de final || 6° || 4 || 2 || 1 || 1 || 5 || 7 || -2 || 7 || 58.3% || [[Ricardo Osorio|Osorio]], [[Pável Pardo|Pardo]], [[Héctor Altamirano|Altamirano]], [[Adolfo Bautista|Bautista]], [[Ramón Morales|Morales]]: 1 |- style="background:#cfaa88;" ! style="background:#f9f9f9;"| {{bandera|Venezuela}} [[Copa América 2007|Venezuela 2007]] | Tercer puestu || 3° || 6 || 4 || 1 || 1 || 13 || 5 || 8 || 13 || 72.2% || [[Nery Castillo]]: 4 |- ! {{bandera|Arxentina}} [[Copa América 2011|Arxentina 2011]] | [[Méxicu na Copa América 2011|Primer fase]] || 12° || 3 || 0 || 0 || 3 || 1 || 4 || -3 || 0 || 0% || [[Néstor Araujo]]: 1 |- ! {{bandera|Chile}} [[Copa América 2015|Chile 2015]] | Primer fase || 11° || 3 || 0 || 2 || 1 || 4 || 5 || -1 || 2 || 22.2% || [[Matías Vuoso|Vuoso]] y [[Raúl Jiménez|Jiménez]]: 2 |- ! {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa América Centenariu|Estaos Xuníos 2016]] | [[Méxicu na Copa América Centenariu|Cuartos de final]] || 7° || 4 || 2 || 1 || 1 || 6 || 9 || -3 || 7 || 58.3% || [[Rafael Márquez|Marquéz]], [[Héctor Herrera|Herrera]], [[Javier Hernández Balcázar|Hernández]], [[Oribe Peralta|Peralta]] y [[Jesús Manuel Corona|Corona]]: 1 |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" ! {{Tc|Copa América#Tabla histórica|Total}} || 10/46 || 10° || 48 || 19 || 13 || 16 || 66 || 62 || +4 || 68 || 47.8% || {{Tc|Luis Hernández (futbolista)|Luis Hernández}}: 9 |} === [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol|Campeonatu Panamericanu]] === <small>'''Nota''': Nun tien de confundir se esta competencia de seleiciones mayores entamáu ente 1952 y 1960, col [[Fútbol nos Xuegos Panamericanos|Tornéu de fútbol de los Xuegos Panamericanos]] (1951-2015); que la so [[Méxicu nel Tornéu de fútbol de los Xuegos Panamericanos|escoyeta amuésase aparte]].</small> {| border="1" cellpadding="1" cellspacing="0" style="background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%; text-align:center; width:85%;" |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" ! style="width:222px;"| Edición ! style="width:105px;"| Resultancia !width="65"| Posición ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos xugaos"|PX ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos ganaos"|PG ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos empataos"|PE ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos perdíos"|PP ! style="width:33px; cursor:help;" title="Goles a favor"|GF ! style="width:33px; cursor:help;" title="Goles en contra"|GC ! style="width:33px; cursor:help;" title="Diferencia de goles"|Dif. ! style="width:33px; cursor:help;" title="Puntos"|Pts. ! style="width:45px; cursor:help;" title="Rendimientu"|Rend. ! style="width:170px;"| Goliador |- ! {{bandera|Chile}} [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol|Chile 1952]] | Única fase || 5° || 5 || 1 || 0 || 4 || 5 || 14 || -9 || 2 || 20% || [[Carlos Septién]]: 4 |- ! style="border: 3px solid red" |{{bandera|Méxicu}} [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol|Méxicu 1956]] | Única fase || 5° || 5 || 1 || 2 || 2 || 4 || 6 || -2 || 4 || 40% || Carlos Calderón de la Barca: 3 |- style="background:#cfaa88;" ! style="background:#f9f9f9;"| {{bandera|Costa Rica}} [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol|Costa Rica 1960]] | '''Tercer puestu''' || 3° || 6 || 1 || 2 || 3 || 9 || 10 || -1 || 4 || 33.3% || Sigifredo Mercado: 3 |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" ! Total || 3/3 || 3° || 16 || 3 || 4 || 9 || 18 || 30 || -12 || 10 || 31.2% || {{Tc|Carlos Septién}}: 4 |} === [[Copa d'Oru de la Concacaf|Copa Concacaf/Copa Oru]] === {{AP|Méxicu na Copa d'Oru de la Concacaf|l1=Méxicu na Copa d'Oru de la Concacaf}} {| border="1" cellpadding="1" cellspacing="0" style="background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%; text-align:center; width:85%;" |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" ! style="width:222px;"| Edición ! style="width:105px;"| Resultancia !width="65"| Posición ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos xugaos"|PX ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos ganaos"|PG ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos empataos"|PE ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos perdíos"|PP ! style="width:33px; cursor:help;" title="Goles a favor"|GF ! style="width:33px; cursor:help;" title="Goles en contra"|GC ! style="width:33px; cursor:help;" title="Diferencia de goles"|Dif. ! style="width:33px; cursor:help;" title="Puntos"|Pts. ! style="width:45px; cursor:help;" title="Rendimientu"|Rend. ! style="width:170px;"| Goliador |- style="background:white; text-align:center; color:#009150;" | colspan="13" |'''Copa Concacaf (1963-1989)''' |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! style="background:#f9f9f9;"|{{bandera|El Salvador}} [[Campeonatu Concacaf de 1963|El Salvador 1963]] | Primer fase || 5° || 3 || 1 || 1 || 1 || 9 || 2 || 7 || 3 || 50% || [[Guillermo Ortiz Camargo|Guillermo Ortiz]]: 3 |- style="background:gold;" ! style="background:#f9f9f9;"|{{bandera|Guatemala}} [[Campeonatu Concacaf de 1965|Guatemala 1965]] ! style="background:gold;"|Campeón || 1°|| 5 || 4 || 1 || 0 || 13 || 2 || 11 || 9 || 90% || [[Javier Fragoso]]: 5 |- style="background:silver;" ! style="background:#f9f9f9;"|{{bandera|Hondures}} [[Campeonatu Concacaf de 1967|Honduras 1967]] | '''Subcampeón''' || 2° || 5 || 4 || 0 || 1 || 10 || 1 || 9 || 8 || 80% || [[Raúl Arellano|Arellano]], [[Luis Estrada (futbolista)|Estrada]]: 3 |- style="background:#9acdff;" ! style="background:#f9f9f9;"|{{bandera|Costa Rica}} [[Campeonatu Concacaf de 1969|Costa Rica 1969]] | Cuartu puestu || 4° || 5 || 1 || 2 || 2 || 4 || 5 || -1 || 4 || 40% || [[Francisco Mancilla]]: 3 |- style="background:gold;" ! style="background:#f9f9f9;"|{{bandera|Trinidá y Tobagu}} [[Campeonatu Concacaf de 1971|Trinidá y Tobagu 1971]] || Campeón || 1° || 5 || 4 || 1 || 0 || 6 || 1 || 5 || 9 || 90% || [[Octavio Muciño|Muciño]], R. Rodríguez: 2 |- style="background:#cfaa88;" ! style="background:#f9f9f9;"|{{bandera|Haití|1964}} [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1974#Ronda final: Campeonatu Concacaf de 1973|Haití 1973]] | Tercer puestu || 3° || 5 || 2 || 2 || 1 || 10 || 5 || 5 || 6 || 60% || [[Octavio Muciño]]: 4 |- style="background:gold;" ! style="border:3px solid red; background:#f9f9f9;"| {{bandera|Méxicu}} [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978#Ronda final: Campeonatu Concacaf de 1977|Méxicu 1977]] || Campeón || 1° || 5 || 5 || 0 || 0 || 20 || 5 || 15 || 10 || 100% || [[Víctor Rangel]]: 6 |- style="background:#cfaa88;" ! style="background:#f9f9f9;"|{{bandera|Hondures}} [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1982#Ronda final: Campeonatu Concacaf de 1981|Honduras 1981]] | Tercer puestu || 3° || 5 || 1 || 3 || 1 || 6 || 3 || 3 || 5 || 50% || '''[[Hugo Sánchez]]: 3''' |- ! style="background:#f9f9f9;"| [[Ficheru:CONCACAF orthographic projection Mapa CONCACAF.png|22px]] [[Campeonatu Concacaf de 1985|1985]] | colspan="12" | ''Nun participó''<ref group="n">Como organizadora del Mundial de 1986, a la que se clasificó automáticamente por tal circunstancia, fixo innecesaria la participación mexicana nel campeonatu rexonal que decidiría los equipos qu'aportaríen a la cita mundialista.</ref> |- ! style="background:#f9f9f9;"| [[Ficheru:CONCACAF orthographic projection Mapa CONCACAF.png|22px]] [[Campeonatu Concacaf de 1989|1989]] | colspan="12" | ''Nun participó''<ref group="n">Descalificada pola FIFA debíu al casu de "Los cachirules".</ref> |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" ! {{Tc|Copa d'Oru de la Concacaf#Copa Concacaf|Total}} || 8/10 || 1° || 38 || 22 || 10 || 6 || 78 || 24 || 54 || 54 || 71% || {{Tc|Víctor Rangel|Rangel}}, {{Tc|Octavio Muciño|Muciño}}: 6 |- style="background:white; text-align:center; color:#009150;" | colspan="13" |'''Copa Oru (1991-)''' |- style="background:#cfaa88;" ! style="background:#f9f9f9;"|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 1991|Estaos Xuníos 1991]] | Tercer puestu || 3° || 5 || 3 || 1 || 1 || 10 || 5 || 5 || 7 || 70% || '''[[Benjamín Galindo]]: 4''' |- style="background:gold;" ! style="border:3px solid red; background:#f9f9f9;"|{{bandera|Estaos Xuníos}}{{bandera|Méxicu}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 1993|Estaos Xuníos-Méxicu 1993]] ! [[Méxicu na Copa d'Oru de la Concacaf 1993|Campeón]] || 1° || 5 || 4 || 1 || 0 || 28 || 2 || 26 || 13 || 86.6% || [[Luis Roberto Alves]]: 11 |- style="background:gold;" ! style="background:#f9f9f9;"|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 1996|Estaos Xuníos 1996]] ! Campeón || 1° || 4 || 4 || 0 || 0 || 9 || 0 || 9 || 12 || 100% || [[Luis García Postigo|Luis García]]: 3 |- style="background:gold;" ! style="background:#f9f9f9;"|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 1998|Estaos Xuníos 1998]] ! Campeón || 1° || 4 || 4 || 0 || 0 || 8 || 2 || 6 || 12 || 100% || [[Luis Hernández (futbolista)|Luis Hernández]]: 4 |- ! style="background:#f9f9f9;"|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2000|Estaos Xuníos 2000]] | Cuartos de final || 7° || 3 || 1 || 1 || 1 || 6 || 3 || 3 || 4 || 44.4% || [[Ramón Ramírez|Ramírez]], [[Rafael Márquez|Márquez]], [[Emilio Mora|Mora]], [[Luis Hernández (futbolista)|Hernández]], [[Francisco Palencia|Palencia]]: 1 |- ! style="background:#f9f9f9;"|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2002|Estaos Xuníos 2002]] | Cuartos de final || 5° || 3 || 2 || 1 || 0 || 4 || 1 || 3 || 7 || 77.7% || [[Jair García|García]], [[Adolfo Bautista|Bautista]], [[Marco Garcés|Garcés]], [[Carlos Ochoa Mendoza|Ochoa]]: 1 |- style="background:gold;" ! style="border:3px solid red; background:#f9f9f9;"|{{bandera|Estaos Xuníos}}{{bandera|Méxicu}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2003|Estaos Xuníos-Méxicu 2003]] ! Campeón || 1° || 5 || 4 || 1 || 0 || 9 || 0 || 9 || 13 || 86.6% || [[Jared Borgetti]]: 3 |- ! style="background:#f9f9f9;"|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2005|Estaos Xuníos 2005]] | Cuartos de final || 6° || 4 || 2 || 0 || 2 || 7 || 4 || 3 || 6 || 50% || [[Jared Borgetti]]: 2 |- style="background:silver;" ! style="background:#f9f9f9;"|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2007|Estaos Xuníos 2007]] | '''Subcampeón''' || 2° || 6 || 4 || 0 || 2 || 7 || 5 || 2 || 12 || 66.6% || [[Jared Borgetti]]: 2 |- style="background:gold;" ! style="background:#f9f9f9;"|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2009|Estaos Xuníos 2009]] ! Campeón || 1° || 6 || 4 || 2 || 0 || 15 || 2 || 13 || 14 || 77.7% || [[Miguel Sabah]]: 4 |- style="background:gold;" ! style="background:#f9f9f9;"|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2011|Estaos Xuníos 2011]] ! [[Méxicu na Copa d'Oru de la Concacaf 2011|Campeón]] || 1° || 6 || 6 || 0 || 0 || 22 || 4 || 18 || 18 || 100% || [[Javier Hernández Balcázar|Javier Hernández]]: 7 |- style="background:#cfaa88;" ! style="background:#f9f9f9;"|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2013|Estaos Xuníos 2013]] | Tercer puestu || 3° || 5 || 3 || 0 || 2 || 8 || 5 || 3 || 9 || 60% || [[Marco Fabián de la Mora|Marco Fabián]]: 3 |- style="background:gold;" ! style="background:#f9f9f9;"|{{bandera|Estaos Xuníos}}{{bandera|Canadá}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2015|Estaos Xuníos-Canadá 2015]] ! [[Méxicu na Copa Oro de la Concacaf 2015|Campeón]] || 1° || 6 || 4 || 2 || 0 || 16 || 6 || 10 || 14 || 77.7% || [[Andrés Guardado]]: 6 |- style="background:#cfaa88;" ! style="background:#f9f9f9;"|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2017|Estaos Xuníos 2017]] | [[Méxicu na Copa Oro de la Concacaf 2017|Tercer puestu]] || 3° || 5 || 3 || 1 || 1 || 6 || 2 || 4 || 10 || 66.6% || [[Hedgardo Marín|Marín]], [[Elías Hernández|Hernández]], [[Orbelín Pineda|Pineda]], [[Ángel Sepúlveda|Sepúlveda]], [[Edson Álvarez|Álvarez]], [[Rodolfo Pizarro|Pizarro]]: 1 |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" ! {{Tc|Copa d'Oru de la Concacaf#Copa d'Oru Total}} || 14/14 || 1° || 67 || 48 || 10 || 9 || 155 || 41 || 114 || 151 || 79.0% || {{Tc|Luis Roberto Alves}}: 12 |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" ! {{Tc|Copa d'Oru de la Concacaf#Tabla histórica|Total global}} || 22/24 || 1° || 105 || 70 || 20 || 15 || 233 || 65 || 168 || 205 || 82.9% || {{Tc|Luis Roberto Alves}}: 12 |} === Torneos rexonales de la NAFC === {| border="1" cellpadding="1" cellspacing="0" style="background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%; text-align:center; width:85%;" |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" ! style="width:222px;"| Edición ! style="width:105px;"| Resultancia !width="65"| Posición ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos xugaos"|PX ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos ganaos"|PG ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos empataos"|PE ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos perdíos"|PP ! style="width:33px; cursor:help;" title="Goles a favor"|GF ! style="width:33px; cursor:help;" title="Goles en contra"|GC ! style="width:33px; cursor:help;" title="Diferencia de goles"|Dif. ! style="width:33px; cursor:help;" title="Puntos"|Pts. ! style="width:45px; cursor:help;" title="Rendimientu"|Rend. ! style="width:170px;"| Goliador |- style="background:white; text-align:center; color:#009150;" | colspan="13" |'''Copa NAFC''' |- style="background:gold;" ! style="background:#f9f9f9;"|{{bandera|Cuba}} [[Copa NAFC 1947|Cuba 1947]] || Campeón || 1° || 2 || 2 || 0 || 0 || 8 || 1 || 7 || 4 || 100% || [[Adalberto López]]: 4 |- style="background:gold;" ! style="border:3px solid red; background:#f9f9f9;"|{{bandera|Méxicu}} [[Copa NAFC 1949|Méxicu 1949]] || Campeón || 1° || 4 || 4 || 0 || 0 || 17 || 2 || 15 || 8 || 100% || [[Horacio Casarín|Casarín]], [[Luis de la Fuente y Fuexos|de la Fuente]]: 4 |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" ! Total || 2/2 || 1° || 6 || 6 || 0 || 0 || 25 || 3 || 22 || 12 || 100% || {{Tc|Adalberto López}}: 4 |- style="background:white; text-align:center; color:#009150;" | colspan="13" |'''Copa de Naciones Norteamericana''' |- style="background:silver;" ! style="background:#f9f9f9;"|{{bandera|Canadá}} [[Copa de Naciones Norteamericana 1990|Canadá 1990]] | Subcampeón || 2° || 2 || 1 || 0 || 1 || 2 || 2 || 0 || 2 || 50% || [[Luis Flores Ocaranza|Luis Flores]]: 2 |- style="background:gold;" ! style="background:#f9f9f9;"|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa de Naciones Norteamericana 1991|Estaos Xuníos 1991]] || Campeón || 1° || 2 || 1 || 1 || 0 || 5 || 2 || 3 || 3 || 75% || [[Luis Roberto Alves]]: 2 |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" ! Total || 2/2 || 1° || 4 || 2 || 1 || 1 || 7 || 4 || 3 || 5 || 62.5% || {{Tc|Luis Flores Ocaranza|L. Flores}}, {{Tc|Luis Roberto Alves|Zague}}: 2 |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" ! {{Tc|Copa NAFC#Estadístiques Xenerales|Total global}} || 4/4 || 1° || 10 || 8 || 1 || 1 || 32 || 7 || 25 || 17 || 85% || {{Tc|Adalberto López}}: 4 |} === [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol|Clasificación pa la Copa Mundial]] === {{AP|Méxicu na Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol|l1=Méxicu na Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol}} <small>Actualizáu hasta'l 10 d'ochobre de 2017</small> {| border="1" cellpadding="1" cellspacing="0" style="background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%; text-align:center; width:85%;" |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" ! style="width:105px;"| Edición ! style="width:105px;"| Resultancia !width="65"| Posición ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos xugaos"|PX ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos ganaos"|PG ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos empataos"|PE ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos perdíos"|PP ! style="width:33px; cursor:help;" title="Goles a favor"|GF ! style="width:33px; cursor:help;" title="Goles en contra"|GC ! style="width:33px; cursor:help;" title="Diferencia de goles"|Dif. ! style="width:33px; cursor:help;" title="Puntos"|Pts. ! style="width:45px; cursor:help;" title="Rendimientu"|Rend. ! style="width:190px;"| Goliador |- style="text-align:center; background:gold;" ! style="background:#f9f9f9;"| [[Ficheru:CONCACAF orthographic projection Mapa CONCACAF.png|22px]] [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]] |colspan="12"| Convidáu |- ! [[Ficheru:CONCACAF orthographic projection Mapa CONCACAF.png|22px]] [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1934|1934]] | Nun se clasificó | 2° || 4 || 3 || 0 || 1 || 14 || 7 || 7 || 6 || 75% || '''[[Dionisio Mejía]]: 7''' |- ! [[Ficheru:CONCACAF orthographic projection Mapa CONCACAF.png|22px]] [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1938|1938]] |colspan="12"| Nun participó |-style="background:gold;" ! style="background:#f9f9f9;"| [[Ficheru:CONCACAF orthographic projection Mapa CONCACAF.png|22px]] [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1950|1950]] | Clasificó | 1° || 4 || 4 || 0 || 0 || 17 || 2 || 15 || 8 || 100% || [[Luis de la Fuente y Fuexos|de la Fuente]], [[Horacio Casarín|Casarín]]: 4 |- style="background:gold;" ! style="background:#f9f9f9;"| [[Ficheru:CONCACAF orthographic projection Mapa CONCACAF.png|22px]] [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1954|1954]] | Clasificó | 1° || 4 || 4 || 0 || 0 || 19 || 1 || 18 || 8 || 100% || '''[[Tomás Balcázar]]: 5''' |- style="background:gold;" ! style="background:#f9f9f9;"| [[Ficheru:CONCACAF orthographic projection Mapa CONCACAF.png|22px]] [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1958|1958]] | Clasificó | 1° || 6 || 5 || 1 || 0 || 21 || 3 || 18 || 11 || 91.6% || '''Alfredo Hernández: 5''' |- style="background:gold;" ! style="background:#f9f9f9;"| [[Ficheru:CONCACAF orthographic projection Mapa CONCACAF.png|22px]] [[Clasificación de Conmebol/Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1962|1962]] | Clasificó | 1ᵘ || 8 || 4 || 3 || 1 || 18 || 5 || 13 || 11 || 68.7% || '''[[Salvador Reyes Monteón|Salvador Reyes]]: 6''' |- style="background:gold;" ! style="background:#f9f9f9;"| [[Ficheru:CONCACAF orthographic projection Mapa CONCACAF.png|22px]] [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1966|1966]] | Clasificó | 1ᵘ || 8 || 6 || 2 || 0 || 20 || 4 || 16 || 14 || 87.5% || '''[[Isidoro Díaz]]: 5''' |- style="background:gold;" ! style="background:#f9f9f9;"| [[Ficheru:CONCACAF orthographic projection Mapa CONCACAF.png|22px]] [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1970|1970]] |colspan="12"| Anfitrión |- ! [[Ficheru:CONCACAF orthographic projection Mapa CONCACAF.png|22px]] [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1974|1974]] | Nun se clasificó | 3° || 9 || 6 || 2 || 1 || 18 || 8 || 10 || 14 || 77.7% || [[Octavio Muciño]]: 4 |- style="background:gold;" ! style="background:#f9f9f9;"| [[Ficheru:CONCACAF orthographic projection Mapa CONCACAF.png|22px]] [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978|1978]] | Clasificó | 1° || 9 || 6 || 2 || 1 || 23 || 6 || 17 || 14 || 77.7% || '''[[Víctor Rangel]]: 6''' |- ! [[Ficheru:CONCACAF orthographic projection Mapa CONCACAF.png|22px]] [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1982|1982]] | Nun se clasificó | 3° || 9 || 2 || 5 || 2 || 14 || 8 || 6 || 9 || 50% || '''[[Hugo Sánchez]]: 6''' |- style="background:gold;" ! style="background:#f9f9f9;"| [[Ficheru:CONCACAF orthographic projection Mapa CONCACAF.png|22px]] [[Campeonatu Concacaf de 1985|1986]] |colspan="12"| Anfitrión |- ! [[Ficheru:CONCACAF orthographic projection Mapa CONCACAF.png|22px]] [[Campeonatu Concacaf de 1989|1990]] | colspan="12" |''Suspendíu (vease [[Los cachirules]])''. |- style="background:gold;" ! style="background:#f9f9f9;"| [[Ficheru:CONCACAF orthographic projection Mapa CONCACAF.png|22px]] [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1994|1994]] | Clasificó | 1ᵘ || 12 || 9 || 1 || 2 || 39 || 8 || 31 || 19 || 79.1% || '''[[Francisco Uribe]]: 7''' |- style="background:gold;" ! style="background:#f9f9f9;"| [[Ficheru:CONCACAF orthographic projection Mapa CONCACAF.png|22px]] [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1998|1998]] | Clasificó | 1° || 16 || 8 || 6 || 2 || 37 || 13 || 24 || 30 || 62.5% || '''[[Carlos Hermosillo]]: 11''' |- style="background:gold;" ! style="background:#f9f9f9;"| [[Ficheru:CONCACAF orthographic projection Mapa CONCACAF.png|22px]] [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2002|2002]] | [[Méxicu na Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2002|Clasificó]] | 2° || 16 || 9 || 3 || 4 || 33 || 11 || 22 || 30 || 62.5% || [[Cuauhtémoc Blanco]]: 9 |- style="background:gold;" ! style="background:#f9f9f9;"| [[Ficheru:CONCACAF orthographic projection Mapa CONCACAF.png|22px]] [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2006|2006]] | [[Méxicu na Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2006|Clasificó]] | 2° || 18 || 15 || 1 || 2 || 67 || 10 || 57 || 46 || 85.1% || '''[[Jared Borgetti]]: 14''' |- style="background:gold;" ! style="background:#f9f9f9;"| [[Ficheru:CONCACAF orthographic projection Mapa CONCACAF.png|22px]] [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|2010]] | [[Méxicu na Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|Clasificó]] | 2ᵘ || 18 || 11 || 2 || 5 || 36 || 18 || 18 || 35 || 64.8% || [[Jared Borgetti|Borgetti]], [[Cuauhtémoc Blanco|Blanco]], [[Carlos Vela|Vela]], [[Pável Pardo|Pardo]], [[Andrés Guardado|Guardado]]: 3 |- style="background:gold;" ! style="background:#f9f9f9;"| [[Ficheru:CONCACAF orthographic projection Mapa CONCACAF.png|22px]] [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|2014]] | Clasificó | 4° || 18 || 10 || 5 || 3 || 31 || 14 || 17 || 35 || 64.8% || [[Oribe Peralta]]: 10 |-style="background:gold;" ! style="background:#f9f9f9;"| [[Ficheru:CONCACAF orthographic projection Mapa CONCACAF.png|22px]] [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|2018]] | [[Méxicu na Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Clasificó]] | 1° || 16 || 11 || 4 || 1 || 29 || 8 || 21 || 37 || 77.0% || [[Hirving Lozano]]: 4 |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" ! Total || 16/20 || 1° || 175 || 113 || 37 || 25 || 436 || 126 || 310 || 327 || 72.8% || {{Tc|Jared Borgetti}}: 23 |} === [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|Xuegos Olímpicos]] === {{AP|Méxicu nel Tornéu Olímpicu de Fútbol|l1=Méxicu nel Tornéu Olímpicu de Fútbol}} ''Esta tabla fai referencia namái a la participación de la seleición absoluta (mayor)''. {| border="1" cellpadding="1" cellspacing="0" style="background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%; text-align:center; width:85%;" |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" ! style="width:222px;"| Edición ! style="width:105px;"| Resultancia !width="65"| Posición ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos xugaos"|PX ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos ganaos"|PG ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos empataos"|PE ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos perdíos"|PP ! style="width:33px; cursor:help;" title="Goles a favor"|GF ! style="width:33px; cursor:help;" title="Goles en contra"|GC ! style="width:33px; cursor:help;" title="Diferencia de goles"|Dif. ! style="width:33px; cursor:help;" title="Puntos"|Pts. ! style="width:45px; cursor:help;" title="Rendimientu"|Rend. ! style="width:170px;"| Goliador |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! {{Bandera|Grecia|vieya}} [[Xuegos Olímpicos d'Atenes 1896|Atenes 1896]] | colspan="12" |''Nun hubo competición de fútbol'' |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! {{Bandera|Francia}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de París 1900|París 1900]] | colspan="12" rowspan="2" |''En 1900 y 1904 los Xuegos Olímpicos apostar clubes'' |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! {{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Saint Louis 1904|San Luis 1904]] |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Londres 1908|Londres 1908]] | colspan="12" rowspan="3" |''Nun esistía la seleición de fútbol de Méxicu'' |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! {{Bandera|Suecia}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Estocolmo 1912|Estocolmo 1912]] |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! {{Bandera|Bélxica}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Amberes 1920|Amberes 1920]] |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! {{Bandera|Francia}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de París 1924|París 1924]] | colspan="12" |''Nun participó'' |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! {{Bandera|Países Baxos}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|Ámsterdam 1928]] | Primer fase | 14ᵘ || 2 || 0 || 0 || 2 || 2 || 10 || -8 || 0 || 0% || [[Juan Carreño Sandoval|Carreño]], [[Ernesto Sota|Sota]]: 1 |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! {{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Xuegos Olímpicos de Los Angeles 1932|Los Angeles 1932]] | colspan="12" |''Nun hubo competición de fútbol'' |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! {{Bandera|Alemaña Nazi}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Berlín 1936|Berlín 1936]] | colspan="12" |''Nun participó'' |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Londres 1948|Londres 1948]] | Primer fase | 11ᵘ || 1 || 0 || 0 || 1 || 3 || 5 || -2 || 0 || 0% || [[Raúl Cárdenas|Cárdenas]], Figueroa, Ruiz: 1 |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! {{Bandera|Finlandia}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Ḥelsinki 1952|Ḥelsinki 1952]] | colspan="12" rowspan="10" |''De 1952 a 1988 los Xuegos Olímpicos apostar [[Seleición de fútbol amateur de Méxicu|seleiciones amateur]]'' |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! {{Bandera|Australia}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Melbourne 1956|Melbourne 1956]] |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! {{Bandera|Italia}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Roma 1960|Roma 1960]] |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! {{Bandera|Xapón}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Tokiu 1964|Tokiu 1964]] |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! style="border: 3px solid red" |{{bandera|Méxicu}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Méxicu 1968|Ciudá de Méxicu 1968]] |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! {{Bandera|Alemaña}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Múnich 1972|Múnich 1972]] |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! {{Bandera|Canadá}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Montreal 1976|Montreal 1976]] |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! {{Bandera|Xunión Soviética}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Moscú 1980|Moscú 1980]] |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! {{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Los Angeles 1984|Los Angeles 1984]] |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! {{Bandera|Corea del Sur}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Seúl 1988|Seúl 1988]] |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! {{bandera|España}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Barcelona 1992|Barcelona 1992]] | colspan="12" | ''Dende 1992 la competición apostar [[Seleición de fútbol olímpico de Méxicu|seleiciones sub-23]]'' |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" ! Total || || - || 3 || 0 || 0 || 3 || 5 || 15 || -10 || 0 || 0% || [[Raúl Cárdenas|Cárdenas]], Figueroa, Ruiz: 1 |} === [[Fútbol nos Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Xuegos Centroamericanos y del Caribe]] === {{AP|Méxicu nel Tornéu de fútbol de los Xuegos Centroamericanos y del Caribe|l1=Méxicu nel Tornéu de fútbol de los Xuegos Centroamericanos y del Caribe}} {| border="1" cellpadding="1" cellspacing="0" style="background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%; text-align:center; width:85%;" |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" ! style="width:222px;"| Edición ! style="width:105px;"| Resultancia !width="65"| Posición ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos xugaos"|PX ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos ganaos"|PG ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos empataos"|PE ! style="width:33px; cursor:help;" title="Partíos perdíos"|PP ! style="width:33px; cursor:help;" title="Goles a favor"|GF ! style="width:33px; cursor:help;" title="Goles en contra"|GC ! style="width:33px; cursor:help;" title="Diferencia de goles"|Dif. ! style="width:33px; cursor:help;" title="Puntos"|Pts. ! style="width:45px; cursor:help;" title="Rendimientu"|Rend. ! style="width:170px;"| Goliador |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" | colspan="13" |'''Xuegos Centroamericanos''' |- ! style="border: 3px solid red"|{{bandera|Méxicu}} [[I Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Ciudá de Méxicu 1926]] | colspan="12" |''Nun hubo fútbol'' |- ! {{bandera|Cuba}} [[II Xuegos Centroamericanos y del Caribe|L'Habana 1930]] | colspan="12" |''Nun participó'' |- style="background:Gold;" ! style="background:#f9f9f9;"| {{bandera|El Salvador}} [[III Xuegos Centroamericanos y del Caribe|San Salvador 1935]] || Medaya d'oru || 1ᵘ || 5 || 5 || 0 || 0 || 29 || 5 || 24 || 10 || 100% || [[Hilario López]]: 9 |- ! Total || || 3ᵘ || 5 || 5 || 0 || 0 || 29 || 5 || 24 || 10 || 100% || |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" | colspan="13" |'''Xuegos Centroamericanos y del Caribe''' |- style="background:Gold;" ! style="background:#f9f9f9;"| {{bandera|Panamá}} [[IV Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Ciudá de Panamá 1938]] || Medaya d'oru || 1ᵘ || 5 || 4 || 1 || 0 || 14 || 4 || 10 || 9 || 90% || [[Horacio Casarín]]: 6 |- ! {{bandera|Colombia}} [[V Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Barranquilla 1946]] | colspan="12" rowspan="11" |''Ente 1946 y 1986 los Xuegos fueron apostaos por [[Seleición de fútbol amateur de Méxicu|seleiciones amateur]]'' |- ! {{bandera|Guatemala}} [[VI Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Ciudá de Guatemala 1950]] |- ! style="border: 3px solid red"|{{bandera|Méxicu}} [[VII Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Ciudá de Méxicu 1954]] |- ! {{bandera|Venezuela}} [[VIII Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Caraques 1959]] |- ! {{bandera|Xamaica}} [[IX Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Kingston 1962]] |- ! {{bandera|Puertu Ricu}} [[X Xuegos Centroamericanos y del Caribe|San Juan 1966]] |- ! {{bandera|Panamá}} [[XI Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Ciudá de Panamá 1970]] |- ! {{bandera|República Dominicana}} [[XII Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Santu Domingu 1974]] |- ! {{bandera|Colombia}} [[XIII Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Medellín 1978]] |- ! {{bandera|Cuba}} [[XIV Xuegos Centroamericanos y del Caribe|L'Habana 1982]] |- ! {{bandera|República Dominicana}} [[XV Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Santiago de los Caballeros 1986]] |- ! style="border: 3px solid red" |{{bandera|Méxicu}} [[XVI Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Ciudá de Méxicu 1990]] | colspan="12" |''En 1990 los Xuegos fueron apostaos pola [[Seleición de fútbol sub-23 de Méxicu|seleición sub-23]]'' |- ! {{bandera|Puertu Ricu}} [[XVII Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Ponce 1993]] | colspan="12" rowspan="2" |''En 1993 y 1998 los Xuegos fueron apostaos por [[Seleición de fútbol sub-20 de Méxicu|seleiciones sub-20]]'' |- ! {{bandera|Venezuela}} [[XVIII Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Maracaibo 1998]] |- ! {{bandera|El Salvador}} [[XIX Xuegos Centroamericanos y del Caribe|San Salvador 2002]] | colspan="12" rowspan="2" |''En 2002 y 2006 los Xuegos fueron apostaos por [[Seleición de fútbol sub-21 de Méxicu|seleiciones sub-21]]'' |- ! {{bandera|Colombia}} [[XX Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Cartagena de Indias 2006]] |- ! {{bandera|Puertu Ricu}} [[XXI Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Mayagüez 2010]] | colspan="12" |''Nun hubo competición de fútbol'' |- ! style="border: 3px solid red" |{{bandera|Méxicu}} [[XXII Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Veracruz 2014]] | colspan="12" |''Apostáu pola seleición sub-21'' |- ! {{bandera|COL}} [[XXIII Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Barranquilla 2018]] | colspan="12" |''Por definir'' |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" ! Total || || 1° || 5 || 4 || 1 || 0 || 14 || 4 || 10 || 9 || 90% || [[Horacio Casarín]]: 6 |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" ! Total global || || 1° || 10 || 9 || 1 || 0 || 43 || 9 || 34 || 19 || 95% || [[Hilario López]]: 9 |} == Clasificación FIFA == {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="margin:auto; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:95%; text-align:center;" |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" !width=60 |'''Añu !width=90 |'''xineru !width=90 |'''febreru !width=90 |'''marzu !width=90 |'''abril !width=90 |'''mayu !width=90 |'''xunu !width=90 |'''xunetu !width=90 |'''agostu !width=90 |'''setiembre !width=90 |'''ochobre !width=90 |'''payares !width=90 |'''avientu |- | 1993 || colspan="7" style="text-align:center;"|Ensin Clasificación FIFA || 14ᵘ (50) || 16ᵘ (51) || 18ᵘ (50) || 17ᵘ (51) || 16ᵘ (51) |- | 1994 || — || 17ᵘ (50) || 14ᵘ (51) || 13ᵘ (51) || 13ᵘ (50) || 16ᵘ (51) || 15ᵘ (53) || — || 16ᵘ (52) || 18ᵘ (52) || 19ᵘ (51) || 15ᵘ (53) |- | 1995 || — || style="background:#d0e7ff;"| 9ᵘ (58) || — || style="background:#d0e7ff;"| 9ᵘ (57) || style="background:#d0e7ff;"| 9ᵘ (57) || style="background:#d0e7ff;"| 7ᵘ (57) || style="background:#d0e7ff;"| 8° (55) || style="background:#d0e7ff;"| 10ᵘ (54) || 16ᵘ (52) || style="background:#d0e7ff;"| 10ᵘ (55) || 13ᵘ (55) || 12ᵘ (54) |- | 1996 || style="background:#d0e7ff;"| 8ᵘ (55) || style="background:#d0e7ff;"| 10ᵘ (54) || — || 12ᵘ (56) || 12ᵘ (53) || — || 14ᵘ (53) || 14ᵘ (53) || 13ᵘ (54) || 15ᵘ (55) || 11ᵘ (56) || 11ᵘ (56) |- | 1997 || — || 11ᵘ (56) || — || 12ᵘ (57) || 12ᵘ (57) || 12ᵘ (58) || style="background:#d0e7ff;"| 10ᵘ (59) || style="background:#d0e7ff;"| 9ᵘ (59) || 11ᵘ (59) || style="background:#d0e7ff;"| 10ᵘ (59) || 11ᵘ (59) || style="background:#d0e7ff;"| 5ᵘ (60) |- | 1998 || — || style="background:#d0e7ff;"| 4ᵘ (61) || style="background:#d0e7ff;"| 4ᵘ (61) || style="background:#d0e7ff;"| 4ᵘ (60) || style="background:#d0e7ff;"| 4° (61) || — || 12ᵘ (62) || 12ᵘ (61) || style="background:#d0e7ff;"| 10ᵘ (61) || 11° (61) || style="background:#d0e7ff;"| 10ᵘ (62) || style="background:#d0e7ff;"| 10° (61) |- | 1999 || 12ᵘ (690) || 12ᵘ (688) || 12ᵘ (687) || 13ᵘ (684) || 13ᵘ (679) || 14ᵘ (672) || 11ᵘ (688) || style="background:#d0e7ff;"| 9ᵘ (709) || style="background:#d0e7ff;"| 10ᵘ (709) || 11ᵘ (709) || style="background:#d0e7ff;"| 10ᵘ (704) || style="background:#d0e7ff;"| 10ᵘ (706) |- | 2000 || style="background:#d0e7ff;"| 10ᵘ (706) || style="background:#d0e7ff;"| 10ᵘ (704) || style="background:#d0e7ff;"| 10ᵘ (706) || style="background:#d0e7ff;"| 8ᵘ (704) || style="background:#d0e7ff;"| 8ᵘ (704) || style="background:#d0e7ff;"| 8ᵘ (702) || 13ᵘ (698) || 14ᵘ (688) || 13ᵘ (693) || 11ᵘ (700) || 11ᵘ (696) || 12ᵘ (693) |- | 2001 || 12ᵘ (691) || 12ᵘ (688) || 12ᵘ (684) || 13ᵘ (681) || 13ᵘ (680) || 15ᵘ (670) || 13ᵘ (687) || 12ᵘ (702) || style="background:#d0e7ff;"| 10ᵘ (711) || 11ᵘ (709) || style="background:#d0e7ff;"| 9ᵘ (713) || style="background:#d0e7ff;"| 9ᵘ (714) |- | 2002 || style="background:#d0e7ff;"| 9ᵘ (714) || style="background:#d0e7ff;"| 9ᵘ (720) || style="background:#d0e7ff;"| 8ᵘ (719) || style="background:#d0e7ff;"| 7ᵘ (715) || style="background:#d0e7ff;"| 7ᵘ (716) || — || style="background:#d0e7ff;"| 6ᵘ (739) || style="background:#d0e7ff;"| 6ᵘ (733) || style="background:#d0e7ff;"| 6ᵘ (730) || style="background:#d0e7ff;"| 7ᵘ (731) || style="background:#d0e7ff;"| 7ᵘ (731) || style="background:#d0e7ff;"| 8ᵘ (732) |- | 2003 || style="background:#d0e7ff;"| 9ᵘ (732) || style="background:#d0e7ff;"| 9ᵘ (729) || style="background:#d0e7ff;"| 8ᵘ (729) || style="background:#d0e7ff;"| 9ᵘ (724) || style="background:#d0e7ff;"| 9ᵘ (720) || 11ᵘ (711) || style="background:#d0e7ff;"| 5ᵘ (749) || style="background:#d0e7ff;"| 4ᵘ (746) || style="background:#d0e7ff;"| 5ᵘ (746) || style="background:#d0e7ff;"| 8ᵘ (742) || style="background:#d0e7ff;"| 5ᵘ (742) || style="background:#d0e7ff;"| 7ᵘ (740) |- | 2004 || style="background:#d0e7ff;"| 7ᵘ (740) || style="background:#d0e7ff;"| 5ᵘ (742) || style="background:#d0e7ff;"| 5ᵘ (740) || style="background:#d0e7ff;"| 4ᵘ (742) || style="background:#d0e7ff;"| 6ᵘ (738) || style="background:#d0e7ff;"| 4ᵘ (735) || style="background:#d0e7ff;"| 6ᵘ (743) || style="background:#d0e7ff;"| 8ᵘ (731) || style="background:#d0e7ff;"| 8ᵘ (728) || style="background:#d0e7ff;"| 10 º (734) || style="background:#d0e7ff;"| 8ᵘ (743) || style="background:#d0e7ff;"| 7ᵘ (753) |- | 2005 || style="background:#d0e7ff;"| 7ᵘ (753) || style="background:#d0e7ff;"| 6ᵘ (755) || style="background:#d0e7ff;"| 6ᵘ (752) || style="background:#d0e7ff;"| 8ᵘ (754) || style="background:#d0e7ff;"| 7ᵘ (753) || style="background:#d0e7ff;"| 6ᵘ (759) || style="background:#d0e7ff;"| 5ᵘ (768) || style="background:#d0e7ff;"| 5ᵘ (770) || style="background:#d0e7ff;"| 5ᵘ (771) || style="background:#d0e7ff;"| 6ᵘ (769) || style="background:#d0e7ff;"| 7ᵘ (768) || style="background:#d0e7ff;"| 5ᵘ (768) |- | 2006 || style="background:#d0e7ff;"| 7ᵘ (767) || style="background:#d0e7ff;"| 6ᵘ (765) || style="background:#d0e7ff;"| 7ᵘ (762) || style="background:#d0e7ff;"| 6ᵘ (758) || style="background:#d0e7ff;"| 4ᵘ (758) || — || 18ᵘ (924) || 16ᵘ (928)|| 17ᵘ (891) || 19ᵘ (882) || 20ᵘ (887) || 20ᵘ (883) |- | 2007 || 21ᵘ (883) || 19ᵘ (857) || 21ᵘ (873) || 18ᵘ (888) || 20ᵘ (891) || 26ᵘ (866) || style="background:#d0e7ff;"| 10ᵘ (1036) || 11ᵘ (1099) || 13ᵘ (1026) || 15ᵘ (978) || 15ᵘ (985) || 15ᵘ (982) |- | 2008 || 15ᵘ (982)|| 16ᵘ (970) || 16ᵘ (990)|| 16ᵘ (997) || 17ᵘ (988) || 14ᵘ (1020) || 19ᵘ (906) || 32ᵘ (750) || 24ᵘ (807) || 24ᵘ (841) || 25ᵘ (827) || 26ᵘ (811) |- | 2009 || 26ᵘ (811) || 24ᵘ (791) || 23ᵘ (784) || 25ᵘ (808) || 25ᵘ (803) || 26ᵘ (822) || 33ᵘ (777) || 30ᵘ (799) || 24° (835) || 18ᵘ (904) || 15ᵘ (931) || 17ᵘ (931) |- | 2010 || 17ᵘ (947) || 15ᵘ (968) || 17ᵘ (921) || 17ᵘ (936) || 17° (895) || — || 24ᵘ (872) || 25ᵘ (853) || 28ᵘ (795) || 28ᵘ (786) || 28ᵘ (790) || 27ᵘ (795) |- | 2011 || 27ᵘ (795) || 27ᵘ (803) || 27ᵘ (811) || 26ᵘ (818) || 28ᵘ (802) || style="background:#d0e7ff;"| 9ᵘ (1007) || 20ᵘ (868) || 20ᵘ (864) || 20ᵘ (866) || 22ᵘ (860) || 20ᵘ (866) || 21ᵘ (866) |- | 2012 || 21ᵘ (866) || 21ᵘ (882) || 22ᵘ (849) || 20ᵘ (868) || 20ᵘ (867) || 19ᵘ (889) || 19ᵘ (832) || 18ᵘ (862) || 21ᵘ (845) || 19ᵘ (925) || 14ᵘ (984) || 15ᵘ (994) |- | 2013 || 15ᵘ (994) || 15ᵘ (968) || 15ᵘ (995) || 14ᵘ (971) || 16ᵘ (945) || 17ᵘ (928) || 20ᵘ (880) || 20° (879) || 21ᵘ (837) || 24ᵘ (854) || 20ᵘ (892) || 21ᵘ (892) |- | 2014 || 21ᵘ (892) || 21ᵘ (887) || 20ᵘ (888) || 19° (876) || 19° (877) || 20° (882) || 18° (930) || 17° (942) || 16° (963) || 17ᵘ (954) || 20° (913) || 20° (913) |- | 2015 || 20° (913) || 21° (912) || 21° (935) || 18° (937) || 22° (908) || 23° (926) || style="background:#ffd2d2;"| 40° (697) || 26° (838) || 26° (843) || 27° (842) || 24° (881) || 22° (898) |- | 2016 || 23° (898) || 22° (898) || 22° (902) || 16° (934) || 16° (938) || 16° (942) || 14° (1044) || 14° (1042) || 15° (1057) || 17° (1001) || 18°(1012) || 18°(1012) |- |2017 || 18° (1012) || 17° (1016) || 17° (1026) || 16° (1072) || 16° (1076) || 17° (1050) || 16° (1003) || 14° (1046) || 14° (1085) || 16° (1060) || 16° (1032) || 16° (1032) |- |2018||17ᵘ (1032)||17ᵘ (1034)||17° (1038)|| || || || || || || || || |- style="background:#009150; text-align:center; color:white;" |colspan="13"|'''Posición promedio: 14ª |} <small> * '''Meyor progresión de la historia''': '''+19''' (xunu de 2011). * '''Peor progresión de la historia''': '''-17''' (xunetu de 2015). </small> == Categoríes inferiores == Les categoríes inferiores de la seleición de fútbol de Méxicu, son el conxuntu de seleiciones de la Federación Mexicana de Fútbol integraes nel so conxuntu por xugadores d'ente 15 a 23 años, que representen a Méxicu nos distintos torneos internacionales arrexuntaos en distintos [[Categoríes deportives por edá|categoríes d'edá]] y que constitúin los escalafones previos a la seleición absoluta. Les distintes categoríes establecer pol añu de nacencia de los xugadores y de normal inclúin a futbolistes nacíos en dos años consecutivos. Tradicionalmente la denominación de la seleición referir a la edá máxima de los xugadores habiendo asina competiciones oficiales dende los sub-15 hasta los sub-23. === Seleición sub-23 === {{AP|Seleición de fútbol sub-23 de Méxicu}} Ye l'equipu formáu por xugadores menores de 23 años d'edá que representa a la [[Federación Mexicana de Fútbol]]. Ye amás la encargada de representar a Méxicu nel Tornéu [[Preolímpicu de Concacaf]] y nos [[Xuegos Olímpicos]] en casu de llograr la clasificación. El mayor llogru de la so historia amenóse'l [[11 d'agostu]] de [[2012]] al consagrase campeona olímpica nel [[Tornéu masculín de fútbol nos Xuegos Olímpicos de Londres 2012]], ganando na final a [[Seleición de fútbol sub-23 de Brasil|Brasil]] 2:1, collechando d'esa manera'l so primera [[medaya d'oru]] nel [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|Tornéu Olímpicu]].<ref>{{cita web |url=http://deportes.elpais.com/deportes/2012/08/11/juegos_olimpicos/1344700520_305172.html |títulu=Méxicu reina en Wembley |apellíu=Ros |nome=Cayetano |obra=[[El País (España)|El País]] |fecha=11 d'agostu de 2012}}</ref> === Seleición sub-22 === {{AP|Seleición de fútbol sub-22 de Méxicu}} Ye la categoría que representa a a Méxicu nos [[Xuegos Panamericanos]]. === Seleición sub-21 === {{AP|Seleición de fútbol sub-21 de Méxicu}} Ye l'equipu representativu del país nes competiciones oficiales con mozos menores de 21 años, amás ye estremada por ganar el tornéu de fútbol de los [[Xuegos Centroamericanos y del Caribe]]. === Seleición sub-20 === {{AP|Seleición de fútbol sub-20 de Méxicu}} Ye la seleición xuvenil que representa a Méxicu nos mundiales pa mozos menores de 20 años. La seleición participó na primer copa mundial d'esta categoría en [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1977|Túnez 1977]], certame nel cual llogró'l so meyor resultáu hasta la fecha, rematando subcampeón, depués de cayer en penaltis ante la estinguida {{sel|Xunión Soviética}}.<ref>{{cita web |url=http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=104/=191057/overview.html |títulu=Historia de mundiales editorial=Páxina oficial de la FIFA |fechaaccesu=14 de febreru de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=104/=191057/overview.html|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}</ref> === Seleición sub-17 === {{AP|Seleición de fútbol sub-17 de Méxicu}} Ye l'equipu representativu del país nes competiciones oficiales con mozos menores de 17 años, amás ye estremada como la categoría más esitosa, ganando per primer vegada un Campeonatu mundial en cualquier división al faese cola [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2005|Copa del Mundu Perú 2005]] y alzándose nuevamente col títulu, seis años más tarde, na [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2011|Copa del Mundu 2011]] realizada en casa. Tamién algamó'l subcampeonatu na [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2013|Emiratos Árabes Xuníos 2013]]. === Seleición sub-15 === {{AP|Seleición de fútbol sub-15 de Méxicu}} Esta categoría foi creada nel 2011 y ganó la Copa Méxicu de Naciones Sub-15 de 2012 na so tercer división ente que la verdadera consiguió'l Tercer Llugar na mesma edición. == Otres modalidaes == === Seleición de fútbol amateur de Méxicu === {{AP|Seleición de fútbol amateur de Méxicu}} La seleición de [[fútbol]] amateur de [[Méxicu]] foi una categoría non profesional creada a principios de la década de 1950 que representó a Méxicu nos [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|Xuegos Olímpicos]] de [[1952]] a [[1988]] intentando la [[FIFA]] y el [[COI]] consiguir una mayor competitividá nel eventu. Tamién representó al fútbol nacional nos [[Fútbol nos Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Xuegos Centroamericanos y del Caribe]] (1950-1986) y nos [[Fútbol nos Xuegos Panamericanos|Xuegos Panamericanos]] (1955-1987).<ref>{{cita web |autor=As.com |títulu=XX.OO. del Amateurismo a les Sub-23 |url=http://masdeporte.as.com/masdeporte/2012/07/25/juegosolimpicos/1343173475_894631.html |fechaaccesu=24 d'agostu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160623182446/http://masdeporte.as.com/masdeporte/2012/07/25/juegosolimpicos/1343173475_894631.html |fechaarchivu=2016-06-23 }}</ref><sup>,</sup><ref>{{cita web |autor=Anotando Fútbol |títulu=Fútbol olímpico 1976 |url=http://anotandofutbol.blogspot.com.es/2012/07/futbol-olimpico-1976-parte-2_3811.html |fechaaccesu=17 d'ochobre de 2012}}</ref> === Seleición femenina de fútbol de Méxicu === [[Ficheru:Football pictogram.svg|miniaturadeimagen|derecha|100px|''Fútbol femenín'']] {{AP|Seleición femenina de fútbol de Méxicu}} Ye l'equipu nacional de fútbol que representa a Méxicu en torneos y competencies internacionales femeniles como la [[Copa Mundial Femenina de Fútbol]], los [[Xuegos Olímpicos de Branu]], la [[Copa d'Oru Femenina de la Concacaf]] y los [[Xuegos Panamericanos]]. La so organización ta al cargu de la [[Federación Mexicana de Fútbol]], que ta afiliada a la [[Concacaf]]. Esta seleición foi considerada como una de les meyores seleiciones de la Concacaf nesta categoría.<ref>{{cita web |url=http://www.fifa.com/worldfootball/ranking/lastranking/gender=f/fullranking.html FIFA Ranking |editorial=Páxina oficial de la FIFA |títulu=Clasificación mundial de la FIFA |fechaaccesu=8 de marzu de 2015}}</ref> Clasificó a la [[Copa Mundial Femenina de Fútbol de 1999|edición 1999]] de la Copa del Mundu y a los Xuegos Olímpicos de [[Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004|2004]]. La seleición ta estremada en distintes categoríes por edaes: seleición absoluta, la [[Seleición Femenina Mexicana Sub-17|sub-17]] y [[Seleición Femenina Mexicana Sub-20|sub-20]]. === Seleición de fútbol sala de Méxicu === [[Ficheru:Futsal pictogram.svg|miniaturadeimagen|derecha|100px|''Fútbol sala'']] {{AP|Seleición de fútbol sala de Méxicu}} Ye l'equipu que representa a [[Méxicu]] en competiciones internacionales de [[fútbol sala]] entamaes pola [[FIFA]]. El so mayor llogru foi llograr un tercer llugar nel [[Campeonatu de Futsal de Concacaf]] en 1996. === Seleición de fútbol playa de Méxicu === [[Ficheru:Beach soccer pictogram.svg|miniaturadeimagen|derecha|100px|''Fútbol playa'']] {{AP|Seleición de fútbol playa de Méxicu}} == Palmarés resumíu == {{AP|Palmarés de la Seleición de fútbol de Méxicu y les sos categoríes inferiores|l1=Palmarés de la Seleición de fútbol de Méxicu}} {{VT|Títulos oficiales de seleiciones de fútbol|Títulos oficiales de seleiciones absolutes de fútbol}} Catorce títulos en competencies oficiales constitúin el palmarés de la categoría mayor de la seleición mexicana; los sos mayores llogros son un campeonatu de la Copa Confederaciones y diez campeonatos de CONCACAF, liderando en campeonatos la confederación. El primer títulu llográu foi la [[Copa NAFC 1947]]; Posterioremente, yá cola fundación de la CONCACAF llograría los campeonatos del área en 1965, 1971 y en 1977. Amás llogró'l so primer títulu del nuevu certame –conocíu como Copa Oru de la CONCACAF– en 1993, nel cual seis años dempués en 1998 llogró'l tricampeonatu d'esta competición y nuevamente alzó'l campeonatu en 2003, 2009, 2011 y 2015, siendo l'únicu escoyíu de la so confederación n'amestar tres campeonatos consecutivos. Pa la [[FIFA]] ostenta un títulu mundial y diez continentales, sumando un total d'once, ocupando la [[Títulos oficiales de seleiciones absolutes de fútbol cuarto posición de les seleiciones absolutes más gallardoniaes del mundu]] detrás d'Arxentina, Brasil y Uruguái.<ref name="MEX"/> === Títulos oficiales absolutos === {| cellspacing="0" style="background: #e6EEE6; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" width=100% |- !width=15%|Competición !width=25%|[[Ficheru:Gold medal icon.svg|link=|Campeón]] !width=25%|[[Ficheru:Silver medal icon.svg|link=|Subcampeón]] !width=25%|[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|link=|Tercer puestu]] !width=10%|Total |- !align=left|[[Ficheru:CONCACAF - Gold Cup.svg|11px]] [[Copa Oru de la Concacaf]] |align=center|<small>10 ([[Campeonatu Concacaf de 1965|1965]], [[Campeonatu Concacaf de 1971|1971]], [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978|1977]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 1993|1993]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 1996|1996]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 1998|1998]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 2003|2003]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 2009|2009]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 2011|2011]] y [[Copa d'Oru de la Concacaf 2015|2015]])</small> |align=center|<small>2 ([[Campeonatu Concacaf de 1967|1967]] y [[Copa d'Oru de la Concacaf 2007|2007]])</small> |align=center|<small>5 ([[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1974|1973]], [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1982|1981]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 1991|1991]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 2013|2013]] y [[Copa d'Oru de la Concacaf 2017|2017]])</small> |align=center|'''17''' |- !align=left| [[Copa América]] |align=center| – |align=center|<small>2 ([[Copa América 1993|1993]] y [[Copa América 2001|2001]])</small> |align=center|<small>3 ([[Copa América 1997|1997]], [[Copa América 1999|1999]] y [[Copa América 2007|2007]])</small> |align=center|'''5''' |- |- !align=left|[[Copa FIFA Confederaciones|Confederaciones]] |align=center|<small>1 ([[Copa FIFA Confederaciones 1999|1999]])</small> |align=center| – |align=center|<small>1 ([[Copa Rei Fahd 1995|1995]])</small> |align=center|'''2''' |- ! Total !! 11 !! 4 !! 9 !! 24 |} ==== Otros títulos ==== * '''[[Copa NAFC|Copa NAFC/Copa Norteamericana de Naciones]] (3):''' [[Copa NAFC 1947|1947]], [[Copa NAFC 1949|1949]] y [[Copa NAFC 1991|1991]]. * '''[[Fútbol nos Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Xuegos Centroamericanos y del Caribe]] (2):''' 1935 y [[Fútbol nos Xuegos Centroamericanos y del Caribe de Ciudá de Panamá 1938|1938]]. ==== Meyores resultaos ==== * '''[[Copa Mundial de Fútbol]]:''' Cuartos de final ([[Copa Mundial de Fútbol de 1970|1970]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]]). * '''[[Copa FIFA Confederaciones]]:''' Campeón ([[Copa Confederaciones 1999|1999]]). * '''[[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|Xuegos Olímpicos]]:''' Primer fase ([[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de 1928|1928]] y [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de 1948|1948]]). * '''[[Copa América]]:''' Subcampeón ([[Copa América 1993|1993]] y [[Copa América 2001|2001]]). * '''[[Copa d'Oru de la Concacaf]]:''' Campeón ([[Campeonatu Concacaf de 1965|1965]], [[Campeonatu Concacaf de 1971|1971]], [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978#Ronda final: Campeonatu Concacaf de 1977|1977]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 1993|1993]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 1996|1996]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 1998|1998]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 2003|2003]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 2009|2009]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 2011|2011]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 2015|2015]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 2019|2019]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 2023|2023]] y [[Copa d'Oru de la Concacaf 2025|2025]]). * '''[[Copa NAFC]]:''' Campeón ([[Copa NAFC 1947|1947]], [[Copa NAFC 1949|1949]] y [[Copa NAFC 1991|1991]]). * '''[[Campeonatu Panamericanu de Fútbol]]:''' Tercer puestu (1960). * '''[[Fútbol nos Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Xuegos Centroamericanos y del Caribe]]:''' Medaya d'oru (1935 y [[Fútbol nos Xuegos Centroamericanos y del Caribe de Ciudá de Panamá 1938|1938]]). === Palmarés de seleiciones inferiores === * '''[[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|Xuegos Olímpicos Sub-23]] (1):''' [[Tornéu masculín de fútbol nos Xuegos Olímpicos de Londres 2012|2012]]. * '''[[Preolímpicu de Concacaf]] (7):''' 1964, 1972, 1976, 1996, 2004, [[Preolímpicu de Concacaf de 2012|2012]], [[Preolímpicu de Concacaf de 2015|2015]]. * '''[[Tornéu Esperances de Toulon]] (1):''' [[Tornéu Esperances de Toulon de 2012|2012]]. * '''[[Copa Mundial de Fútbol Sub-17]] (2):''' [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2005|2005]] y [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2011|2011]]. * '''[[Campeonatu Sub-17 de la Concacaf]] (8):''' 1985, 1987, 1991, 1996, [[Campeonatu Sub-17 de la Concacaf de 2009|2009]], [[Campeonatu Sub-17 de la Concacaf de 2013|2013]], [[Campeonatu Sub-17 de la Concacaf de 2015|2015]], [[Campeonatu Sub-17 de la Concacaf de 2017|2017]]. * '''[[Copa Mundial de Fútbol Sub-20]]:''' Subcampeón ([[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1977|1977]]). * '''[[Campeonatu Sub-20 de la Concacaf]] (13):''' [[Tornéu Xuvenil de la Concacaf 1962|1962]], [[Tornéu Xuvenil de la Concacaf 1970|1970]], [[Tornéu Xuvenil de la Concacaf 1973|1973]], [[Tornéu Sub-20 de la Concacaf 1974|1974]], [[Tornéu Sub-20 de la Concacaf 1976|1976]], [[Tornéu Sub-20 de la Concacaf 1978|1978]], [[Tornéu Sub-20 de la Concacaf 1980|1980]], [[Tornéu Sub-20 de la Concacaf 1984|1984]], [[Tornéu Sub-20 de la Concacaf 1990|1990]], [[Tornéu Sub-20 de la Concacaf 1992|1992]], [[Campeonatu Sub-20 de la Concacaf de 2011|2011]], [[Campeonatu Sub-20 de la Concacaf de 2013|2013]], [[Campeonatu Sub-20 de la Concacaf de 2015|2015]]. * '''[[Campeonatu Sub-15 de la Concacaf]] (1):''' [[Campeonatu Sub-15 de la Concacaf de 2017|2017]]. * '''[[Fútbol nos Xuegos Panamericanos|Xuegos Panamericanos]] (4):''' [[Fútbol nos Xuegos Panamericanos de Winnipeg 1967|1967]], [[Fútbol nos Xuegos Panamericanos de Ciudá de Méxicu 1975|1975]], [[Fútbol nos Xuegos Panamericanos de Winnipeg 1999|1999]], [[Tornéu masculín de fútbol nos Xuegos Panamericanos de 2011|2011]]. * '''[[Fútbol nos Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Xuegos Centroamericanos y del Caribe]] (4):''' 1959, 1966, 1990, [[Tornéu masculín de fútbol nos Xuegos Centroamericanos y del Caribe de 2014|2014]]. * '''[[Copa Mundial de Fútbol Playa]]:''' Subcampeón ([[Copa Mundial de Fútbol Playa FIFA 2007|2007]]). == Ver tamién == <center> {| border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: left;" width="100%" |- align="center" style="color:white;" bgcolor="#009150" ! width="25%" |Anexos y artículos rellacionaos ! width="25%" |Participaciones ! width="25%" |Seleiciones varoniles ! width="25%" |Seleiciones femeniles |- | * [[Federación Mexicana de Fútbol]] * [[Fútbol en Méxicu]] * [[Entrenadores de la Seleición de fútbol de Méxicu]] * [[Estadístiques de la Seleición de fútbol de Méxicu]] * [[Xugadores de la seleición de fútbol de Méxicu]] * [[Palmarés de la seleición de fútbol de Méxicu y les sos categoríes inferiores]] * [[Partíos de la Seleición de fútbol de Méxicu]] * [[Uniforme de la seleición de fútbol de Méxicu]] * [[Títulos oficiales de seleiciones absolutes de fútbol]] | * [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol]] * [[Méxicu na Copa América]] * [[Méxicu na Copa d'Oru de la Concacaf]] * [[Méxicu en la Copa FIFA Confederaciones]] * [[Méxicu na Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol]] * [[Méxicu nel Tornéu Olímpicu de Fútbol]] * [[Méxicu nel Tornéu de fútbol de los Xuegos Centroamericanos y del Caribe]] * [[Méxicu nel Tornéu de fútbol de los Xuegos Panamericanos]] * [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol Sub-17]] * [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol Sub-20]] * [[Méxicu na clasificación pal Tornéu Olímpicu de fútbol]] | * [[Seleición de fútbol sub-23 de Méxicu]] * [[Seleición de fútbol sub-22 de Méxicu]] * [[Seleición de fútbol sub-21 de Méxicu]] * [[Seleición de fútbol sub-20 de Méxicu]] * [[Seleición de fútbol sub-17 de Méxicu]] * [[Seleición de fútbol sub-15 de Méxicu]] * [[Seleición de fútbol amateur de Méxicu]] * [[Seleición de fútbol sala de Méxicu]] * [[Seleición de fútbol playa de Méxicu]] | * [[Seleición femenina de fútbol de Méxicu]] * [[Seleición femenina de fútbol sub-20 de Méxicu]] * [[Seleición femenina de fútbol sub-17 de Méxicu]] |} </center> == Notes y referencies == === Notes === {{llistaref|group="n"}} === Referencies === {{llistaref|2}} == Bibliografía == * {{cita llibru |autor=Bañuelos Renteria, Javier|títulu=Crónica del fútbol mexicano: Balón a tierra (1896-1932) |añu=1998|editorial=Clío|id=ISBN 970-663-022-8}} * {{cita llibru |autor=Bañuelos, Javier; Calderón, Carlos; Krauze, León y Sotelo, Greco|títulu=Crónica del fútbol mexicano: Los años difíciles (1970-1986) |añu=1998|editorial=Clío|id=ISBN 970-663-024-4}} * {{cita llibru |autor=Calderón Cardoso, Carlos|títulu=Anecdotariu del fútbol mexicano|añu=2006|editorial=Ficticia|id=ISBN 968-5382-40-9}} * {{cita llibru |autor=Calderón Cardoso, Carlos|títulu=Crónica del fútbol mexicano: Por amor a la camiseta (1933-1950)|añu=1998|editorial=Clío|id=ISBN 970-663-025-2}} * {{cita llibru |autor=Cid y Mulet, Juan|títulu=Llibru d'oru del fútbol mexicano|añu=1960|editorial=Mariña Amic|id=}} * {{cita llibru |autor=Forastieri Monesteriu, Francisco; García Pimentel, Roberto y Sánchez, Francisco Javier|títulu=Triunfo y murnies del equipu tricolor: Historia de la seleición mexicana de fútbol|añu=1995|editorial=Edamex|id=ISBN 968-409-832-4}} * {{cita llibru |autor=Galindo Zárate, Jesús y Hernández Y., Gustavo Abel|títulu=Historia xeneral del fútbol mexicano|añu=2007|editorial=Televisa|id=ISBN 978-968-5963-22-0}} * {{cita llibru |autor=Krauze, León|títulu=Crónica del fútbol mexicano: Moneda nel aire (1986-1998) |añu=1998|editorial=Clío|id=ISBN 970-6630-026-0}} * {{cita llibru |autor=Ramírez, Carlos F.|títulu=11 décades de fútbol mexicano|añu=2010|editorial=Octavio Antonio Colmenares y Vargas|id=ISBN 978-607-00-3118-2}} * {{cita llibru |autor=Sotelo, Greco|títulu=Crónica del fútbol mexicano: L'oficiu de les canches (1950-1970) |añu=1998|editorial=Clío|id=ISBN 970-663-024-4}} * {{cita llibru |autor=Wolsfon, Isaac|títulu=Los porteros del fútbol mexicano. 67 años d'historia de la primer división|añu=2010|editorial=Tintoreto|id=ISBN 978-607-00-3253-0}} {{Socesión | periodu = [[Copa FIFA Confederaciones 1999|Méxicu 1999]] | predecesor = {{selb|BRA}} | títulu = [[Copa FIFA Confederaciones|Campeón de Copa FIFA Confederaciones]] | socesor = {{selb|FRA}} | títulu2 = [[Copa Concacaf|Campeón de Copa Concacaf]] | periodu2 = [[Campeonatu Concacaf de 1965|Guatemala 1965]]<br />[[Campeonatu Concacaf de 1971|Trinidá y Tobagu 1971]]<br />[[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978#Ronda final: Campeonatu Concacaf de 1977|Méxicu 1977]] | predecesor2 = {{selb|CRC}}<br />{{selb|CRC}}<br />{{selb|HAI}} | socesor2 = {{selb|GUA}}<br />{{selb|HAI}}<br />{{selb|HON}} | títulu3 = [[Copa d'Oru de la Concacaf|Campeón Copa d'Oru]] | predecesor3 = {{selb|USA}}<br />{{selb|USA}}<br />{{selb|USA}}<br />{{selb|USA}} | periodu3 = [[Copa d'Oru de la Concacaf 1993|1993]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 1996|1996]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 1998|1998]]<br />[[Copa d'Oru de la Concacaf 2003|Estaos Xuníos-Méxicu 2003]]<br />[[Copa d'Oru de la Concacaf 2009|2009]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 2011|2011]]<br />[[Copa d'Oru de la Concacaf 2015|Estaos Xuníos-Canadá 2015]] | socesor3 = {{selb|CAN}}<br />{{selb|USA}}<br />{{selb|USA}}<br />{{selb|Estaos Xuníos}} }} == Enllaces esternos == * [http://miseleccion.mx/ Seleición de Méxicu Sitiu web oficial] * [http://www.femexfut.org.mx/ Federación Mexicana de Fútbol Sitiu web oficial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110902022119/http://www.femexfut.org.mx/ |date=2011-09-02 }} * {{Facebook|MiSeleccionMX|Seleición de Méxicu}} * {{Twitter|miseleccionmx|Seleición de Méxicu}} * Perfil oficial de [http://www.concacaf.com/es/team/mexico Méxicu en Concacaf.com] * Perfil oficial de [http://es.fifa.com/associations/association=mex/index.html Méxicu en FIFA.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614021406/https://es.fifa.com/associations/association=mex/index.html |date=2018-06-14 }} {{commonscat}} {{Wikinoticies|Categoría:Seleición de fútbol de Méxicu}} {{Tradubot|Seleición de fútbol de Méxicu}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Seleiciones de fútbol de Méxicu]] [[Categoría:Premiu Nacional del Deporte (Méxicu)]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 1oa5wvak0k8ntzzfeonabvznlodjpra 0 137434 4503076 4365944 2026-07-07T13:13:35Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503076 wikitext text/x-wiki {{xeografía}} '''Sentinel del Norte''' (n'[[inglés]] ''North Sentinel Island'') ye una [[islla]] pequeña de 72 km² y unos 8 km d'anchor nel [[Océanu Índicu]]. Allúgase nel [[badea de Bengala|golfu de Bengala]] y pertenez al archipiélagu de les [[Islles Andamán]]. Ye'l llar de los sentineleses. Oficialmente ta alministrada pola [[India]], anque esti país reconoz el derechu de los nativos al so aisllamientu. Esto implica que pue considerase una entidá soberana baxo proteición india. La esploración de la islla nun ye posible pola hostilidá de los nativos a cualesquier contautu esternu. == Xeografía == Hasta 2004, la islla tenía alredor de 72 km² y un aspeutu más o menos cuadráu. Arrodiando la islla, detrás d'una playa estrecha, el terrén elevábase abruptamente hasta 20 m, y llueu más adulces dica los 98 m, averáu al centru. Los arrecifes estendíense pela islla ente 800 y 1300 m de la oriella. Un castru viescosu, llamáu Constance, atopábase a unos 600 m de la costa sureste. Na fin del arrecife. En 2004 un [[terremotu]]<ref>https://web.archive.org/web/20130616061925/http://andaman.org/mapstsunami/tsunami.htm</ref> camudó esta situación. Inclinó la placa tectónica sobre la que s'encontia la islla y llevantóla ente 1 y 2 m. Grandes estensiones de los arrecifres de coral qu'arrodien la islla fueron espuestos y convirtiéronse en tierra permanentemente seca o llagunes poco fondes, ampliando la superficie emerxida de la islla. El castru de Constance quedó xuníu a la islla principal. La islla ta anubría por una [[xungla]] trupo y nun tien puertu natural dalgún nel qu'atracar. La barrera d'arrecife que la endolca fai inda más abegoso averase a ella per barcu. La Islla [[Sentinel del Sur]] allúgase a 60 km al sur de la del Norte. == Historia == Los [[onge]] son los habitantes nativos de les islles andamaneses. Conocíen la esistencia de Sentinel del Norte. Paez ser que la llingua de dambos pueblos ye inintelexible ente sí. Cualesquier intentu de contautu voluntariu o fortuitu colos sentineleses foi siempres retrucáu con violencia. Asina, del últimu que se tien constancia'l 26 de xineru de 2006, dos pescadores, Sunder Raj, de 48 años, y Pandit Tiwari, de 52, morrieron en manes de los sentineleses cuando'l so barcu s'averó accidentalmente a la islla cuando pescaben cámbaros<ref>https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/1509987/Stone-Age-tribe-kills-fishermen-who-strayed-on-to-island.html</ref>. Dende entós, nun hebo más contautu ente los sentineleses y el restu de la humanidá, estableciéndose una zona d'esclusión de 3 milles alredor de la islla. == Demografía == Sentinel del Norte ye'l llar de la tribu d'indíxenes de los sentineleses. Estímase que la so población oscila ente 50 y 400 persones<ref>https://web.archive.org/web/20130507061710/http://www.andaman.org/BOOK/chapter8/text8.htm</ref>. Pol so refugu violentu a cualesquier averamientu con ellos considérense una de les caberes tribus que se caltienen ensin influyencia de la civilización moderna. Créese que l'afectación del [[Terremotu del océanu Índicu de 2004|terremotu de 2004]] pudo causar una mortalidá considerable na población. Un vuelu n'helicópteru unos díes depués confirmó qu'al menos había varios sobrevivientes. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces xeografía}} * http://cienciadesofa.com/2013/07/isla-sentinel-del-norte.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180809082458/http://cienciadesofa.com/2013/07/isla-sentinel-del-norte.html |date=2018-08-09 }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Xeografía de la India]] 7k3dxc1106vthlnulvji9i94yasydst 0 138223 4503081 4375599 2026-07-07T14:05:17Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503081 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Sergey Mijáilovich Brin''' (en rusu: Серге́й Миха́йлович Брин){{nym}} ye un científicu de la computación y empresariu d'[[Internet]] d'Estaos Xuníos d'orixe rusu que, xunto a [[Larry Page]], fundó [[Google]], una de les más rentables, grandes y célebres compañíes d'Internet. En xunto, Brin y Page entá caltienen el control d'un 16% de la compañía. Ye de la mesma una de les persones más riques del mundu, con una fortuna personal envalorada en 44&nbsp;800 millones de dólares a xunu de 2017.<ref name=Forbes/> Brin emigró a Estaos Xuníos cola so familia dende la [[Xunión Soviética]] cuando cuntaba con apenes seis años d'edá.<ref>{{Cita web |url=http://www.haaretz.com/jewish/2.209/google-co-founder-my-family-left-russia-because-of-anti-semitism-1.246045 |títulu=Google Co-founder: My Family Left Russia Because of anti-Semitism |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161231132450/http://www.haaretz.com/jewish/2.209/google-co-founder-my-family-left-russia-because-of-anti-semitism-1.246045 |fechaarchivu=2016-12-31 }}</ref> Llicenciar pola [[Universidá de Maryland]], siguiendo los pasos del so güelu y del so padre nel estudiu de les matemátiques y les ciencies de la computación. Dempués de la so graduación treslladar a la [[Universidá de Stanford]] pa doctorase en [[ciencies de la computación]] gracies a una beca. Ellí conoció a Larry Page, con quien más tarde entablaría amistá. Nuna habitación compartida desenvolvieron gracies a la [[minería de datos]] un [[motor de busca]]. El buscador fíxose popular en Stanford y suspendieron los sos estudios pa poner en marcha'l futuru buscador de Google nun garaxe arrendáu. La empresa en pocos años tuvo un gran ésitu a nivel mundial. Brin ta interesáu n'otres árees y financia diversos proyeutos d'investigación y [[filantropía]]. ''[[The Economist]]'' describir como un Home Ilustráu» y como daquién ''que pensaba que la conocencia siempres ye bonu, y ensin dulda siempres meyor que la inorancia'',<ref name=NEU>{{cita noticia|títulu=Brain scan: Enlightenment man|url=http://www.economist.com/node/12673407|editorial=The Economist|fecha=4 d'avientu de 2008|fechaaccesu=8 d'avientu de 2014}}</ref> una filosofía que puede aplicase a la misión» de Google de «entamar la información de tol mundu y faela universal y preséu pa tou»;<ref>{{cita web|autor=Google|títulu=La misión de Google ye entamar la información del mundu y faela accesible y preséu de forma universal|url=https://www.google.com/about/company/|fechaaccesu=8 d'avientu de 2014|idioma=inglés}}</ref> asina, el lema non oficial que Google tien ye: ''nun sías malváu''.<ref>{{cita web|autor=Google|títulu=Code of Conduct|url=https://investor.google.com/corporate/code-of-conduct.html|fechaaccesu=8 d'avientu de 2014|idioma=inglés}}</ref> == Primeros años: los sos principios == Nacíu'l [[21 d'agostu]] de [[1973]] en [[Moscú]], [[Xunión Soviética]] (actual [[Rusia]]), ye fíu de la investigadora del Goddard Space Flight Center de la [[NASA]], [[Eugenia Brin]] y del profesor de [[Matemátiques]] na [[Universidá de Maryland]], [[Michael Brin]]. Emigró a [[Estaos Xuníos]] cuando tenía namái 6 años. Estudió na Paint Branch Montessori School ([[Adelphi (Maryland)|Adelphi]], [[Maryland]]). El so padre afaló'l so interés poles matemátiques, pa les que siempres tuvo disposición. Dempués del institutu, matricular na [[Universidá de Maryland]] pa estudiar [[Ciencies Matemátiques]] y [[Ciencies de la Computación]]. Recibió'l so graduáu con honores en [[mayu]] de [[1993]] y empezó los sos estudios de posgráu na [[Universidá de Stanford]], gracies a una beca de la [[National Science Foundation]]. Esi mesmu añu, amás, empezó a trabayar en Wolfram Research, la empresa creadora de [[Mathematica]]. == Google == Brin conoció a [[Larry Page]] mientres unes xornaes d'orientación pa nuevos estudiantes na Universidá de Stanford. Anque primeramente topetaron, nun tardaron en coneutar y empezaron a compartir idees. Xuníalos especialmente'l so interés matemáticu pola [[World Wide Web]]. Frutu d'esta unión nacería en [[1996]] '''BackRub''', el buscador predecesor de Google. El proyeutu creció rápido y diéronse cuenta de que crearen un magníficu motor de busca, qu'aplicaron a la web con escelentes resultancies. Optaron por dexar los sos estudios na Universidá y dedicase por completu al buscador, solicitando ayudes económiques a profesores, familia y amigos. Mercaron servidores y arrendaron un garaxe en Menlo Park. La hestoria de [[Google Inc.]] empezara.<ref name=NEU/> El 10 d'agostu foi escoyíu como nuevu [[Presidente]] d'[[Alphabet Inc.]] fundada esi mesmu día, dempués de la reorganización de [[Google]] d'onde taba al cargu de [[Google X]]. == Otros datos == Brin, Page y Google fueron gallardoniaos con munchos premios. Brin foi ponente en dellos foros académicos, empresariales y teunolóxicos internacionales, incluyíos el Foru Económicu Mundial y la Conferencia sobre Teunoloxía, Entretenimientu y Diseñu. En [[2004]] él y Page fueron nomaos ''Marconi Fellows''.<ref>{{cita web|títulu=News & Events|url=http://www.ie.edu/business-school/the-school/news-events/news?id=225|fechaaccesu=8 d'avientu de 2014|obra=IE Business School|idioma=inglés}}</ref> == Vida privada == En mayu de 2007, Brin casóse con [[Anne Wojcicki]] en [[Les Bahames]]. Wojcicki ye una biotecnóloga graduada na universidá de [[Yale]] en [[1996]], con una llicenciatura en bioloxía. Ella tuvo un interés activu na información sobre la salú, y xunto a Brin, tuvo desenvolviendo nueves formes d'ameyorar l'accesu a ésta. Como parte de los sos esfuercios, tuvieron conversaciones con investigadores líderes nel proyeutu del xenoma humanu. Brin instintivamente refierse a la [[xenética]] como una base de datos y un problema computacional. Ye según la so esposa convertir en co-fundadora de la empresa [[23andMe]], que dexa a la xente analizar y comparar el so propiu mapa xenéticu (consistente en 23 pares de [[cromosomes]]). Nun recién anunciu na conferencia de Google Zeitgeist, Brin dixo qu'espera que dalgún día podamos aprender del nuesu códigu xenéticu, según ayudar a los doctores, pacientes ya investigadores a analizar la información y de esa manera intentar reparar los errores d'ésti. La madre de Brin, Eugenia foi diagnosticada del [[enfermedá de Parkinson|mal de Parkinson]]. En 2008, él decidió faer una donación a la Escuela de Medicina de la [[Universidá de Maryland]], onde la so madre tuvo siendo tratada. Brin usó los servicios de 23andMe y afayó que con too y con eso, el Parkinson xeneralmente nun ye hereditariu. Nun editorial del [[The Economist]] pregúntase-y si la felicidá nun ye la inorancia alrodiu de estes temes, él respuende que non, porque agora puede tomar midíes pa prevenir esta enfermedá. Anguaño Brin y la so esposa dirixen la organización ensin fines d'arriquecimientu: The Brin Wojcicki Foundation. == Otros intereses == Brin ta arreyáu n'otros proyeutos más personales fuera del ámbitu de Google. Asina, xunto a Larry Page, busca la manera de resolver el problema de la enerxía mundial y los peligros medioambientales al traviés del área filantrópica de Google llamada [[Google.org]], qu'invierte na industria de la enerxía p'atopar nueves fontes [[enerxíes anovables | anovables]]. La compañía reconoz que los sos fundadores quieren "resolver los grandes problemes de la humanidá utilizando la teunoloxía".<ref>{{cita noticia|títulu=Cars and Wind: What's next for Google as it pushes beyond the Web?|url=http://voices.washingtonpost.com/posttech/2010/10/google_a_vanguard_of_the.html|editorial=Washington Post|fechaaccesu=8 d'avientu de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180219210737/http://voices.washingtonpost.com/posttech/2010/10/google_a_vanguard_of_the.html|archivedate=2018-02-19}}</ref> == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikiquote}} * [https://www.google.com/corporate/execs.html#eric Google Corp.] {{NF|1973||Brin, Sergey}} {{Tradubot|Serguéi Brin}} [[Categoría:Persones de Moscú]] [[Categoría:Informáticos ya informátiques d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Empresarios y empresaries d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Directivos de Google]] [[Categoría:Magnates]] 357tizaqul6vs0w8vj9q51kthc08diq 0 138233 4503104 4494340 2026-07-07T19:03:05Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503104 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Simon Wiesenthal''' {{nym}}, d'oficiu [[arquiteutu]], [[contable]], foi un [[investigador]] y [[cazanazis]] [[xudíu]], qu'en tando prisioneru nel [[campu de concentración de Mauthausen-Gusen]] mientres la [[Segunda Guerra Mundial]] dedicó la mayor parte de la so vida a alcontrar ya identificar [[crime de guerra|criminales de guerra]] [[nazi]]s que s'atopaben [[Prófugo|fuxitivos]], pa llevalos ante la [[xusticia]].<ref>[http://www.lanacion.com.ar/740425-murio-simon-wiesenthal-el cazador-de-nazis Morrió Simon Wiesenthal, el "cazador de nazis"]</ref><ref>[http://www.lanacion.com.ar/156628-wiesenthal-haider-nun llegara-al-poder Wiesenthal: Haider nun va llegar al poder]</ref> == Niñez y la so esperiencia na Segunda Guerra Mundial == Wiesenthal nació en [[1908]] nuna familia xudía en [[Buczacz]], cerca de [[Lviv]] ([[Ucraína]]) y escapó a la policía secreta soviética. Simón Wiesenthal foi arquiteutu. Titular na [[Universidá Téunica de Praga]] en 1932, pos refugaron la so almisión na [[Universidá Politéunica de Lvov]] (Lviv). En [[1936]] casóse con Cyla Mueller. Wiesenthal vivía en [[Lviv]], daquella perteneciente a [[Polonia]] y na actualidá parte d'Ucraína, nel momentu d'empecipiase la [[Segunda Guerra Mundial]], momentu en qu'esta ciudá foi ocupada pola [[Xunión Soviética]]. El padrastru y l'hermanascu de Wiesenthal fueron asesinaos en circunstancies nada clares y Wiesenthal foi forzáu a cerrar la so firma y a trabayar pal Estáu. Cuando [[Alemaña]] invadió la Xunión Soviética en [[1941]], Wiesenthal y la so familia fueron arrestaos en [[Checoslovaquia]]. La esposa de Wiesenthal pudo despintar el so orixe xudíu a los soldaos alemanes con falsos papeles que-y fueron suministraos pola Resistencia polaca en cuenta de diagrames de les interseiciones de la vía ferrial que dibuxó'l so home, pero ésti nun foi tan afortunáu. Foi internáu en cinco [[campu de concentración|campos de concentración]] mientres más de cuatro años. Mientres el so encierre intentó suicidase cortándose les venes de les muñeques pa evitar el trabayu. Wiesenthal consiguió los nomes de los soldaos alemanes que conoció mientres la so reclusión y, una vegada lliberáu, dedicóse puramente a buscalos y acusalos públicamente de criminales de guerra nazis. Foi lliberáu en [[1945]] del campu de concentración de [[Mauthausen]] polos americanos. Cuando'l xenocidiu nazi terminó, en 1945, tol mundu volvió a la so casa pa escaecer. Pero él non (...), tenía una xera que naide más quería, cuando los aliaos interesábense sobremanera na Guerra Fría. == Wiesenthal empieza la so carrera como cazanazis == Wiesenthal foi lliberáu de [[Mauthausen]] poles fuercies d'Estaos Xuníos en 1945. Asina la so salú ameyoró, ufiertó les sos notes sobre los criminales nazis al [[Exércitu de los Estaos Xuníos]] y trabayó recoyendo documentación pa los procesos xudiciales sobre los nazis realizaos nos [[Xuicios de Núremberg]]. En [[1947]], él y trenta voluntarios más fundaron el [[Centru de Documentación Xudía]] en [[Linz]], [[Austria]], col propósitu de recoyer información pa futuros procesos. Sicasí, los Estaos Xuníos y la Xunión Soviética perdieron l'interés en promover procesos contra crímenes de guerra y el grupu esvalixóse. Magar tou, Wiesenthal siguió axuntando información nel so tiempu llibre mientres trabayaba en tou momentu n'ayudar a los afeutaos pola Segunda Guerra Mundial. == El trabayu de Wiesenthal == En 2010, Tom Segev, publicó'l so llibru asegurando que'l [[Mossad]] el Serviciu d'Intelixencia d'Israel, sofitó a Wiesenthal y ayudó a llevar a más de 1100 criminales nazis ante la xusticia, "a pesar de la apatía del mundu" según el centru.<ref>{{Cita web |url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/famous-nazi-hunter-was-a-mossad-agent-new-book-reveals-1.311612 |títulu=Famous Nazi-hunter was a Mossad agent, new book reveals |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100903133540/http://www.haaretz.com/print-edition/news/famous-nazi-hunter-was-a-mossad-agent-new-book-reveals-1.311612 |fechaarchivu=2010-09-03 }}</ref><ref>[https://www.elpais.com/articulo/internacional/cazanazis/Wiesenthal/yera/axente/Mosad/biografia/elpepuintori/20100902elpepuint_6/Tes El 'cazanazis' Wiesenthal yera axente del Mosad, según una biografía]</ref> El famosu "cazanazis" taba enfermu dende diba dellos años y vivía como un [[recluyíu]]. Sobreviviera a cinco campu de concentración a la fin de la guerra, pero 89 de los sos parientes morrieron. El rabín [[Marvin Hier]], decanu y fundador del Centru Simon Wiesenthal en Los Angeles ([[California]], [[Estaos Xuníos]]), una [[organización non gubernamental]] de defensa de los [[derechos humanos]], describió nun comunicáu a Wiesenthal como "la conciencia del Holocaustu". Wiesenthal foi una figura fundamental na captura y procesamientu del principal factor de la "[[solución final]]" o ''[[Endlösung]]'', [[Adolf Eichmann]]. En 1954, Wiesenthal consiguió alcontrar ya identificar en [[Buenos Aires]] al destacáu nazi Adolf Eichmann ya informó d'ello al [[Centru d'Investigación del Holocaustu Yad Vashem]] n'Israel, que les sos autoridaes yeren primeramente bien escéptiques al respeutu, pero finalmente Eichmann foi prindáu pol [[Mossad]] na conocida "[[Operación Garibaldi]]". [[Adolf Eichmann|Eichmann]], l'home que planió la deportación y muerte en masa de xudíos n'Europa, foi secuestráu en [[1960]] nel so llar nes contornes de la capital arxentina, treslladáu clandestinamente a Israel y d'últimes sentenciáu a muerte en 1961 y executáu en 1962, tres la celebración d'un xuiciu tresmitíu per televisión. Gracies a ello y esi mesmu añu, Wiesenthal reabrió'l so [[Centru de Documentación Xudía]] col sofitu de donaciones de tol mundu. Siguió, pos, trabayando n'otros casos. Ente los sos meyores llogros tuvo la identificación y llocalización de [[Karl Silberbauer]], l'oficial de la [[Gestapo]] responsable del arrestu d'[[Ana Frank]], que foi afayáu en [[1963]] cuando trabayaba como inspector de policía en [[Viena]], a quien se-y abrir una averiguación alministrativa y que foi reintegrado al serviciu un añu dempués, por cuenta de que nun cometiera delitu nel exerciciu de les sos funciones.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/internacional/policia/nazi/arrestu/Ana/Frank/Amsterdam/foi/despues/espia/Republica/Federal/Alemaña/elpepuint/20110411elpepuint_7/Tes El policía nazi qu'arrestó a Ana Frank n'Ámsterdam foi dempués espía pa la República Federal d'Alemaña]</ref> Mientres esti periodu Wiesenthal tamién alcontró nueve de los dieciséis nazis xulgaos na [[Alemaña Occidental]] pol asesinatu de la población xudía de [[Lviv]], la ciudá natal de Wiesenthal. L'austriacu [[Franz Stangl]], comandante de los campos de concentración de [[Treblinka]] y [[Sobibor]], foi prindáu en 1967 nel [[Brasil]] gracies a la so investigación, y l'alemán [[Josef Schwammberger]], comandante del [[guetu de Przemysl]], foi deteníu en 1987 n'Arxentina. [[Hermine Braunsteiner]], una ama de casa que vivía en [[Queens]], [[Nueva York (estáu)|Nueva York]], tamién foi identificada por Wiesenthal como "la yegua de Majdanek", asina llamada porque acostumaba a patiscar a les recluyíes hasta matales. Finalmente foi estraditada a Alemaña en 1973 y condergada a cadena perpetua en 1981. Tuvo tres los pasos de [[Josef Mengele]] nel [[Paraguái]], pero se -y escabulló al momentu d'atopar a Eichmann en 1959. == El Centru Simon Wiesenthal == [[Ficheru:Simon Wiesenthal Center.jpg|thumb|El [[Centru Simon Wiesenthal]].]] En 1977 fundar na Universidá Jeshiva de [[Los Angeles]] (EEXX) el [[Centru Simon Wiesenthal|Simon Wiesenthal Holocaust Center]], que na actualidá tien más de 400.000 miembros y sedes en [[Toronto]], [[Miami]], [[Buenos Aires]], [[Xerusalén]] y [[París]]. Más palantre, en 1979, la [[Oficina Especial d'Investigación]] n'EE.XX. (OIS) compartió con Wiesenthal información sobre persones sospechoses de participar nel [[xenocidiu]]. En 1989 causó conmoción la declaración de la [[OIS]], según la cual el presidente austriacu y ex secretariu xeneral de la ONX, [[Kurt Waldheim]], collaborara colos nazis mientres la guerra. Wiesenthal reaccionó d'alcuerdu a los sos principios y afirmó que'l presidente austriacu siempres tuvo enteráu de les actividaes de los criminales nazis, pero que nun se-y podía probar la so direuta participación nos sos crímenes. El Centru Simon Wiesenthal denuncia'l [[antisemitismu]], vixila los grupos [[neonazi]]s, trabaya colos [[Muséu de Tolerancia|Museo de Tolerancia]] de [[Los Angeles]] y [[Xerusalén]] y encárgase de condergar a los nazis. == L'Institutu Vienés Wiesenthal pa los Estudios sobre l'Holocaustu == [[Ficheru:VWI Rabensteig3 01.png|thumb|L'Institutu Vienés Wiesenthal pa los Estudios sobre l'Holocaustu; Viena, Rabensteig 3]] [[Institutu Vienés Wiesenthal pa los Estudios sobre l'Holocaustu|L'Institutu Vienés Wiesenthal pa los Estudios sobre l'Holocaustu]] (n'alemán, Wiener Wiesenthal Institut für Holocaust-Studien; n'inglés, Vienna Wiesenthal Institute; VWI) ye un centru d'investigación que se dedica a la investigación, la documentación y la mediación de toles entrugues relatives al antisemitismu, nacionalismu, racismu y holocaustu incluyendo la so hestoria anterior y les sos consecuencies. L'institutu foi fundáu nel añu 2009 y atópase en serviciu operativu completu dende ochobre de 2012. L'institutu ta patrocináu a partes iguales pol gobiernu de la ciudá de Viena y pol Ministeriu Federal de la República d'Austria pa Ciencia ya Investigación. Dende xineru de 2017 atopar nel mesmu centru de [[Viena]], en Rabensteig 3. El nuevu edificiu alluga l'archivu, la biblioteca, los investigadores y el personal del institutu. Na planta baxa, puede atopase un pequeñu muséu accesible al públicu.<ref>[http://www.vwi.ac.at/index.php/institut/museum-simon-wiesenthal]</ref> == Década de 1970 y depués == Nos años 1970 viose envolubráu na política austriaca cuando aseguró que munchos ministros del acabante formar gobiernu [[SPÖ|socialista]] de [[Bruno Kreisky]] fueren [[nazi]]s mientres el tiempu en qu'Austria formó parte del [[Tercer Reich]]. Kreisky, tamién xudíu, atacó a Wiesenthal y calificar de ''Nestbeschmutzer'' (páxaru qu'empuerca'l so propiu nial). A lo llargo de los años Wiesenthal recibió munches amenaces de muerte y, en 1982, esplotó una bomba puesta na parte esterior de la so casa en [[Viena]]. En 1985, robla un pidimientu a favor del armamentu polos [[Estaos Xuníos]] de los [[Contras]], grupos paramilitares d'[[estrema derecha]] en Nicaragua.<ref>{{cita publicación |títulu=Quand Bernard-Henri Lévy pétitionnait contre -y régime légal du Nicaragua|url=https://www.monde-diplomatique.fr/document/bhlnicaragua|fecha=1 d'ochobre de 2009|fechaaccesu=4 de setiembre de 2017|periódicu=Monde diplomatique|idioma=fr}}</ref> Tres 58 años de trabayu, Wiesenthal anunció en abril de 2003 el so retiru, diciendo qu'atopara a tolos nazis que tuviera buscando y sobreviviéra-yos: ''"Si hai dellos pendientes, yá son demasiáu vieyos y débiles pa encarar agora un xuiciu. El mio trabayu ta fechu."'' Sicasí, según dixo Wiesenthal, el postreru nazi qu'inda restaba enxuiciar foi [[Alois Brunner]], mano derecha de Eichmann, de quien se diz atopábase ocultu en [[Siria]]. Wiesenthal consiguió, a lo llargo de la so llarga vida, llevar ante la xusticia a más de 1.100 reos de crímenes contra la humanidá en tol mundu. En ciertu mou, l'acabante fundar [[Tribunal Penal Internacional]] constituyir n'herederu del so llabor. [[Ficheru:Wiesenthal's grave, Herzliya.jpg|thumb|Balta de Wiesenthal en [[Herzliya]], Israel.|347x347px]] El 19 de febreru de 2004, [[Reinu Xuníu|Gran Bretaña]] decidió nomar [[caballeru]] honoríficu a Wiesenthal en reconocencia a "toa una vida de serviciu a la humanidá". La orde de caballería coles mesmes reconoció'l trabayu del Centru Simon Wiesenthal. Wiesenthal llogró igualmente la [[Medaya d'oru del congresu de los Estaos Xuníos]], la [[Medaya pola Llibertá Holandesa]], la [[Medaya pola Llibertá de Luxemburgu]], la [[Lexón d'Honor]] francesa, según les condecoraciones de los grupos de resistencia d'Austria y Francia. El personaxe de Yakov Liebermann na novela d'[[Ira Levin]] ''[[The Boys From Brazil]]'' ta basáu en Wiesenthal. Na gran pantalla ta interpretáu pol actor [[Laurence Olivier]]. Wiesenthal fai una apaición como un personaxe menor en ''[[The Odessa File]]'' de [[Frederick Forsyth]], otorgando información a un periodista alemán qu'intenta alcontrar a un criminal de guerra nazi. La esposa de Wiesenthal morrió'l 10 de payares de 2003 a la edá de 95 años. Wiesenthal finó en [[Viena]] mientres dormía'l [[20 de setiembre]] de [[2005]] a l'avanzada edá de 96 años. Foi soterráu n'[[Israel]] tres díes más tarde, el [[23 de setiembre]]. == El descubrimientu d'América y la espulsión de los xudíos d'España == Simon Wiesenthal, nel so llibru ''Operación Nuevu Mundu (La misión secreta de Cristóbal Colón)'' espón una hipótesis distinta sobre'l viaxe del [[descubrimientu d'América]] realizáu por [[Cristóbal Colón]], que la so fecha y hora de salida coincidía cola marcada pa la espulsión de los xudíos d'España nel [[Edictu de Granada]], el [[2 d'agostu]] de [[1492]]. Nel so llibru, Wiesenthal esplica que los xudíos víen con esperanza'l descubrimientu d'unes tierres onde podríen tar dalgunes de les diez tribus del reinu d'Israel deportaes polos asirios a les sos provincies más alloñaes, yá que teníen noticies de rellatos de marineros y mercaderes nos puertos, quien cuntaben que nel estremu Oriente vivíen hebreos que non yá yeren llibres, sinón qu'inclusive pertenecíen a les clases privilexaes o rexíen territorios. Tamién espón la hipótesis de que Colón fora d'orixe xudíu, sofitada nel so comportamientu, coincidente col de munchos xudíos conversos que faíen lo posible pa despintar el so orixe, nel fechu qu'en Portugal trabayara como cartógrafu -oficiu típicu de xudíos- y na so fonda conocencia del Antiguu Testamentu, les sos anotaciones al marxe del Llibru de los Profetes, la so predilección pol profeta Isaías, ente otres coses.<ref name=operación>*{{cita llibru | apellíos = Wiesenthal | nome = Simón | títulu = Operación Nuevu Mundu (la misión secreta de Cristóbal Colón) | añu = 1973 | editorial = Barcelona: ediciones Orbis, S.A. | id = ISBN 84-7634-382-5 }}</ref> == Reconocencies == * [[Ficheru:Ord.Merit.Luxembourg.JPG|50px|cantu]] Orde del Méritu del Gran Ducáu de [[Luxemburgu]] * [[Ficheru:CZE Rad Bileho Lva 3 tridy BAR.svg|50px|cantu]] [[Orde del Lleón Blancu|Orde del Lleón Blanco en Tercer Clase]] ([[República Checa]], 1999).<ref>[http://old.hrad.cz/kpr/rady/rbl_lide_uk.html Order of the White Lion]</ref> * Caballero honoríficu del [[Imperiu Británicu]] por "toa una vida de serviciu a la humanidá" * Medaya d'oru del [[Congresu de los Estaos Xuníos]] * Medaya pola Llibertá [[Holanda|Holandesa]] * Medaya pola Llibertá de [[Luxemburgu]] * [[Lexón d'Honor francesa]] * Condecoraciones de los grupos de resistencia d'[[Austria]] y [[Francia]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [https://www.rtve.es/alacarta/videos/informe-semanal/foi-informe-solombra-del pasáu-1992/2412567/ Reportaxe d'Informe Selmanal sobre Simon Wiesenthal (1992)]. * [http://www.wiesenthal.com/about/wiesenthal_bio.cfm Una biografía fecha pel Centru Wiesenthal {{en}}] * {{IMDb nome|id=0927622|Simon Wiesenthal}} * [https://www.imdb.com/title/tt0097933/ Asesinos Ente Nós: La Hestoria de Simon Wiesenthal en [[Internet Movie Database]] {{en}}] * [http://riverlightspictures.com/taor/welcome.html L'Arte de l'Alcordanza: Simon Wiesenthal; documentación por Hannah Heer & Werner Schmiedel {{en}}] * [http://www.gedenkdienst.at/ Serviciu Austriacu pola Memoria del Holocaustu {{en}}] <center> {| {{tablaguapa}} border="1" |- ! Precedíu por ! Ganador del [[Premiu Erasmus]] ! Asocedíu por Bandera|España}} [[Archivu Xeneral d'Indies]] | <center>[[1992]]</center> | {{Bandera|Alemaña}} [[Peter Stein]] ([[Direutor de teatru]]) |} </center> {{NF|1908|2005|Wiesenthal, Simon}} {{Tradubot|Simon Wiesenthal}} [[Categoría:Arquiteutos y arquiteutes d'Austria]] [[Categoría:Premiu Erasmus]] [[Categoría:Caballeros de la Lexón d'Honor]] [[Categoría:Galitzia]] [[Categoría:Medaya Presidencial de la Llibertá]] [[Categoría:Holocaustu]] kphq99732lujwqc37lytu2v3pjd0vds 0 139093 4503071 4486646 2026-07-07T12:10:29Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503071 wikitext text/x-wiki {{otros usos|seleición femenina de fútbol de Lituania|la seleición femenina}} {{Ficha de seleición de fútbol 2 | país = Lituania | cod = LTU | asociación = [[Federación Lituana de Fútbol]] | confederación = [[UEFA]] | país-dt = Lituania | direutor técnicu = [[Valdas Urbonas]] (2019)<ref>https://lff.lt/news/5647/lietuvos-futbolo-rinktine-treniruos-v-urbonas/</ref> | mayor goliador = [[Tomas Danilevičius]] | mayor goliador goles = 19 | más participaciones = [[Andrius Skerla]] | mayor partíos = 83 | estadiu = [[Estadiu LFF]]<br />[[Estadiu S. Darius y S. Girėnas|S. Darius y S. Girėnas]] | PPI país2 = Xeorxa | PPI bandera2 = 1990 | PPI marcador = 0:1 | PPI llugar = [[Kaunas]], [[Lituania]] | PPI fecha = {{fecha|2|9|1992}} | MRI país2 = Estonia | MRI marcador = 7:0 | MRI llugar = [[Münich]], [[Alemaña]] | MRI fecha = {{fecha|20|5|1995}} | PRI país2 = Exiptu | PRI bandera2 = 1922 | PRI marcador = 0:8 | PRI llugar = [[París]], [[Francia]] | PRI fecha = {{fecha|1|6|1924}} | participación mundial = ''Ensin participación'' | copa rexonal = [[Eurocopa]] | participación rexonal = ''Ensin participaciones'' | participación olímpicu = 1 | primer olímpicu = [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de París 1924|1924]] | meyor olímpicu = Quintu llugar, [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de París 1924|1924]] | color_izq1 = FFDE00 | color_cuerpu1 = FFDE00 | color_der1 = FFDE00 | color_pantalón1 = 007564 | color_medies1 = FFDE00 | trama_izq1 = _lit1617h | entama_cuerpu1 = _lit1617h | trama_der1 = _lit1617h | entama_pantalón1 = _lit1617h | trama_medies1 = _lit1617h | color_izq2 = 007564 | color_cuerpu2 = 007564 | color_der2 = 007564 | color_pantalón2 = 007564 | color_medies2 = 007564 | trama_izq2 = _lituania1617a | trama_cuerpo2 = _lituania1617a | trama_der2 = _lituania1617a | trama_pantalón2 = _lituania1617a trama socks2 = _kalmar16h }} La '''Seleición de [[fútbol]] de [[Lituania]]''' (en [[Idioma lituanu|lituanu]], ''Lietuvos vyrų futbolo rinktinė'') ye l'equipu representativu del país nes competiciones oficiales. La so organización ta al cargu de la [[Federación Lituana de Fútbol]], perteneciente a la [[UEFA]]. L'escoyíu de Lituania nació en 1923, depués de la independencia d'esti país a la fin de la [[Primer Guerra Mundial]]. Sicasí, en 1940, Lituania foi invadida y anexada pola [[Unión de Repúbliques Socialistes Soviétiques]]. Posterior a esi añu, los xugadores d'orixe lituanu xugaben na [[Seleición de fútbol de la Xunión Soviética|Seleición de la Xunión Soviética]]. Namái en 1990, tres el quebre de la Xunión Soviética y la independencia de los países miembros d'ésta, la seleición de Lituania volvió xugar. De los sos pocos partíos notables, tuvo un empate 0-0 ante la [[Seleición de fútbol d'Arxentina|seleición d'Arxentina]] nel 26 de xunu de 1999 en [[Buenos Aires]] como preparación pa les [[Clasificación pa la Eurocopa 2000|clasificatorias pa la Eurocopa 2000]], onde dempués d'aquel amistosu, la seleición lituana cayó sorpresivamente 0-4 ante la {{Sel|República Checa}} de llocal y por 0-3 ante {{Sel|Escocia}} en [[Glasgow]]. Solamente llogró dempués d'esi amistosu, una victoria 1-0 ante les {{Sel|Islles Feroe}}. == Estadístiques == === Copa Mundial de Fútbol === {| {{tablaguapa}} border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5em; background: #C0C0C0; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%;" text-align:right; "; |- align=left ! Añu !Fase !Posición ! PX ! PG ! PE !PP ! GF ! GC |- align=right bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Uruguái}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]] | colspan="8" align="center"| ''Ensin participación.'' |- align=right bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Italia|1861}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1934|1934]] | colspan="8" rowspan="2" align="center"| ''Nun se clasificó.'' |- align=right bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Francia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1938|1938]] |- align=right bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Brasil}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1950|1950]] | colspan="8" rowspan="11" align="center"| ''Ensin participación.<br />Parte de la [[Xunión Soviética]].'' |- align=right bgcolor=f9f9f9 ! {{bandera|Suiza}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1954|1954]] |- align=right bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Suecia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1958|1958]] |- align=right bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Chile}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1962|1962]] |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Inglaterra}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1966|1966]] |- align=right bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Méxicu}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1970|1970]] |- align=right bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1974|1974]] |- align=right bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Arxentina}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|1978]] |- align=right bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|España}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|1982]] |- align=right bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Méxicu}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]] |- align=right bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Italia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|1990]] |- align=right bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1994|1994]] | colspan="8" rowspan="7" align="center"| ''Nun se clasificó'' |- align=right bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Francia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|1998]] |- align=right bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Corea del Sur}}{{bandera|Xapón}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2002|2002]] |- align=right bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2006|2006]] |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Sudáfrica}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|2010]] |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Brasil}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|2014]] |- class="sortbottom" align=right bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Rusia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2018|2018]] |- class="sortbottom" align=right bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Qatar}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2022|2022]] | colspan="8" align="center"| ''Por apostar'' |- class="sortbottom" align=right bicolor=#f9f9f9 ! [[Tabla estadística de la Copa Mundial de Fútbol|Total]] ! - ! -° ! - ! - ! - ! - ! - ! - |} === Eurocopa === {| class="sortable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5em; background: #C0C0C0; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" text-align:right; "; |- align=gold ! '''Añu''' ! '''Ronda''' ! '''Posición''' ! '''PX''' ! '''PG''' ! '''PE''' ! '''PP''' ! '''GF''' ! '''GC''' |- align=right bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Suecia}} [[Eurocopa 1992|1992]] | ''Ensin participación'' | {{Ordenarnum|0}}° | 0 | 0 | 0 | 0 | {{Ordenarnum|0}} | {{Ordenarnum|0}} |- align=right bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Inglaterra}} [[Eurocopa 1996|1996]] | ''Nun se clasificó'' | {{Ordenarnum|0}}° | 0 | 0 | 0 | 0 | {{Ordenarnum|0}} | {{Ordenarnum|0}} |- align=right bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Bélxica}}{{bandera|Países Baxos}} [[Eurocopa 2000|2000]] | ''Nun se clasificó'' | {{Ordenarnum|0}}° | 0 | 0 | 0 | 0 | {{Ordenarnum|0}} | {{Ordenarnum|0}} |- align=right bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Portugal}} [[Eurocopa 2004|2004]] | ''Nun se clasificó'' | {{Ordenarnum|0}}° | 0 | 0 | 0 | 0 | {{Ordenarnum|0}} | {{Ordenarnum|0}} |- align=right bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Austria}}{{bandera|Suiza}} [[Eurocopa 2008|2008]] | ''Nun se clasificó'' | {{Ordenarnum|0}}° | 0 | 0 | 0 | 0 | {{Ordenarnum|0}} | {{Ordenarnum|0}} |- align=right bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Polonia}}{{bandera|Ucraína}} [[Eurocopa 2012|2012]] | ''Nun se clasificó'' | {{Ordenarnum|0}}° | 0 | 0 | 0 | 0 | {{Ordenarnum|0}} | {{Ordenarnum|0}} |- align=right bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Francia}} [[Eurocopa 2016|2016]] | ''Nun se clasificó'' | {{Ordenarnum|0}}° | 0 | 0 | 0 | 0 | {{Ordenarnum|0}} | {{Ordenarnum|0}} |- class="sortbottom" align=right bgcolor=#f9f9f9 |- align=right bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Europa}} [[Eurocopa 2020|2020]] | ''Por apostase'' | {{Ordenarnum|0}}° | 0 | 0 | 0 | 0 | {{Ordenarnum|0}} | {{Ordenarnum|0}} |- class="sortbottom" align=right bgcolor=#f9f9f9 !'''<big>[[Eurocopa#Tabla estadística|Total]]</big>''' ! '''0/8''' ! '''0°''' ! '''0''' ! '''0''' ! '''0''' ! '''0''' ! '''0''' ! '''0''' |} == Xugadores == {{fs start|edá=sí|procedencia=sí|testu=green|fondu=yellow}} {{fs player|non= 1|pos=ARQ|name=[[Edvinas Gertmonas]]|edá={{edá|1|6|1996}}|procedencia={{bandera|FRA}} [[Stade Rennais F.C.|Rennes]]|nat=LTU}} {{fs player|non=12|pos=ARQ|name=[[Vytautas Černiauskas]]|edá={{edá|12|3|1989}}|procedencia={{bandera|BUL}} [[PFC CSKA Sofia|CSKA Sofia]]|nat=LTU}} {{fs player|non=16|pos=ARQ|name=[[Ernestas Šetkus]]|edá={{edá|25|5|1985}}|procedencia={{bandera|ISR}} [[Hapoel Haifa F.C.|Hapoel Haifa]]|nat=LTU}} {{fs player|non= 2|pos=DEF|name=[[Linas Klimavičius]]|edá={{edá|10|4|1989}}|procedencia={{bandera|LTU}} [[FK Žalgiris|Žalgiris Vilnius]]|nat=LTU}} {{fs player|non= 3|pos=DEF|name=[[Justinas Januševskij]]|edá={{edá|26|3|1994}}|procedencia={{bandera|LTU}} [[FK Trakai|Trakai]]|nat=LTU}} {{fs player|non= 5|pos=DEF|name=[[Algis Jankauskas]]|edá={{edá|27|9|1982}}|procedencia={{bandera|LTU}} [[FK Sūduva Marijampolė|Sūduva Marijampolė]]|nat=LTU}} {{fs player|non= 8|pos=DEF|name=[[Egidijus Vaitkūnas]]|edá={{edá|8|8|1988}}|procedencia={{bandera|BLR}} [[FC Minsk|Minsk]]|nat=LTU}} {{fs player|non=15|pos=DEF|name=[[Edvinas Girdvainis]]|edá={{edá|19|1|1993}}|procedencia={{bandera|RUS}} [[FC Tom Tomsk|Tom Tomsk]]|nat=LTU}} {{fs player|non=19|pos=DEF|name=[[Vaidas Slavickas]]|edá={{edá|26|2|1986}}|procedencia={{bandera|LTU}} [[FK Sūduva Marijampolė|Sūduva Marijampolė]]|nat=LTU}} {{fs player|non=20|pos=DEF|name=[[Valdemar Borovskij]]|edá={{edá|2|5|1984}}|procedencia={{bandera|LTU}} [[FK Trakai|Trakai]]|nat=LTU}} {{fs player|non=23|pos=DEF|name=[[Rolandas Baravykas]]|edá={{edá|23|8|1995}}|procedencia={{bandera|LTU}} [[FK Žalgiris|Žalgiris Vilnius]]|nat=LTU}} {{fs player|non=24|pos=DEF|name=[[Tadas Kijanskas]]|edá={{edá|6|9|1985}}|procedencia={{bandera|CZE}} [[FC Zbrojovka Brno|Zbrojovka Brno]]|nat=LTU}} {{fs player|non= 4|pos=MED|name=[[Modestes Vorobjovas]]|edá={{edá|30|12|1995}}|procedencia={{bandera|LTU}} [[FK Trakai|Trakai]]|nat=LTU}} {{fs player|non= 6|pos=MED|name=[[Daniel Romanovskij]]|edá={{edá|19|6|1996}}|procedencia={{bandera|LTU}} [[FK Žalgiris|Žalgiris Vilnius]]|nat=LTU}} {{fs player|non= 7|pos=MED|name=[[Artūras Žulpa]]|edá={{edá|10|6|1990}}|procedencia={{bandera|KAZ}} [[FC Tobol|Tobol Kostanay]]|nat=LTU}} {{fs player|non=11|pos=MED|name=[[Arvydas Novikovas]]|edá={{edá|18|12|1990}}|procedencia={{bandera|POL}} [[Jagiellonia Białystok]]|nat=LTU}} {{fs player|non=13|pos=MED|name=[[Simonas Paulius]]|edá={{edá|12|5|1991}}|procedencia={{bandera|LTU}} [[FK Kauno Žalgiris|Žalgiris Kaunas]]|nat=LIT}} {{fs player|non=14|pos=MED|name=[[Xustes Lasickas]]|edá={{edá|6|10|1997}}|procedencia={{bandera|SRB}} [[FK Zemun|Zemun]]|nat=LTU}} {{fs player|non=17|pos=MED|name=[[Cobertores Kuklys]]|edá={{edá|10|6|1987}}|procedencia={{bandera|KAZ}} [[FC Zhetysu|Zhetysu]]|nat=LTU}} {{fs player|non=18|pos=MED|name=[[Ovidijus Verbickas]]|edá={{edá|4|7|1993}}|procedencia={{bandera|LTU}} [[FK Sūduva Marijampolė|Sūduva Marijampolė]]|nat=LTU}} {{fs player|non=22|pos=MED|name=[[Fiodor Černych]]|edá={{edá|21|5|1991}}|procedencia={{bandera|RUS}} [[FC Dynamo Moscow|Dynamo Moscow]]|nat=LTU}} {{cap}} {{fs player|non=25|pos=MED|name=[[Vykintas Slivka]]|edá={{edá|29|4|1995}}|procedencia={{bandera|SCO}} [[Hibernian F.C.|Hibernian]]|nat=LTU}} {{fs player|non=26|pos=MED|name=[[Karolis Chvedukas]]|edá={{edá|21|4|1991}}|procedencia={{bandera|IRL}} [[Dundalk F.C.|Dundalk]]|nat=LTU}} {{fs player|non= 9|pos=DEL|name=[[Karolis Laukžemis]]|edá={{edá|11|3|1992}}|procedencia={{bandera|LTU}} [[FK Sūduva Marijampolė|Sūduva Marijampolė]]|nat=LTU}} {{fs player|non=10|pos=DEL|name=[[Darvydas Šernas]]|edá={{edá|22|7|1984}}|procedencia={{bandera|ISR}} [[Hapoel Kfar Saba F.C.|Hapoel Kfar Saba]]|nat=LTU}} {{fs player|non=21|pos=DEL|name=[[Nerijus Valskis]]|edá={{edá|4|8|1987}}|procedencia={{bandera|ISR}} [[Bnei Yehuda Tel Aviv F.C.|Bnei Yehuda]]|nat=LTU}} {{fs player|non=27|pos=DEL|name=[[Lukas Spalvis]]|edá={{edá|27|7|1994}}|procedencia={{bandera|GER}} [[1. FC Kaiserslautern]]|nat=LTU}} {{fs end|entrenador={{bandera|LTU}} [[Edgaras Jankauskas]]|actualización={{fecha|27|3|2018}}}} ==Estadístiques de xugadores== * Actualizáu'l 27 de marzu de 2018 === Máximos goliadores === {| {{tablaguapa}} cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !# !Xugador !Periodu !Goles !Rendimientu |- |1 |style="text-align:left;"|[[Tomas Danilevičius]] |1998–2012 |19 |0.267 |- |2 |style="text-align:left;"|[[Antanas Lingis]] |1928–1938 |12 |0.363 |- |3 |style="text-align:left;"|[[Edgaras Jankauskas]] |1991–2008 |10 |0.178 |- |4 |style="text-align:left;"|[[Virginijus Baltušnikas]] |1990–1998 |9 |0.214 |- |rowspan=5|5 |style="text-align:left;"|[[Jaroslavas Citavičius]] |1926–1933 |8 |0.333 |- |style="text-align:left;"|[[Valdas Ivanauskas]] |1990–2000 |8 |0.285 |- |style="text-align:left;"|'''[[Fiodor Černych]]''' |2012– |8 |0.205 |- |style="text-align:left;"|[[Darius Maciulevičius]] |1991–2005 |8 |0.210 |- |style="text-align:left;"|[[Robertas Poškus]] |1999–2011 |8 |0.166 |- |rowspan=3|10 |style="text-align:left;"|[[Artūras Fomenka]] |1996–2003 |7 |0.304 |- |style="text-align:left;"|[[Tomas Ražanauskas]] |1995–2011 |7 |0.170 |- |style="text-align:left;"|[[Igoris Morinas]] |1996–2007 |7 |0.137 |} === Más partíos apostaos === {| {{tablaguapa}} cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !# !Xugador |Periodu !Partíos !Goles |- |1 |align="left"|[[Andrius Skerla]] ||1996–2011 |84 |1 |- |2 |align="left"|[[Deividas Šemberas]] |1996–2013 |82 |0 |- |3 |align="left"|'''[[Saulius Mikoliūnas]]''' |2004– |74 |5 |- |4 |align="left"|[[Tomas Danilevičius]] |1998–2012 |71 |19 |- |5 |align="left"|[[Žydrūnas Karčemarskas]] |2003–2013 |66 |0 |- |rowspan=2|6 |align="left"|[[Aurelijus Skarbalius]] |1991–2005 |65 |5 |- |align="left"|[[Marius Stankevičius]] |2001–2013 |65 |5 |- |8 |align="left"|'''[[Deividas Česnauskis]]''' |2001– |64 |4 |- |9 |align="left"|[[Gintaras Staučė]] |1992–2004 |61 |0 |- |rowspan=3|10 |align="left"|[[Edgaras Jankauskas]] |1991–2008 |56 |10 |- |align="left"|[[Andrėjus Tereškinas]] |1991–2000 |56 |3 |- |align="left"|[[Tomas Žvirgždauskas]] |1998–2011 |56 |0 |} == Entrenadores == La siguiente llista inclúi tolos entrenadores que dirixeron a la seleición: {| {{tablaguapa}} style="text-align: center" |- !Nome !País !De !Hasta !Partíos !Ganaos !Empates !Derrotes !Goles |- |align=left|[[Benjaminas Zelkevičius]] |{{bandera|Lituania}} |align=left|1990 |align=left|1991 |align=centre|3 |align=centre|1 |align=centre|2 |align=centre|0 |align=centre|7:4 |- |align=left|[[Algimantas Liubinskas]] |{{bandera|Lituania}} |align=left|1992 |align=left|1994 |align=centre|29 |align=centre|7 |align=centre|8 |align=centre|14 |align=centre|29:48 |- |align=left|[[Benjaminas Zelkevičius]] |{{bandera|Lituania}} |align=left|1995 |align=left|1997 |align=centre|29 |align=centre|12 |align=centre|6 |align=centre|11 |align=centre|45:41 |- |align=left|[[Kęstutis Llatoža]] |{{bandera|Lituania}} |align=left|1998 |align=left|1999 |align=centre|18 |align=centre|5 |align=centre|4 |align=centre|9 |align=centre|15:24 |- |align=left|[[Robertas Tautkus]] (interín) |{{bandera|Lituania}} |align=left|1999 |align=left|1999 |align=centre|1 |align=centre|0 |align=centre|0 |align=centre|1 |align=centre|0:3 |- |align=left|[[Stasys Stankus]] |{{bandera|Lituania}} |align=left|2000 |align=left|2000 |align=centre|8 |align=centre|2 |align=centre|0 |align=centre|6 |align=centre|8:18 |- |align=left|[[Julius Kvedaras]] (interín) |{{bandera|Lituania}} |align=left|2000 |align=left|2000 |align=centre|1 |align=centre|0 |align=centre|0 |align=centre|1 |align=centre|1:6 |- |align=left|[[Benjaminas Zelkevičius]] |{{bandera|Lituania}} |align=left|2001 |align=left|2003 |align=centre|19 |align=centre|4 |align=centre|3 |align=centre|12 |align=centre|20:41 |- |align=left|[[Algimantas Liubinskas]] |{{bandera|Lituania}} |align=left|2003 |align=left|2008 |align=centre|50 |align=centre|18 |align=centre|6 |align=centre|26 |align=centre|54:65 |- |align=left|[[José Couceiro]] |{{bandera|Portugal}} |align=left|2008 |align=left|2009 |align=centre|15 |align=centre|6 |align=centre|3 |align=centre|6 |align=centre|17:15 |- |align=left|[[Raimondas Žutautas]] |{{bandera|Lituania}} |align=left|2010 |align=left|2011 |align=centre|16 |align=centre|4 |align=centre|3 |align=centre|9 |align=centre|11:22 |- |align=left|[[Csaba László]] |{{bandera|Hungría}} |align=left|2012 |align=left|2013 |align=centre|16 |align=centre|2 |align=centre|4 |align=centre|10 |align=centre|12:28 |- |align=left|[[Igoris Pankratjevas]] |{{bandera|Lituania}} |align=left|2013 |align=left|2015 |align=centre|21 |align=centre|5 |align=centre|5 |align=centre|11 |align=centre|14:31 |- |align=left|[[Edgaras Jankauskas]] |{{bandera|Lituania}} |align=left|2016 |align=left| |align=centre|11 |align=centre|2 |align=centre|3 |align=centre|6 |align=centre|8:18 |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20080727045100/http://www2.omnitel.net/almis/#team Historia del fútbol lituano] {{en}} * [https://web.archive.org/web/20110805161349/http://www2.omnitel.net/almis/ltuteamsum.html Archivu de partíos] {{en}} * [http://www.lff.lt/ Lithuanian Football Association] {{lt}} * [http://www.futbolas.lt/en Lithuanian football news, videos, photos] Sitiu non oficial {{en}} * [http://almis.sritis.lt/ltuteamsum.html Partíos 1923-1930] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130417001514/http://almis.sritis.lt/ltuteamsum.html |date=2013-04-17 }} {{Tradubot|Seleición de fútbol de Lituania}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Seleiciones de fútbol de Lituania]] [[Categoría:Seleiciones masculines de fútbol de la UEFA|Lituania]] kh0yvkj8qynjs0n4afi8papifxp60ju 0 141199 4503179 4381611 2026-07-08T02:57:24Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 4 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503179 wikitext text/x-wiki {{Estremar|l'actor [[Stephen Curry (actor)|Stephen Curry]]}} {{persona}} '''Wardell Stephen Curry II''' {{nym}} ye un xugador de baloncestu d'[[Estaos Xuníos]] que pertenez a la plantía de los [[Golden State Warriors]] de la [[NBA]]. Con 1,91 metros d'altor, xuega na posición de [[Base (baloncestu)|base]], anque puede xugar tamién d'[[Escolta (baloncestu)|escolta]]. Ye fíu del ex-xugador de la [[NBA]] [[Dell Curry]]<ref name="nba">NBA.com [http://www.nba.com/draft2009/prospects/125.html DRAFT 2009 Prospects - Stephen Curry], consultáu en xunetu de 2009</ref> y hermanu mayor de la base de los [[Dallas Mavericks]], [[Seth Curry]].<ref>[http://bleacherreport.com/articles/1033745-50-most-talented-families-in-sports/page/14 The Currys].</ref> == Trayeutoria deportiva == === Universidá === Xugó mientres 3 temporaes colos ''Wildcats'' del [[Davidson Wildcats|Davidson College]], nes que permedió 25,3 puntos, 4,5 [[rebote (baloncestu)|rebotes]] y 3,7 [[asistencia (baloncestu)|asistencies]] por partíu.<ref>thedraftreview.com [http://www.thedraftreview.com/index.php?option=com_content&task=view&id=4311 Ficha de Curry en TDR], consultáu en xunetu de 2009</ref> Nun tardó en demostrar les sos cualidaes, yá que nel so segundu partíu oficial, ante [[Michigan Wolverines]] consiguió 32 puntos, 9 rebotes y 4 asistencies.<ref>ESPN.com [http://sports.espn.go.com/ncb/boxscore?gameId=263150130 Davidson Wildcats vs. Michigan Wolverines - Box Score - November 11, 2006], consultáu en xunetu de 2009</ref> Acabó la temporada liderando a la [[Southern Conference]] n'anotación, con 21,5 puntos per partíu,<ref name="nba"/> siendo'l segundu meyor anotador novatu de tol país tres el xugador de [[texas Longhorns|Texas]] [[Kevin Durant]], qu'acabaría siendo escoyíu na segunda posición del [[Draft de la NBA de 2007|draft del 2007]]. Na so segunda temporada volvió liderar n'anotación na so conferencia, al promediar 25,9 puntos per partíu, a lo qu'añadió 4,6 rebotes, 2,9 asistencies y 2,0 robos de balón.<ref name="nba"/> Acabó siendo escoyíu nel segundu quintetu del [[All-American]],<ref>ESPM.com [http://sports.espn.go.com/ncb/news/story?id=3322266 For first time in six decades, non seniors on AP All-America team], consultáu en xunetu de 2009</ref> amás de ser finalista al [[John R. Wooden Award]]. Tamién batió'l récor de más [[triple (baloncestu)|triples]] anotaos por un xugador de la [[NCAA]] nuna temporada, con 162.<ref name="nba"/> Nel so últimu añu como universitariu lideró la [[división I de la NCAA]] n'anotación, con 28,6 puntos per partíu.<ref name="nba"/> Llogró'l so tope anotador ante [[Oklahoma Sooners|Oklahoma]], al anotar 44 puntos.<ref>ESPN.com [http://sports.espn.go.com/ncb/boxscore?gameId=283230201 Curry's career-high 44 points not enough as Griffin-led Oklahoma tops Davidson], consultáu en xunetu de 2009</ref> Foi incluyíu nel primer equipu [[All-American]].<ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/awards/all_america.html NCAA AP All-America Teams], consultáu en xunetu de 2009</ref> === Profesional === {{Wikificar|deportistes|t=20170123}} ==== Golden State Warriors. Primeres temporaes (2009–11) ==== Curry foi escoyíu na séptima posición del [[draft de la NBA de 2009]] polos [[Golden State Warriors]].<ref>thedraftreview.com [http://www.thedraftreview.com/index.php?option=com_content&view=article&id=5752:2009-nba-draft&catid=15:historical-drafts&Itemid=103 2009 NBA Draft], consultáu en febreru de 2017</ref> El so contratu como novatu foi de $ 12.7 millones en cuatro años.<ref>sfgate.com [http://www.sfgate.com/sports/article/Curry-signs-deal-3224388.php Curry signs deal], consultáu en febreru de 2017</ref> Nel primer partíu de la so carrera, anotó 14 puntos y distribuyó 7 asistencies.<ref>sfgate.com [http://www.sfgate.com/sports/article/Curry-s-debut-is-solid-but-not-off-the-charts-3212458.php Curry's debú is solid, but not off the charts], consultáu en febreru de 2017</ref> Con permedios finales de temporada de 17,5 puntos, 5,9 asistencies y 1,9 robos per partíu, terminó segundu na engarradiella pol [[NBA Rookie of the Year]], y entró nel [[meyor quintetu de rookies de la NBA]].<ref>NBA.com [https://web.archive.org/web/20160610232027/http://www.nba.com/2010/news/04/29/ROY.release/ Kings' Evans takes home T-Mobile Rookie of Year award], consultáu en febreru de 2017</ref> Nel [[All-Star Game de la NBA 2011]], Curry ganó'l [[Concursu d'Habilidaes de la NBA|desafíu de les habilidaes]]. Terminó la temporada con permedios de 18,6 puntos, 5,8 asistencies, y 1,5 robos per partíu y encestó un 93,4 per cientu de la llinia de tiru llibre, el meyor porcentaxe de la franquicia y de la lliga.<ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/teams/GSW/2010.html 2009-10 Golden State Warriors Roster and Stats], consultáu en febreru de 2017</ref><ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/teams/GSW/leaders_season.html Golden State Warriors Season Leaders], consultáu en febreru de 2017</ref> Tamién foi'l receptor del [[Xugador Más Deportivu de la NBA|Premiu de la Deportividá de la NBA]].<ref>NBA.com [http://www.nba.com/warriors/news/curry_sportsmanship_050511.html Stephen Curry Wins 2010-11 NBA Sportsmanship Award], consultáu en febreru de 2017</ref> ==== Añu llaráu de mancadures (2011–12) ==== [[Ficheru:Stephen_Curry_shooting.jpg|thumb|right|200px|Curry, llanzando a canasta en 2011.]] En mayu de 2011, Curry tuvo que sometese a una ciruxía nel so todíu derechu pa reparar los lligamentos rotos causaos por múltiples esguinces de la pasada temporada.<ref>mercurynews.com [http://www.mercurynews.com/2013/01/16/golden-state-warriors-stephen-curry-sidelined-by-ankle-injury-again/ Golden State Warriors' Stephen Curry sidelined by ankle injury again], consultáu en febreru de 2017</ref> El todíu sanó a tiempu pal empiezu de la [[Temporada 2011-12 de la NBA|temporada 2011-2012]], pero torcer de nuevu mientres la pretemporada,<ref>espn.com [http://www.espn.com/nba/story/_/id/8532114/stephen-curry-golden-state-warriors-miss-rest-preseason Ankle again sidelines Stephen Curry], consultáu en febreru de 2017</ref> y el 4 de xineru nun partíu contra [[San Antonio Spurs]].<ref>espn.com [http://www.espn.com/nba/recap?gameId=320104024 Tony Parker, Spurs oust Warriors in first game without Manu Ginobili], consultáu en febreru de 2017</ref> El 22 de febreru sufrió un tirón nun tendón nel so pie derechu nun partíu contra [[Phoenix Suns]].<ref>espn.com [http://www.espn.com/nba/recap?gameId=320222021 Monta Ellis nets 26 points, last-second shot to lift Warriors over Suns], consultáu en febreru de 2017</ref> N'abril, tuvo otra operación nel so todíu.<ref>ibabuzz.com [http://www.ibabuzz.com/warriors/2012/10/31/warriors-stephen-curry-agree-to-4-year-44-million-extension/ Warriors, Stephen Curry Agree to 4 Year, $44 Million Extension], consultáu en febreru de 2017</ref> En total, Curry apostó namái 26 partíos de temporada regular y el so permediu anotador baxó a 14,7 puntos per partíu.<ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/teams/GSW/2012.html 2011-12 Golden State Warriors Roster and Stats], consultáu en febreru de 2017</ref> ==== Vuelta a la cancha (2012–14) ==== Antes del entamu de la [[Temporada 2012-13 de la NBA|temporada 2012-13]], Curry alcordó una estensión de contratu de cuatro años y 44 millones de [[USD|dólares]] colos Warriors.<ref>yahoo.com [https://sports.yahoo.com/news/nba--stephen-curry-lands--44m-contract-extension-31571909.html Stephen Curry lands $44M contract extension] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305111846/https://sports.yahoo.com/news/nba--stephen-curry-lands--44m-contract-extension-31571909.html |date=2016-03-05 }}, consultáu en febreru de 2017</ref> Nel momentu, munchos periodistes de baloncestu consideraron la renovación como venturera pa Golden State debíu al historial de mancadures del xugador.<ref>thebiglead.com [http://thebiglead.com/2015/12/03/stephen-curry-ankle-warriors/ Three Years Ago, Here's What Basketball Writers Were Saying About Stephen Curry's Ankle and His Future with the Warriors], consultáu en febreru de 2017</ref> Mientres l'intre del añu, Curry y el so compañeru d'equipu de ''backcourt'', [[Klay Thompson]], forxáronse una reputación pola so anotación dende'l perímetru, ganándose'l llamatu de "The Splash Brothers".<ref>yahoo.com [https://sports.yahoo.com/news/origin-of-stephen-curry-s-and-klay-thompson-s--splash-brothers--nickname-072158083.html Origin of Stephen Curry's and Klay Thompson's 'Splash Brothers' nickname] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306200048/https://sports.yahoo.com/news/origin-of-stephen-curry-s-and-klay-thompson-s--splash-brothers--nickname-072158083.html |date=2016-03-06 }}, consultáu en febreru de 2017</ref> El 27 de febreru, Curry anotó 54 puntos nun partíu contra los [[New York Knicks]], estableciendo'l récor de la franquicia de [[triple (baloncestu)|triples]] nun partíu con 11 y quedándose a unu d'igualar el récor de la NBA.<ref>nj.com [http://www.nj.com/knicks/index.ssf/2013/02/stephen_curry_scores_54_points.html Stephen Curry scores 54 points, but Knicks prevail, 109-105, over Warriors], consultáu en febreru de 2017</ref> Nel postreru partíu de la temporada, afitó un nuevu récor de triples anotaos nuna temporada.<ref>espn.com [http://www.espn.com/nba/story/_/id/9184857/stephen-curry-golden-state-warriors-sets-new-3-point-season-record Stephen Curry sets 3-point record], consultáu en febreru de 2017</ref> Los sos permedios finales fueron 22,9 puntos y 6,9 asistencies per partíu.<ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/teams/GSW/2013.html 2012-13 Golden State Warriors Roster and Stats], consultáu en febreru de 2017</ref> Los Warriors terminaron l'añu con 47 victories, ganándose la sesta plaza de la Conferencia Oeste y un enfrentamientu colos [[Denver Nuggets]] pa la [[Playoffs NBA 2013|primer ronda de playoffs]].<ref>bleacherreport.com [http://bleacherreport.com/articles/1610191-what-the-experts-are-saying-about-golden-state-warriors-postseason-chances WHAT THE EXPERTS ARE SAYING ABOUT GOLDEN STATE WARRIORS' POSTSEASON CHANCES], consultáu en febreru de 2017</ref> Golden State ganó a los Nuggets en seis partíos p'avanzar a la segunda ronda, onde Curry anotó 44 puntos nel primer partíu de seriar ante los Spurs, anque collecharon una derrota. Finalmente, los Warriors perdieron la eliminatoria en seis partíos.<ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/playoffs/NBA_2013.html 2013 NBA Playoffs Summary], consultáu en febreru de 2017</ref> N'avientu de la [[Temporada 2013-14 de la NBA|temporada 2013-14]], Curry superó a [[Jason Richardson]] como'l líder de la franquicia en triples nuna carrera.<ref>csnbayarea.com [https://web.archive.org/web/20131211185618/http://www.csnbayarea.com/warriors/curry-sets-franchise-record-3-pointers Curry sets franchise record for 3-pointers], consultáu en febreru de 2017</ref> En febreru fixo la so primer apaición nun partíu d'[[All Star Game de la NBA 2014|All-Star]], como titular nel Oeste.<ref>NBA.com [http://www.nba.com/2014/news/01/23/nba-all-star-2014-starters-announced-release/ Curry starts in first All-Star Game; LeBron top vote-getter], consultáu en febreru de 2017</ref> Con permedios de 24 puntos y 8,5 asistencies per partíu, foi escoyíu pal [[Meyor Quintetu de la NBA segundu meyor quintetu de la lliga]].<ref>realgm.com [http://basketball.realgm.com/nba/awards/by-type/All-NBA-Second-Team/13 All-NBA Second Team Recipients], consultáu en febreru de 2017</ref> Siendo sestos per segundu añu consecutivu, los Warriors cruciar con [[Los Angeles Clippers]] en primer ronda. Nel cuartu partíu, Curry anotó 33 puntos, incluyendo un máximu en playoff de la so carrera, siete triples, nun esfuerciu por ganar.<ref>NBA.com [http://www.nba.com/games/20140427/LACGSW/gameinfo.html Clippers at Warriors - April 27, 2014], consultáu en febreru de 2017</ref> Golden State perdió la eliminatoria en siete partíos. ==== Campeón de la NBA y MVP (2014–15) ==== Antes del entamu de la temporada 2014-15, los Warriors contrataron al ex-xugador de la [[NBA]] y xerente xeneral [[Steve Kerr]] como'l so nuevu entrenador.<ref>grantland.com [http://grantland.com/the-triangle/golden-state-warriors-nba-title/ Simply Golden: How the Warriors Became the Total Package], consultáu en marzu de 2017</ref> Kerr implementó cambeos significativos nos esquemes de Golden State, incluyendo xugar a un ritmu más rápidu y da-y a Curry más llibertá pa tirar, ayudando al equipu a convertise nun aspirante al títulu.<ref>yahoo.com [https://sports.yahoo.com/blogs/nba-ball-dont-lie/warriors--steve-kerr-caps-remarkable-rookie-season-with-nba-championship-060415742.html Warriors' Steve Kerr caps remarkable rookie season with NBA championship] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160116105920/http://sports.yahoo.com/blogs/nba-ball-dont-lie/warriors--steve-kerr-caps-remarkable-rookie-season-with-nba-championship-060415742.html |date=2016-01-16 }}, consultáu en marzu de 2017</ref> El 4 de febreru, Curry anotó'l so máximu na temporada con 51 puntos nuna victoria sobre los [[Dallas Mavericks]].<ref>NBA.com [http://www.nba.com/games/20150204/DALGSW/gameinfo.html Mavericks at Warriors - February 4, 2015], consultáu en marzu de 2017</ref> Foi'l líder na votación del [[All-Star Game de la NBA 2015|All-Star]] y ganó'l [[Concursu de Triples]].<ref>NBA.com [http://www.nba.com/2015/news/as.game/01/22/release-all-star-starters/ Warriors' Curry leading vote-getter, surpassing LeBron, for 2015 All-Star Game], consultáu en marzu de 2017</ref><ref>espn.com [http://www.espn.com/nba/allstar2015/story/_/id/12327367/all-star-game-stephen-curry-leaves-non-doubt-taking-3-point-contest-title Stephen Curry wins 3-point crown], consultáu en marzu de 2017</ref> El 9 d'abril, batió'l so propiu récor de la lliga de triples nuna temporada mientres un partíu contra los [[Portland Trail Blazers]].<ref>NBA.com [http://www.nba.com/games/20150409/PORGSW/gameinfo.html Curry breaks 3-point record, Warriors beat Blazers 116-105], consultáu en marzu de 2017</ref> Los Warriors terminaron l'añu con 67 victories y Curry foi escoyíu como [[MVP de la Temporada de la NBA]] dempués de rexistrar permedios de 23,8 puntos, 7,7 asistencies y 2 robos per partíu.<ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/awards/mvp.html NBA MVP & ABA Most Valuable Player Award Winners], consultáu en marzu de 2017</ref> Mientres l'intre de la temporada, nun xugaba los postreros cuartos por cuenta de les victories aplastantes de Golden State.<ref>usatoday.com [http://www.usatoday.com/story/sports/nba/warriors/2015/04/13/strephen-curry-warriors-steve-kerr/25685473/ Why Stephen Curry is the NBA's MVP], consultáu en marzu de 2017</ref> Nel quintu partíu de les Semifinales de Conferencia contra los [[Memphis Grizzlies]], Curry convertir nel primer xugador na [[historia de la NBA|historia de la lliga]] en rexistrar seis triples y seis robo nun partíu.<ref>slamonline.com [http://www.slamonline.com/media/slam-tv/stephen-curry-lights-out-in-game-6-win-vs-grizzlies-video/#zePlxL37lUvD1h10.97 Stephen Curry Lights Out in Game 5 Win vs Grizzlies (VIDEO)], consultáu en marzu de 2017</ref> Nel sestu partíu, fixo'l récor de triples nun partíu de playoffs, con ocho, pa resolver la eliminatoria.<ref>yahoo.com [https://sports.yahoo.com/blogs/nba-ball-dont-lie/curry-s-62-foot-buzzer-beater-propels-warriors-over-grizzlies--onto-west-finals-051212012.html Curry's 62-foot buzzer-beater propels Warriors over Grizzlies, into West finals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518102854/http://sports.yahoo.com/blogs/nba-ball-dont-lie/curry-s-62-foot-buzzer-beater-propels-warriors-over-grizzlies--onto-west-finals-051212012.html |date=2015-05-18 }}, consultáu en marzu de 2017</ref> Nel tercer partíu de les finales de conferencia contra [[Houston Rockets]], batió'l récor de triples convertíos en playoffs.<ref>NBA.com [http://www.nba.com/games/20150523/GSWHOU/gameinfo.html Curry, Golden State rout Houston 115-80 to take 3-0 lead], consultáu en marzu de 2017</ref> Los Warriors ganaron a los Rockets y algamaron la final contra [[Cleveland Cavaliers]], onde Curry empezó de manera discreta, convirtiendo namái'l 22 per cientu de los sos tiros de campu nel segundu partíu.<ref>espn.com [http://www.espn.com/nba/playoffs/2015/story/_/id/13034857/nba-finals-stephen-curry-ot-air-ball-punctuates-5-23-struggle Stephen Curry's shot goes missing for Warriors in Game 2 loss], consultáu en marzu de 2017</ref> Nel quintu partíu, anotó 37 puntos, y nel sestu, Golden State cerró la serie pa ganar el so primer campeonatu en 40 años.<ref>npr.org [http://www.npr.org/sections/thetwo-way/2015/06/16/415093089/golden-state-warriors-bring-home-first-nba-title-in-40-years Golden State Warriors Bring Home Their First NBA Title In 40 Years], consultáu en marzu de 2017</ref> Nes finales, Curry permedió 26 puntos y 6,3 asistencies per partíu.<ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/playoffs/2015-nba-finals-cavaliers-vs-warriors.html 2015 NBA Finals Cavaliers vs. Warriors], consultáu en marzu de 2017</ref> ==== MVP unánime (2015–16) ==== [[Ficheru:Stephen Curry vs Washington 2016.jpg|thumb|left|Curry contra Washington en 2016]] El 27 d'ochobre de 2015, Curry anotó 40 puntos (incluyendo un récor de 24 puntos nel primer cuartu) nel partíu inaugural que se saldó con victoria sobre New Orleans Pelicans, el máximu de puntos anotaos por un MVP nel partíu inaugural de la siguiente temporada dende 1972, cuando [[Kareem Abdul-Jabbar]] anotó 41 para [[Milwaukee Bucks]].<ref>NBA.com [http://www.nba.com/games/20151027/NOPGSW/gameinfo.html NBA MVP Curry scores 40 points, Warriors win opener], consultáu en xunu de 2018</ref> Amás, Curry xugó'l so séptimu partíu inaugural de la temporada consecutivu, xuniéndose a [[Jeff Mullins]] y [[Chris Mullin]] como los únicos xugadores de los Warriors dende 1962 en faelo. Dos partíos más tarde, el 31 d'ochobre, tamién contra Pelicans, Curry anotó 53 puntos con 17 de 27 llanzamientos a canasta, pa llevar a los Warriors a una victoria por 134-120. Curry convertir nel primer xugador dende [[Michael Jordan]] na [[temporada 1989-90 de la NBA|temporada 1989-90]] n'anotar 118 puntos nos primeros trés partíos d'una temporada.<ref>NBA.com [http://www.nba.com/games/20151031/GSWNOP/gameinfo.html Curry's big 3rd quarter leads Warriors past Pelicans 134-120], consultáu en xunu de 2018</ref> El 24 de payares, anotó 24 puntos nuna victoria sobre [[Los Angeles Lakers]], y los Warriors establecieron el récor de meyor empiezu na historia de la NBA con 16-0.<ref>NBA.com [http://www.nba.com/games/20151124/LALGSW/gameinfo.html Warriors make NBA history as first team to start season 16-0], consultáu en xunu de 2018</ref> Los Warriors ameyoraron a 24-0 el 11 d'avientu con una victoria na segunda prórroga ante [[Boston Celtics]], primero que Milwaukee rompiera la so racha a otru día.<ref>NBA.com [http://www.nba.com/games/20151212/GSWMIL/gameinfo.html It's over: Bucks hand Warriors 1st loss, win 108-95], consultáu en xunu de 2018</ref> El 28 d'avientu, Curry rexistró'l so sestu [[triple doble]] na so carrera con 23 puntos, 14 rebotes y 10 asistencies nuna victoria por 122-103 sobre los [[Sacramento Kings]]. Mientres el partíu contra Kings, Curry foi defendíu pol so hermanu [[Seth Curry|Seth]] per primer vegada nes sos carreres na NBA.<ref>NBA.com [http://www.nba.com/games/20151228/SACGSW/gameinfo.html Curry's triple-double leads Warriors past Kings 122-103], consultáu en xunu de 2018</ref> El 22 de xineru, rexistró'l so segundu triple doble de la temporada y el séptimu de la so carrera con 39 puntos, 12 asistencies y 10 rebotes nuna victoria por 122-110 sobre los [[Indiana Pacers]]. Fixo ocho triples nel partíu p'algamar los 200 na temporada, convirtiéndose nel primer xugador na [[historia de la NBA]] n'anotar 200 triples en cuatro temporaes consecutives.<ref>NBA.com [http://www.nba.com/games/20160122/INDGSW/gameinfo.html Curry's triple-double leads Warriors to win in Kerr's return], consultáu en xunu de 2018</ref> El 3 de febreru fixo 11 triples (siete nel primer cuartu) y anotó 51 puntos (incluyendo 36 puntos na primer metá) pa liderar a los Warriors ante los [[Washington Wizards]] 134-121. Los sos 51 puntos igualar a [[Gilbert Arenas]] y [[Michael Jordan]] pol récor del [[Verizon Center]].<ref>NBA.com [http://www.nba.com/games/20160203/GSWWAS/gameinfo.html Curry lights up Wizards for Warriors' 8th straight win Curry], consultáu en xunu de 2018</ref> Apostó'l so tercer [[NBA All-Star Game|All-Star]] col oeste, y participó nel [[Concursu de Triples de la NBA|concursu de triples]], onde perdió na ronda final contra'l so compañeru [[Klay Thompson]]. Con 48-4, los Warriors llegaron al descansu del All-Star col meyor récor, dempués de 52 partíos, na historia de la NBA, una victoria meyor que los [[Chicago Bulls]] de la [[temporada 1995-96 de la NBA|temporada 1995-96]] y los [[Philadelphia 76ers]] de la [[temporada 1966-67 de la NBA|1966-67]].<ref>NBA.com [http://www.nba.com/games/20160210/GSWPHX/gameinfo.html Curry flirts with triple-double, Warriors top Suns 112-104], consultáu en xunu de 2018</ref> El 25 de febreru, Curry fixo 10 triples y anotó 51 puntos pa liderar a los Warriors contra Orlando Magic 130-114. Curry superó 50 puntos per tercer vegada en 2015-16, el primer xugador que lo fixo tantes vegaes desque LeBron James y Dwyane Wade facer na 2008-09. Curry tamién superó la marca de Kyle Korver de 127 partíos consecutivos anotando un triple. Nel siguiente partíu, dos díes depués, los Warriors ganaron a Oklahoma City Thunder na prórroga gracies a un triple de Curry con 0.6 segundos restantes. Curry terminó con 46 puntos, yá que el so tiru ganador foi'l so 12ᵘ triple, empató'l récor nun partíu de la NBA (con Kobe Bryant y Donyell Marshall). Tamién batió'l so propiu récor de triples nuna temporada, dexando la nueva marca en 288. El 7 de marzu, nuna victoria sobre Orlando Magic, Curry anotó 41 puntos y convirtióse nel primer xugador na historia de la NBA n'anotar 300 triples nuna temporada. El 1 d'abril, Curry falló un triple pa empatar el partíu contra los Boston Celtics con 5.3 segundos por xugar, y los Warriors sufrieron la so primer derrota en casa dende'l 27 de xineru de 2015, perdiendo 109-106 pa encaxar un récor de la NBA con 54 victories consecutives na temporada regular nel Oracle Arena. El 7 d'abril, Curry anotó 27 puntos p'ayudar a los Warriors a convertise nel segundu equipu na historia de la NBA en ganar 70 partíos nuna temporada con una victoria 112-101 sobre los San Antonio Spurs. Nel final de la temporada regular de los Warriors, el 13 d'abril contra los Memphis Grizzlies, Curry llogró otru finxu, convertir nel primer xugador n'anotar 400 triples nuna temporada al anotar 10 tiros de llargu algame pa los sos 46 puntos y 402 triples totales. Con una victoria de 125-104 sobre los Grizzlies, los Warriors convertir nel primer equipu con 73 victories na historia de la NBA, superando'l récor de 1995-106 de Chicago Bulls 72-10 pa terminar la temporada 2015-16 con namái nueve ganes. Cola conclusión de la temporada regular, Curry convertir nel séptimu xugador na historia de la NBA pa xunise al club 50-40-90, que representa los porcentaxes de tiru dende'l campu (.504), tiros de trés (.454) y tiros llibres (.908). Col primer puestu de la Conferencia Oeste, los Warriors enfrentar a los octavos clasificaos, los Rockets, na primer ronda de playoffs. Na victoria del primer partíu, Curry anotó 24 puntos na primer metá primero que una mancadura nel todíu borrar del restu del partíu. Perdióse los partíos 2 y 3 de la serie, en que los Warriors collecharon un 2-1. Curry tornó nel cuartu partíu, pero torció la rodía derecha na xugada final del segundu cuartu. Nun xugó na segunda metá, pero los Warriors ganaron 121-94. Diagnosticóse-y un esguince de lligamentu colateral derechu medianu (MCL) y refugóse mientres dos selmanes. Ensin Curry, los Warriors ganaron a los Rockets nel quintu partíu pa pasar a la segunda ronda, onde s'enfrentaron a los Portland Trail Blazers. Curry perdióse los primeros trés partíos de la serie, y los Warriors lideraron 2-1. Curry tornó a l'acción nel cuartu partíu, saliendo del banquín pa rexistrar 40 puntos, 9 rebotes y 8 asistencies nuna victoria de 132-125 na prórroga. Diecisiete d'esos puntos llegaron nel tiempu extra, un récor de NBA en puntos anotaos nuna prórroga. Un día dempués de tornar de la mancadura, Curry foi nomáu MVP de forma unánime, daqué qu'asocedía per primer vegada na historia, convirtiéndose nel oncenu xugador na historia de la NBA en ganar el premiu en temporaes consecutives y el primer base en faelo dende Steve Nash en 2004-05 y 2005-06. Curry llevó a los Warriors a una victoria por 4-1 sobre los Trail Blazers, mientres avanzaben a les Finales de la Conferencia Oeste pa enfrentase a Oklahoma City Thunder. Dempués de cayer por 3-1, Curry ayudó a los Warriors a remontar la serie 4-3 y avanzar a la so segunda final consecutiva de la NBA. Nes finales, el xuegu de Curry foi inconsistente, como fuera desque volvió de la mancadura contra Portland. Sicasí, rompió'l récor de Danny Green de 27 triples nunes finales. Sicasí, los Warriors, a pesar de tar 3-1 na serie, fueron ganaos por Cleveland Cavaliers y convirtióse nel primer equipu na historia en perder una serie dempués de liderar por 3-1. Na derrota del séptimu partíu, Curry anotó 17 puntos con 6 de 19 tiros. ==== Recuperando'l tronu (2016–17) ==== [[Ficheru:Stephen Curry (33140701266).jpg|thumb|Curry llanzando sobre [[Marcin Gortat]] en febreru de 2017]] Con una victoria de 122-114 sobre New Orleans Pelicans, Curry encestó cuatro triples pa llegar a 1.600 na so carrera, convirtiéndose nel decimonovenu xugador en faelo, según el más nuevu en consiguilo. El 4 de payares de 2016, rompióse la racha de Curry, dexando un récor de 157 partíos consecutivos anotando un triple siquier, mientres la derrota de los Warriors 117-97 contra Los Angeles Lakers. Una racha qu'empezara'l 11 de payares de 2014. Tres díes más tarde, anotó 13 triples contra New Orleans, estableciendo'l récor de la NBA de triples nun partíu de temporada regular. Curry anotó 16 de 26 tiros contra los Pelicans col so primer partíu de 40 puntos de la temporada, terminando con 46 nuna victoria 116-106. El 11 d'avientu, Curry anotó dos triples contra Minnesota Timberwolves pa pasar a Steve Nash como 17ᵘ na llista de triples na carrera de la NBA. Con 14 puntos contra los Dallas Mavericks el 30 d'avientu, Curry (11,903) pasó a Purvis Short (11,894) nel séptimu llugar na llista de la franquicia de los Warriors. Nuna gana ante los Memphis Grizzlies el 6 de xineru de 2017, Curry foi'l so segundu partíu de 40 puntos de la temporada y algamó l'estragal de 12.000 puntos, convirtiéndose nel séptimu xugador na historia de los Warriors n'anotar 12.000 puntos. Tres díes más tarde, Curry foi nomáu Xugador de la Selmana de la Conferencia Oeste polos partíos xugaos del llunes 2 de xineru hasta'l domingu 8 de xineru. Consiguió'l so octavu Xugador de la Selmana de la so carrera, más que cualesquier otru xugador na historia de la franquicia. Foi escoyíu pa xugar el All-Star como titular nel Oeste. Nos [[Playoffs NBA 2017|playoffs]], los Warriors afararon la Conferencia Oeste, ganando toles sos series (ante [[Portland Trail Blazers|Blazers]], [[Utah Jazz|Jazz]] y [[San Antonio Spurs|Spurs]] por 4-0, y con Curry xugando a gran nivel. Nes Finales volveríen enfrentase a [[Cleveland Cavaliers]], buscando la so revancha pola derrota de 2016. Los d'Oakland nun dieron opción a los d'Ohio ya impunxéronse por un claru 4-1. Curry tuvo inmensu na serie, permediando 26,8 puntos, 8 rebotes y 9,4 asistencies, anque finalmente'l [[MVP de les Finales NBA|MVP]] foi para [[Kevin Durant]]. === Récores === El [[17 d'abril]] de [[2013]] enfrentando a los [[Blazers]] de [[Portland]] había yá batíu'l [[récores de la NBA|récor]] de [[triple (baloncestu)|triples]]<ref>ESPN.com http://espn.go.com/nba/story/_/id/9184857/stephen-curry-golden-state-warriors-sets-new-3-point-season-record</ref> anotaos mientres una [[temporada regular]], marca qu'hasta esi momentu tenía [[Ray Allen]], afitando esi añu'l nuevu récor en 272 [[triple (baloncestu)|tiros de trés]] mientres setenta y ocho partíos (trés penriba de Allen que llograra 269 triples na temporada 2005-2006), permediando 3.48 triples per xuegu. Amás, esa mesma campaña Stephen Curry consiguió la marca con un porcentaxe de tiru de triple del 45,3%, superior al 41,2% de Ray Allen, esto ye, riquió una menor cantidá d'intentos pa llograr un númberu mayor d'anotaciones. En 2014, convertir nel primer xugador de la historia de la NBA en llograr una media de 24 puntos, 4 rebotes y 8 asistencies per partíu y 42% d'aciertu nos tiros de tres puntos mientres toa una temporada. Na temporada 2014-15, Curry convertir nel segundu xugador de la historia de la NBA en permediar más de 23 puntos, 8 asistencies, 4 rebotes y 2 robos en media temporada. Namái [[Michael Jordan]] lo llograra enantes.<ref>[http://bleacherreport.com/articles/2336627-wildest-stats-from-first-half-of-2014-15-nba-season/page/8 Stephen Curry Is the Best Cheat Code Ever] - Bleacher Report (Turner)</ref> Foi escoyíu [[Most Valuable Player (NBA)|MVP de la NBA]] con 1.198 puntos, incluyíes 100 de 130 eleiciones en primer llugar.<ref>NBA.com [http://www.nba.com/2015/news/05/04/stephen-curry-2014-15-kia-mvp-official-release/index.html Warriors' Stephen Curry wins 2014-15 Kia NBA Most Valuable Player Award], consultáu en mayu de 2015</ref> El [[10 d'abril]] de [[2015]] volvió bater el récor de triples<ref>{{cita web |títulu = Curry ruempe marca de triples - Basquetbol|url = http://www.espn.com.mx/news/story/_/id/2342724/curry-ruempe-marca-de-triples|obra = ESPN|fechaaccesu = 22 de mayu de 2015}}</ref> establecíu por él mesmu nel añu de 2013 alzando a 286 la marca de mayor númberu de tiros de trés anotaos nuna sola temporada. En febreru de [[2016]] establez el récor de más partíos siguíos anotando un triple. L'anterior récor pertenecía a [[Kyle Korver]] con 127 partíos. El [[27 de febreru]] del [[2016]], ruempe'l récor de triples nuna sola temporada, que yá yera so, con 303 triples, coles mesmes qu'iguala la mayor cantidá de triples nun solu partíu con 12, na victoria 121-118 a [[Oklahoma City Thunder]], incluyendo un triple dende casi metá de cancha pa cerrar la victoria nos postreros segundos del xuegu. Al términu de la [[Temporada 2015-16 de la NBA|2015/16]], supera los 400 triples nuna temporada y establez el récor en 402.<ref>[http://www.nbamaniacs.com/noticias/stephen-curry-supera-los-400-triples/ Récor triples Curry]</ref> Esa mesma temporada ye nomáu unánimemente [[Most Valuable Player (NBA)|MVP de la NBA]] per segundu añu consecutivu.<ref>[http://www.nba.com/2016/news/05/10/golden-state-warriors-wins-second-straight-kia-mvp-award/ Curry ye nomáu MVP per segundu añu consecutivu]</ref> El [[7 de payares]] del [[2016]] llogra 13 triples en 17 intentos nun partíu, batiendo l'anterior récor de triples nun partíu que tenía xunto a [[Kobe Bryant]] y [[Donyell Marshall]] con 12 triples.<ref>{{cita web |títulu=Curry españa la historia de la NBA: 13 triples nun partíu|url=http://baloncesto.as.com/baloncesto/2016/11/08/nba/1478585381_609319.html#?ref=rss&format=simple&link=link|fechaaccesu=8 de payares de 2016}}</ref> == Estadístiques de la so carrera na NBA == {{Lleenda estadístiques NBA}} {| {{tablaguapa}} |- |style="background:#CFECEC; width:1em"| |Líder de la lliga |} {| {{tablaguapa}} |- | style="background:#afe6ba; width:3em;"| |Denota temporada na que Curry ganó'l [[Campeones de la NBA|Campeonatu de la NBA]] |} === Temporada regular === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%; text-align:right;" |- ! Añu !! Equipu !! PX !! PT !! MPP !! %TC !! %3P !! %TL !! RPP !! APP !! ROB !! TPP !! PPP |- | style="text-align:left;"| {{nbay|2009}} | style="text-align:left;"| [[Golden State Warriors|Golden State]] | '''80''' || 77 || 36.2 || .462 || .437 || .885 || 4.5 || 5.9 || 1.9 || .2 || 17.5 |- | style="text-align:left;"| {{nbay|2010}} | style="text-align:left;"| [[Golden State Warriors|Golden State]] | 74 || 74 || 33.6 || .480 || .442 || style="background:#cfecec;" | '''.934''' || 3.9 || 5.8 || 1.5 || '''.3''' || 18.6 |- | style="text-align:left;"| {{nbay|2011}} | style="text-align:left;"| [[Golden State Warriors|Golden State]] | 26 || 23 || 28.2 || .490 || '''.455''' || .809 || 3.4 || 5.3 || 1.5 || '''.3''' || 14.7 |- | style="text-align:left;"| {{nbay|2012}} | style="text-align:left;"| [[Golden State Warriors|Golden State]] | 78 || 78 || '''38.2''' || .451 || .453 || .900 || 4.0 || 6.9 || 1.6 || .2 || 22.9 |- | style="text-align:left;"| {{nbay|2013}} | style="text-align:left;"| [[Golden State Warriors|Golden State]] | 78 || 78 || 36.5 || .471 || .424 || .885 || 4.3 || '''8.5''' || 1.6 || .2 || 24.0 |- | style="text-align:left;background:#afe6ba;"| {{nbay|2014}} | style="text-align:left;"| [[Golden State Warriors|Golden State]] | '''80''' || '''80''' || 32.7 || .487 || .443 || style="background:#cfecec;" | .914 || 4.3 || 7.7 || 2.0 || .2 || 23.8 |- | style="text-align:left;| {{nbay|2015}} | style="text-align:left;"| [[Golden State Warriors|Golden State]] | 79 || 79 || 34.2 || '''.504'''|| .454 || style="background:#cfecec;" | .908 || '''5.4''' || 6.7 || style="background:#cfecec;" |'''2.1''' || .2 ||style="background:#cfecec;" |'''30.1''' |- | style="text-align:left;background:#afe6ba;"| {{nbay|2016}} | style="text-align:left;"| [[Golden State Warriors|Golden State]] | 79 || 79 || 33.4 || .468 || .411 || .898 || 4.5 || 6.6 || 1.8 || .2 || 25.3 |- | style="text-align:left;background:#afe6ba;"| {{nbay|2017}} | style="text-align:left;"| [[Golden State Warriors|Golden State]] | 51 || 51 || 32.0 || .495 || .423 || style="background:#cfecec;"|.921 || 5.1 || 6.1 || 1.6 || .2 || 26.4 |- class="sortbottom" | style="text-align:center;" colspan="2" | Total | 625 || 619 || 34.4 || .477 || .436 || .903 || 4.4 || 6.8 || 1.8 || .2 || 23.1 |- class="sortbottom" | style="text-align:center;" colspan="2" | All-Star | 5 || 5 || 27.6 || .410 || .339 || 1.000 || 5.4 || 6.6 || 1.6 || .0 || 17.0 |} === Playoffs === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%; text-align:right;" |- ! Añu !! Equipu !! PX !! PT !! MPP !! %TC !! %3P !! %TL !! RPP !! APP !! ROB !! TPP !! PPP |- | style="text-align:left;"| [[2013 NBA Playoffs|2013]] | style="text-align:left;"| [[Golden State Warriors|Golden State]] | 12 || 12 || 41.4 || .434 || .396 || .921 || 3.8 || 8.1 || 1.7 ||.2|| 23.4 |- | style="text-align:left;"| [[2014 NBA Playoffs|2014]] | style="text-align:left;"| [[Golden State Warriors|Golden State]] | 7 || 7 || '''42.3''' || .440 || .386 || .881 || 3.6 || '''8.4''' || 1.7 || .1 || 23.0 |- | style="text-align:left;background:#afe6ba;"| [[2015 NBA Playoffs|2015]] | style="text-align:left;"| [[Golden State Warriors|Golden State]] | '''21''' || '''21''' || 39.3 || .456 || '''.422''' || .835 || 5.0 || 6.4 || 1.9 || .1 || '''28,3''' |- | style="text-align:left;"| [[2016 NBA Playoffs|2016]] | style="text-align:left;"| [[Golden State Warriors|Golden State]] | 18 || 17 || 34.3 || .438 || .404 || .916 || 5.5 || 5.2 || 1.4 || .3 || 25.1 |- | style="text-align:left;background:#afe6ba;"| [[2017 NBA Playoffs|2017]] | style="text-align:left;"| [[Golden State Warriors|Golden State]] | 17 || 17 || 35.3 || '''.484''' || .419 || .904 || '''6.2''' || 6.7 || '''2.0''' || .2 || 28.1 |- | style="text-align:left;background:#afe6ba;"| [[2018 NBA Playoffs|2018]] | style="text-align:left;"| [[Golden State Warriors|Golden State]] | 15 || 14 || 37.0 || .451 || .395 || '''.957''' || 6.1 || 5.4 || 1.7 || '''.7''' || 25.5 |- class="sortbottom" | style="text-align:center;" colspan="2" | Total | 90 || 88 || 37.7 || .452 || .408 || .893 || 5.2 || 6.4 || 1.7 || .3 || 26.1 |} == Gallardones y Llogros == === Títulos internacionales de selección === [[Ficheru:20140814 World Basketball Festival Stephen Curry (cropped).JPG|thumb|right|200px|Curry cola selección en 2014.]] * Medaya d'Oru en [[Campeonatu Mundial de Baloncestu de 2010]] * Medaya d'Oru en [[Copa Mundial de Baloncestu de 2014]] === Títulos y récores de franquicia === * 4 vegaes campeón de la [[Conferencia Oeste]]: 2015, 2016, 2017 y 2018 * 3 vegaes campeón de la [[NBA]]: 2015, 2017 y 2018 === Récores de la NBA === * Más triples anotaos nuna temporada regular: '''402''' (2015-2016) * Más partíos siguíos, en temporada regular, anotando siquier un triple: '''157''' (2014-2016) * Más triples anotaos nun partíu: '''13''' (7 de payares de 2016 contra [[New Orleans Pelicans]]) * Más puntos anotaos nuna [[prórroga]]: '''17''' * Más triples anotaos nuna final: '''9''' (3 de xunu de 2018 contra [[Cleveland Cavaliers]]) === Récores colos Warriors === Stephen Curry tien récores de la franquicia de Golden State Warriors: * '''Triples anotaos''' :* Líder de la franquicia en triples anotaos * '''Tiros llibres''' :* Porcentaxe nuna temporada: '''0.934''' (2010-11) === Gallardones y llogros personales === * Escoyíu nel [[meyor quintetu de rookies]] 2010, de la NBA. * 5 vegaes escoyíu pa xugar el [[All-Star Game de la NBA]]: 2014, 2015, 2016, 2017 y 2018. * Campeón del [[Skills Challenge|Skills Challenge "Concursu d'Habilidaes"]] del [[All-Star Weekend de la NBA]] en [[All-Star Weekend de la NBA 2010|2011]]. * Campeón del [[Concursu de triples]] del [[All-Star Weekend de la NBA]] en [[All-Star Weekend de la NBA 2014|2015]]. * 2 vegaes [[MVP de la NBA|MVP de la temporada regular]]: [[Temporada 2014-15 de la NBA|2015]] y [[Temporada 2015-16 de la NBA|2016]] * 2 vegaes nel [[meyor quintetu de la NBA]]: 2015 y 2016 * 2 vegaes nel [[meyor quintetu de la NBA segundu meyor quintetu de la NBA]]: 2014 y 2017 * Líder de la temporada NBA 2012-13 en triples anotaos: '''272''' * Líder de la temporada NBA 2013-14 en triples anotaos: '''261''' * Líder de la temporada NBA 2014-15 en triples anotaos: '''286''' * Líder de la temporada NBA 2015-16 en triples anotaos: '''402''' * Líder de la temporada NBA 2015-16 [[Líderes d'anotación de la NBA|n'anotación]]: '''30.1''' * Líder de la temporada NBA 2015-16 [[Líderes en robos de la NBA|en robos]]: '''2.14''' * Líder de la temporada NBA 2016-17 en triples anotaos: '''324''' * Escoyíu [[Xugador Más Deportivu de la NBA|xugador más deportivu de la NBA]] en 2011. * El [[Magic Johnson Award]] de 2015/16.<ref>[http://probasketballwriters.org/stephen-curry-wins-magic-johnson-award/ Curry wins the Magic Johnson Award]</ref> * Meyor atleta masculín na ceremonia de los [[Teen Choice Awards]] de [[Teen Choice Awards 2017|2017]]. * [[Hickok Belt]]: 2015 == Vida personal == Curry ye cristianu y escribió versos de la Biblia nel so calzáu (Llegó a refugar un contratu con [[Nike]] por non dexa-y poner un versu de la [[Biblia]] nunes zapatielles d'esa marca<ref>{{cita web |url=http://protestantedigital.com/sociedad/38685/Stephen_Curry_rompio_con_Nike_a el_nun poner_Filipenses_4_13_en_les sos_botes|títulu=Stephen Curry dexó Nike pa poner Filipenses 4:13 nes sos botes|fechaaccesu=27 de febreru de 2016|sitiuweb=protestantedigital}}</ref>). L'hermanu menor de Curry, [[Seth Curry|Seth]], tamién ye un xugador de baloncestu profesional, ente que la so hermana menor, Sydel, xuega voleibol na Universidá de Elon. El 30 de xunetu de 2011, casóse con Ayesha Alexander en Charlotte, Carolina del Norte. Conociérense nun grupu xuvenil de la ilesia cuando teníen 15 y 14 años. Ayesha da a lluz a la so fía Riley, el 19 de xunetu de 2012. El 12 de xunetu de 2015, Ayesha y Stephen tuvieron la so segunda fía a la que llamaron Ryan Carson Curry. == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * [http://www.nba.com/playerfile/stephen_curry/ Ficha de Curry en NBA.com] * {{basketball-reference}} * [http://www.sports-reference.com/cbb/players/stephen-curry-1.html Ficha en sports-reference.com] * [http://basketball.realgm.com/player/Stephen-Curry/Summary/1600 Ficha en Realgm.com] {{twitter|@stephencurry30}} {{Socesión | títulu=[[MVP de la Temporada de la NBA]] | predecesor=[[Kevin Durant]] | periodu= [[Temporada 2014-15 de la NBA|2014-15]] | socesor=Stephen Curry | títulu2=[[MVP de la Temporada de la NBA]] | predecesor2=Stephen Curry| periodu2= [[Temporada 2015-16 de la NBA|2015-16]] | socesor2=[[Russell Westbrook]] }} {{NF|1988||Curry, Stephen}} {{Tradubot|Stephen Curry}} [[Categoría:Xugadores de baloncestu d'Ohio]] [[Categoría:Xugadores de baloncestu de la seleición masculina d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Xugadores de baloncestu de la NBA]] c0x9sxe7cjo5noief6nd0rdptkqfq9r 0 141720 4503187 4170201 2026-07-08T04:32:31Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503187 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Suzanne Brigit Bird''', más conocida como '''Sue Bird''', {{nym}} ye una xugadora de [[baloncestu]] d'[[Estaos Xuníos]]. Con 1.75 d'estatura, el so puestu natural na cancha ye'l de [[Base (baloncestu)|base]]. == Primeros años == Bird nació'l 16 d'ochobre de 1980 en Syosset, Nueva York. Ella ye la más nueva de los dos fíos de Herschel y Nancy Bird.<ref name="porter42"/> Ella ye xudía,<ref>{{cita web |autor=D. Clarke Evans |url=http://sportsillustrated.cnn.com/multimedia/photo_gallery/1008/prominent.jewish.athletes/content.22.html |títulu=Sue Bird – Prominent Jewish Athletes |editorial=Sports Illustrated |fecha= |fechaaccesu=4 d'abril de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140407091103/http://sportsillustrated.cnn.com/multimedia/photo_gallery/1008/prominent.jewish.athletes/content.22.html |fechaarchivu=7 d'abril de 2014 }}</ref> y tuvo la doble nacionalidá con Israel dende 2006,<ref name="autogenerated1">{{cita web |url=http://sports.espn.go.com/espn/eticket/story?page=rollinginrubles |títulu=Rolling in Rubles |editorial=ESPN |fecha= |fechaaccesu=4 d'abril de 2014}}</ref> y la familia del so padre ye xudíu y d'orixe rusu, y el so nome orixinal yera "Boorda".<ref name="autogenerated1"/><ref>{{cita web |url=http://www.wnba.com/features/bird_russia_4.html |títulu=Sue Bird: From Russia With Love 4 |editorial=WNBA.com |fecha=24 de febreru de 2005 |fechaaccesu=12 de febreru de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101207003850/http://www.wnba.com/features/bird_russia_4.html |fechaarchivu=7 d'avientu de 2010 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.nba.com/features/wurst_070328.html |títulu=The Chosen One |editorial=NBA.com |fecha=28 de marzu de 2007 |fechaaccesu=4 d'abril de 2014}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://www.haaretz.com/print-edition/sports/women-s-basketball-non-1-wnba-draft-pick-sue-bird-headed-to-ramle-1.205982 |títulu=Women's Basketball/ Non. 1 WNBA Draft pick Sue Bird headed to Ramle; Several top U.S. basketball players have appeared in Israel's women's league over the years, but Sue Bird tops them all. |editorial=[[Haaretz]] |fecha= |fechaaccesu=4 d'abril de 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241203140412/https://www.haaretz.com/2006-12-01/ty-article/womens-basketball-no-1-wnba-draft-pick-sue-bird-headed-to-ramle/0000017f-f416-d887-a7ff-fcf67f920000 |archivedate=2024-12-03 }}</ref> Bird foi criada na relixón cristiana de la so madre.<ref>The Jewish News, by Nate Bloom, 2004</ref> El so padre nació n'Italia.<ref name="autogenerated1"/> Ella inda caltién la so doble ciudadanía nos Estaos Xuníos y representa a los EE.XX. nes competiciones internacionales de baloncestu.<ref name="citizenship">{{cita web |url=http://hoopedia.nba.com/index.php?title=Sue_Bird|títulu=Sue Bird|obra=hoopedia.nba.com|fechaaccesu=24 de setiembre de 2009}}</ref> == Carrera == Bird compitió polos EE.XX. nos Xuegos Olímpicos de 2012. Los norteamericanos ganaron la so quinta medaya dorada consecutiva.<ref name="2012 Olympics"/> == Palmarés == * Campeona [[NCAA]]: 2 (2000, 2002) * Campeona [[WNBA]]: 2 (2004, 2010) == Premios y reconocencies == * 4 vegaes primer equipu de la [[WNBA]] (2002, 2003, 2004, 2005) * 3 vegaes segundu equipu de la [[WNBA]] (2008, 2010, 2011) * 2 vegaes meyor asistente [[WNBA]] (2005, 2009) * 8 vegaes WNBA All-Star (2002, 2003, 2005, 2006, 2007, 2009, 2011, 2014) * Meyor tiradora de tiros llibres [[WNBA]] (2002) == Referencies == {{llistaref|2|refs= <ref name="porter42">Porter p. 42</ref> <ref name="2012 Olympics">{{cita web |títulu=U.S. women win 5th gold in row|url=http://espn.go.com/olympics/summer/2012/basketball/story/_/id/8260119/2012-london-olympics-united-states-women-basketball-team-wins-5th-straight-gold|editorial=ESPN.com news services|fechaaccesu=11 d'agostu de 2012|fecha=11 d'agostu de 2012}}</ref> }} == Enllaces esternos == {{commonscat|Sue Bird}} * [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/bi/sue-bird-1.html Ficha en Sports reference] * [http://www.basketball-reference.com/wnba/players/b/birdsu01w.html Perfil en basketball reference] * [http://www.wnba.com/playerfile/sue_bird/ Ficha en WNBA] {{NF|1980||Bird, Sue}} {{Tradubot|Sue Bird}} [[Categoría:Xugadores de baloncestu d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Xugadores de baloncestu de la WNBA]] msk5md9rjolebtasl62k9zhohzindgo 0 142116 4503096 4334624 2026-07-07T16:35:11Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503096 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Sheyla Gutiérrez Ruiz''' {{nym}} ye una [[Ciclismu de carretera|ciclista]] profesional [[España|española]]. == Biografía == === Bonos puestos en categoríes inferiores y debú profesional === Como ciclista xuvenil foi sesta nel Campeonatu Mundial en Ruta 2011<ref>[http://www.cqranking.com/women/asp/gen/rider_palm.asp?riderid=6327&year=2011&all=1&current=0 GUTIERREZ RUIZ Sheyla-2011]</ref><ref>{{enllaz rotu|1=[http://cobblesandhills.com/wordpress/2012/08/12/ciclismu-femenín-i-entrevista-con-les-juniors-sheyla-gutierrez-y-lourdes-oyarbide/ Ciclismu femenín I: Entrevista coles juniors Sheyla Gutierrez y Lourdes Oyarbide] |2=http://cobblesandhills.com/wordpress/2012/08/12/ciclismu-femenín-i-entrevista-con-les-juniors-sheyla-gutierrez-y-lourdes-oyarbide/ |bot=InternetArchiveBot }}</ref> y séptima nel de [[Campeonatu Mundial Xuvenil de Ciclismu en Ruta de 2012|2012]] de la so categoría.<ref>[http://www.cqranking.com/women/asp/gen/rider_palm.asp?riderid=6327&year=2012&all=1&current=0 GUTIERREZ RUIZ Sheyla-2012]</ref> Amás, nesa categoría, foi campeona d'España en 2012. Debutó como profesional en 2013, nel equipu [[País Vascu|vascu]] de categoría UCI [[Lointek]].<ref>Blanco Criado, Alfonso (2013) [http://www.ruedalenticular.com/2013/06/entrevista-sheyla-gutierrez.html Entrevista a Sheyla Gutiérrez]; ''Rueda Lenticular'', 10 de xunu de 2013.</ref> Na so primer carrera profesional, la [[Vuelta a Costa Rica]] apostada en febreru, llogró acabar en 15ª posición a 17 min 55 s de la ganadora en sufriendo un desfallecimiento na 4ª etapa<ref>[http://www.cqranking.com/women/asp/gen/rider_palm.asp?riderid=6327&year=2013&all=1&current=0 GUTIERREZ RUIZ Sheyla-2013]</ref> onde perdió más de 13 minutos;<ref>[http://www.cqranking.com/women/asp/gen/race.asp?raceid=8602 Vuelta Femenina a Costa Rica, Stage 4: Heredia - Grecia (84.1 km)]</ref> amás apaeció ente los primeros puestos de les clasificaciones secundaries d'esa carrera.<ref>[http://www.biciciclismo.com/cas/site/noticias-ficha.asp?id=59663 Cilvinaite gana la Vuelta a Costa Rica (Clasificaciones COMPLETES)]</ref> === Destacando nel calendariu nacional === En xunu de 2013 ganó'l Campeonatu d'España en Ruta sub-23 (al ser sesta nel Campeonatu en Ruta con solu 19 años),<ref>[http://elpeloton.net/2013/06/santesteban-campeona-de-espana-sheyla-meyor-sub-23/ Sheyla Gutiérrez, meyor sub-23 en Bembibre (''El Pelotón'')]</ref><ref>[http://www.que.es/deportes/201306221947-sheyla-gutierrez-campeona-espana-rioja.html Sheyla Gutiérrez, campeona d'España sub-23] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161001162914/http://www.que.es/deportes/201306221947-sheyla-gutierrez-campeona-espana-rioja.html |date=2016-10-01 }}; ''Qué!'', 22 de xunu de 2013.</ref><ref>Axencia EFE (2013) [http://www.hoy.es/agencias/20130622/deportes/mas-deportes/femenín-sheyla-gutierrez-campeona-espana_201306221427.html FEMENÍN Sheyla Gutiérrez, campeona d'España sub-23]; ''Güei''. 22 de xunu de 2013.</ref> anque esta victoria nun se considera oficial al nun esistir categoría sub-23 a efeutos UCI nos campeonatos nacionales. Amás, un mes dempués, foi la ganadora de la [[Copa d'España de Ciclismu|Copa d'España]], en categoría sub-23,<ref>[http://elpeloton.net/2013/07/sheyla-gutierrez-campeona-sub-23-de-la copa-cofidis-y-del-euskaldun/ Sheyla Gutiérrez, campeona sub-23 de la Copa Cofidis (''El Pelotón'')]</ref> tres la carrera apostada en [[Villamediana de Iregua]], proclamándose amás subcampeona xeneral de 2013.<ref>Axencia EFE (2013) [http://www.diariovasco.com/agencias/20130728/deportes/ciclismo/copa-espana-belen-lopez-sheyla_201307281811.html COPA ESPAÑA (F) Belén López y Sheyla Gutiérrez confirmen el so dominiu na Copa d'España]; ''Diario Vasco'', 28 de xunetu de 2013.</ref> En 2014 empezó a destacar daqué más tarde esta vegada a finales de mayu con un 7ᵘ puestu nel [[Gran Premiu de Plumelec-Morbihan Femenín]]. Poco dempués fíxose col tercer llugar nel [[Campeonatu d'España de Ciclismu en Ruta|Campeonatu d'España en Ruta]]. Sicasí, nun xubió al podiu de dichu campeonatu por cuenta de que solo otorgar la medaya d'oru en categoría sub-23. Lo mesmo que la asocedió nel so día a [[Lizzie Armitstead]] ente otros ciclistes sub-23 destacaos. Finalmente, anque la medaya de bronce recoyéralo [[Leire Olaberria]] que quedó 4ª,<ref>[https://pbs.twimg.com/media/BrPApExIYAAaw76.jpg Semeya podiu Campeonatu d'España en Ruta Femenín]</ref><ref>[http://www.elbierzodigital.com/anna-ramirez-tricampeona-de-espana/45613 Anna Ramírez, tricampeona d'España]</ref> a efeutos [[Xunión Ciclista Internacional|UCI]] (qu'oficializa les clasificaciones) Sheyla quedó 3ª<ref>{{Cita web |url=http://www.uci.infostradasports.com/asp/lib/TheASP.asp?PageID=19006&SportID=102&CompetitionID=20598&EditionID=952279&SeasonID=486&ClassID=1&GenderID=2&EventID=10635&EventPhaseID=952284&Phase1ID=-1&Phase2ID=0&Phase3ID=0&PhaseClassificationID=-1&Detail=1&Ranking=0&All=0&TaalCode=2&StyleID=0&Cache=8 |títulu=Results - Cycling - Road 2014-Women Elite Championnat National d'Espagne (ESP/CN)-28 Jun 2014 - Road race: Ponferrada - Ponferrada |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140714134620/http://www.uci.infostradasports.com/asp/lib/TheASP.asp?PageID=19006&SportID=102&CompetitionID=20598&EditionID=952279&SeasonID=486&ClassID=1&GenderID=2&EventID=10635&EventPhaseID=952284&Phase1ID=-1&Phase2ID=0&Phase3ID=0&PhaseClassificationID=-1&Detail=1&Ranking=0&All=0&TaalCode=2&StyleID=0&Cache=8 |fechaarchivu=2014-07-14 }}</ref> a pesar de que nun recoyera dicha medaya de bronce. Poco dempués empezó a preparar la [[ciclismu en pista|pista]] onde llogró la medaya de plata nel Campeonatu d'España Persecución.<ref>[https://www.marca.com/2014/08/26/ciclismo/1409040823.html?a=PG1a9940b223090b9dc192613246a6c6y6y&t=1409098800 Sheyla, la guerrera de plata que suaña con correr un Tour]</ref> Tou ello fizo que llograra debutar nel so primer [[Campeonatu Mundial de Ciclismu en Ruta|Mundial]] na prueba en ruta, en 2014, con solu 20 años<ref>[http://www.larioja.com/deportes/ciclismo/201409/04/sheyla-gutierrez-correra-prueba-20140904004521-v.html Sheyla Gutiérrez va correr la prueba en llinia del Mundial de Ponferrada]</ref> anque apenes apostó una vuelta yá que tuvo qu'abandonar por cuenta de un ataque d'[[asma]].<ref>[http://elpeloton.net/2014/09/el-primeru-de-munchos mundiales-pa-sheyla-gutierrez/ El primeru de munchos Mundiales pa Sheyla Gutiérrez]</ref> A finales del 2014 y principios del 2015, por cuenta de la so bona actuación nos Campeonatos d'España de Pista, allegó a les concentraciones de la Selección Española de dicha modalidá consiguiendo finalmente plaza pa los el [[Campeonatu Mundial de Ciclismu en Pista de 2015|Campeonatu Mundial del 2015]] na especialidá de Scrath. === Progresión internacional === ==== Primer victoria internacional ==== Al igual que nel 2013 de nuevu atropó bonos puestos en carreres internacionales, toes elles en pruebes d'un día. Asina en marzu foi 6ª na Omloop van het Hageland (Tielt-Winge) y 7ª na [[Gran Premiu Cholet-Pays de Loire]] (en marzu) y 6ª en La Classique Morbihan y ganadora del [[Gran Premiu de Plumelec-Morbihan]] (en mayu). Esa victoria foi un fechu destacáu a nivel nacional una y bones foi la primer victoria internacional de categoría [[Xunión Ciclista Internacional|UCI]] que consiguía una ciclista española tres la llograda por [[Eneritz Iturriaga]] nuna etapa del Trophée d'Or Féminin 2008<ref>{{cita web|url=http://www.ciclismoafondo.es/competicion/noticias-competicion/articulo/victoria-Sheyla-gutierrez-Lointek-plumelec|títulu=Sobresaliente victoria de Sheyla Gutiérrez en Plumelecfechaacceso=9 de xunu de 2015|editor=ciclismoafondo|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190425085052/https://www.ciclismoafondo.es/competicion/noticias-competicion/articulo/victoria-Sheyla-gutierrez-Lointek-plumelec|fechaarchivu=2019-04-25}}</ref><ref>[http://elpeloton.net/2015/05/de-saint-amand-montrond-a-plumelec/ De Saint-Amand-Montrond a Plumelec]</ref><ref>[http://www.20minutos.es/deportes/noticia/sheyla-gutierrez-ciclismo-victoria-plumelec-francia-siete-ano-sequia-europa-2477403/0/ Y siete años dempués apaeció Sheyla Gutiérrez]</ref> y la primera en tola historia que gana una carrera internacional profesional d'un día. Tou ello fizo que fora escoyida pa los [[Ciclismu nos Xuegos Europeos de Bakú 2015|Xuegos Europeos]] anque con discretes resultancies.<ref name="ficha">{{cita web|url=http://www.baku2015.com/athletes/athlete/GUTIERREZ-RUIZ-Sheyla-1012338/index.html?intcmp=ev-standing|fechaaccesu=23 de xunetu de 2015|títulu=Athletes-Sheyla Gutierrez Ruiz|editor=Web oficial de los Xuegos Europeos 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150723031937/http://www.baku2015.com/athletes/athlete/GUTIERREZ-RUIZ-Sheyla-1012338/index.html?intcmp=ev-standing|fechaarchivu=2015-07-23}}</ref> Díes dempués pudo esquitase consiguiendo la 2ᵘ plaza nel [[Campeonatu d'España de Ciclismu en Ruta|Campeonatu d'España Contrarreló]] una especialidá na que nun destacara hasta la fecha y na qu'hasta ella mesma sorprendióse de la so resultancia.<ref>{{cita web |url=http://agencias.abc.es/agencias/noticia.asp?noticia=1921952 |fechaaccesu=23 de xunetu de 2015|títulu=Sheyla Gutiérrez, subcampeona nacional de contrarreló y oru en sub-23|fecha=26 de xunu de 2015|editor=[[Axencia EFE]]}}</ref> Poco dempués, cola Selección d'España, llogró'l 10ᵘ puestu na [[Tour de Feminin-O cenu Ceskeho Svycarska]]<ref>{{cita web |url=http://www.cqranking.com/women/asp/gen/rider_palm.asp?riderid=6327&year=2015&all=1&current=0 |fechaaccesu=23 de xunetu de 2015|títulu=GUTIERREZ RUIZ Sheyla-2015 |fechaaccesu=23 de xunetu de 2015|editor=cqranking.com}}</ref> otru puestu destacáu pa ella yá que hasta la fecha nun llograra nengún ''top-ten'' en carreres per etapes, lo más cerca'l 15ᵘ de la [[Vuelta a Costa Rica]] del so debú.<ref>{{cita web |url=http://www.cqranking.com/women/asp/gen/rider_palm.asp?riderid=6327&year=0&all=1&current=0 |fechaaccesu=23 de xunetu de 2015|títulu=GUTIERREZ RUIZ Sheyla-All |fechaaccesu=23 de xunetu de 2015|editor=cqranking.com}}</ref> ==== Progresión na pista ==== A otru día d'acabar la carrera per etapes [[República Checa|checa]], y ensin preparación previa específica, viaxó a [[Atenes]] p'apostar el Campeonatu Européu de Pista sub-23<ref>[http://www.larioja.com/deportes/ciclismo/201507/06/ruta-pista-pa-sheyla-20150706114212.html Ruta y pista pa Sheyla Gutiérrez]</ref><ref>{{cita web|url=http://rfec.com/node/17475|fecha=13 de xunetu de 2015|títulu=Atenes, focu d'atención pol Européu de pista sub23 y junior|fechaaccesu=23 de xunetu de 2015|editor=[[Real Federación Española de Ciclismu]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304190947/http://rfec.com/node/17475|fechaarchivu=2016-03-04}}</ref> onde llogró'l 5ᵘ puestu na Persecución por Equipos,<ref>{{cita web|url=http://rfec.com/node/17491|fecha=15 de xunetu de 2015|títulu=Meyor marca nacional pa la cuarteta junior|fechaaccesu=23 de xunetu de 2015|editor=[[Real Federación Española de Ciclismu]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160423142035/http://www.rfec.com/node/17491|fechaarchivu=2016-04-23}}</ref> 6ᵘ na Persecución Individual<ref>{{cita web|url=http://rfec.com/node/17502|fecha=16 de xunetu de 2015|títulu=Sheyla Gutiérrez, sesta na persecución|fechaaccesu=23 de xunetu de 2015|editor=[[Real Federación Española de Ciclismu]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150723081322/http://rfec.com/node/17502|fechaarchivu=2015-07-23}}</ref> y 4ᵘ nel Scratch.<ref>{{cita web|url=http://rfec.com/node/17514|fecha=18 de xunetu de 2015|títulu=Sheyla raspia les medayes en scratch|fechaaccesu=23 de xunetu de 2015|editor=[[Real Federación Española de Ciclismu]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304191432/http://rfec.com/node/17514|fechaarchivu=2016-03-04}}</ref> === Al UCI WorldTour Femenín === La so progresión nun pasó desapercibida pa los meyores equipos del mundu y de cara al nuevu circuto mundial creáu en 2016, el [[UCI WorldTour Femenín]], foi fichada pol nuevu equipu d'[[Estaos Xuníos]] del Cylance-Inspire (definitivamente llamáu Cylance Pro Cycling) onde va coincidir col direutor deportivu español [[Manel Lacambra]] y corredores prestixoses como [[Shelley Olds]] ente otres.<ref>[http://www.ciclo21.com/cylance-l'equipu-eeuu-de-sheyla-gutierrez/ Cylance, l'equipu EEXX de Sheyla Gutiérrez]</ref> Esi fichaxe nun pasó desapercibíu pa los medios deportivos españoles<ref>[https://www.marca.com/ciclismo/2015/12/28/56815d9ae2704y0c428b45cb.html El reblincón de Sheyla]</ref> ya inclusive xeneralistas<ref>[http://www.elconfidencial.com/ultima-hora-en-vivo/2015-11-13/sheyla-gutierrez-ficha-pol equipu-norteamericanu-cylance-inspire_743462/ Sheyla Gutiérrez ficha pol equipu norteamericanu Cylance-Inspire]</ref> cuando hasta la fecha apenes dedicaben artículos completos y detallaos de ciclismu femenín y pallo había qu'allegar a medios especializaos en ciclismu o medios rexonales. === 2017 === En 2017 Sheyla ganó la clásica belga [[-y Samyn des Dames]] per delantre de la holandesa [[Amy Pieters]] y l'australiana [[Tiffany Cromwell]] y amás foi tiop-10 en gran parte de les clásiques de principo de temporada.<ref>[http://www.cqranking.com/women/asp/gen/rider_palm.asp?riderid=6327&year=2017&all=1&current=0 GUTIERREZ RUIZ Sheyla-2017]</ref> == Palmarés == '''2014''' * 3ª nel [[Campeonatu d'España de Ciclismu en Ruta|Campeonatu d'España en Ruta]] [[Ficheru:Bronze medal with cup.svg|15px]] * 2ª nel Campeonatu d'España Persecución [[Ficheru:Silver medal with cup.svg|15px]] '''2015''' * [[Gran Premiu de Plumelec-Morbihan Femenín]] * 2ª nel [[Campeonatu d'España de Ciclismu Contrarreló|Campeonatu d'España Contrarreló]] [[Ficheru:Silver medal with cup.svg|15px]] '''2016''' * 3ª nel [[Campeonatu d'España de Ciclismu en Ruta|Campeonatu d'España en Ruta]] [[Ficheru:Bronze medal with cup.svg|15px]] '''2017''' * [[-y Samyn femenina|-y Samyn des Dames]] * 3ª nel [[Campeonatu d'España de Ciclismu Contrarreló|Campeonatu d'España Contrarreló]] [[Ficheru:Bronze medal with cup.svg|15px]] * [[Campeonatu d'España de Ciclismu en Ruta|Campeonatu d'España en Ruta]] [[Ficheru:Gold medal with cup.svg|15px]] [[Ficheru:MaillotEspaña.PNG|20px]] * 1 etapa del [[Giro d'Italia Femenín 2017|Giro d'Italia Femenín]] '''2018''' * [[Tour de la Isla de Zhoushan]]<ref>[https://www.marca.com/ciclismo/2018/05/03/5aeae408ca474110528b463a.html Sheyla llévase la xeneral na Vuelta a la Isla de Zhoushan]</ref> * [[Panorama Guizhou International Women]], más 1 etapa == Resultaos en Grandes Vueltes y Campeonatos del Mundu == Mientres la so carrera deportiva consiguió los siguientes puestos nes [[Grandes Vueltes#Grandes Vueltes femenines|Grandes Vueltes femenines]] y nos [[Campeonatu Mundial de Ciclismu en Ruta|Campeonatu del Mundu en carretera]]: {| cellpadding="4" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: #aaa solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#eeeeee" !align="center"|Carrera !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 |- |align="center" style="background:pink;"|[[Giro d'Italia Femenín|Giro d'Italia]] |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|73ª |align="center"|57ª |- |align="center" style="background:yellow;"|[[Tour de l'Aude Femenín|Tour de l'Aude]] |align="center"|X |align="center"|X |align="center"|X |align="center"|X |align="center"|X |- |align="center" style="background:yellow;"|[[Grande Boucle]] |align="center"|X |align="center"|X |align="center"|X |align="center"|X |align="center"|X |- |[[Campeonatu Mundial de Ciclismu en Ruta]] [[Ficheru:MaillotMundial.PNG|20px]] |align="center"|- |align="center"|[[Campeonatu Mundial de Ciclismu en Ruta de 2014|Ab.]] |align="center"|[[Campeonatu Mundial de Ciclismu en Ruta de 2015|88ª]] |align="center"|'''[[Campeonatu Mundial de Ciclismu en Ruta de 2016|8ª]]''' |align="center"|[[Campeonatu Mundial de Ciclismu en Ruta de 2017|17ª]] |- |[[Campeonatu Mundial de Ciclismu en Ruta|Mundial Contrarreló]] [[Ficheru:MaillotMundialCrono.PNG|24px]] |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|[[Campeonatu Mundial de Ciclismu en Ruta de 2015|40ª]] |align="center"|[[Campeonatu Mundial de Ciclismu en Ruta de 2016|30ª]] |align="center"|- |} <small>-: nun participa<br /> Ab.: abandonu<br /> X: ediciones ensin celebrar</small> == Equipos == * [[Lointek]] (2013-2015) ** ''Lointek'' (2013-2014) ** ''Lointek Team'' (2015) * [[Cylance Pro Cycling]] (2016-2018) == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * {{ProCyclingStats}} {{commonscat|Sheyla Gutiérrez}} * [http://sheylagutierrezruiz.blogspot.com.br/ Web oficial] * [http://www.cqranking.com/women/asp/gen/rider.asp?riderid=6327 Ficha de Sheyla Gutiérrez (cqranking.com)] * [http://www.sitiodeciclismo.net/coureurfiche.php?coureurid=73949 Ficha de Sheyla Gutiérrez (sitiodeciclismo.net)] * [http://cobblesandhills.com/wordpress/category/blogue-de-sheyla/ ''El blogue de Sheyla'' en ''Cobbles & Hills''] * [http://www.ruedalenticular.com/2013/06/entrevista-sheyla-gutierrez.html Entrevista a Sheyla Gutiérrez (ruedalenticular.com)] * {{enllaz rotu|1=[http://cobblesandhills.com/wordpress/2012/08/12/ciclismu-femenín-i-entrevista-con-les-juniors-sheyla-gutierrez-y-lourdes-oyarbide/ Entrevista a Sheyla Gutiérrez y Lourdes Oyarbide (cobblesandhills.com)] |2=http://cobblesandhills.com/wordpress/2012/08/12/ciclismu-femenín-i-entrevista-con-les-juniors-sheyla-gutierrez-y-lourdes-oyarbide/ |bot=InternetArchiveBot }} * [http://elpedaldefrodo.com/entrevistamos-a-sheyla-gutierrez-lointek-team/ Entrevista a Sheyla Gutiérrez (elpedaldefrodo.com)] {{NF|1994||Gutiérrez, Sheyla}} {{Tradubot|Sheyla Gutiérrez}} [[Categoría:Ciclistes de La Rioxa (España)]] [[Categoría:Ciclistes de pista]] t4uza0fec3095sgdig6tny330ihh7r5 0 142522 4503094 4352833 2026-07-07T16:17:11Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503094 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Shayna Baszler}} {{persona}} '''Shayna Baszler''' {{nym}} ye una lluchadora de [[MMA]] y [[Llucha llibre profesional|lluchadora profesional]] d'[[Estaos Xuníos]] qu'anguaño trabaya pa la [[WWE]] nel so territoriu de desenvolvimientu [[NXT Wrestling|NXT]]<ref>{{Cita web|url=https://www.cagematch.net//?id=2&nr=16366|títulu=Shayna Baszler « Wrestlers Database « CAGEMATCH - The Internet Wrestling Database|fechaaccesu=6 de febreru de 2018|apellíu=Kreikenbohm|nome=Philip|sitiuweb=www.cagematch.net|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200719135741/https://www.cagematch.net//?id=2&nr=16366|fechaarchivu=2020-07-19}}</ref> onde anguaño ye la [[NXT Women's Championship|Campeona femenina de NXT]]. Dientro del MMA, Baszler tien un récor de 15 victories y 11 derrotes de les cualos, 13 son por sumisión. == Carrera na llucha llibre profesional == === Circuitu independiente (2015-2017) === En ROH 13th Anniversary Show, Baszler acompañó a [[reDRagon]] al ring pal so defensa del [[ROH World Tag Team Championship|Campeonatu Mundial de Pareyes de la ROH]]. Tres esto, apaeció como mánager de reDRagon. Dempués d'entrenar con [[Josh Barnett]], el 26 de setiembre de 2015, Baszler debutaría na llucha llibre profesional en Quintessential Pro Wrestling, siendo ganada ante Cheerleader Melissa. dempués del alcuentru, [[Nicole Matthews]] salió p'atacala. El 30 d'ochobre, Baszler ganó a Matthews. Pal segundu alcuentru, Matthews ganó a Baszler. En xineru de 2016, sería nuevamente ganada por Matthews, rematando asina la so rivalidá. El 23 de xineru de 2016, Baszler taría en Magnum Pro Wrestling onde venció a Heather Patera. El 17 de xunetu en Premier XIII, ganó a Ruby Raze, ganando'l Campeonatu Femenín Premier. Baszler debutó en Absolute Intense Wrestling n'abril de 2016, perdiendo ante [[Mia Yim]]. En xunu, tornó pa ganar a Veda Scott, y n'agostu a Annie Social. El 9 de setiembre, ganó a [[Ruby Riott|Heidi Lovelace]], ganando'l Campeonatu Femenín de AIW. el 5 de payares, retuvo'l so títulu ante Britt Baker. El 10 de payares, ganó a Ray Lyn y Ayzali nun ''Triple Threat Match'', reteniendo'l títulu. El 25 de payares, venció nuevamente a Lovelace. A mediaos de 2016, Baszler debutaría en [[Shimmer Women Athletes]] en Shimmer: Volume 81, onde venció a Rhia O'Reilly. Y en Shimmer: Volume 82, ganó a Solu Darling. En Shimmer: Volume 83, cayó ante Nicole Savoy pol Campeonatu Heart Of Shimmer. En Shimmer: Volume 85, nuevamente enfrentóse a Mia Yim, a quien venció. En Shimmer: Volume 86, foi ganada xunto a Mercedes Martinez por Kellie Skater y Shazza McKenzie. En Shimmer: Volume 87, participó nun Fatal Four-way Match onde taben Kay Llei Ray, Heidi Lovelace y Vanessa Kraven, llucha que ganó ésta última. Tres esto, empezó una rivalidá con Shazza McKenzie. En Shimmer: Volume 88, nun llogró ganar a McKenzie por descalificación. En Shimmer: Volume 86, foi ganada por McKenzie nun ''Non Disqualification Match'', rematando asina la so rivalidá. En Shimmer: Volume 90, nuevamente ganó a Lovelace. === WWE (2017-presente) === ==== Mae Young Classic (2017) ==== En setiembre de 2017, WWE estableció'l tornéu femenín [[Mae Young Classic]] onde Baszler figuró como participante. Na primer ronda, ganó a Zeda. Darréu na segunda, venció a [[Mia Yim]]. Nos cuartos de final, ganó a [[Candice LeRae|Candice LaRae]] a quien siguió atacando dempués de la llucha. Nes semifinales, ganó a Mercedes Martinez. Na fase final, foi ganada por [[Kairi Hojo|Kairi Sane]], quien ganó dichu tornéu. ==== NXT Wrestling (2017-presente) ==== Baszler fixo'l so debú en NXT nun show house el 10 d'agostu de 2017, onde s'acomuñar con Billie Kay y Peyton Royce , taben contra l'equipu de Kairi Sane, Aliyah y Dakota Kai , nun combate por equipos de seis muyeres, que Baszler perdió. El 12 d'agostu, fixo'l so debú n'individuales, ganando a Zeda y depués ganando a Taynara Conti n'otru combate. El 3 d'ochobre, WWE anunció oficialmente que Baszler roblara cola compañía y empezó a entrenar nel WWE Performance Center. El 6 d'avientu en NXT, amosóse una promo del próximu debú de Baszler en NXT. El 27 d'avientu en NXT, apaeció p'atacar a Kairi Sane. Depués, presentar de manera controversial al WWE Perfomance Center onde atacaba a les prauticantes, estableciéndose como ''[[heel]]''. A esto, anuncióse que Baszler debutaría en 2018. El 10 de xineru en NXT, Baszler debutó ganando a [[Dakota Kai]] por decisión arbitral, dempués de que Shayna mancara'l brazu de Dakota. El 17 de xineru en NXT, atacó a [[Aliyah (lluchadora)|Aliyah]] pero Ember Moon salió nel so defensa. Tres esto [[William Regal]] apautó una llucha ente Baszler y Moon en NXT TakeOver: Philadelphia. En [[NXT TakeOver#NXT TakeOver: Philadelphia|NXT TakeOver: Philadelphia]], foi ganada por Moon. Dempués de la llucha, Baszler atacó a Moon hasta dexala inconsciente. El 1 de febreru en NXT (emitíu'l 14 de febreru), Baszler venció a Moon por descalificación, por cuenta de la interferencia de Kairi Sane a favor de Moon. Tres esto, nuevamente determinóse una llucha ente Baszler y Moon en NXT TakeOver: New Orleans. En NXT TakeOver: New Orleans: Baszler ganó a Moon, ganando'l [[NXT Women's Championship|Campeonatu femenín de NXT]]. Darréu retendría'l campeonatu contra [[Nikki Cross]], [[Toni Storm]] y Dakota Kai. == Carrera n'artes marciales mistes == === Carrera temprana (2003-2007) === N'ochobre de 2003, Baszler empezó nes artes marciales mistes en Reality Cage Fighting onde ganó a Tina Johnson por sumisión, siendo la so primer victoria. Al siguiente mes, ganaría a Christy Zimmerman por sumisión, siendo la so segunda victoria, aumentando'l so récor a 2-0. En mayu de 2004, cayó frente a Kelly Kobold por sumisión, siendo la so primer derrota (2-1). Mientres el 2005, Baszler ganó a Heather Lobs y a Cindy Romero, y derrotada por Amanda Buckner, toes por sumisión (4-2). Escontra'l 2006, Baszler ganó a [[Julie Kedzie]] y a [[Roxanne Modafferi]], dambes por sumisión, y foi ganada nuevamente por Amanda Buckner por TKO (6-3).<ref>{{Cita web|url=http://www.sherdog.com/news/articles/MFC-Hometown-Boy-Doesn146t-Disappoint-4631|títulu=MFC: Hometown Boy Doesn’t Disappoint|fechaaccesu=6 de febreru de 2018|apellíu=Sherdog.com|sitiuweb=Sherdog}}</ref> En febreru de 2007, sería ganada por [[Tara LaRosa]] por TKO (6-4). En marzu, venció a Samantha Anderson por sumisión con ''[[kimura]]'' (7-4), siendo la primer vegada que gana usando esta téunica. === Elite Xtreme Combat (2007-2008) === En 2007, Baszler formó para de Elite XC, debutando en ShoXC: Elite Challenger Series de xunetu, onde llogró la victoria sobre [[Jan Finney]] por sumisión (8-4). En ShoXC: Elite Challenger Series d'ochobre, ganó a [[Jennifer Tate]] por sumisión (9-4). En ShoXC: Elite Challenger Series d'abril en 2008, ganó a [[Keiko Tamai]] por sumisión (10-4). En EliteXC: Unfinished Business, foi ganada por [[Cris Cyborg]] por TKO (10-5).<ref>{{Cita web|url=http://www.sherdog.com/news/articles/Ruthless-Retains-13795|títulu='Ruthless' Retains|fechaaccesu=6 de febreru de 2018|apellíu=Sherdog.com|sitiuweb=Sherdog}}</ref> === Strikeforce (2009) === Tres el zarru de EliteXC, Baszler debutó pa Strikeforce en Strikeforce Challengers: Villasenor vs. Cyborg, onde perdió por decisión unánime ante Sarah Kaufman(10-6), siendo la so primer derrota por decisión. === Freestyle Cage Fighting (2010-2012) === En xineru de 2010, Baszler debutó pa Freestyle Cage Fighting, onde ganó a [[Megumi Yabushita]] por sumisión (11-6). En marzu, llogró la victoria sobre [[Alexis Davis]] por decisión unánime (12-6). En xunu, Baszler debía compeitr contra Jan Finney na final del un tornéu. Sicasí, Finney retirar pa poder competir en [[Strikeforce]] polo que foi reemplazada por [[Adrienna Jenkins]], a la que ganó por sumisión (13-6), ganando'l Campeonatu Grand Prix Pesu Pluma Femenín de la FCF.<ref>{{Cita web|url=http://www.mmarising.com/articles/2010/01/30/freestyle-cage-fighting-39-live-results/|títulu=Freestyle Cage Fighting 39 Live Results {{!}} MMARising.com|fechaaccesu=6 de febreru de 2018|apellíu=MMARising.com|sitiuweb=www.mmarising.com}}</ref> === Otres promociones (2010-2012) === Baszler participó en The Cage Inc. onde ganó a Elaina Maxwell (14-6), ganando l'inaugural Campeonatu Femenín 140 lbs de la TCI. En The Cage Inc.: Battle At The Border 10, Baszler tuvo de defender el títulu frente a Alexis Davis pero foi atayáu por cuenta de que Davis dir a Strikeforce. En 2012, Baszler aceptó enfrentar a Kelly Kobold en Cage Fighting Xtreme: Spring Brawl. Sicasí, l'eventu foi canceláu. === Invicta Fighting Championships (2012-2013) === A mediaos de 2012, Baszler debutaría pa Invicta Fighting Championships. N'[[Invicta FC 2|Invicta FC 2: Baszler vs. McMann]], foi ganada por [[Sara McMann]] por decisión unánime (14-7). L'alcuentru foi denomináu "Engarradiella de la Nueche". N'[[Invicta FC 3|Invicta FC 3: Penne vs. Sugiyama]], ganó a [[Sarah D'Alelio]] (15-7).<ref>{{Cita web|url=http://www.mmarising.com/news/2012/08/15/shayna-baszler-cares-sarah-dalelio-in-invicta-fc-3-co-feature/|títulu=Shayna Baszler Cares Sarah D'Alelio In Invicta FC 3 Co-Feature {{!}} MMARising.com|fechaaccesu=6 de febreru de 2018|apellíu=MMARising.com|sitiuweb=www.mmarising.com}}</ref> N'[[Invicta FC 4|Invicta FC 4: Esparza vs. Hyatt]], foi ganada por Alexis Davis (15-8). L'alcuentru foi nomáu "Engarradiella de la nueche". === Ultimate Fighting Championship (2013-2015) === N'agostu de 2013, anuncióse que Baszler formaría parte del reality de UFC The Ultimate Fighter: Team Rousey vs. Team Tate. Dempués d'esto, anuncióse que Baszler sería parte de UFC. En [[UFC 177]], Baszler enfrentar a [[Bethe Correia]] pero foi ganada por TKO (15-9). En [[UFC Fight Night: Maia vs. LaFlare]], foi ganada por [[Amanda Nunes]] (15-10), siendo esta la so última llucha en UFC. === Deep (2017) === En 2017, Baszler tuvo una participación especial en Xapón pa Deep en Deep Jewels 15, onde foi ganada por Reina Miura por decisión unánime (15-11). == En llucha == * '''Movimientos finales''' ** ''Kirifuda Clutch'' (Rear naked choke) ** ''Kirifuda Driver'' (Rear naked choke, transicionado d'un vertical suplex) * '''Movimientos de firma''' ** Armbar ** Guillotine choke ** ''Two of a Kind'' (Rolling double gutwrench suplex) ** Vertical suplex * '''Lluchadores empobinaos''' ** [[reDRagon]] * '''[[Manager|Managers]]''' ** [[Ronda Rousey]] * '''Llamatos''' ** '''"The Queen of Spades"''' ** '''"The Submission Magician"''' == Campeonatos y llogros == [[Ficheru:Shayna Baszler NXT Women's Champion.jpg|miniaturadeimagen|379x379px|Baszler como [[NXT Women's Championship|Campeona Femenina de NXT]].]] === Artes marciales mistes === * '''Freestyle Cage Fighting''' ** FCF Women's Bantamweight Grand Prix Championship (1 vegada) * '''[[Invicta Fighting Championships|Invicta FC]]''' ** Fight of the Night (2 times) vs. [[Sara McMann]] / vs. [[Alexis Davis]] * '''The Cage Inc.''' ** TCI Women's 140 lbs Championship (1 vegada, inaugural) === Llucha llibre profesional === * '''Absolute Intense Wrestling''' ** AIW Women's Championship (1 vegada, actual) * '''DDT Pro-Wrestling''' ** Ironman Heavymetalweight Championship (1 vegada) * '''New Horizon Pro Wrestling''' ** IndyGurlz Australian Championship (1 vegada, actual) * '''[[NXT Wrestling]]''' ** [[NXT Women's Championship]] ([[NXT Women's Championship#Llista de campeones|1 vegada, actual]]) * '''Premier Wrestling''' ** Premier Women's Championship (1 vegada, actual) * '''Quintessential Pro Wrestling''' ** QPW Women's Championship (1 vegada) * '''[[Pro Wrestling Illustrated]]''' ** Asitiada nel ''N°12'' nos [[Pro Wrestling Illustrated#PWI Top 50 Females|PWI Female 50]] de [[2017]] == Récor n'artes marciales mistes == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%;" !Resultancia !Récor !class="unsortable" width="120pt" |Oponente !Métodu !Eventu !Fecha !Ronda !Tiempu !Llocalización !Notes |- | style="background: #ffcccc" align="center" |Derrota |align="center" |15–11 |{{bandera|JAP}} Reina Miura |Decisión (únanime) |Deep Jewels 15 |25 de febreru de 2017 |2 |5:00 |{{bandera|JAP}} [[Tokiu]], [[Xapón]] |Engarradiella de pesu llixeru |- | style="background: #ffcccc" align="center" |Derrota |align="center" |15–10 |{{bandera|BRA}} [[Amanda Nunes]] |TKO (leg kick) |[[UFC Fight Night: Maia vs. LaFlare]] |21 de marzu de 2015 |1 |1:56 |{{bandera|BRA}} [[Rio de Janeiro]], [[Brasil]] | |- | style="background: #ffcccc" align="center" |Derrota |align="center" |15–9 |{{bandera|BRA}} [[Bethe Correia]] |TKO (punches) |[[UFC 177]] |30 d'agostu de 2014 |2 |1:56 |{{bandera|USA}} [[Sacramento (California)|Sacramento]], [[California]], [[Estaos Xuníos]] | |- | style="background: #ffcccc" align="center" |Derrota |align="center" |15–8 |{{bandera|CAN}} [[Alexis Davis]] |Sumisión (rear-naked choke) |[[Invicta FC 4|Invicta FC 4: Esparza vs. Hyatt]] |5 de xineru de 2013 |3 |0:58 |{{bandera|USA}} [[Kansas City (Kansas)|Kansas City]], [[Kansas]], [[Estaos Xuníos]] |Engarradiella de la nueche |- | style="background: #ccffcc" align="center" |Victoria |align="center" |15–7 |{{bandera|USA}} Sarah D'Alelio |Sumisión (rear-naked choke) |[[Invicta FC 3|Invicta FC 3: Penne vs. Sugiyama]] |6 d'ochobre de 2012 |2 |0:37 |{{bandera|USA}} [[Kansas City (Kansas)|Kansas City]], [[Kansas]], [[Estaos Xuníos]] | |- | style="background: #ffcccc" align="center" |Derrota |align="center" |14–7 |{{bandera|USA}} [[Sara McMann]] |Decisión (únanime) |[[Invicta FC 2|Invicta FC 2: Baszler vs. McMann]] |28 de xunetu de 2012 |3 |5:00 |{{bandera|USA}} [[Kansas City (Kansas)|Kansas City]], [[Kansas]], [[Estaos Xuníos]] |Engarradiella de la nueche |- | style="background: #ccffcc" align="center" |Victoria |align="center" |14–6 |{{bandera|USA}} Elaina Maxwell |Sumisión (kneebar) |The Cage Inc.: Battle At The Border 7 |19 de payares de 2010 |1 |4:03 |{{bandera|USA}} [[Hankinson (Dakota del Norte)|Hankinson]], [[Dakota del Norte]], [[Estaos Xuníos]] |<small>Ganó l'inaugural Campeonatu Femenín 140 lbs de la TCI</small>. |- | style="background: #ccffcc" align="center" |Victoria |align="center" |13–6 |{{bandera|USA}} Adrienna Jenkins |Sumisión (armbar) |Freestyle Cage Fighting 43 |12 de xunu de 2010 |1 |2:12 |{{bandera|USA}} [[Shawnee (Oklahoma)|Shawnee]], [[Oklahoma]], [[Estaos Xuníos]] |<small>Ganó'l Campeonatu Grand Prix Pesu Pluma Femenín de la FCF.</small> |- | style="background: #ccffcc" align="center" |Victoria |align="center" |12–6 |{{bandera|CAN}} [[Alexis Davis]] |Decisión (únanime) |Freestyle Cage Fighting 40 |27 de marzu de 2010 |3 |5:00 |{{bandera|USA}} [[Shawnee (Oklahoma)|Shawnee]], [[Oklahoma]], [[Estaos Xuníos]] | |- | style="background: #ccffcc" align="center" |Victoria |align="center" |11–6 |{{bandera|JAP}} Megumi Yabushita |Sumisión (twister) |Freestyle Cage Fighting 39 |30 de xineru de 2010 |1 |4:50 |{{bandera|USA}} [[Shawnee (Oklahoma)|Shawnee]], [[Oklahoma]], [[Estaos Xuníos]] | |- | style="background: #ffcccc" align="center" |Derrota |align="center" |10–6 |{{bandera|CAN}} Sarah Kaufman |Decisión (únanime) |Strikeforce Challengers: Villasenor vs. Cyborg |19 de xunu de 2009 |3 |5:00 |{{bandera|USA}} [[Kent (Washington)|Kent]], [[Washington D. C.|Washington]], [[Estaos Xuníos]] | |- | style="background: #ffcccc" align="center" |Derrota |align="center" |10–5 |{{bandera|BRA}} [[Cristiane Justino|Cris Cyborg]] |TKO (punches) |EliteXC: Unfinished Business |26 de xunetu de 2008 |2 |2:48 |{{bandera|USA}} [[Stockton (California)|Stockton]], [[California]], [[Estaos Xuníos]] | |- | style="background: #ccffcc" align="center" |Victoria |align="center" |10–4 |{{bandera|JAP}} Keiko Tamai |Sumisión (twister) |ShoXC: Elite Challenger Series |5 d'abril de 2008 |1 |2:05 |{{bandera|USA}} [[Friant (California)|Friant]], [[California]], [[Estaos Xuníos]] | |- | style="background: #ccffcc" align="center" |Victoria |align="center" |9–4 |{{bandera|USA}} Jennifer Tate |Sumisión (armbar) |ShoXC: Elite Challenger Series |26 d'ochobre de 2007 |1 |0:44 |{{bandera|USA}} [[Santa Ynez]], [[California]], [[Estaos Xuníos]] | |- | style="background: #ccffcc" align="center" |Victoria |align="center" |8–4 |{{bandera|USA}} Jan Finney |Sumisión (armbar) |ShoXC: Elite Challenger Series |27 de xunetu de 2007 |1 |2:40 |{{bandera|USA}} [[Santa Ynez]], [[California]], [[Estaos Xuníos]] | |- | style="background: #ccffcc" align="center" |Victoria |align="center" |7–4 |Samantha Anderson |Sumisión (kimura) |NFF: The Breakout |10 de marzu de 2007 |1 |1:00 |{{bandera|USA}} [[Minneapolis]], [[Minnesota]], [[Estaos Xuníos]] | |- | style="background: #ffcccc" align="center" |Derrota |align="center" |6–4 |{{bandera|USA}} Tara LaRosa |TKO (punches) |BodogFight: Costa Rica |18 de febreru de 2007 |2 |3:15 |{{bandera|CRC}} [[Costa Rica]] | |- | style="background: #ccffcc" align="center" |Victoria |align="center" |6–3 |{{bandera|USA}} Roxanne Modafferi |Sumisión (hammerlock) |MARS: BodogFight |4 d'ochobre de 2006 |1 |1:08 |{{bandera|JAP}} [[Tokiu]], [[Xapón]] | |- | style="background: #ffcccc" align="center" |Derrota |align="center" |5–3 |{{bandera|USA}} Amanda Buckner |[[Knockout|TKO]] (punches) |MFC: USA vs Russia 3 |3 de xunu de 2006 |3 |3:03 |{{bandera|USA}} [[Atlantic City (Nueva Jersey)|Atlantic City]], [[Nueva Jersey]], [[Estaos Xuníos]] | |- | style="background: #ccffcc" align="center" |Victoria |align="center" |5–2 |{{bandera|USA}} [[Julie Kedzie]] |Sumisión (armbar) |Freestyle Combat Challenge 22 |18 de marzu de 2006 |1 |N/A |{{bandera|USA}} [[Racine (Wisconsin)|Racine]], [[Wisconsin]], [[Estaos Xuníos]] | |- | style="background: #ffcccc" align="center" |Derrota |align="center" |4–2 |{{bandera|USA}} Amanda Buckner |Sumisión (armbar) |Ring of Fire 20: Elite |10 d'avientu de 2005 |1 |4:28 |{{bandera|USA}} [[Castle Rock (Colorado)|Castle Rock]], [[Colorado]], [[Estaos Xuníos]] | |- | style="background: #ccffcc" align="center" |Victoria |align="center" |4–1 |Cindy Romero |Sumisión (punches) |UCS: Battle At The Barn |7 de mayu de 2005 |1 |N/A |{{bandera|USA}} [[Rochester (Minnesota)|Rochester]], [[Minnesota]], [[Estaos Xuníos]] | |- | style="background: #ccffcc" align="center" |Victoria |align="center" |3–1 |Heather Lobs |Sumisión (choke) |Jungle Madness 2 |[[15 de xineru]] de [[2005]] |1 |1:51 |{{bandera|USA}} [[Minnesota]], [[Estaos Xuníos]] | |- | style="background: #ffcccc" align="center" |Derrota |align="center" |2–1 |Kelly Kobold |Sumisión (punches) |Reality Cage Fighting |[[15 de mayu]] de [[2004]] | align="center" |2 | align="center" |2:20 |{{bandera|USA}} [[Dakota del Sur]], [[Estaos Xuníos]] | |- | style="background: #ccffcc" align="center" |Victoria |align="center" |2–0 |Christy Zimmerman |Sumisión (armbar) |Reality Cage Fighting |[[14 de payares]] de [[2003]] |1 |N/A |{{bandera|USA}} [[Dakota del Sur]], [[Estaos Xuníos]] | |- | style="background: #ccffcc" align="center" |Victoria |align="center" |1–0 |Tina Johnson |Sumisión (armbar) |Reality Cage Fighting |[[31 d'ochobre]] de [[2003]] | align="center" |1 | align="center" |1:20 |{{bandera|USA}} [[Dakota del Sur]], [[Estaos Xuníos]] | |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1980||Baszler, Shayna}} [[Categoría:Lluchadores profesionales d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Lluchadores de MMA d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Persones de Sioux Falls]] blikjhjw5hfp3a4yrdd90abpc7mkaah 0 142770 4503140 4499751 2026-07-07T22:04:58Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 10 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503140 wikitext text/x-wiki {{ficha de grupu musical}} '''Soda Stereo''' foi una banda de [[rock]] [[arxentina]], formada en [[Buenos Aires]] nel añu [[1982]] por [[Gustavo Cerati]] ([[Voz (música)|voz]], [[guitarra]]), [[Zeta Bosio|Héctor «Zeta» Bosio]] ([[baxu llétricu|baxu]]) y [[Charly Alberti|Carlos Alberto Ficicchia «Charly Alberti»]] ([[Batería (instrumentu musical)|batería]]), considerada una de les más influyentes ya importantes bandes [[Iberoamérica|iberoamericanes]] de tolos tiempos y una lleenda de la música llatina. La banda tuvo un papel bien importante nel desenvolvimientu y l'espardimientu del [[Rock llatín|rock iberoamericanu]], [[rock en castellanu]] mientres les décades de [[década de 1980|1980]] y [[década de 1990|1990]]. Fueron el primer grupu de fala hispana en consiguir un ésitu masivu en [[Llatinoamérica]]. Soda Stereo encabezó les llistes de tolos tiempos na so nativa [[Arxentina]], onde s'establecieron dellos récores de ventes de discos y asistencies a conciertos. <ref name="La vuelta de la mítica banda Soda Stereo, con día y hora">{{Cita web | títulu = La vuelta de la mítica banda Soda Stereo, con día y hora | autor = Infobae | editorial = [[Infobae]], 9 de xunu de 2007 | url = http://www.infobae.com/contenidos/321043-100439-0-La-vuelta-la-m%EDtica-banda-Soda-Stereo-d%EDa-y-hora | fechaaccesu = 12 d'avientu de 2007 | urlarchivu = http://arquivo.pt/wayback/20090719071536/http://www.infobae.com/contenidos/321043-100439-0-La-vuelta-la-m%EDtica-banda-Soda-Stereo-d%EDa-y-hora | fechaarchivu = 2009-07-19 }}</ref> <ref>[http://www.youtube.com/watch?v=Uc_Jb-NeHYM] Video: ''"La verdadera historia de Soda Stereo"'', Hestories Verdaderes, Canal Y!.</ref> Cuatro de los sos álbumes fueron incluyíos na llista de los [[Los 250 meyores álbumes de rock iberoamericanu según En cantu|250 meyores discos de tolos tiempos del rock iberoamericanu según la revista ''En cantu'']]: ''[[Cantar animal (álbum)|Cantar animal]]'' (nᵘ&nbsp;2), ''[[Comfort y música pa volar]]'' (nᵘ&nbsp;15), ''[[Signos (álbum)|Signos]]'' (nᵘ&nbsp;40) y ''[[Suañu Stereo]]'' (nᵘ&nbsp;41).<ref name="Los 250 álbumes del rock iberoamericanu">{{Cita web|títulu = Los 250: Essential Albums of All Time Latin Alternative - Rock Iberoamericanu|autor = J. L. Mercado|editorial = Revista AlBorde|url=http://www.musiteka.net/2010/12/250-albums-del-rock-iberoamericanu/|fechaaccesu = 22 d'ochobre de 2009}}</ref> Amás, la edición n'inglés de [[Rolling Stone]] consideró a ''[[Suañu Stereo]]'' como'l cuartu meyor álbum de la historia del rock llatín.<ref>[http://www.rpp.com.pe/2012-12-03-los meyores-10-discos-llatinos-de-rock-segun-rolling-stone-semeya_546037_7.html#semeya Los meyores 10 discos llatinos de rock según Rolling Stone]</ref> El so cantar «[[De música llixera]]» foi considerada la meyor del rock hispanoamericanu y la cuarta de tolos tiempos, tantu del rock llatinoamericanu,<ref name="Top 20 del rock llatín">{{Cita web|títulu = Top 20 del rock llatín|autor = Satélite Musical|editorial = Satélite Musical|url=http://www.satelitemusical.net/rock_latino_top20.html|fechaaccesu = 8 d'avientu de 2007}}</ref> como del rock arxentín en particular. <ref name="Les 100 de los 40">{{Cita web|títulu = Les 100 de los 40|autor = Rock.com.ar|editorial = Rock.com.ar|url=http://www.rock.com.ar/especiales/100temes/|fechaaccesu = 8 d'avientu de 2007}}</ref> Los cantares «[[Te faen falta vitamines]]» y «[[Nada personal (cantar)|Nada personal]]» fueron consideraes la nᵘ&nbsp;73 y nᵘ&nbsp;74 respeutivamente ente les meyores temes del rock arxentín.<ref name="Les 100 de los 40" /> Los [[videos]] de «[[Na ciudá de la roxura]]» y «[[Ella usó la mio cabeza como un revólver]]» fueron finalistes y ganadores respeutivamente del entós únicu premiu [[MTV]] a la música llatina. El video «[[Cuando pase'l temblón]]» foi nomáu finalista del 12.° World Festival of Video and TV n'[[Acapulco de Juárez|Acapulco]].<ref name="Indyrock Gustavo Cerati">{{Cita web|títulu = Gustavo Cerati|autor = Indyrock|editorial = Indyrock|url=http://www.indyrock.es/grupos/gustavocerati.htm|fechaaccesu = 8 d'avientu de 2007}}</ref> En [[2002]] recibieron el ''Premiu Lleenda'' de [[Los Premios MTV|MTV Llatinoamérica]] pola so trayeutoria musical, el primeru qu'apurrió la entidá.<ref name="Indyrock Gustavo Cerati" /> {{ensin referencies|Nos sos catorce años d'esistencia siguida realizaron 1488 recitales en 97 ciudaes de países d'América y Europa.}} La banda vendió aproximao 20 millones de copies en tol mundu.<ref>{{cita web|url=http://www.fundacionkonex.org/b294-soda-stereo|obra=Fundación Konex|títulu=Soda Stereo}}</ref><ref name="Soda Stereo: vas ver volver">{{Cita web|títulu = Soda Stereo: vas ver volver|autor = Sandra Commisso|editorial = [[diariu Clarín]], 19 d'ochobre de 2007|url = http://www.clarin.com/diario/2007/10/19/espectaculos/c-01201.htm|fechaaccesu = 12 d'avientu de 2007|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090801125449/http://www.clarin.com/diario/2007/10/19/espectaculos/c-01201.htm|fechaarchivu = 2009-08-01}}</ref> En [[1997]] eslleir por problemes personales y por diferencies de criterios artísticos ente los sos integrantes, realizando una curtia y emotiva xira de despidida terminada'l 20 de setiembre de 1997 nel estadiu de River Plate, conocíu como ''[[L'últimu conciertu]]''. A mediaos de [[2007]] la banda anunció [[Soda Stereo#El regresu|el so regresu]] pa realizar una única xira continental llamada [[Xira vas veme volver|''Vas Veme Volver'']] na qu'axuntó a más d'un millón de siguidores, rompiendo dellos récores d'asistencia y númberu de conciertos. == Historia == === De Los Estereotipos a Soda Stereo (1982-1984) === [[Ficheru:ARA General Belgrano underway.jpg|thumb|[[Fundimientu del Belgrano|Cruceru Xeneral Belgrano]], fundíu na [[Guerra de Malvines]] de [[1982]], causando 323 muertos. La guerra impactó fuertemente nos mozos y promovió el [[rock en castellanu]], fuertemente controláu hasta entós. La derrota fixo colapsar a [[Procesu de Reorganización Nacional|la dictadura]], abriendo pasu a la [[democracia]] en [[1983]]. Nesi momentu naz Soda Stereo.]] A empiezos de los [[años 1980|años 80]], Gustavo Cerati, de 22 años, y Héctor «Zeta» Bosio, de 23 años, compartíen los mesmos gustos y suaños musicales y empezaron una busca pa integrar un grupu [[punk rock]] inspiráu en [[The Police]], que visitó Arxentina en 1980, y [[The Cure]], con temes propies n'español. Primero, Cerati integrar a ''[[The Morgan]]'' y depués formaron sucesivamente'l grupu ''Stress'', xunto a Charly Amato, [[Sandra Baylac]] y el batería Pablo Guadalupe, y ''[[Proyeutu Erekto]]'' xunto a [[Andrés Calamaro]], que nun cubrir les sos mires. Nel branu de [[1982]], dambos coincidieron en [[Punta del Este]] ([[Uruguái]]): Cerati col so grupu ''Sauvage''<ref name="L'empiezu y el primer final">{{enllaz rotu|1={{Cita web |títulu = L'empiezu y el primer final |autor = La Capital editorial = La Capital |url = http://www.lacapital.com.ar/2007/09/21/escenariu/noticia_417818.shtml |fechaaccesu = 8 d'avientu de 2007 }} |2=http://www.lacapital.com.ar/2007/09/21/escenariu/noticia_417818.shtml |bot=InternetArchiveBot }}</ref> y Bosio con ''[[The Morgan]]'', una banda integrada tamién por [[Sandra Baylac]], Hugo Dop, Christian Hansen, Pablo Rodríguez,<ref>Depués integrante de la banda [[Los Auténticos Decadentes]].</ref> Charly Amato, Osvaldo Kaplan y [[Andrés Calamaro]].<ref name="Biografía: Zeta Bosio">{{Cita web |títulu = Biografía de Zeta Bosio |autor = Imagen Animal |editorial = Imaxe Animal |url = http://www.imagenanimal.com/biografia/intro/ |fechaaccesu = 8 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071122205443/http://www.imagenanimal.com/biografia/intro/ |fechaarchivu = 22 de payares de 2007 }}</ref> Por cuenta de una serie de peripecies, Cerati y Bosio establecieron un estrechu venceyu musical y d'amistá que los llevó a empezar a tocar xuntos.<ref>[http://www.rollingstone.com.ar/949103 Entrevista]</ref> Cerati comentaba d'esta miente esos primeros intres: {{cita|La fecha ye l'añu 82, [[Guerra de les Malvines]]. Yo trabayaba nuna axencia como junior. Estudiara Publicidá na Facultá y con Zeta teníamos asignatures de mancomún, pero nun conocíamos enforma. Yo taba tocando con una banda de blues y rock de la zona de [[Flores (Buenos Aires)|Flores]], al oeste de Buenos Aires y él con un grupu que faía covers. Nel branu fui a [[Punta del Este]] con un grupu de música discu, un grupu pa ganar dineru. Faía coses de [[The Commodores]], de guitarrista rítmicu y cantaba con un par d'ingleses que faíen les voces. El llugar onde tocábamos quebró y quedamos ensin un pesu en [[Punta del Este]]. Intentamos vender tou lo que taba na discoteca, porque la dueña fugóse. Mandónos unos cheques ensin fondos, asina qu'empezamos a vender tou. Arrendamos el pianu pa poder quedanos, porque taba bonu esi branu. Unu de los pocos bonos, porque había xente ensin plata, como nós. N'otru llugar de Punta del Este taba Zeta tocando con un grupu que se llamaba [[The Morgan]]. Como nun tenía ónde quedame, fui con ellos, y ende empezó la mio rellación con Zeta. Entamamos la idea de tener un grupu, y depués nes clases dedicábamos a buscar nomes de grupos, a escuchar música y cualquier cosa menos a lo que teníamos que faer.<br />Pasamos llargu tiempu buscando otres persones pa faer daqué, y finalmente quedamos Zeta y yo colos teclaos d'[[Andrés Calamaro]], con quien formamos una banda que se llamó [[Proyeutu Erekto]], que yera un grupu de [[tecno]]. Pero la nuesa idea yera armar un grupu de rock. Había llegáu [[The Police]], una de les nueses mayores influencies, a Arxentina (n'avientu de 1980) y teníamos que dir toos a velos.<ref name="Entrevista a Cerati I (Subte)">{{Cita web |títulu = Entrevista a Gustavo Cerati |autor = Subte |editorial = Revista Subte |url = http://www.copesa.cl/Subte/entrevista/entr002.html |fechaaccesu = 8 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071209002536/http://www.copesa.cl/Subte/entrevista/entr002.html |fechaarchivu = 9 d'avientu de 2007 }}</ref>}} Daquella Carlos Ficcichia, nome llegal de Charly Alberti, llamaba insistentemente per teléfonu a María Laura Cerati, la hermana de [[Gustavo Cerati|Gustavo]] a quien conociera nes piletas de [[Club Atlético River Plate|River Plate]], pa convidala a salir, pero ésta pensaba que yera un «pesáu» (cafiante) y non quería atender.<ref name="Enciclopedia del Rock Nacional">{{cita llibru | apellíos = Direutor: Lernoud | nome = Pipo | títulu = Enciclopedia Rock Nacional 30 Años. De l'A a la Z | añu = 1996 | editorial = Buenos Aires: Mordigañu, p. 206 | id = ISBN 987-96104-0-7}}</ref> Nuna oportunidá foi Gustavo quien atendió una llamada de Charly pa la so hermana y entablaron una conversación de compromisu na que Carlos cuntó que tocaba la batería y que yera fíu d'un famosu batería de [[jazz]], [[Tito Alberti]], autor amás del conocíu cantar infantil «[[L'elefante trompita]]».<ref name="Tito Alberti: l'otru batería">{{cita web |apellíu = García |nome = Fernando |enllaceautor = |títulu = Tito Alberti: l'otru batería |añu = 1998 |Edición = |allugamientu = Buenos Aires |editorial = [[diariu Clarín]], 18 d'abril de 1998 |url = http://www.clarin.com/diario/1998/04/18/c-02401d.htm |ID = |fechaaccesu = 8 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090707015421/http://www.clarin.com/diario/1998/04/18/c-02401d.htm |fechaarchivu = 2009-07-07 }}</ref> A la selmana, Gustavo y Zeta decidieron visitar a [[Charly Alberti]] (cuatro años más nueva que Cerati) pa escuchalo tocar na batería del so padre. Depués de que Gustavo dixéra-y a Charly «¡el pelo te lo cortás!» la banda quedó formada.<ref name="Enciclopedia del Rock Nacional" /> Dempués d'esaminar dellos escurrimientos (Aerosol, Side Car) adoptaron el nome de ''Los Estereotipos'', por cuenta de un cantar de [[The Specials]]<ref>El cantar «Stereotype» de [[The Specials]] atopar nel álbum «More Specials» (1980).</ref> que-yos apasionaba a los trés y qu'utilizaron unos meses.<ref name="Soda Stereo, Los Estereotipos">{{Cita web |apellíu = El Temblón |nome = |enllaceautor = |títulu = Historia de Soda Stereo. Los Estereotipos |Edición = |año = |Llugar = |editorial = El Galeón |url = http://www.galeon .com/eltemblor/Historia/1982.html |ID = |fechaaccesu = 8 d'avientu de 2007 }}</ref> D'esa primerísima dómina data un demo onde grabó guitarres [[Richard Coleman]] que foi integrante oficial de la banda mientres bien pocu tiempu naquellos díes de 1982. Les temes del demo fueron los siguientes: «[[¿Por qué nun puedo ser del Jet-Set?]]», «Dime Sebastián» y «Tengo De suañar» (de Ulises Furaca), acompañaos por [[Daniel Melero]] en teclaos y [[Ulises Furaca]] en guitarra.<ref name="Soda Stereo, Los Estereotipos" /> Depués surdieron los nomes «Soda» y «Estéreo», dando como resultáu «Soda Stereo», y calteniendo asina parcialmente'l nome inicial.<ref name="Enciclopedia del Rock Nacional" /><ref name="¿Cómo surdió'l nome de la banda?">{{Cita web|apellíu =Planeta Stereo|nome =|enllaceautor =|títulu =¿Cómo surdió'l nome de la banda?|Edición =|año =|Llugar =|editorial =Planeta Stereo|url =http://www.planetasodastereo.com.ar/a2.htm|ID =|fechaaccesu =14 d'avientu de 2007|urlarchivu =https://web.archive.org/web/20070517064311/http://www.planetasodastereo.com.ar/a2.htm|fechaarchivu =17 de mayu de 2007}}</ref> Sobre l'orixe y sentíu de la pallabra «soda» esplicaba un periodista: {{cita|Ellos dicen que faen música con burbuyes. Pero en llugar de tratase de luxoses burbuyes de champagne, afirmen asumir la representatividá cotidiano y popular del [[sifón]].<ref name="Soda Stereo. Imaxe Animal. España'l sifón">{{Cita web |títulu = Soda Stereo. Biografía. España'l sifón. |autor = Imagen Animal |editorial = Imaxe Animal |url = http://www.imagenanimal.com/biografia/1984/ |fechaaccesu = 8 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071125183945/http://www.imagenanimal.com/biografia/1984/ |fechaarchivu = 25 de payares de 2007 }}</ref>}} [[Tito Alberti]] cuntó la siguiente anéudota: {{cita|Un día pregunté-yos cómo diben llamase y dixéronme: Soda Stereo. Yo taba mediu enchíu y díxi-yos: ¿Por qué nun-y ponen [[Sifón Drago]]?<ref>«Drago» ye una conocida [http://www.dragosifones.com.ar marca de sifones] de l'Arxentina.</ref> Nun me falaron por seis meses. Y aú llegaron, ¿non?.<ref name="Tito Alberti: l'otru batería" />}} Tocaron per primer vegada con esi nome'l [[19 d'avientu]] de [[1982]] nel cumpleaños d'[[Alfredo Lois]], compañeru d'universidá y quien sería futuru direutor de la mayoría de les sos videos y creador de tolos aspeutos rellacionaos cola presentación visual de la banda (peñaos, vistimienta, tapes, escenarios, etc.).<ref name="Soda Stereo, Los Estereotipos" /> Lois sería reconocíu pol mesmu Cerati como «el cuartu Soda».<ref>Nun reportaxe del periodista Sebastián Feijoo, Gustavo Cerati afirmó que «esti trabayu (por "Una parte de la historia") en particular movilízame enforma porque lo fixo Alfredo Lois. Alfredo foi -de dalguna manera- el cuartu Soda Stereo y finó pocu dempués d'encargase del material.» [http://www.terra.com.ar/canales/Pop_Rock/124/124800.html ''Entrevista nel Pepsi Music Cerati: Dacuando'l rock nun quier crecer''], entrevista de Sebastián Feijoo, Terra, 13 d'ochobre de 2005</ref> Coles mires de da-y más fuercia a la banda llamaron a [[Richard Coleman]] por qu'ocupara el rol de segundu guitarrista, pero al poco tiempu'l mesmu Richard reconoció que sonaben meyor antes de la so incorporación y arrenunció al so puestu en bonos términos, confirmándose definitivamente como [[Tríu (música)|tríu]]: [[Gustavo Cerati]], [[Zeta Bosio]] y [[Charly Alberti]].<ref name="Enciclopedia del Rock Nacional" /> En xunetu de [[1983]] debutaron en públicu na discoteque Airport, nel barriu de Nuñez, en Buenos Aires Arxentina: {{cita|El nuesu debú foi un desfile de modelos na discoteque Airport, que quedaba cerca d'onde ensayábamos en Buenos Aires. Naide dionos boluca. Tocamos nós trés, con un sistema d'amplificación bien deficiente. Pero dionos gustu, anque naide escucháranos. Paecíamos realmente un grupu [[punk]], nun sabíamos tocar y sonaba bien fuerte, anque namái fuera eso.<ref name="Entrevista a Cerati I (Subte)" />}} A partir d'esi momentu Soda Stereo empezó a percorrer el circuitu [[underground]] de [[Buenos Aires]] faciéndose conocer xunto a otres bandes emerxentes como [[Sumo (banda)|Sumo]], [[Los Twist]], Los Encargaos de [[Daniel Melero]], etc., instalándose como banda estable nel tradicional y deterioráu [[cabaré]] [[Marabú (cabaré)|Marabú]], allugáu en Maipú 359.<ref name="Enciclopedia del Rock Nacional" /> Neses primeres actuaciones interpretaben temes como «Héroes de la serie», «Ver parada ellí» (cover n'español del cantar de [[The Beatles]], [[I Saw Her Standing There]]) y «Vamos a la sablera», nunca grabaes, amás de delles otres que depués apaeceríen nel segundu demo.<ref name="Historia de Soda">{{Cita web |títulu = Historia de Soda |autor = Jose Y. Peña |editorial = Páxina de Soda Stereo en Chile |url = http://www.geocities.com/SunsetStrip/Lounge/6160/HISTORIA.HTM |fechaaccesu = 8 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20000302222541/http://www.geocities.com/SunsetStrip/Lounge/6160/HISTORIA.HTM |fechaarchivu = 2 de marzu de 2000 }}</ref> Nuna ocasión nel [[Café Einstein]], [[Luca Prodan]], enfrentáu con Cerati a quien consideraba «un chetito»,<ref name="El rock de les cuatro esquines">{{Cita web |títulu = El rock de les cuatro esquines |autor = "Cheto" ye un términu despreciatible arxentín pa referise a una persona de clase alta. Pablo Andisco y Bruno Lazzaro |editorial = El Bondi, 2007 |url = http://www.elbondi.com/informe/2007-01-01.2133/elinforme.php?cobertoria=2133 |fechaaccesu = 17 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080220215215/http://www.elbondi.com/informe/2007-01-01.2133/elinforme.php?cobertoria=2133 |fechaarchivu = 20 de febreru de 2008 }}</ref> sumar a Soda Stereo pa cantar a dúu una tema de The Police.<ref name="Enciclopedia del Rock Nacional" /> En [[1983]], [[Lalo Mir]] empezó a espublizar un segundu demo de la banda nel so programa 9PM de [[Radio De la Plata]], onde taben «[[¿Por qué nun puedo ser del Jet-Set?]]», «[[Dietéticu (cantar)|Dietéticu]]» y «[[Te faen falta vitamines]]».<ref name="Enciclopedia del Rock Nacional" /> La banda empezaba a adquirir un pocu de notoriedá. Una nueche fueron llamaos d'un pub pa suplir al grupu [[Nylon (banda)|Nylon]], que nun diba poder tocar. Asina empezó un periodu de constantes presentaciones que los conducieron al [[Chigre Zero]], llugar escluyente del under de Buenos Aires, xunto al [[Café Einstein]]. Nel tercer show, Horacio Martínez, un históricu productor «cazatalentos» del rock arxentín, escuchar y llevar a grabar profesionalmente para [[CBS]], fechu que nun se concretó sinón hasta mediaos de [[1984]], integrándose a l'axencia de Rodríguez Ares.<ref>Horacio Martínez foi'l productor que «afayó» a [[Tanguito]], [[Los Gatos]] y [[Moris]]. Enciclopedia del Rock Nacional</ref> Pa esi entós Soda Stereo yá se caracterizaba por ser la banda que más trabayaba sobre la so imaxe y muncho primero de grabar el so primer álbum decidieron realizar un [[videoclip]] financiáu con fondos propios. [[Alfredo Lois]] convertir nel encargáu de les producciones visuales y del diseñu gráficu de los volantes y afiches de les sos presentaciones en vivu. Foi él quien suxirió la idea d'editar el [[videoclip]] antes del llanzamientu del discu, daqué corriente anguaño, pero totalmente atípicu por aquella dómina. La tema escoyida foi «Dietéticu». La filmación foi realizada con equipos emprestaos» de [[Cablevisión (Arxentina)|Cablevisión]], onde Zeta Bosio trabayaba como asistente de producción.<ref name="Soda Stereo, Los Estereotipos" /> === Primer álbum y el Chateau Rock '85 (1984-1985) === [[Ficheru:Several television sets.jpg|thumb|«[[Sobredosis de TV]]» foi'l cantar escoyíu pa presentar el so primer álbum el [[14 d'avientu]] de [[1984]]: [[Soda Stereo (álbum)|''Soda Stereo'']].]] El videoclip «Dietéticu» foi espublizáu pol programa ''Música Total'' de [[Canal 9 (Arxentina)|Canal 9]] y tuvo un impautu considerable.<ref name="Soda Stereo, Los Estereotipos" /> Poco dempués, na segunda metá de [[1984]], la banda grabó'l so primer álbum, ''[[Soda Stereo (discu)|Soda Stereo]]'', cola producción de [[Federico Moura]], vocalista de [[Virus (banda arxentina)|Virus]], quien estableciera una estrecha rellación artística con Cerati que s'espresó nel acercamientu ente dambes bandes. La grabación realizar nos obsoletos estudios de [[CBS]] na cai Paraguay y magar la resultancia llograda foi un soníu más fríu que'l de les presentaciones en vivu, los músicos quedaron conformes. El tríu foi acompañáu por [[Daniel Melero]] en teclaos (autor de Trátame selemente») y [[Gonzo Palacios]] en saxo, cola categoría de músicos invitaos», una práutica qu'adoptaríen en delantre y qu'en dellos casos resultaron ser verdaderos miembros de la banda, denominaos polos fanes y los medios col títulu de «cuartu Soda».<ref name="Soda Stereo. Imaxe Animal. España'l sifón" /><ref name="El cuartu Soda">{{Cita web |títulu = El cuartu Soda |autor = Revista Rolling Stone {Arxentina} (2007) |editorial = Zona de Promeses |url = http://www.zonadepromesasweb.com.ar/Ver-Noticias/soda_stereo_nota_el cuartu_soda-480/&tipu=Nota&relacion=Soda%20Stereo |fechaaccesu = 8 d'avientu de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071113121354/http://www.zonadepromesasweb.com.ar/Ver-Noticias/soda_stereo_nota_el cuartu_soda-480/%26tipu%3DNota%26relacion%3DSoda%20Stereo |fechaarchivu = 13 de payares de 2007 }}</ref> La presentación oficial del álbum realizó'l [[1 d'ochobre]] y foi entamada por Ares como si tratar d'un espectáculu, daqué que nunca se fixo na Arxentina hasta entós. El llugar escoyíu foi un local céntricu de [[comida rápida]] de la cadena [[Pumper Nic]] (Suipacha ente [[Avenida Corrientes|Corrientes]] y Lavalle), la más popular ente los mozos arxentinos de los 80, y proyeutóse el videoclip.<ref name="Soda Stereo. Imaxe Animal. España'l sifón" /> La repercusión na prensa foi bona, anque momentanea. A otru día el [[diariu Clarín]] publicaba les siguientes declaraciones de la banda: {{cita|Somos un conxuntu dietéticu, buscando'l paraísu estéticu, La nuesa música ye dietética. Fai endelgazar comiendo, pero ante cualquier dulda consulte al so médicu. Tratamos de caltener los cuerpos sanos y les mentes desaceleradas.<ref name="Enciclopedia del Rock Nacional" />}} [[Ficheru:Soda_Stereo_Circa_1984.jpg|thumb|left|Soda Stereo en 1984. De izq. a derecha: Charly Alberti, Zeta Bosio y Gustavo Cerati.]] La creciente adhesión del públicu foise manifestando na so actuación n'escenarios cada vez más amplios: primero ''La Esquina del Sol'' en [[Palermo (Buenos Aires)|Palermo]]; el ''Recital de Los Llagos'' (1 y 2 d'avientu), el so primer escenariu multitudinariu, xunto a otres bandes de primer llinia<ref>Virus, [[Juan Carlos Baglietto]], [[GIT]], [[Suéter (banda)|Suéter]], [[Zas]], [[Los Abuelos de la Nada]], [[Marilina Ross]], [[Celeste Carballo]], [[Sandra Mihanovich]], etc.</ref> y conducción de [[Juan Alberto Badía|Badía]]; y finalmente la so primer actuación nel teatru Astros del [[14 d'avientu]] de [[1984]] onde'l discu foi presentáu per primer vegada en vivu. La estética foi preparada por Alfredo Lois, quien pa la ocasión decidió asitiar 26 televisiones prendíes y fora de sintonía col fondu musical de la tema «[[Sobredosis de TV]]». Esto, sumáu a una gran cantidá de fumu, dio un inusual y atrapante efeutu visual.<ref name="Soda Stereo">{{Cita web |títulu = Soda Stereo |autor = [[Rock.com.ar]] |editorial = Rock.com.ar |url=http://www.rock.com.ar/bios/0/200.shtml |fechaaccesu = 8 d'avientu de 2007}}</ref> Pa fin d'añu Soda Stereo yá yera aceptáu como la revelación del añu, anque figuraron segundos na [[revista Pulgo]].<ref name="Enciclopedia del Rock Nacional" /> Daquella apaecen los primeros grupos de fanes y detractores, según una supuesta confrontación que, na Arxentina, resultaría clásica: Soda vs. [[Patricio Rey y sus Redonditos de Ricota|Redondos]].<ref name="Soda Stereo. Imaxe Animal. España'l sifón" /><ref name="El rock de les cuatro esquines" /> A empiezos de [[1985]] la banda camudó d'axencia, dexando la de Rodríguez Ares por Ohanián Producciones, dirixida por [[Alberto Ohanián]] ya incorporaron como convidáu en teclaos a [[Fabián Quintiero|Fabián «Vön» Quintiero]] (quien depués tocara con [[Charly García]] y [[Los Ratones Paranoicos]]), unu de los músicos invitaos» qu'habría de recibir el títulu de «cuartu Soda».<ref name="El cuartu Soda" /> El [[26 de xineru]] salieron de Buenos Aires pa tocar nel ''Festival Rock In Bali'' de [[Mar del Plata]] y el [[17 de marzu]] nel [[Festival Chateau Rock|Festival Chateau Rock '85]] realizáu nel [[Estadiu Mario Alberto Kempes|Estadiu Chateau Carreras]] de la [[provincia de Córdoba (Arxentina)|provincia de Córdoba]]. La biografía oficial de la banda concede gran importancia a esta presentación indicando qu'actuaron ante 15 mil persones y que fueron la revelación del mesmu.<ref name="Páxina oficial de Soda Stereo. Historia">{{Cita web |títulu = Páxina oficial de Soda Stereo. Historia |autor = Soda Stereo |editorial = Soda Stereo |url = http://sodastereo.com/historia/ |fechaaccesu = 10 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20110818075909/http://sodastereo.com/historia/ |fechaarchivu = 2011-08-18 }}</ref> Sicasí les fontes cordobeses indiquen qu'hubo la metá de xente y que «Raúl Porchetto foi'l más ovacionado y los Soda pasaron casi inalvertíos porque'l so primer discu llevaba apenes unos meses d'editáu».<ref name="Fernet con Soda">{{Cita web|títulu = Fernet con Soda|autor = La Voz del Interior editorial = Diariu [[La Voz del Interior]], 9 d'avientu de 2007|url = http://archivo.lavoz.com.ar/07/12/09/secciones/espectaculos/nota.asp?nota_id=142196|fechaaccesu = 10 d'avientu de 2007|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20200928121518/http://archivo.lavoz.com.ar/07/12/09/secciones/espectaculos/nota.asp?nota_id=142196|fechaarchivu = 2020-09-28}}</ref> Sía comoquier l'actuación nel Chateau empecipió una rellación personal de la banda colos mozos cordobeses y marcó el momentu en que la banda empezó a desapegar escontra l'estrellalgu nacional.<ref name="Tres los pasos de Soda Stereo en Córdoba">{{enllaz rotu|1={{Cita web |títulu = Tres los pasos de Soda Stereo en Córdoba |autor = La Voz del Interior editorial = Diariu [[La Voz del Interior]] |url = http://www2.lavoz.com.ar/07/12/01/secciones/espectaculos/nota.asp?nota_id=139629 |fechaaccesu = 8 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://archive.today/20121230061128/http://www2.lavoz.com.ar/07/12/01/secciones/espectaculos/nota.asp?nota_id=139629 |fechaarchivu = 2012-12-30 }} |2=http://www2.lavoz.com.ar/07/12/01/secciones/espectaculos/nota.asp?nota_id=139629 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> L'ésitu del grupu empezaba nun momentu bien particular, rellacionáu, per una parte col [[Raúl Alfonsín#Presidencia de la Nación (1983-1989)|torna a la democracia n'Arxentina]] ([[10 d'avientu]] de [[1983]]) y pol otru coles nociones de [[posmodernidad]] y la manera en que los mozos de la [[años 1980|década del 80]] intentaben pensar el so papel nuna sociedá democrática, que salía d'una cruenta [[dictadura]] y d'[[Guerra de les Malvines|una guerra]]. Años más tarde [[Zeta Bosio]] cavilgaba d'esta miente sobre esi momentu: {{cita|La democracia producía l'adrenalina de daqué nuevu, daqué que taba asocediendo, que sabía que nos diba a modificar ensin saber bien cómo. Había más aire pa faer coses y parolar, y nós yéramos una banda de pibes que teníamos ganes de faer llíu. La nuesa atención taba nel punk y en tratar d'amosar qu'había otra cosa que yera más direuta.<ref name="Informe Especial: Soda Stereo">{{Cita web |títulu = Informe Especial: Soda Stereo |autor = Dende Embaxo |editorial = Dende Embaxo |url = http://www.desdeabajoweb.com.ar/soda.htm |fechaaccesu = 8 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071011063840/http://desdeabajoweb.com.ar/soda.htm |fechaarchivu = 11 d'ochobre de 2007 }}</ref>}} Los díes [[21 de xunu|21]], [[22 de xunu|22]] y [[23 de xunu]] de [[1985]] volvieron presentase nel Teatru Astros de Buenos Aires, adelantrando delles temes de lo que meses más tarde sería'l so segundu discu d'estudiu, tituláu ''[[Nada personal (álbum)|Nada personal]]''. El [[13 d'ochobre]] d'esi añu presentáronse ante'l gran públicu de Buenos Aires nel marcu de la tercer nueche del ''Festival Rock & Pop'' realizáu nel [[Estadiu José Amalfitani]] del club [[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]], compartiendo cartelu con [[INXS]], [[Nina Hagen]], [[Charly García]], [[Virus (banda)|Virus]] y [[Sumo (banda)|Sumo]], ente otros. Pa esi entós [[Fabián Quintiero|Fabián «Vön» Quintiero]] y el [[Gonzalo Palacios|Gonzo Palacios]] yá yeren «convidaos estables». === ''Nada Personal'' y primeres ''Obres'' (1985-1986) === El so segundu álbum, ''[[Nada personal (álbum)|Nada Personal]]'', foi editáu n'ochobre de [[1985]]. Mientres el branu'l grupu realizó una xira de conciertos pelos centros turísticos arxentinos, tocando en [[Mar del Plata]], [[Villa Gesell]], [[Pinamar]], [[Los Covarones]], y [[Lomas de Zamora]] (Salón Go-ye) sumando amás un conciertu consagratorio nel Festival de [[La Falda]], en Córdoba, nel que cuntaron cola participación d'[[Andrés Calamaro]] y [[Charly García]] como convidaos en teclaos na tema ''Jet-set''. N'abril decidieron presentar oficialmente l'álbum con un conciertu nel [[Estadiu Obres Sanitaries]] de Buenos Aires. Realizaron cuatro históriques funciones a llenu total sumando 20&nbsp;000 espectadores, el [[11 d'abril|11]], [[12 d'abril|12]] y [[13 d'abril|13]] d'esi mes. Mientres la primera de les tres funciones se filmó un [[videu]] en direuto de llarga duración editáu pocos meses dempués. [[Bobby Flores]], el conocíu críticu musical y cofundador de la revolucionaria radio [[Rock & Pop (radio)|Rock & Pop de Buenos Aires]], terminaba d'esta manera la so crónica del recital: {{cita|Topamos frente a la más poderosa agrupación del país... El meyor parámetru pa midir esta presentación ye que me fixo curtiu, paecía durar diez minutos; y la xente quedar con ganes de más. La salida del estadiu foi un murmuriu xeneral de los cantares de Soda Stereo. L'agua, el tráficu cortáu na [[Avenida del Llibertador|Avenida Llibertador]] polos que salíen y polos qu'entraben, el postreru panchu de la nueche y una saludable sensación de bienestar, nun dexen llugar pa les duldes esistenciales. Volví asitiar el mio quexal nel so llugar, y fui cantando bajito Toi Azuláu, ente l'agua por Llibertador.<ref name="Temblón n'Obres">{{Cita web |títulu = Temblón n'Obres |autor = Bobby Flores |editorial = revista Rock & Pop, 11 d'abril de 1986 |url = http://www.zonadepromesasweb.com.ar/Ver-Noticias/soda_stereo_nota_temblón_en_obres-95/Pagina_4/&relacion=Soda%20Stereo |fechaaccesu = 8 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071220013551/http://www.zonadepromesasweb.com.ar/Ver-Noticias/soda_stereo_nota_temblón_en_obres-95/Pagina_4/%26relacion%3DSoda%20Stereo |fechaarchivu = 20 d'avientu de 2007 }}</ref>}} A partir d'esos conciertos les ventes del discu empezaron a crecer aceleradamente, pasando del [[discu d'oru]], que consiguieren mientres el branu, hasta'l platino, y llegando a doblar esa cifra nos meses siguientes. Ensin abandonar los ritmos bailladeros», esti segundu LP llogró más fondura nes lletres y maduror nes melodíes. El discu significó la consagración definitiva de Soda Stereo ante'l públicu arxentín. En xunu de [[1986]], depués d'una xira nacional, el tríu grabó'l so segundu video-clip cola tema «[[Cuando pase'l temblón]]», nuevamente so la direición d'[[Alfredo Lois]], nes ruines del [[Pucará de Tilcara]], na provincia de [[Jujuy]]. El video, que completó la filmación de la presentación nel Estadiu Obres, foi nomáu como finalista del 12.° World Festival of Video and TV n'[[Acapulco de Juárez|Acapulco]] unos años dempués.<ref name="América a los sos pies">{{Cita web |títulu = América a los sos pies |autor = Imagen Animal |editorial = Imaxe Animal |url = http://www.imagenanimal.com/biografia/1986/ |fechaaccesu = 8 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071129213650/http://www.imagenanimal.com/biografia/1986/ |fechaarchivu = 29 de payares de 2007 }}</ref> === La conquista d'América (1986-1989) === [[Ficheru:Viña 2006 - 2do día.JPG|thumb|300px|En [[1986]] los mozos [[chile]]recibiéronnos a Soda Stereo como ídolos populares. El cantar qu'espresó esi primer contautu foi [[Nada personal (cantar)|«Nada personal»]], que se convirtió nun ésitu radial. Poco dempués, en febreru de [[1987]], y nuevamente en Chile, el so ésitu nel [[Festival Internacional del Cantar de Viña del Mar]] abrió-yos les puertes d'América.<ref name="1986: America ye de Soda">{{Cita web |apellíu = El Temblón |nome = |enllaceautor = |títulu = 1986: America ye de Soda |Edición = |año = |Llugar = |editorial = El Galeón |url = http://www.galeon .com/eltemblor/Historia/1986.html |ID = |fechaaccesu = 8 d'avientu de 2007 }}</ref>]] A fines de [[1986]] Soda Stereo realizó la so primer xira [[América Llatina|llatinoamericana]], entá dientro de la presentación de ''Nada Personal''. La banda presentar en [[Colombia]] (6-7-9-18 de payares en [[Bogotá]] y 8 de payares en [[Medellín (Colombia)|Medellín]]), [[Perú]] (12 de payares n'[[Arequipa]] y 14-15-16 de payares en [[Lima]]) y [[Chile]], coles temes de ''Nada Personal'' y con un ésitu considerable. Daquella'l [[rock llatín]] tenía escasa adhesión ente los mozos d'América Llatina y les bandes de cada país nun acostumaben realizar xires internacionales.<ref name="Baillando sobre los escombros">{{Cita web |apellíu = Zeiger |nome =Claudio |enllaceautor = |títulu = Libro: "Baillando sobre los escombros" de Carlos Polimeni'' |Edición = |año = |Llugar = |editorial = Página/12, 12 de mayu de 2002 |url = http://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/radar/9-191-2002-05-12.html |ID = |fechaaccesu = 8 d'avientu de 2007}}</ref> L'ésitu foi especialmente masivu en Chile, onde realizaron cuatro recitales en [[Santiago de Chile|Santiago]] (21-23-24-25 de payares) y unu en [[Valparaíso]] (22 de payares), mientres la dictadura d'[[Augusto Pinochet]]. Un testigu recordar asina: {{cita|Alcordanza casi como si fuera ayeri esi día, payares 25 de 1986. Nesa dómina los conciertos faíen los díes vienres o sábados. Vienres, yera esi día. Faía un calor de mierda, y la fila pa entrar l'estadiu diba yá en cuatro cuadres. Col mio meyor pantalón Smile amasáu y les mios Plumes del color de moda, fumábame un Advance curtiu que compartíamos col mio primu y un compañeru de cursu, con pará de cancheros buscando dalguna mina pa' engrupir. A les 19 abrióse l'estadiu y empezamos a entrar. Una mina pidiónos que la dexáramos colase qu'andaba con dos amigues, !!!llistu trés pa' trés!!!, y camudábamos cigarros. Toos teníamos galería y quedamos darréu enriba del escenariu. Adientro, los vendedores trataben de pasar cola bandexa llena de vasos de Free, xera casi imposible. Yera'l segundu de los Free Concert, el primeru fuera [[G.I.T.]], pero nada se comparaba cola fervencia qu'enllenaba l'entós Estadiu Chile. Apagar les lluces y a les 20:30, Gustavo, Zeta y Charly, empezaben a tocar. Créanme que foi increíble.<ref name="Soda Stereo - Free Concert 1986">{{Cita web |títulu = Soda Stereo - Free Concert 1986 (Primer Show de la banda en Chile) |autor = Dragon el Mar |editorial = mp3.ideaweb.cl |url=http://mp3.ideaweb.cl/mp3/node/2476 |fechaaccesu = 9 d'avientu de 2007}}</ref>}} Cerati cunta la historia dende'l so propiu puntu de vista: {{cita|El casu de [[Chile]] foi bien sorpresivu, porque vinimos dos o tres meses antes de tocar per primer vegada, y lo qu'asocedió nesi tiempu foi terrible. Inclusive antes de [[Viña del Mar]] (en febreru'l 87), que foi como la esplosión final. Pa nós yera bien interesante porque yera la primer vegada que salíamos del país. N'Arxentina la cosa foi muncho más progresiva, tocamos en munchos llugares y vivimos la escena under. Depués de Chile tábamos bien felices, porque queríamos la fama, vender munchos discos y creíamos que yéramos el meyor grupu del mundu. No fondero ye bien raru nun poder salir del hotel y toa esa llocura, unu pensaba que taba viviendo como una película de [[The Beatles]], y prestábamonos.<ref name="Entrevista a Cerati I (Subte)" />}} En Perú'l grupu tamién llogró un ésitu sorprendente pa una banda de rock:<ref name="1986: Perú acueye a Soda Stereo">{{Cita web |títulu = 1986: Perú acueye a Soda Stereo como los sos nuevos héroes |autor = Terra |editorial = mp3.ideaweb.cl |url = http://www.terra.com.pe/entretenimiento/articulo/html/oci199705.htm |fechaaccesu = 9 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100406025804/http://www.terra.com.pe/entretenimiento/articulo/html/oci199705.htm |fechaarchivu = 2010-04-06 }}</ref> {{cita|En payares de 1986 Soda Stereo llegó a Perú per primer vegada y revolucionó el mercáu. Les sos ventes fueron enormes y les sos (trés) presentaciones nel Coliséu Amauta, inolvidables. Aquella vegada escuché berros, gritíos, berríos y hasta gañíos. Vi lloros, esmorecimientos ya innumberables besos volaos. Histeria coleutiva creo que lu llamen. Foi, verdaderamente, una llocura namái comparada a la de The Beatles nel Shea Stadium.<ref name="1986: Perú acueye a Soda Stereo"/>}} El [[10 de payares]] de [[1986]] la banda llanzó'l tercer álbum, ''[[Signos (álbum)|Signos]]'' («Persiana Americana», «Signos», «Prófugos», «Nun esistes»). Foi un pasu clave porque de la mano col ésitu creciente aumentaben les mires, les presiones, el riesgu de fracasu y les tensiones internes. Nel discu'l tríu ye acompañáu por [[Fabián Quintiero|Fabián Vön Quintiero]] (teclaos), [[Richard Coleman]] (guitarra) y [[Celsa Mel Gowland]] (coros). Amás, ''«Signos»'' foi'l primer discu del rock arxentín n'editase en [[discu compactu]]. Foi fabricáu nos [[Países Baxos]] y distribuyíu en toa Llatinoamérica.<ref name="Discografía: Signos">{{Cita web |títulu = Sitio Non Oficial de Soda Stereo. Discografía Signo |autor = Zona de Promeses editorial = Zona de Promeses |url = http://www.zonadepromesasweb.com.ar/Soda_Stereo/Discografia/Oficiales/Signos/ |fechaaccesu = 8 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080105000245/http://www.zonadepromesasweb.com.ar/Soda_Stereo/Discografia/Oficiales/Signos/ |fechaarchivu = 5 de xineru de 2008 }}</ref> {{cita|Escribí toles lletres d'una tirada. Vivíamos al palu, paecía que tábamos lloñe del arte y sicasí foi unu de los nuesos discos más fondos, quiciabes porque nun la tábamos pasando bien. (Gustavo Cerati)<ref name="Discografía: Signos" />}} Yá dientro de la [[Xira Signos]], el [[3 d'avientu]] fixeron la so primer presentación n'[[Ecuador]] y el 9 y 10 de xineru de [[1987]] n'[[Uruguái]] ([[Punta del Este]] y [[Montevidéu]]). Los díes [[11 de febreru|11]] y [[12 de febreru]] de [[1987]] Soda Stereo volvió presentase en [[Chile]], esta vegada na [[XXVIII Festival Internacional del Cantar de Viña del Mar|edición númberu 28]] del [[Festival Internacional del Cantar de Viña del Mar]], onde ganaron el premiu Antorcha de Plata y sorprendieron a los medios de comunicación pola cantidá y pasión de les sos fanes. El Festival de Viña, tresmitíu per televisión a munchos países llatinoamericanos, espandió la fama de la banda por tol continente, que nun tardó en tresformase nuna masiva adhesión incondicional que dio en llamase «[[sodamanía]]». La presentación nel Festival de Viña foi siguida por una estensa xira per Chile: [[Puerto Montt]] (17/2), [[Valdivia (Chile)|Valdivia]] (19/2), [[Talcahuano]] (21/2), [[Chillán]] (22/2), [[Temuco]] (23/2), nuevamente en Viña del Mar (28/2) y cuatro funciones más en Santiago en dos díes (1 y 2 de marzu). En total asistieron 150&nbsp;000 espectadores.<ref name="1987: Siempres nel Visu">{{Cita web |apellíu = El Temblón |nome = |enllaceautor = |títulu = 1987: Siempres nel Visu |Edición = |año = |Llugar = |editorial = El Galeón |url = http://www.galeon .com/eltemblor/Historia/1987.html |ID = |fechaaccesu = 8 d'avientu de 2007 }}</ref> Dos meses dempués, el [[23 d'abril]], batió récores de públicu nun recital de rock en [[Paraguái]] cola so presentación nel Yacht y Golf Club Paraguayu. Mentanto, ''Signos'' foi [[discu de platinu]] n'Arxentina, [[triple discu de platinu]] en Perú y [[doble platín]] en Chile. El [[2 de mayu]] presentar na discoteca Highland Road de [[San Nicolás de los Regueros|San Nicolás, Buenos Aires]], cuando asocedió un derrumbe nel que morrieron cinco nuevos y hubo más de 100 mancaos, mientres taben tocando «Persiana Americana».<ref name="Fernet con Soda" /> Con una carga emocional bien fuerte tocaron n'[[estadiu Obres Sanitaries|Obres]] el [[8 de mayu|8]] y [[9 de mayu]] pa presentar ''Signos'' en Buenos Aires. Como espresión de duelu'l grupu nun utilizó la escenografía nin los xuegos de llume que teníen preparaos.<ref name="1987: Siempres nel Visu" /> Esi mesmu añu entamaron una segunda xira pol continente con una repercusión entá mayor. El grupu presentar en [[Perú]], [[Bolivia]], [[Ecuador]], [[Chile]], [[Colombia]], [[Venezuela]], [[Costa Rica]] y [[Méxicu]] (la primer presentación en Méxicu foi'l 4 d'agostu de 1987, nel Magic Circus del [[Méxicu, D. F.|D.F.]]). Realizaron 22 conciertos en 17 ciudaes frente a casi 350&nbsp;000 persones, abriendo asina la idea mesma d'un «rock llatín», más allá de la nacionalidá de cada banda, que fructificaría na siguiente década. Col material grabáu nos distintos puntos del viaxe realizó'l discu en direuto ''[[Ruido Blanco (álbum)|Ruido Blanco]]'' ([[1987]]), entemecíu na isla de [[Barbados]] y que foi consideráu pola revista [[Rolling Stone|Rolling Stone {Arxentina}]] como'l 5ᵘ ente los meyores álbumes en direuto del rock arxentín.<ref name="Top 10 discos en direuto arxentinos">{{Cita web |títulu = Top 10 discos en direuto arxentinos |autor = Rolling Stone Arxentina |editorial = Rolling Stone Arxentina |url = http://my-musik.com/article3953.html |fechaaccesu = 9 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071016015538/http://my-musik.com/article3953.html |fechaarchivu = 2007-10-16 }}</ref> Cuando llegaba [[1988]], Soda Stereo yá yera la banda más importante del pop/rock llatinoamericanu<ref>[http://www.allmusic.com/album/doble-vida-mw0000467318 Doble Vida - AllMusic.com]</ref> y disponíense a grabar el so nuevu álbum, que la so producción artística tuvo a cargu del [[portorricanu]] [[Carlos Alomar]], quien trabayara con [[David Bowie]], [[Mick Jagger]], [[Simple Minds]], [[Iggy Pop]] y [[Paul McCartney]] ente otros. ''[[Doble Vida (álbum)|Doble Vida]]'' («Picnic nel 4to B», «Na Ciudá de la Roxura», «Lo que Sangra (La Cúpula)», «[[Corazón delator]]»), grabáu dafechu en [[Nueva York]], convertir nel primer discu d'una banda arxentina grabáu íntegramente fuera del so país. La corte d'espardimientu del discu, «[[Na ciudá de la roxura]]», foi finalista del [[MTV Music Awards]] na categoría de Meyor video estranxeru, nuna dómina na que [[MTV Llatinoamérica]] nun naciera entá. Depués de más d'un añu ensin presentaciones en Buenos Aires, Soda presentó l'álbum ''[[Doble Vida (álbum)|Doble Vida]]'' na cancha de ḥoquei d'Obres Sanitaries ante 25&nbsp;000 persones. Pa coronar un gran añu, cerraron el ''Festival Trés Díes pola Democracia'' que se realizó en Buenos Aires nel encruz de l'[[Avenida del Llibertador]] y la [[Avenida 9 de Julio|9 de xunetu]] ante 150&nbsp;000 persones y xunto a [[Luis Alberto Spinetta|Spinetta]], [[Fito Páez]], [[Los Ratones Paranoicos]], [[Man Ray]] y otros. Cola cifra d'un millón de discos vendíos Soda Stereo empecipió una xira de presentación del nuevu discu qu'abarcó 30 shows en casi toa Arxentina ante 270&nbsp;000 espectadores mientres los primeros díes de [[1989]], que foi siguida por una nuevu xira llatinoamericana (la tercera) que, ente otres coses, terminó de consagrar masivamente a la banda en [[Méxicu]]. A fines de [[1989]] grabaron una nueva versión de «Languis» (cantar incluyíu en ''Doble vida'') y una tema nueva llamáu «Mundu de quimeras», los que fueron editaos nel maxi-simple [[Languis]] (1989) xunto a versiones remixadas de «Nel cantu» y «Lo que sangra (la cúpula)». Depués d'editáu'l discu Soda realizó dos presentaciones con entraes escoses en [[The Palace]] de [[Los Angeles]], convirtiéndose na segunda banda de rock n'español en presentar un espectáculu n'[[Estaos Xuníos]] con entraes escosaes el 8 d'avientu de 1989, solu trés meses dempués de que'l tamién arxentín [[Miguel Mateos]] fixera lo propio'l 7 de setiembre d'esi añu. === La consagración: Cantar animal (1990-1991) === [[Ficheru:Sodanimal.jpg|thumb|L'álbum ''[[Cantar Animal (álbum)|Cantar Animal]]'', llanzáu en [[1990]], ta consideráu unu de los meyores del rock llatín de tolos tiempos. N'[[Arxentina]], [[Chile]], [[Méxicu]] y [[Venezuela]], l'álbum tenía una portada con fondu naranxa y les imáxenes de dos elementos artísticos y de un [[Panthera leo|lleón]] n'[[apareyamientu]] con una lleona. Nel restu d'[[América Llatina]], namái un fondu azul.]] A principios de [[1990]] la banda presentar nel [[Estadiu José Amalfitani]], compartiendo cartelu n'igualdá de condiciones xunto al dúu inglés [[Tears For Fears]] nun show ante 32&nbsp;000 persones. En dichu conciertu cuntaron cola presencia de [[David Lebón]], ex guitarrista de [[Pexe Rabioso]] y [[Serú Girán]], que los acompañó en guitarra na tema «Terapia d'amor intensivo». L'ésitu continental llevó a la cadena [[MTV]] News europea a poner atención a lo que taba asocediendo n'[[América Llatina]] col rock n'español, dedicándo-y un programa especial al grupu, fechu ensin antecedentes pa un grupu de rock que nun cantara n'inglés.<ref name="Soda Stereo: 1982 - 2007, Vas Veme Volver">{{Cita web |títulu = Soda Stereo: 1982 - 2007, Vas Veme Volver |autor = Daniel Kon y Roberto Costa |editorial = Aerosoda |url = http://aerosoda.spaces.live.com/Blogue/cns!162B7F502C77AB90!597.entry |fechaaccesu = 9 d'avientu de 2007 |urlarchivu = http://archive.wikiwix.com/cache/20071211045747/http://aerosoda.spaces.live.com/Blogue/cns!162B7F502C77AB90!597.entry |fechaarchivu = 11 d'avientu de 2007 }}</ref> En [[xunu]] Soda Stereo viaxó a [[Estaos Xuníos]] pa rexistrar una nueva placa nos Estudios Criteria de [[Miami]]. Pa ello cuntaron col apurra conceptual de [[Daniel Melero]] y la participación d'[[Andrea Álvarez]] y [[Tweety González]] (toos importantes músicos de la escena roquera arxentina del momentu) en calidá d'invitaos. La resultancia foi l'álbum ''[[Cantar Animal (álbum)|Cantar Animal]]'' (1990), consideráu generalizadamente como unu de los meyores de la historia del rock iberoamericanu.<ref name="Los 250 álbumes del rock iberoamericanu" /> Ellí atópase'l so cantar más conocíu: «[[De música llixera]]», amás d'otros clásicos de la banda como «[[Cantar animal (cantar)|Cantar animal]]», «[[Cai'l sol]]», «[[Un millón d'años lluz]]», «(En) El séptimo día» y «[[Té pa trés]]». El nuevu álbum significó pa la banda l'accesu al públicu [[España|español]], que s'afiguraría en mayu de [[1992]] con presentaciones nes ciudaes de [[Madrid]], [[Uviéu]], [[Sevilla]], [[Valencia]] y [[Barcelona]]. {{cita|La resultancia de la xira española, comparáu col fervor qu'acostumaben en Llatinoamérica, dexó-yos un ciertu sabor amargoso, anque sirvió como una sólida esperiencia válida pa permediar los elevadísimos puntos llatinoamericanos qu'implicaben el peligru de dexalos colgaos nos altores, lloñe del contautu colo terrestre. Dichu en poques pallabres: España nun foi pa nada un fracasu, pero tuvo lloñe a los ésitos a los que los Soda taben tan acostumaos en Llatinoamérica, y eso viéno-yos bien.<ref name="Soda Stereo: 1982 - 2007, Vas Veme Volver" />}} La ''Xira Animal'' (1990-1991) foi una xira maratónica y nunca repitida por nengún artista. N'Arxentina tomó trenta ciudad, incluyendo llugares onde nunca se presentó una banda del valumbu de Soda Stereo ([[San Juan (capital)|San Juan]]: [[Santa Fe de la Vera Cruz]], [[Junín (Buenos Aires)|Junín]], [[Clorinda (ciudá)|Clorinda]], [[Puerto Iguazú]], [[Corrientes (Capital)|Corrientes]], [[Posadas (Misiones)|Posadas]], [[Ciudá de Chascomús|Chascomús]], [[Mar del Plata]], [[Comodoro Rivadavia]], [[Trelew]], [[Neuquén (Capital)|Neuquén]], [[Santa Rosa (La Pampa)|Santa Rosa]], [[Trenque Lauquen]], [[Mendoza (Capital)|Mendoza]], [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]], [[Ciudá de Río Cuarto|Río Cuarto]], [[Santiago del Estero (Capital)|Santiago del Estero]], [[San Miguel de Tucumán]], [[Salta (Capital)|Salta]], [[Rosario (Santa Fe)|Rosario]], Buenos Aires, [[Olavarría]], [[Pergamino (Buenos Aires)|Pergamino]]). Internacionalmente: Santiago de Chile, [[Asunción del Paraguay]], [[Punta del Este]], [[Bogotá]], [[Medellín (Colombia)|Medellín]], [[Cali]], [[Barranquilla]], [[Barquisimeto]], [[Caraques]], [[Valencia (Venezuela)|Valencia]], [[Mérida (Venezuela)|Mérida]], [[San Cristóbal (Venezuela)|San Cristóbal]], [[Méxicu, D. F.]], [[Monterrey]], [[Guadalaxara (Méxicu)|Guadalaxara]], [[Mexicali]] y [[Tijuana]]. La ''Xira Animal'' cerró con catorce funciones nel teatru Gran Rex de [[Buenos Aires]], con capacidá pa 3.300 persones, entós un récor notable.<ref>Dos años dempués [[Sandro d'América|Sandro]] realizó cuarenta shows siguíos nel teatru Gran Rex.</ref> En cada llugar respetó la mesma infraestructura de show, que pa esi momentu yera inédita pa un artista llocal.<ref name="Soda Stereo: Calendariu">{{Cita web |títulu = Sitio Non Oficial de Soda Stereo. Discografía Signo |autor = Zona de Promeses editorial = Zona de Promeses, páxina 3 |url = http://www.zonadepromesasweb.com.ar/Soda_Stereo/Calendariu/Pagina_3/ |fechaaccesu = 10 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071218215006/http://www.zonadepromesasweb.com.ar/Soda_Stereo/Calendariu/Pagina_3/ |fechaarchivu = 18 d'avientu de 2007 }}</ref> De los shows nel Gran Rex surdió'l EP [[Rex Mix]] (1991) qu'incluyía versiones en direuto grabaes nel postreru d'esos recitales, na nueche del [[9 de xunetu]] de [[1991]], y versiones remixadas xunto a la tema nueva «Nun preciso vierti (pa sabelo)». [[Ficheru:Buenos Aires-Av. 9 de julio.jpg|thumb|left|L'[[Avenida 9 de Julio]] en [[Buenos Aires]]. Ellí Soda Stereo realizó un históricu recital gratuitu pa 250&nbsp;000 persones el [[14 d'avientu]] de [[1991]], la mayor cantidá enxamás axuntada nel país pa escuchar música.]] El [[14 d'avientu]] de [[1991]] producióse l'históricu recital de l'[[Avenida 9 de Julio]], en Buenos Aires. Soda Stereo ''sorprendió y viose sorprendíu'' axuntando a más de doscientes cincuenta mil persones pa escuchar a la banda nel marcu del ciclu de recitales gratuitos realizaos pola Municipalidá de Buenos Aires llamaos ''El mio Buenos Aires Queríu II'', qu'amás foi televisáu en direutu. La xente bailló alloriada cada tema y los músicos fueron captaos por una sensación de llegar a lo máximo, de que yá nun quedaba nada por conquistar. «Aquello de [[Avenida 9 de Julio (Buenos Aires)|la 9 de Julio]] foi una enerxía bien fuerte», suel recordar Bosio, «y gracies a Dios pasónos na nuesa ciudá. Creo que foi una suma de factores lo que nos llevó a sentir que yá nun quedaba nada por conquistar...»<ref name="Wild Children: Historia de Soda Stereo">{{Cita web |títulu = Historia de Soda Stereo |autor = The Wild Children Journal |editorial = The Wild Children Journal, Ecuador, 2007 |url=http://www.thewildchildren.com/article/tag/conciertu-soda-ecuador/ |fechaaccesu = 10 d'avientu de 2007}}</ref> Tres esi raxón sobrevieno un periodu de dispersión. Cerati esplicaba daquella: {{cita|Ye bien difícil atopar oxetives escamplaes dempués d'asemeyada receición. Tar paráu ante tanta xente que coria'l to nome ye una esperiencia bien fuerte. Agora hai qu'empezar de nuevu dende embaxo.<ref name="Soda Stereo" />}} Nesi momentu Cerati empezó, paralelamente al so trabayu con Soda, la producción d'un álbum en xunto con Daniel Melero, ''[[Color Santos]]'', que cuntó con apurras de músicos convidaos como [[Flavio Etcheto]] y [[Carola Bony]]. === La esperimentación: ''Dynamo'' (1992-1994) === A partir d'esti momentu los miembros de Soda tomaron conciencia de que s'atopaben nel centru de la escena, polo que decidieron dar llugar a la esperimentación musical ya impulsar abiertamente lo que sería conocíu como la movida sónica». A fines de [[1992]] Soda Stereo llanzó'l so sestu álbum, ''[[Dynamo (álbum)|Dynamo]]'', presentáu con seis recitales realizaos nel Estadiu Obres a fines d'esi mesmu añu. Cada show cuntó con una banda distinta como convidaos y asina tuvieron de soporte [[Babasónicos]], [[Juana La Loca (banda)|Juana La Loca]], [[Martes Menta]] y [[Tía Newton]]. La movida sónica», de la que tamién formaríen parte [[Demonios de Tasmania]] y [[Los Bruxos]], por casu, derivaría depués escontra'l llamáu Nuevu Rock Arxentín», con [[Massacre]], [[Attaque 77]] y [[L'Otru Yo]].<ref name="Martín Pérez">{{Cita web |títulu = Muncho más que cero |autor = Martín Pérez |editorial = Página/12 |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/radar/9-3960-2007-07-20.html |fechaaccesu = 10 d'avientu de 2007}}</ref> {{cita|Depués vien Dynamo (1992) que consistió en tomar Cantar Animal y destruyilo. Ye como si a Cantar Animal lo metiéramos dientro de l'agua. Y, a nivel sonoru, quixímos producir eso, los cantares teníen más que ver con daqué hipnóticu. La idea yera remixarlo, entemecelo con daqué más dance ya incluyir daqué más trance na nuesa música. Sé que quien adoptaron esi discu querer y a mi pásame lo mesmo. (Gustavo Cerati)<ref name="Entrevista a Cerati I (Subte)" />}} ''Dynamo'' nun vendió como s'esperaba, en gran midida porque'l grupu decidió camudar de compañía discográfica darréu dempués de grabáu. [[Sony]] entós, nun tenía intenciones de sofitar un grupu qu'emigraba y [[BMG]] nun podía promocionar un productu d'otra empresa. En payares de [[1992]] los Soda fueron protagonistes d'un fechu inéditu na Arxentina: la tresmisión de [[TV]] en [[Soníu estereofónicu|stereo]]. Los trés músicos más [[Tweety González]] (teclaos) y [[Flavio Etcheto]] (trompeta) tocaron casi tol álbum nel programa ''Fax en conciertu'', presentáu por [[Nicolás Repetto (periodista)|Nicolás Repetto]] pela [[Canal 13 (Arxentina)|El Trece]] de Buenos Aires. Con una puesta de lluces y un soníu impecables Cerati cantó sobre pistes primeramente grabaes de los cantares y reforzaron en direuto guitarres, baxu y batería.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=0V2Nv0qPB54 Equí puede trate esa tresmisión]</ref> En xineru de [[1993]] entamaron la so sesta xira llatinoamericana, visitando Méxicu, Chile, Paraguay y Venezuela. Xusto metanes la xira, el Dynamo Tour, el tríu tomó un llargu descansu que fizo crecer los rumores de separación de la banda. Falárase de feches n'Estaos Xuníos, España y otros países pa esta xira, pero diversos factores a finales de 1993 y en 1994 obligaron al grupu a dase esi descansu» de ser Soda Stereo. [[1994]] foi'l peor añu de Soda. El [[4 de xunetu]] nun absurdu accidente de tráficu morrió Tobías, el pequeñu fíu de Zeta, fechu que lo afectaría fondamente, personal y profesionalmente. Por decisión unánime tomaron distancia del mitu y evaluaron la posibilidá de dixebrase definitivamente. Gustavo encaró'l so primer proyeutu dafechu solista: ''[[Amor Mariello]]'' (anque Gustavo dixo que nun tenía la intención de siguir una carrera en solitariu); Zeta dedicar a la producción d'otres bandes ([[Peligrosos Gorriones]], [[Aguirre (Banda)|Aguirre]]) y Charly sumió del ambiente musical pa dedicase a proyeutos personales. A finales d'añu editóse ''[[Zona de Promeses]]'', un compilado de remixes de clásiques temes de la banda y la inclusión d'un cantar inéditu que dio títulu al álbum. === ''Suañu stereo'' (1995-1996) === [[Ficheru:Sodasueño.jpg|thumb|En [[1995]] llancen ''[[Suañu Stereo]]'', postreru de los sos 7 álbumes d'estudiu. Nesti álbum el [[altavoz]] foi utilizáu como un poderosu [[símbolu]]: la tapa diseñada por [[Alejandro Ros]],<ref>{{cita web|url=http://vos.lavoz.com.ar/musica/el mozu-de-les tapes-vien-alejandro-ros-cordoba|obra=La Voz (Suplementu Vos)|títulu=El mozu de les tapes: vien Alejandro Ros a Córdoba|fecha=5 de mayu de 2017}}</ref> tien tres altavoces (el del mediu más grande), asimilaos a óvulos arrodiaos d'espermatozoides-micrófonos. L'altavoz como símbolu vuelve apaecer nel video del primer corte, [[Ella usó la mio cabeza como un revólver]], con dos homes-altavoz ximielgos omnipresentes y nuna especie de paré-piel d'altavoces latientes.<ref name="Suañu Stereo">{{Cita web |títulu = Tapa de Suañu Stereo |autor = Coveralia |editorial = Coveralia |url=http://www.coveralia.com/caratulas/Soda-Stereo-Sueno-Stereo-Fronteru.php |fechaaccesu = 10 d'avientu de 2007}}</ref>]] En [[1995]], depués de trés años de silenciu discográficu, el tríu volvió con ''[[Suañu Stereo]]'', el so séptimu y últimu álbum d'estudiu. Llanzáu'l [[29 de xunu]], velozmente tresformar en [[discu de platinu]] col ésitu de la tema «[[Zoom (cantar de Soda Stereo)|Zoom]]» y el videoclip de la tema «[[Ella usó la mio cabeza como un revólver]]», escoyíu pola [[MTV]] como [[Premios MTV Llatinoamérica#Antecedentes|Video de la Xente (llatín)]] en [[1996]], máxima reconocencia continental del rock llatinoamericanu primero que s'establecieren los [[Premios MTV Llatinoamérica]] en [[2002]]. Llograron en 1995 el [[Premiu Konex]] de Platino pola so trayeutoria nesa última década como la meyor banda de rock de l'Arxentina. {{cita|''Suañu Stereo'' precisó dos años y mediu pa concebise. Sería ilóxicu dicir qu'esti álbum ye la obra maestra de Soda Stereo, pero yera lo más real del grupu nesi momentu, porque tábamos desaposiaos de la necesidá de tener un futuru de grupu, o de ser el meyor mientres otros diez años. Yá pasáramos por munches coses y el grupu sentir a sigo mesmu como clásicu. Per otru llau tábamos bien arguyosos de lo qu'había promovíu ''Dynamo'' y la so llectura posterior. Entós, ''Suañu Stereo'' tenía la presión del nun priminos. El grupu yera un proyeutu que tenía que dar daqué importante, nun podía ser un disquito. Amás, yera volver atopanos dempués d'un tiempu y dexar que la música fluyera, ensin pensar demasiáu en que teníamos que dar un pasu o daqué asina. A la fin, ''Suañu Stereo'' ye una de los discos más innovadores dientro de la nuesa carrera, ensin habe-y lo propuestu. Pola so combinación sonora, poles sos lletres, pola so sonoridá. (Gustavo Cerati)<ref>«Entrevista a Cerati I (Subte)»</ref>}} L'álbum foi la exa de la estensa [[Xira Suañu Stereo]], empecipiada'l [[8 de setiembre]] nel Teatru Gran Rex de [[Buenos Aires]], percorriendo Venezuela, Colombia, Perú, Panamá, Méxicu y Estaos Xuníos (Los Angeles, Chicago, Nueva York y Miami), y cerrándola el [[24 d'abril]] de [[1996]] nel [[Teatru Teletón]] de [[Santiago de Chile]]. Realizaron un recital gratuitu pal festexu del 113° aniversariu de la ciudá de [[La Plata]] (capital de la provincia de Buenos Aires) ante 367.294 persones, con Julio y [[Marcelo Moura]] (ex [[Virus]]) como convidaos. {{cita|Buscamos formes de volver a ensamblarnos, porque tábamos fuera del training y del vértigu que teníamos... yo creo qu'a nós nos pasó como a eses pareyes que tuvieron una pasión bien grande y que dempués queda solo'l sexu.<ref>Suplementu «Non» de Página/12, 29/06/95</ref>}} [[Ficheru:Cual es.JPG|thumb|left|Cerati nel programa de radio ''[[¿Cuál ye?]]'', de [[Mario Pergolini]] na [[Rock & Pop (radio d'Arxentina)|Rock & Pop]]. Dende ellí Soda Stereo realizó'l primer conciertu d'una banda llatinoamericana por [[Internet]] el [[30 d'ochobre]] de [[1996]].]] A mediaos de [[1996]] fueron convidaos pola cadena [[MTV]] pa les sos famoses sesiones «unplugged» (desenchufaes) en [[Miami]]. Depués de refugar la invitación delles vegaes, Soda Stereo llogró que la cadena aceptara la so propuesta de tocar colos sos preseos llétricos «enchufados», pero re orquestando y modificando les versiones clásiques pa faeles más lentes y musicalmente más complexes, amestando la voz femenina d'[[Andrea Echeverri]] d'[[Aterciopelaos]] nuna notable interpretación de «[[Na ciudá de la roxura]]». Amás d'esta los cantares que se desenvolvieron fueron: Un misil nel mio placard, Ente Caníbales, Pasos, Zoom, Cuando pase'l temblón, Té pa trés, Ángel llétricu, Terapia d'amor intensivo, Discu Eternu, Ella usó la mio cabeza como un revólver, Pasiando por Roma y Xénesis. Esta presentación foi rexistrada parcialmente na placa ''[[Comfort y Música Pa Volar]]'' ([[1996]]) y de manera completa nuna nueva versión del álbum editáu en 2007. L'álbum incluyó amás cuatro temes nuevos que quedaren fora de ''[[Suañu Stereo]]'' y un track interactivo con historietes ya imáxenes en video de la presentación en MTV. El [[30 d'ochobre]] Soda Stereo foi la primer banda llatinoamericana en realizar un conciertu pa ser tresmitíu per Internet, nel programa ''[[¿Cuál ye?]]'', presentáu por [[Mario Pergolini]] na radio arxentina Rock & Pop, dende l'auditoriu de la tienda de preseos musicales [[Promúsica]] en Buenos Aires.<ref name="A una década de la so despidida vamos ver volver">{{Cita web |títulu = A una década de la so despidida vamos ver volver |autor = Rock.mx |editorial = Rock.mx |url = http://www.rock.com.mx/soda_01_07.html |fechaaccesu = 10 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071222003508/http://www.rock.com.mx/soda_01_07.html |fechaarchivu = 22 d'avientu de 2007 }}</ref> === El final (1997) === Un llargu silenciu antecedió a la despidida final, salvo la participación de la banda nel discu ''[[Tributu a Queen|Tributu a Queen: Los Grandes del Rock en castellanu]]'' que sería llanzáu n'ochobre de 1997, pal cual graben «[[Dalgún día (cantar de Soda Stereo)|Dalgún Día]]», cover n'español de la tema «[[Some Day One Day|Some day, one day]]» de [[Queen]], publicada nel so respeutivu álbum [[Queen II]] en 1974. El [[1 de mayu]] de [[1997]] Soda Stereo anunció oficialmente la so separación por aciu un comunicáu de prensa. A otru día tolos diarios fixeron ecu de la noticia y el diariu Clarín dedicó un gran espaciu na so portada pa ello. Gustavo publicó a otru día nel suplementu «Sí» (xuvenil) del [[diariu Clarín]] lo que sería «La carta del adiós»: {{cita|Estes llinies surden de lo que percibí estos díes na cai, nos fans que se m'averen, na xente que m'arrodia, y na mio propia esperiencia personal. Comparto la murnia que xenera en munchos la noticia de la nuesa separación. Yo mesmu toi somorguiáu nesi estáu porque poques coses fueron tan importantes na mio vida como Soda Stereo. Cualesquier sabe que ye imposible llevar una banda ensin ciertu nivel de conflictu. Ye un fráxil equilibriu nel bracéu d'idees que bien pocos consiguen caltener por quince años, como nós orgullosamente fiximos. Pero, últimamente, distintos desentendimientos personales y musicales empezaron a comprometer esi equilibriu. Ende mesmu xenérense escusa pa nun enfrentanos, escuses finalmente pa un futuru grupal en que yá nun creíamos como lo faíamos nel pasáu. Cortar polo sano ye, valga la redundancia, faer valir nuesa salú mental por sobremanera y tamién el respetu escontra toos nuesos fans que nos siguieron por tanto tiempu. Un fuerte abrazu.<ref name="La carta del adiós">{{Cita web |títulu = La carta del adiós |autor = Cerati, Gustavo |editorial = Diariu Clarín, 2 de mayu de 1997 |url = http://www.rpp.com.pe/portada/entretenimiento/101614_1.php |fechaaccesu = |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071209102959/http://www.rpp.com.pe/portada/entretenimiento/101614_1.php |fechaarchivu = 9 d'avientu de 2007 }}</ref>}} Terminaron con un conciertu'l [[20 de setiembre]] nel estadiu de [[Club Atlético River Plate|River Plate]], que remató cola épica y emocionada interpretación de la tema «[[De música llixera]]». Ensin entá acabar de tocar y estendiendo el final del cantar, un emocionáu Gustavo Cerati casi hasta les llárimes, dedicó'l so recordáu pequeñu discursu, inmortalizando esti momentu como unu de los más emocionantes na historia de la música iberoamericana: {{cita|Non yá nun fuéramos nada ensin ustedes, sinón con tola xente que tuvo al nuesu alredor dende l'empiezu; dalgunos siguen hasta güei. ¡Gracies totales!<ref name="Gracies totales">{{Cita web |títulu = Gracies totales |autor = Cerati, Gustavo |editorial = YouTube |url=http://www.youtube.com/watch?v=l4Sv-2ytWoM |fechaaccesu = Setiembre, 20, 1997}}</ref>}} Acabáu esto, los trés músicos bien emocionaos despídense. La banda encaró la so última xira, que foi bien curtia y emotiva. Pasaron per Chile, Méxicu y Venezuela. Mientres el ''Últimu Conciertu'' el 20 de setiembre de 1997 nel estadiu de River Plate, grabóse'l conciertu en vivu, que foi editáu en dos CD separaos, sol nome de ''[[L'últimu conciertu (álbum)|L'Últimu Conciertu]]'' «A» y «B». Años dempués, en 2005, publicóse l'esperáu DVD del históricu conciertu ''[[Soda Stereo: L'últimu conciertu]]''. === Post-Soda === A pesar de los constantes rumores de xunta, que irónicamente empezaron al poco tiempu de la separación, poques noticies hubo sobre Soda, salvo un especial pa TV de ''L'últimu conciertu'' producíu pola cadena [[HBO]] y un documental llamáu ''Soda Stereo: La Lleenda'', producíu por [[MTV]]. Finalmente nel añu [[2002]] volvió vese al tríu aconceyáu nos premios MTV Llatinoamérica pa recibir el ''premiu Legend'' pola so trayeutoria musical. A siete años de la separación yera bien raru'l fechu que nun esistieren llanzamientos oficiales, polo qu'a finales del [[2003]] anuncióse que [[Sony Music]] llanzaría'l primer DVD de Soda Stereo y que contendría enforma material inédito, apurríu por Gustavo, Zeta y Charly, amás de persones bien allegaes a la banda. Taba claru dende un principiu que la producción sería per parte de Sony y la productora Cuatro Cabezas (con [[Mario Pergolini]] al frente). La resultancia salió a la cai en payares de [[2004]] y foi tituláu ''Soda Stereo: Una parte de la Euforia (1983-1997) ''. Un documental que resumía la historia de la banda al traviés d'escenes de conciertos, backstage, entevistes, ensayos, pruebes de soníu, presentaciones en TV, etc. Sicasí dichu DVD namái contenía la historia de Soda en [[Sony]]/[[CBS]], escluyendo la etapa en [[BMG]], correspondiente a ''Suañu Stereo'' y ''Comfort y Música Pa Volar'' (de 1994 a 1996), lo que lo faía un documentu incompletu. El [[20 de setiembre]] de [[2005]] editar n'Arxentina un DVD sobre'l conciertu final que diera Soda Stereo esautamente ocho años antes nel Estadiu de [[Club Atlético River Plate|River Plate]], col títulu de ''L'Últimu Conciertu (En Vivu)''. El DVD, a diferencia del especial que produció HBO, taba centráu nel conciertu de Buenos Aires n'audiu [[Surround|5.1]] ya incluyía dos tarrezas que quedaren fuera enantes: «Xuegu de seducción» y «Sobredosis de TV». Amás, incluyó una opción multi cámara pa una sesión d'ensayu de «Primavera 0» y un documental de 25 minutos de la xira de despidida con imáxenes de los conciertos y pruebes de soníu de Méxicu, Venezuela, y Arxentina. Tamién s'incluyó una entrevista al desapaecíu «cuartu Soda» [[Alfredo Lois]], autor d'esi trabayu, unu de los postreros que fixera antes de finar. === Vas Veme Volver (2007) === {{AP|Vas Veme Volver 2007}} [[Ficheru:Entradasoda.jpg|thumb|[[Xira vas veme volver|«vas veme Volver»]]. Entrada pal recital en [[Bogotá]] (Colombia). Soda Stereo convocó un millón de persones nel so regresu.]] La reunificación de Soda Stereo yera la tema obligada en cualquier entrevista colos sos integrantes depués de la separación. Tantu que Zeta Bosio declaró una vegada: {{cita|¡Un día suañé que nun me preguntar más pola vuelta de Soda!<ref>[http://www.clarin.com/diario/2007/02/18/espectaculos/c-01365463.htm Zeta Bosio: Nun atopé nuevos socios'', Clarín, 18 de febreru de 2007]</ref>}} En 2007, al cumplise 10 años de la so separación, la banda decidió axuntase por una vegada col fin de realizar una gran xira continental. El [[6 de xunu]] de [[2007]] conocióse la noticia y el 9 oficializóse: Soda Stereo volvería a los escenarios por aciu una única xira americana llamada [[Xira vas veme volver|''Vas Veme Volver'']] (frase emblemática del grupu tomada de la estrofa final del cantar «[[Na ciudá de la roxura]]»). La xira empezaría'l [[19 d'ochobre]] nel [[Estadiu Monumental Antonio Vespucio Liberti|Estadiu Monumental]] de [[Club Atlético River Plate|River Plate]] de la ciudá de [[Buenos Aires]] y orixinalmente contemplaba la realización de 2 recitales en Buenos Aires, siguíos de presentaciones en dellos países americanos. Sicasí desque punxéronse en venta les entraes quedó n'evidencia que'l programa orixinal quedaría dafechu enchíu y que se taba frente a un xigantescu acontecimientu cultural d'algame continental. Darréu programóse una tercer presentación en Buenos Aires. [[Ficheru:Soda Santiago 1.JPG|thumb|"Te vimos volver": primer conciertu de Soda nel [[Estadiu Nacional de Chile]], el [[24 d'ochobre]] de [[2007]].]] Darréu amestáronse 2 feches más en Buenos Aires, y depués sumóse-y una fecha d'aparente zarru pal 15 d'avientu na Ciudá de Córdoba, anque na presentación de Buenos Aires del 3 de payares el grupu anunció'l zarru de la xira previstu nesa mesma ciudá pal día 21 d'avientu; polo que finalmente se doblaron los recitales previstos en River y ampliáronse los programaos n'otres partes incluyendo nueves ciudaes pa programar presentaciones en Chile (2), Ecuador, Colombia, Venezuela y Panamá (1), Méxicu (4), Estaos Xuníos (3), Perú (2), nun total de 13 ciudaes. A principios de julio Sony-BMG llanzó un nuevu álbum llamáu ''[[Vas Veme Volver (Hits & +)]]'', un CD con 18 reediciones de temes n'estudiu los cualos fueron remasterizados en 2007. El discu nun contién temes nueves, pero inclúi un códigu p'aportar a conteníos esclusivos nel so sitiu web, ente ellos grabaciones de les temes executaes na xira. L'álbum algamó'l primer puestu en ventes n'Arxentina y Chile.<ref name="Soda Stereo torna a llista de discos más vendíos d'América Llatina">{{Cita web |títulu = Soda Stereo torna a llista de discos más vendíos d'América Llatina |autor = ""vas veme volver" marca'l regresu del míticu grupu arxentín Soda Stereo, non yá a los escenarios, sinón a les llistes de producciones discográfiques preferíes d'América Llatina", |editorial = RPP Noticias, 8 de payares de 2007 |url = http://www.rpp.com.pe/portada/entretenimiento/musica_y_conciertos/103476_1.php |fechaaccesu = 12 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071212000321/http://www.rpp.com.pe/portada/entretenimiento/musica_y_conciertos/103476_1.php |fechaarchivu = 12 d'avientu de 2007 }}</ref> El [[20 de setiembre]], a esautamente diez años del so últimu conciertu, Soda Stereo realizó la so esperada conferencia de prensa na discoteca Club Museum, instalada nun históricu edificiu del [[San Telmo (Buenos Aires)|barriu de San Telmo]] diseñáu por [[Gustave Eiffel]] nel qu'años antes habíen filmado el video «[[Na ciudá de la roxura]]».<ref name="Holas totales">{{Cita web |títulu = Holas totales |autor = Germán Arrascaeta |editorial = La Voz del Interior, 22 de setiembre de 2007 |url = http://archivo.lavoz.com.ar/07/09/22/secciones/espectaculos/nota.asp?nota_id=117057 |fechaaccesu = 11 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20141029190844/http://archivo.lavoz.com.ar/07/09/22/secciones/espectaculos/nota.asp?nota_id=117057 |fechaarchivu = 29 d'ochobre de 2014 }}</ref><ref name="Club Musseum">{{Cita web |títulu = Club Musseum |autor = Club Musseum |editorial = Sitiu Oficial del Club Musseum |url = http://www.clubmuseum.com.ar/discu.php |fechaaccesu = 11 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071225112741/http://www.clubmuseum.com.ar/discu.php |fechaarchivu = 25 d'avientu de 2007 }}</ref> La sorpresa foi que al empiezu ufiertaron un mini-recital de dos tarrezas, lo que significó la so vuelta formal a los escenarios. Les temes escoyíes fueron «[[Sobredosis de TV]]» y «[[Na ciudá de la roxura]]», que s'esfrutaron nes sos versiones orixinales. Les temes fueron interpretaos solamente por ellos trés y los sos preseos. En dicha conferencia esclariaron qu'a partir de 2008 tienen previstu retornar a les sos respeutives actividaes individuales. A la entruga d'una periodista sobre cual sería l'equivalente en 2007 de la gracies totales» con que cerraron el recital de 1997, Cerati contestó: [[Ficheru:Soda Stereo en Guayaquil, Ecuador 2.jpg|thumb|Logo de la Xira Vas Veme Volver (2007)]] {{cita|Nun tengo idea de qué voi dicir agora: perhí sía un “''Foles'' totales”, [[tsunami]] pel mediu.<ref name="Holas totales" />}} N'ochobre de 2007 [[Sony]]-[[BMG]] llanzó ''[[Confort y música pa volar (DVD)|Confort y música pa volar]]'' na so versión de [[DVD]]. La diferencia que tien dichu DVD con respectu al CD editáu en 1996 ye que s'inclúi'l unplugged completu. Frente a la conmoción continental (nomáu como «el temblón») que produció la vuelta de Soda Stereo, productores de tolos oríxenes, incluyíos los responsables del [[Festival de Viña del Mar]], empezaron los contactos pa contratar nuevos conciertos del grupu. En tolos casos atopar con una frase terminante de Gustavo Cerati: {{cita|La unión ye una burbuya nel tiempu.<ref>[http://www.lacuarta.cl/diario/2007/06/29/29.06.4a.ESP.SODA.html ''Xestiones tán realizándose, pero costaría un güeyu de la cara. Sodamanía: Ochenteros faen manda pa' que vaigan a Viña'', La Cuarta, Chile, 2007] {{Wayback|url=http://www.lacuarta.cl/diario/2007/06/29/29.06.4a.ESP.SODA.html |date=20090709051320 }}</ref>}} [[Ficheru:1799879382 b8d5b770c6 o.jpg|thumb|27 d'ochobre de 2007. [[Estadiu Modelu (Alberto Spencer)|Estadiu Modelu Alberto Spencer]] en [[Guayaquil]] (Ecuador). El públicu espera'l regresu de Soda Stereo.]] Finalmente'l [[19 d'ochobre]] producióse la esperada torna de Soda Stereo nel Estadiu de River Plate. Na oportunidá un enorme cartelu contenía una frase compuesta con títulos de los sos cantares: {{cita|[[Cuando pase'l temblón]] [[na ciudá de la roxura]] va sonar [[de música llixera]] y vamos tar [[Prófugos (cantar)|prófugos]] detrás de la [[persiana americana]].<ref>[https://web.archive.org/web/20071226022434/http://www.universo.cl/prontus_universu/site/artic/20071020/pags/20071020233904.html ''Diez años dempués… foi un temblón na ciudá de la roxura'', Radio Universu, Chile]</ref>}} La banda presentóse acompañada d'unu de los principales «cuartos soda» de la so historia, [[Tweety González]] (teclaos), según con [[Leandro Frescu]] (teclaos, percusión y coros) y [[Leo García]] (guitarra y voz). El recital duró más de tres hores y [[Xira vas veme volver#Setlist|tocaron 28 temes]], abriendo cola reproducción d'un estractu de «[[Dalgún día (cantar de Soda Stereo)|Dalgún Día]]» (el cantar que grabaren 10 años antes pal discu [[Tributu a Queen]]) mientres s'amosaben imáxenes de la historia musical de Soda Stereo, hasta l'apaición de Gustavo, Zeta y Charly sobre l'escenariu pa empezar a tocar «Xuegu de seducción» y cerrando con «[[Nada personal (cantar)|Nada Personal]]» y «[[Te faen falta vitamines]]», trés de les sos temes más antigües, un set-list que caltuvieron en tolos recitales de la xira. Depués de tres recitales en Buenos Aires (19, 20 y 21 d'ochobre) Soda presentar en [[Santiago de Chile]] (24 y 31 d'ochobre), con una presentación entemedia en [[Guayaquil]] (27 d'ochobre) xunto con [[Daniel Sais]] na tema «Prófugos», volviendo realizar dos conciertos más en [[Buenos Aires]] (2 y 3 de payares) y depués viaxar a [[Méxicu]] onde actuaron en [[Monterrey]] (9 de payares), [[Zapopan]] (12 de payares), el [[Méxicu, D.F.|D.F.]] (15 y 16 de payares), [[Los Angeles]] (21 de payares), [[Bogotá]] (24 de payares), [[Panamá (ciudá)|Panamá]] (27 de payares), [[Caraques]] (29 de payares), [[Miami]] (4 y 5 d'avientu), [[Lima]] (8 y 9 d'avientu) y [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]], [[Arxentina]] (15 d'avientu); en tolos casos con entraes escoses salvu en Los Angeles.<ref name="Soda Stereo nun enllenó estadiu n'EEXX">{{Cita web |títulu = Soda Stereo nun enllenó estadiu n'EEUU |autor = Terra |editorial = Terra, 2007 |url = http://www.terra.com.pe/entretenimiento/articulo/html/oci218580.htm |fechaaccesu = 17 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20141029134854/http://www.terra.com.pe/entretenimiento/articulo/html/oci218580.htm |fechaarchivu = 2014-10-29 }}</ref> En total el regresu de Soda Stereo convocaría un millón de persones.<ref name="Soda Stereo: vas ver volver" /> Ente los diálogos que Gustavo Cerati caltuvo en nome de la banda colos siguidores mientres los recitales destacáronse los momentos en qu'aquel estimó los aplausos con una gracies» y la xente respondió «totales!», según cuando cantaba «Un millón d'años lluz» («nun vuelvas ensin razón») y dixo: {{cita|Nós tenemos una gran razón pa volver: ¡ustedes!<ref name="Por qué volvió la sodamanía al país">{{Cita web |títulu = Por qué volvió la 'sodamanía' al país |autor = La Nación editorial = La Nación, 5 de payares de 2007 |url=http://www.lanacion.com.ar/archivo/Nota.asp?nota_id=959303 |fechaaccesu = 17 d'avientu de 2007}}</ref>}} El [[21 d'avientu]] de [[2007]] realizóse l'últimu recital nel Estadiu de River na ciudá de Buenos Aires, incluyendo trés tarrezas que nun tuvieron nel restu de la xira: «Si non fora por...», «Terapia d'amor intensivo» y «Lo que sangra (La cúpula)». A la banda y los trés músicos invitaos que realizaron la xira amestáronse [[Andrea Álvarez]] («Pic-nic nel 4to B»), [[Richard Coleman]] («Nun esistes»), [[Fabián Quintiero|Fabián «Zorrito Vön» Quintiero]] («Danza rota» y «Prófugos»), [[Carlos Alomar]] («Lo que sangra (La cúpula)» y «Terapia d'amor intensivo») y [[Gillespi]] («Signos» y «Foi»). Cerati volvió pronunciar la so famosa espresión, «gracies totales», depués de tocar la tema «De música llixera» y rompió la guitarra al terminar el solu final en «Sueles dexame solo».<ref name="Soda Stereo despidióse ante un ensame">{{Cita web |títulu = Soda Stereo despidióse ante un ensame |autor = Varios |editorial = Imaxe Animal, 2007 |url = http://www.imagenanimal.com/?ad=index.php |fechaaccesu = 24 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071219201025/http://www.imagenanimal.com/?ad=index.php |fechaarchivu = 19 d'avientu de 2007 }}</ref> Los críticos fueron coincidentes en destacar l'altu nivel d'ensayos y el bon ensamble de la banda, según un ambiente d'entendimientu ente los músicos, daqué que tamién destacó Gustavo Cerati dende l'escenariu, al empar que se despidió con un «hasta dientro de diez años».<ref>«Hasta dientro de diez años». Despidida de Gustavo Cerati nel recital de Soda Stereo en River Plate, Buenos Aires, el 2 de payares de 2007.</ref> N'agostu de 2008 el sellu [[Sony BMG]] llanzó a la venta'l DVD de la xira «Vas Veme Volver», que contién les temes interpretaes pela banda nos conciertos amás de los testimonios de Gustavo Cerati, Charly Alberti y Zeta Bosio y de los invitaos especiales.<ref>[http://www.rollingstone.com.ar/nota.asp?nota_id=1034290 Soda Stereo: viense'l so CD / DVD]</ref> Amás, el 18 de xunetu de 2008 llanzóse un CD doble colos mesmos cantares, y comercializóse por separáu. En marzu de 2010, Zeta Bosio dixo nuna entrevista que Soda Stereo tenía entamáu tornar a los escenarios con un nuevu discu d'estudiu. Sicasí, Gustavo Cerati sufrió un ACV del que lamentablemente nun llogró recuperase. Depués de cuatro años de permanecer en coma, finó finalmente'l 4 de setiembre de 2014, atayando para siempres la idea de volver axuntar al grupu. == Estilu musical == === Influencies === Soda Stereo foi una banda particularmente esploradora de nuevos soníos, especialmente inspiraos nel enfotu creativu de [[Gustavo Cerati]]; y siempres buscaron que nengún de los sos discos sonara igual al anterior. Una de los sos principales y más clares influencies mientres tola carrera musical del grupu, foi la que recibía permanentemente del [[new wave]]. Ente los artistes qu'influyeron a Soda mientres la so carrera atópense [[The Smiths]], [[Fine Young Cannibals]] y los trabayos en solitariu de [[George Harrison]], [[Paul McCartney]] y [[John Lennon]]; [[The Police]], [[New Order]], [[The Cure]], [[Depeche Mode]], [[Television (banda)|Television]], [[Echo & The Bunnymen]], [[Talking Heads]], [[Elvis Costello]], [[David Bowie]], [[Deep Purple]], [[Virus (banda)|Virus]], [[XTC]], [[The Specials]], [[Squeeze]], [[Pink Floyd]], [[Queen]] (como se ve nel cantar tributo «[[Dalgún día (cantar de Soda Stereo)|Dalgún Día]]»), [[My Bloody Valentine]] y [[Cocteau Twins]].<ref>http://www.allmusic.com/artist/soda-stereo-mn0000753507/awards AllMusic.com - Soda Stereo</ref><ref>[https://itunes.apple.com/mx/artist/soda-stereo/id302907 iTunes - Música - Soda Stereo]</ref> No que fai a cada unu por separáu, dalgunos de los más grandes ídolos de Cerati yeren [[Sting]] (vocalista de [[The Police]]) y [[Luis Alberto Spinetta]]. Asina mesmu, el cantar [[Purple Haze]] de [[Jimi Hendrix]] y el virtuosismu de [[Ritchie Blackmore]] fueron el so motivación pa dar los sos primeros pasos cola guitarra llétrica; [[Zeta Bosio|Zeta]] aprendió a tocar el baxu viendo al so ídolu Paul McCartney; y [[Charly Alberti|Charly]] aprendió enforma del so padre [[Tito Alberti]] y amás almiraba a [[Stewart Copeland]], baterísta de The Police. === Años 80 === Nel so empiezu, teníen un soníu [[New wave|New Wave]] abondo pop y antroxador, lo que s'oi nel so primer trabayu homónimu ''[[Soda Stereo (álbum)|Soda Stereo]]'', tributariu de bandes como [[The Police]] y [[The Specials]]. Col pasar del tiempu, el soníu new wave foi maureciendo y yá nun yera tan antroxador; amás, influyíos por agrupaciones como [[The Cure]] y [[Television (banda)|Television]], añadieron el crudu soníu [[post-punk]]. Foi según nos discos ''[[Nada personal (álbum)|Nada Personal]]'' y ''[[Signos]]'' convivíen ésitos pop («[[Xuegu de seducción]]», «[[Persiana americana]]», «[[El ritu (cantar)|El ritu]]») con cantares más escuros («[[Nun esistes]]», «Ecos», «[[Final Caxa Negra]]»). Escontra fines de la década, el grupu decidió camudar l'aldu. Pa ello, [[Gustavo Cerati]] contrató al esperimentáu músicu [[Carlos Alomar]] (ente otros, mientres munchos años guitarrista de [[David Bowie]]) como productor musical y fueron vivir a [[Nueva York|New York]] por más d'un mes pa trabayar nel so cuartu discu ''[[Doble Vida (álbum)|Doble Vida]]''. Gracies a esto, añadieron al soníu new wave, influencies de la música norteamericana, especialmente del [[funk]] y del [[soul]], xunto con un soníu más pop. Anque había esceiciones, como ye'l casu del soníu alternativu de «[[Na ciudá de la roxura]]». === Años 90 === El cambéu de década, tamién marcó un antes y un dempués nel estilu musical de la banda. Dexaron tras al soníu new wave y post-punk y adoptaron un estilu muncho más basáu nel protagonismu de la guitarra. Foi según en 1990 vio la lluz ''[[Cantar animal (álbum)|Cantar Animal]]'', que se convertiría tamién nel so discu más esitosu. Y pa sorpresa de munchos, el cambéu más radical taba entá por venir. En 1992 y depués de rematar la estensa y esitosa [[Xira Animal]], volvieron al estudiu de grabación. Influyíos pol naciente movimientu alternativu n'[[Inglaterra]], la banda decide escaecese de la masividad, la radio y los soníos pop pa dar un xiru completu a la so música, llanzando esi mesmu añu ''[[Dynamo (álbum)|Dynamo]]'', con un potente y escuru soníu de [[shoegazing]] y [[rock alternativu]].<ref>[http://rateyourmusic.com/release/album/soda_stereo/dynamo/ Dynamo by Soda Stereo - Rate Your Music]</ref> Amás, inclúin delles creaciones [[rock esperimental|esperimentales]]. En 1995 y depués de casi dixebrase, deciden volver a los sos oríxenes col que sería'l so últimu álbum d'estudiu, ''[[Suañu Stereo]]''. Magar calteníen un soníu alternativu predominante, facer más melódicu y anidiáu. Amás, apreciábase una notable influencia de la [[música electrónica]]. Esto traducióse nun ésitu atayante del álbum, especialmente de hits como l'alternativa «[[Ella usó la mio cabeza como un revólver]]» y l'allegre y pop «[[Zoom (cantar de Soda Stereo)|Zoom]]». Tamién la banda dio'l tiempu d'esperimentar, especialmente coles últimes trés cantares del discu. El camín que quería siguir la banda si hubieren siguíu xuntos ye un misteriu, anque paecía tar empobináu a la música electrónica, como amosaría Gustavo Cerati en 1999 col so álbum ''[[Bocanada (álbum)|Bocanada]]'', el primeru depués del quebre del grupu. == Legáu == [[Ficheru:Cristina Fernandez y Soda Stereo.jpg|thumb|Soda Stereo xunto a la presidenta d'Arxentina, [[Cristina Fernández de Kirchner]], 2007.]] Soda Stereo foi considerada como una de les bandes pioneres del [[rock iberoamericanu]].<ref name="Soda Stereo y los covers más inusuales de los sos cantares">{{Cita web | títulu = Soda Stereo y los covers más inusuales de los sos cantares | autor = El Comercio.pe | editorial = El Comercio.pe, 15 de mayu de 2013 | url = http://elcomercio.pe/espectaculos/1576484/noticia-soda-stereo-covers-mas-inusuales-los sos-cantares | fechaaccesu = 26 d'agostu de 2013}}</ref><ref name="Soda Stereo torna a llista de discos más vendíos d'América Llatina" /><ref name=" Soda Stereo reivindícase como'l grupu míticu del rock llatinoamericanu">{{Cita web |títulu = Soda Stereo reivindícase como'l grupu míticu del rock llatinoamericanu |autor = Zayra Mo |editorial = EFE, 7 Díes, 12 de mayu de 2007 |url = http://www.7dias.us/news.php?nid=49400 |fechaaccesu = 12 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071207234702/http://www.7dias.us/news.php?nid=49400 |fechaarchivu = 7 d'avientu de 2007 }}</ref> <ref name="La vuelta de la mítica banda Soda Stereo, con día y hora"/> Foi la primer banda en salir decididamente de les llendes locales del so país d'orixe y considerar a [[Iberoamérica]] como un espaciu cultural unificáu pol idioma.<ref name="BBC">{{cita web|url=http://www.bbc.com/mundo/noticias/2014/09/140904_heriedu_musical_gustavo_cerati|obra=BBC|títulu=Cómo Soda Stereo marcó al rock llatinoamericanu|fecha=4 de setiembre de 2014|fechaaccesu=30 de xineru de 2016}}</ref><ref name="Rede">{{cita web|url=http://redelatinamerica.cartacapital.com.br/es/soda-stereo-quatro-anos-sem-vos-reis-do-rock-llatín/|obra=Rede Latinoamerica|títulu=Soda Stereo: cuatro años ensin la gran lleenda del rock llatín|fecha=9 de mayu de 2014|nome=Víctor|apellíu=Farinelli|fechaaccesu=30 de xineru de 2016}}</ref> La resultancia foi una popularidá y una identificación xeneralizada de la mocedá llatina, percima de los países, que yá yera un fechu pal rock anglosaxón, pero nun lu yera pal rock llatín, el rock n'español y el rock iberoamericanu, distintes variantes d'un mesmu fenómenu cultural-musical.<ref name="BBC"/><ref name="Rede"/> Soda Stereo abrió camín a la masividad del rock llatín al atopar la manera de romper la disyuntiva «rock vs pop» qu'esgañó tradicionalmente la música popular llatinoamericana, el primeru sofitáu nos sectores sociales medios y acomodaos con fuertes influencies del rock anglosaxón y el segundu enllantáu nos amplios sectores populares y de trabayadores amestaos a los ritmos llatín y bailladeru»; unos y otros despreciándose mutuamente.<ref name="Grases totales">{{Cita web | títulu = Grases totales | autor = Javier Aguirre | editorial = [[Página/12]] (Suplementu NON), 26 de marzu de 2007 | url = http://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/non/12-2697-2007-03-26.html | fechaaccesu = 23-01-2010 d'avientu de 2007 }}</ref> A esi dilema refirióse Gustavo Cerati en 1996 cuando declaró: {{cita|Somos un grupu pop con una fuerte y absorbida cultura rock.<ref name="Soda Stereo, ente'l suañu y el confort">{{Cita web |títulu = Soda Stereo, ente'l suañu y el confort |autor = La Nación editorial = [[La Nación (Arxentina)|diariu La Nación]], 3 d'ochobre de 1996 |url = http://www.imagenanimal.com/entrevistas/39-Soda__Stereo,_ente_el_sueno_y_el_confort/ |fechaaccesu = 12 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071214050528/http://www.imagenanimal.com/entrevistas/39-Soda__Stereo,_ente_el_sueno_y_el_confort/ |fechaarchivu = 14 d'avientu de 2007 }}</ref>}} Soda Stereo significó l'empiezu d'una internacionalización qu'incorporó a los músicos locales nuna gran corriente roquera continental, hasta'l puntu de llevar a los analistes locales a preguntar si «¿tien sentíu siguir falando de rock nacional?».<ref name="Baillando sobre los escombros" /> En munches partes d'América Llatina, como [[Colombia]], ''Soda Stereo espresó la musicalidá y posar d'una nueva xeneración, que buscó estremase de los «treintones ochenteros» que gustaben del merengue dominicanu, pa empezar a escuchar y cantar rock n'español.''<ref>Pirata Soterrañu (1 de setiembre de 2007). "[http://subterraneabogota.blogspot.com/search?q=soda+stereo Soda Stéreo en Bogotá]", na revista virtual ''[http://subterraneabogota.blogspot.com/2007/09/soda-stereo-en-bogota-i.html Bogotá Soterraña]'', Bogotá, Colombia.</ref><ref name="Grases totales" /> En [[Chile]], Soda non solo ''marcó a toa una xeneración cola so «look», les sos lletres y la so música'',<ref>[https://web.archive.org/web/http://www.saborizante.com/2007/10/24/soda-stereo-xuntos-y-de-vuelta-en-chile/ Saborizante, Chile]</ref> sinón que la intensa rellación emocional establecida ente la banda y los sos siguidores resultó un factor determinante pa «desnacionalizar» al grupu y volvelo una espresión, yá non solo de los mozos d'un país determináu, sinón de la mocedá como sector social uniforme con problemátiques y llinguaxes comunes, daqué que'l rock and roll nun pudiera llograr hasta esi momentu nos países de fala hispana por cuenta de la barrera idiomática.<ref name="Baillando sobre los escombros" /><ref>«El rock nacional ye parte d'un movimientu más ampliu que pudi llamase de distintes maneres –rock llatinoamericanu, rock cantáu en castellán, rock hispanu– pero que no fondero, sábese, ye namái rock & roll».</ref> {{cita|Nós salimos d'Arxentina y empezamos a dir a Chile, a Perú, empezamos a xubir y en dellos países daba la casualidá de que llegábamos nós y nunca fora una banda de rock. Dicíennos qu'acá eso yera una cosa del otru mundu y nun diba funcionar... Agora ye una allegría ver que funciona y que tien fuercia propio.<ref name="Historia del Rock en Venezuela">{{Cita web |títulu = Historia del Rock en Venezuela |autor = El mundu del rock en Venezuela |editorial = El mundu del rock en Venezuela |url=http://elmundodelrock.com/joomla/index.php?option=com_content&task=view&id=20&Itemid=31 |fechaaccesu = 17 d'avientu de 2007}}</ref>}} De xacíu que'l fenómenu musical-cultural qu'espresó Soda Stereo n'América Llatina entepasa a la mesma banda y inxertar nes razones fondes rellacionaes cola identidá xuvenil, que fixeron del [[rock and roll]] un movimientu cultural global, según nes condiciones socioculturales de la mocedá llatinoamericana a partir de la [[años 1980|década del 80]] (salida de les [[dictadura|dictadures]], [[globalización]], [[posmodernismu]], [[sociedá de la información]], exacerbación de les [[desigualdá social|desigualdaes sociales]]). Cuando Soda Stereo protagonizó la esplosión continental del rock llatín, cada país d'Iberoamérica yera un caldu de cultivu formáu por un movimientu de nueves bandes», como-y lo denominó en [[Venezuela]].<ref name="Historia del Rock en Venezuela" /> La influencia decisiva de Soda Stereo sobre la música rock llatina de les décades [[años 1990|del 90]] y [[años 2000|primer]] viose reflexada na opinión de los músicos más destacaos del continente: {{cita|Tola mio vida fui fan de Cerati cuando él formaba parte de Soda Stereo y antes de conocelo yá fora a trés de los sos conciertos. Tanto Gustavo como Santana arriqueciéronme, son los mios pequeños milagros. ([[Shakira]])<ref name="Confirma Shakira la so participación en MTV Llatinoamérica">{{Cita web |títulu = Confirma Shakira la so participación en MTV Llatinoamérica |autor = Crónica de Güei |editorial = Crónica de Güei, Méxicu, 4 d'agostu de 2006 |url=http://www.cronica.com.mx/nota.php?id_nota=254425 |fechaaccesu = 17 d'avientu de 2007}}</ref>}} {{cita|Soda Stereo ye una de les bandes más emblemátiques n'América Llatina. ([[Gustavo Santaolalla]])<ref name="Santaolalla: 'Soda Stereo ye emblemática'">{{Cita web |títulu = Santaolalla: 'Soda Stereo ye emblemática' |autor = Los Tiempos editorial = Los Tiempos, 20 de setiembre de 2007 |url = http://www.lostiempos.com/noticias/20-09-07/20_09_07_ultimes_cul4.php |fechaaccesu = 17 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071129005821/http://www.lostiempos.com/noticias/20-09-07/20_09_07_ultimes_cul4.php |fechaarchivu = 29 de payares de 2007 }}</ref>}} {{cita|'El 'temblón' foi'l primer cantar que yo escuché d'ellos, foi la que sonó en Colombia de primera. Encántame (que s'axunten). ¿Por qué non, si tán vivos? Son una lleenda total. Marcaron una historia bien importante pa tolos mozos llatinoamericanos y volvelos a ver xuntos pos, va ser un gran, gran eventu. ([[Juanes]])<ref name="Juanes, Santaolalla y otros esperen ansiosos por Soda Stereo">{{Cita web |títulu = Juanes, Santaolalla y otros esperen ansiosos por Soda Stereo |autor = AP |editorial = Yahoo Noticies, AP, 19 de setiembre de 2007 |url = http://espanol.news.yahoo.com/s/ap/070919/entretenimiento/esp_mus_soda_stereo |fechaaccesu = 17 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070929132910/http://espanol.news.yahoo.com/s/ap/070919/entretenimiento/esp_mus_soda_stereo |fechaarchivu = 29 de setiembre de 2007 }}</ref>}} {{cita|Soda Stereo ye un maraviyosu grupu. Allégrome enforma (pola nuevu xira). Ye unu de los meyores grupos de rock llatín. ([[Juan Luis Guerra]])<ref name="Juanes, Santaolalla y otros esperen ansiosos por Soda Stereo" />}} == Récores, llogros y datos == * Primer artista de [[Llatinoamérica]] n'utilizar el formatu de [[discu compactu]] (CD) col álbum ''[[Signos]]''.<ref name="Cinco disco básicos de Soda Stereo">{{Cita web |títulu = A una década de la so despidida vamos ver volver. Cinco disco básicos de Soda Stereo |autor = Rock.com.mx |editorial = Rock.com.mx |url = http://www.rock.com.mx/soda_01_07.html |fechaaccesu = 17 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20110226163204/http://www.rock.com.mx/soda_01_07.html |fechaarchivu = 26 de febreru de 2011 }}</ref> * Primer grupu llatinoamericanu en tener una tresmisión por TV con soníu [[soníu estereofónicu|stereo]], mientres la presentación del so discu [[Dynamo (álbum)|Dynamo]] nel programa [[Fax (programa de televisión)|Fax]], nel añu 1992.{{ensin referencies}} * Primer grupu de rock en castellán en presentase nos Estaos Xuníos como únicu grupu del eventu.<ref name="Cinco disco básicos de Soda Stereo" /> * Más feches siguíes nel [[Teatru Gran Rex]] de Buenos Aires; 14 presentaciones mientres la Xira Animal de 1991.<ref name="Historia del rock nacional">{{Cita web |títulu = Historia del rock nacional |autor = New Rock |editorial = New Rock, 2005 |url = http://www.newrock.meti2.com.ar/notas/historia.htm |fechaaccesu = 17 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071225105404/http://www.newrock.meti2.com.ar/notas/historia.htm |fechaarchivu = 25 d'avientu de 2007 }}</ref> En 1993 la marca sería superada por [[Sandro d'América|Sandro]] con 40 presentaciones.<ref name="L'ídolu imbatible">{{Cita web |títulu = L'ídolu imbatible |autor = Pablo Zamora |editorial = Clarín, 28 de febreru de 1999 |url = http://www.clarin.com/diario/1999/02/28/c-00701d.htm |fechaaccesu = 17 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080614095410/http://www.clarin.com/diario/1999/02/28/c-00701d.htm |fechaarchivu = 2008-06-14 }}</ref> Nel añu 2004 el récor foi superáu pela banda pop arxentina [[Bandana (banda)|Bandana]], con un total de 180 presentaciones (+590 000 espectadores). * Primer banda n'español en realizar una xira per Llatinoamérica. D'antiguo los grupos de rock n'español escasamente salíen del so país d'orixe y si facer nun llograben enforma ésitu. Soda Stereo foi'l primer grupu n'esplotar la idea d'espansión por tola rexón.{{ensin referencies}} * Primer banda iberoamericana n'incluyir un track interactivo nel so material discográfico. Nesti casu col so álbum del Unplugged de [[MTV]], [[Comfort y Música Pa Volar]], del añu 1996.{{ensin referencies}} * Primer banda iberoamericana en tresmitir un conciertu vía internet (1996), nel programa arxentín de radio [[Cuál ye?]] de la [[Rock & Pop (radio)|Rock & Pop]].<ref name="A una década de la so despidida vamos ver volver" /> * Na so xira [[Vas Veme Volver 2007]] algamó'l récor de realizar seis recitales nel [[Estadiu Monumental Antonio Vespucio Liberti|Estadiu Monumental de River Plate]] na mesma xira, superando la marca anterior de cinco, que solamente algamaren los [[The Rolling Stones|Rolling Stones]] y que depués sería superada por [[Roger Waters]] nel 2012, con nueve recitales. * Antes de la Xira Vas Veme Volver, [[Robbie Williams]] sostenía'l récor de más boletos vendíos n'Arxentina en menos tiempu (escosó un estadiu River Plate en cinco díes), pero'l récor foi superáu por Soda Stereo en 2007 al vender dos estadios River Plate en menos de 24 hores. * En Perú, llogróse'l «SOLD OUT» en tan solo 5 díes de puestes a la venta les entraes, abrir una nueva presentación en Lima pal 9 d'avientu del 2007. El grupu de rock axuntó 100 mil almes, nos dos feches que se presentaron, siendo asina'l conciertu pagu más multitudinariu nel país.<ref>{{cita web|autor=América Noticies|títulu=Estos son los conciertos más multitudinarios realizaos en Lima ¿The Cure va poder superalos?|url=http://www.americatv.com.pe/portal/noticias/entretenimiento/estos-son-los conciertos-m-s-multitudinarios-realizados-en-lima-cure-podr-superalos-2013}}</ref> * Mientres la xira [[vas veme volver 2007]] tuvieron presentes n'Ecuador 55 000 espectadores nel estadiu Modelu [[Alberto Spencer]] en Guayaquil. El conciertu más grande que se diera na historia del Ecuador. * En Chile ye la banda internacional que más xente llevó al [[Estadiu Nacional de Chile]], superáu solo por [[Los Prisioneros]], qu'ostenten esi récor colos sos dos presentaciones nel 2001.<ref name="Primeros shows de la xira">{{Cita web |títulu = Primeros shows de xirar |autor = Soda Stereo.com |editorial = Soda Stereo, Noticies, 1 de payares de 2007 |url = http://sodastereo.com/noticias/ |fechaaccesu = 17 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20161204010501/http://sodastereo.com/noticias/ |fechaarchivu = 2016-12-04 }}</ref> * Récor d'asistencia a un conciertu pago en [[Venezuela]] al axuntar a más 65 000 fanáticos nel Hipódromu de la Requexada en [[Caraques]], en 2007, mientres la xira Vas Veme Volver.<ref name="Soda Stereo bate récor históricu">{{Cita web |títulu = Soda Stereo bate récor históricu |autor = Blogue del Arcánxel editorial = Blogue del Arcánxel, 10 d'avientu de 2007 |url = http://belug.org.ve/arcangel/?p=120 |fechaaccesu = 17 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071227204345/http://belug.org.ve/arcangel/?p=120 |fechaarchivu = 2007-12-27 }}</ref> * Una de les mayores asistencies a un conciertu pago en [[Colombia]] al axuntar 70 000 persones nel Parque Simón Bolívar de [[Bogotá]], en 2007, mientres la xira Vas Veme Volver, anque'l récor d'asistencia en Colombia tener [[Metallica]].<ref name="Soda Stereo bate records histíricos, tamién en Bogotá y Panamá">{{Cita web |títulu = Soda Stereo bate records históricos, en Bogotá y Panamá |autor = Soda Stereo.com |editorial = Soda Stereo, Noticies, 29 de payares de 2007 |url = http://sodastereo.com/noticias/ |fechaaccesu = 17 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20161204010501/http://sodastereo.com/noticias/ |fechaarchivu = 2016-12-04 }}</ref> * Récor d'asistencia a un conciertu pago nel [[Estadiu Nacional de Panamá]], [[Panamá]], con 22.000 espectadores, el 27 de payares de 2007.<ref name="Soda Stereo bate records histíricos, tamién en Bogotá y Panamá" /> * Récor d'asistencia a un conciertu pago en [[Estadiu Chateau Carreras]] de [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]], con 65.000 espectadores, el 15 d'avientu de 2007. Con esti fechu arrampuñó-y a la banda [[Patricio Rey y sus Redonditos de Ricota]] el récor qu'había consiguíu años tras naquel estadiu cordobés.<ref>{{Cita web |títulu = Soda Stereo bate récores históricos. |autor = Soda Stereo.com |editorial = Soda Stereo, Noticies, 18 d'avientu de 2007 |url = http://sodastereo.com/noticias/ |fechaaccesu = 18 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20161204010501/http://sodastereo.com/noticias/ |fechaarchivu = 2016-12-04 }}</ref> * L'añu [[2007]] foi un añu suañáu pal mundu del [[Rock en castellanu]], yá que retornaron dos llexendaries bandes que se dixebraren n'años anteriores Soda Stereo y [[Héroes del Silencio]]. == Premios == * 1985 | SODA STEREO | Meyor Grupu del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1985 | NADA PERSONAL | Meyor Tema del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1986 | SODA STEREO | Meyor Grupu del Añu, Encuesta Revista Rock and Pop, Arxentina * 1986 | SIGNOS | Meyor Album del Añu, Encuesta Revista Rock and Pop, Arxentina * 1986 | PRÓFUGOS | Meyor Tema del Añu, Encuesta Revista Rock and Pop, Arxentina * 1986 | SODA STEREO | Meyor Grupu en Vivu del Añu, Encuesta Revista Rock and Pop, Arxentina * 1986 | SODA STEREO | Meyor Grupu del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1986 | SIGNOS | Meyor Album del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1986 | SODA STEREO | Meyor Actuación del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1986 | CUANDO PASE EL TEMBLÓN Meyor Videoclip del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1987 | SODA STEREO | Meyor Banda del Añu, Encuesta Suplementu Sí, Arxentina * 1987 | SODA STEREO | Meyor Grupu del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1987 | SODA STEREO | Meyor Actuación en Vivu del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1987 | SODA STEREO | Meyor Imaxe del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1988 | SODA STEREO | Meyor Banda del Añu, Encuesta Suplementu Sí, Arxentina * 1988 | SODA STEREO N'OBRES Meyor Show del Añu, Encuesta Suplementu Sí, Arxentina * 1988 | SODA STEREO | Meyor Grupu del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1988 | DOBLE VIDA | Meyor Album del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1988 | LO QUE SANGRA (LA CÚPULA) | Meyor Tema del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1988 | SODA STEREO | Meyor Actuación en Vivu del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1988 | SODA STEREO | Meyor Imaxe del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1989 | SODA STEREO | Meyor Look del Añu, Encuesta Revista Rock and Pop, Arxentina * 1989 | SODA STEREO | Meyor Grupu del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1989 | NA CIUDÁ DE LA ROXURA Meyor Videoclip del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1989 | SODA STEREO | Meyor Imaxe del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1990 | SODA STEREO | Meyor Banda del Añu, Encuesta Suplementu Sí, Arxentina * 1990 | CANTAR ANIMAL | Meyor Discu del Añu, Encuesta Suplementu Sí, Arxentina * 1990 | SODA STEREO EN VÉLEZ | Meyor Show del Añu, Encuesta Suplementu Sí, Arxentina * 1990 | SODA STEREO | Meyor Grupu del Añu, Encuesta Revista Rock and Pop, Arxentina * 1990 | CANTAR ANIMAL | Meyor Album del Añu, Encuesta Revista Rock and Pop, Arxentina * 1990 | DE MÚSICA LLIXERA | Meyor Tema del Añu, Encuesta Revista Rock and Pop, Arxentina * 1990 | SODA STEREO | Meyor Grupu en Vivu del Añu, Encuesta Revista Rock and Pop, Arxentina * 1990 | SODA STEREO | Meyor Look del Añu, Encuesta Revista Rock and Pop, Arxentina * 1990 | SODA STEREO | Meyor Grupu del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1990 | CANTAR ANIMAL | Meyor Album del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1990 | DE MÚSICA LLIXERA | Meyor Tema del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1990 | DE MÚSICA LLIXERA | Meyor Videoclip del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1990 | SODA STEREO | Meyor Actuación en Vivu del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1990 | SODA STEREO | Meyor Imaxe del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1990 | SODA STEREO | Meyor Grupu Estranxeru del Añu, Encuesta Suplementu Rock de primera, Uruguái * 1990 | DE MÚSICA LLIXERA | Meyor Tema del Añu, Encuesta Suplementu Rock de primera, Uruguái * 1991 | SODA STEREO | Meyor Grupu del Añu, Encuesta Revista Rock and Pop, Arxentina * 1991 | SODA STEREO | Meyor Grupu en Vivu del Añu, Encuesta Revista Rock and Pop, Arxentina * 1991 | SODA STEREO | Meyor Look del Añu, Encuesta Revista Rock and Pop, Arxentina * 1991 | SODA STEREO | Meyor Banda del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1991 | REX MIX | Meyor Album del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1991 | NUN PRECISO VIERTI (PA SABELO) | Meyor Tema del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1991 | CAI EL SOL Meyor Videoclip del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1991 | SODA STEREO | Meyor Actuación en Vivu del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1991 | SODA STEREO | Meyor Imaxe del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1991 | SODA STEREO | Meyor Grupu Estranxeru del Añu, Encuesta Suplementu Urbe, Venezuela * 1991 | SODA STEREO | Meyor Show de Grupu del Añu, Encuesta Suplementu Urbe, Venezuela * 1991 | SODA STEREO | Meyor Banda del Añu, Encuesta Suplementu Sí, Arxentina * 1991 | SODA STEREO NA 9 DE XUNETU Meyor Show del Añu, Encuesta Suplementu Sí, Arxentina * 1992 | SODA STEREO | Meyor Banda del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1992 | DYNAMO | Meyor Album del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1992 | PRIMAVERA 0 | Meyor Tema del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1992 | PRIMAVERA 0 | Meyor Videoclip del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1992 | SODA STEREO | Meyor Imaxe del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1995 | SUAÑU STEREO | Meyor Discu del Añu, Encuesta Revista Pulgo, Arxentina * 1997 | SODA STEREO | Meyor Banda del Añu, Encuesta Suplementu Sí, Arxentina * 1997 | SODA STEREO EN RIVER | Meyor Show del Añu, Encuesta Revista Xeneración X, Arxentina * 2007 | SODA STEREO | Meyor Artista del Añu, Encuesta Revista Rolling Stone, Arxentina * 2007 | SODA STEREO EN RIVER | Meyor Show del Añu, Encuesta Revista Rolling Stone, Arxentina * 2007 | SODA STEREO | Meyor Regresu del Añu, Encuesta Revista Rolling Stone, Arxentina * 2007 | SODA STEREO EN RIVER | Meyor Recital del Añu, Encuesta Suplementu Sí, Arxentina * Soda Stereo * 1986 | NADA PERSONAL | Producción Musical del Añu, Premiu Ripley, Buenos Aires, Arxentina * 1987 | SODA STEREO | Premiu Antorcha de Plata nel Festival de Viña del Mar, Chile * 1987 | SIGNOS | Meyor Discu Exito Pop del Añu, Premiu Bravo!, Estaos Xuníos * 1987 | SODA STEREO | Meyor Conxuntu Rock del Añu, Premiu Prensario, Méxicu * 1989 | SODA STEREO | Premiu Copa CBS de Plata, Arxentina * 1989 | SODA STEREO | Meyor Conxuntu Pop del Añu, Premiu Bravo!, Estaos Xuníos * 1991 | SODA STEREO | Meyor Artista Comunicativu del Añu, Premiu Prondec, Arxentina * 1995 | SODA STEREO | Meyor Conxuntu Rock del Añu, Premiu Konex, Arxentina * 1995 | SODA STEREO NEL GRAN REX | Meyor Diseñu Afiche d'Espectáculu del Añu, Premiu Meca, Arxentina * 1996 | ELLA USÓ LA MIO CABEZA COMO UN REVÓLVER | International Choice Award, Premiu MTV, Estaos Xuníos * 2002 | SODA STEREO | Premiu Lleenda, Premiu MTV Llatinoamérica, Estaos Xuníos * 2005 | UNA PARTE DE LA EUFORIA Meyor DVD del Añu, Premiu Gardel, Arxentina * 2006 | L'ÚLTIMU CONCIERTU | Meyor Show de la Historia, Premiu Rock and Pop, Arxentina * 2006 | CANTAR ANIMAL | Meyor Album de la Historia, Premiu Rock and Pop, Arxentina * 2006 | L'ÚLTIMU CONCIERTU | Meyor DVD del Añu, Premiu Gardel, Arxentina * 2007 | SODA STEREO | Meyor Figura Rock del Añu, Premiu Clarín, Arxentina * 2008 | SODA STEREO | Personalidá del Añu, Premiu Capif, Arxentina * 2008 | VAS VEME VOLVER | Meyor Xira Realcuentru del Añu, Premiu MTV Llatinoamérica, Méxicu * 2009 | VAS VEME VOLVER | Meyor DVD del Añu, Premiu Gardel, Arxentina * 2017 |SODA STEREO | Los 10 arxentinos del añu 2017 * Soda Stereo * 1987 | CUANDO PASE EL TEMBLÓN Meyor Videoclip del Añu, World Festival of Video and TV, Méxicu * 1996 | ELLA USÓ LA MIO CABEZA COMO UN REVÓLVER Meyor Videoclip del Añu, Premiu MTV, Estaos Xuníos * 1996 | ZOOM | Meyor Videoclip de Grupu Rock del Añu, Premiu MTV, Estaos Xuníos * 1998 | SODA STEREO | Meyor Grupu de Rock del Añu, Premiu El nuesu Rock, Méxicu * 2008 | COMFORT Y MÚSICA PA VOLAR | Meyor DVD del Añu, Premiu Gardel, Arxentina * 2009 | VAS VEME VOLVER EN VIVU | Meyor Album Grupu Rock del Añu, Premiu Gardel, Arxentina * 2018 | SODA STEREO | Meyor álbum conceptual, Premiu Gardel, Arxentina == Miembros == * [[Gustavo Cerati]] – [[Voz (música)|voz]], [[guitarra|guitarres]], [[sampler]]s, [[sintetizador]]es, [[pianu Rhodes]], [[Instrumentu de percusión|percusión]], caxes de ritmos Roland 707 y MPC60, [[baxu ensin trastes]] (1982 – 1997, 2007, mientres la xira, morrió en 2014) * [[Zeta Bosio]] – [[Baxu (instrumentu musical)|baxu]], [[Voz (música)|coros]], [[sampler]]s, [[sintetizador]]es, [[Instrumentu de percusión|percusión]], [[Chapman Stick]], [[contrabaxu]], [[harmónica]], [[guitarra]] (1982 – 1997, 2007, mientres la xira) * [[Charly Alberti]] – [[Batería (instrumentu musical)|batería]], [[Instrumentu de percusión|percusión]] (1982 – 1997, 2007, mientres la xira) === «El cuartu Soda» === Ye habitual, tantu ente los fanes como na prensa especializada, referise al cuartu Soda» pa calificar a ciertes persones que resultaron bien importantes na obra de Soda Stereo. Tanto'l teclista [[Tweety González]]<ref>[http://www.urgente24.info/index.php?id=84&tx_ttnews%5Btt_news%5D=87684&tx_ttnews%5BbackPid%5D=45 ''Llegó'l día `Stereo´, con Tweety González, el cuartu Soda´'', Urxente 24, 19 d'ochobre de 2007]; [https://web.archive.org/web/20071226132159/http://www.icarito.cl/medio/articulo/0,0,38039290_101111578_304405885,00.html ''Tweety González: El Cuartu Soda'', Qué Pasa]</ref> como'l fináu [[Alfredo Lois]],<ref>Nun reportaxe del periodista Sebastián Feijoo, Gustavo Cerati afirmó que «Esti trabayu (por "Una parte de la historia") en particular movilízame enforma porque lo fixo Alfredo Lois. Alfredo foi -de dalguna manera- el cuartu Soda Stereo y finó pocu dempués d'encargase del material.» [http://www.terra.com.ar/canales/Pop_Rock/124/124800.html ''Entrevista nel Pepsi Music Cerati: "Dacuando'l rock nun quier crecer"'', entrevista de Sebastián Feijoo, Terra, 13 d'ochobre de 2005]</ref> encargáu de la imaxe y los videos, destacáronse ente los collaboradores y recibíu reiteradamente'l llamátigu de ''«el cuartu Soda»''. Pero otros músicos recibieron la reconocencia de «cuartu Soda» como [[Daniel Melero]], [[Fabián Vön Quintiero|Fabián «Vön» Quintiero]], [[Richard Coleman]] y [[Daniel Sais]]. Escepcionalmente, falar de quintu y sestu Soda, pa referise a los demás músicos acompañantes principales. La revista [[Rolling Stone]] destacó como «quintu Soda» a los saxofonistas [[Gonzo Palacios]] y [[Marcelo Sánchez]], la percusionista [[Andrea Álvarez]] según a [[Axel Krygier]], [[Alejandro Terán]] y [[Flavio Etcheto]].<ref name="El cuartu Soda" /> === Músicos collaboradores === Soda Stereo adoptó un métodu de contratar «músicos convidaos» pa completar la banda tanto al momentu de grabar discos como de realizar presentaciones en vivu. La siguiente ye la llista d'esos músicos ordenada cronológicamente. {| {{tablaguapa}} style="; font-size: 90%; margin-left: auto; margin-right: auto" !style="background: #ccccff"|Músicu !style="background: #ccccff"|Preséu !style="background: #ccccff"|Participación en !style="background: #ccccff"|Añu |-yaritza d'urdir - la guitarra | style="text-align: left;"|[[Daniel Melero]] | style="text-align: center;"|Teclaos<br />Teclaos<br />Sampler y sintetizador | style="text-align: center;"|[[Soda Stereo (álbum)|Soda Stereo]] (A)<br />[[Cantar Animal (álbum)|Cantar Animal]] (A)<br />[[Dynamo (álbum)|Dynamo]] (A) | style="text-align: center;" width=10%|1984<br />1990<br />1992 |- | style="text-align: left;"|[[Gonzalo Palacio|Gonzalo Palacios («Gonzo»)]] | style="text-align: center;"|Saxo | style="text-align: center;"|[[Soda Stereo (álbum)|Soda Stereo]] (A)<br />[[Nada personal (álbum)|Nada personal]] (A)<br />Vélez Sarsfield (C) | style="text-align: center;" width=10%|1984<br />1985<br />1990 |- | style="text-align: left;"|[[Fabián Quintiero|Fabián «Vön» Quintiero]] | style="text-align: center;"|Teclaos | style="text-align: center;"|[[Nada personal (álbum)|Nada personal]] (A)<br />[[Signos (álbum)|Signos]] (A)<br />Estadiu Nacional Chile (C)<br />[[L'últimu conciertu (álbum)|L'Últimu Conciertu]] (C)<br />[[Xira vas veme volver|Vas Veme Volver]] (G) | style="text-align: center;" width=10%|1985<br />1986<br />1997<br />2007 |- | style="text-align: left;"|[[Richard Coleman]] | style="text-align: center;"|Guitarra | style="text-align: center;"|[[Signos (álbum)|Signos]] (A)<br />[[L'últimu conciertu (álbum)|L'Últimu Conciertu]] (C)<br />[[Xira vas veme volver|Vas Veme Volver]] (G) | style="text-align: center;" width=10%|1986<br />1997<br />2007 |- | style="text-align: left;"|[[Juan "Pollu" Raffo|Juan «Pollu» Raffo]] | style="text-align: center;"|Arreglos orquestales y vientos en tecláu | style="text-align: center;"|[[Signos (álbum)|Signos]] (A) | style="text-align: center;" width=10%|1986 |- | style="text-align: left;"|[[Pablo Rodríguez (saxofonista)]] | style="text-align: center;"|Trompeta | style="text-align: center;"|[[Signos (álbum)|Signos]] (A) | style="text-align: center;" width=10%|1986 |- | style="text-align: left;"|[[Sebastián Schon]] | style="text-align: center;"|Trompeta | style="text-align: center;"|[[Signos (álbum)|Signos]] (A) | style="text-align: center;" width=10%|1986 |- | style="text-align: left;"|[[Celsa Mel Gowland]] | style="text-align: center;"|Coros | style="text-align: center;"|[[Signos (álbum)|Signos]] (A) | style="text-align: center;" width=10%|1986 |- | style="text-align: left;"|[[Sandra Baylac]] | style="text-align: center;"|Coros | style="text-align: center;"|Obres Sanitaries (C) | style="text-align: center;" width=10%|1987 |- | style="text-align: left;"|[[Daniel Sais]] | style="text-align: center;"|Teclaos | style="text-align: center;"|[[Ruido Blanco (álbum)|Ruido Blanco]] (A)<br />[[Doble Vida (álbum)|Doble Vida]] (A)<br />[[Languis]] (A) | style="text-align: center;" width=10%|1987<br />1988<br />1989 |- | style="text-align: left;"|[[Lenny Picket]] | style="text-align: center;"|Saxofón | style="text-align: center;"|[[Doble Vida (álbum)|Doble Vida]] (A) | style="text-align: center;" width=10%|1988 |- | style="text-align: left;"|[[Chris Botti]] | style="text-align: center;"|Trompeta | style="text-align: center;"|[[Doble Vida (álbum)|Doble Vida]] (A) | style="text-align: center;" width=10%|1988 |- | style="text-align: left;"|[[Carlos Alomar]] | style="text-align: center;"|Guitarra y voz | style="text-align: center;"|[[Doble Vida (álbum)|Doble Vida]] (A)<br />[[Xira vas veme volver|Vas Veme Volver]] (G) | style="text-align: center;" width=10%|1988<br />2007 |- | style="text-align: left;"|[[Marcelo Sánchez]] | style="text-align: center;"|Saxo | style="text-align: center;"|[[Doble Vida (álbum)|Doble Vida]] (A) | style="text-align: center;" width=10%|1988 |- | style="text-align: left;"|[[Tweety González]] | style="text-align: center;"|Teclaos | style="text-align: center;"|América del Norte y Central (C)<br />Vélez Sarsfield (C)<br />[[Cantar Animal (álbum)|Cantar Animal]] (A)<br />[[Dynamo (álbum)|Dynamo]] (A)<br />[[Comfort y Música Pa Volar]] (C&A)<br />[[L'últimu conciertu (álbum)|L'Últimu Conciertu]] (C)<br />[[Xira vas veme volver|Vas Veme Volver]] (G) | style="text-align: center;" width=10%|1989<br />1990<br />1990<br />1992<br />1996<br />1997<br />2007 |- | style="text-align: left;"|[[Pedro Aznar]] | style="text-align: center;"|Arreglos corales | style="text-align: center;"|[[Cantar Animal (álbum)|Cantar Animal]] (A) | style="text-align: center;" width=10%|1990 |- | style="text-align: left;"|[[Andrea Álvarez]] | style="text-align: center;"|Percusión | style="text-align: center;"|Vélez Sarsfield (C)<br />[[Cantar Animal (álbum)|Cantar Animal]] (A)<br />[[L'últimu conciertu (álbum)|L'Últimu Conciertu]] (C)<br />[[Xira vas veme volver|Vas Veme Volver]] (G) | style="text-align: center;" width=10%|1990<br />1990<br />1997<br />2007 |- | style="text-align: left;"|[[Flavio Etcheto]] | style="text-align: center;"|Trompeta | style="text-align: center;"|[[Dynamo (álbum)|Dynamo]] (A)<br />[[Suañu Stereo]] (A) | style="text-align: center;" width=10%|1992<br />1995 |- | style="text-align: left;"|[[Sanjay Bhadoriya]] | style="text-align: center;"|Tabla y padanthvoice | style="text-align: center;"|[[Dynamo (álbum)|Dynamo]] (A) | style="text-align: center;" width=10%|1992 |- | style="text-align: left;"|[[Y. Blacher]] | style="text-align: center;"|Lambura | style="text-align: center;"|[[Dynamo (álbum)|Dynamo]] (A) | style="text-align: center;" width=10%|1992 |- | style="text-align: left;"|[[Roberto Kuczer]] | style="text-align: center;"|Cítara | style="text-align: center;"|[[Dynamo (álbum)|Dynamo]] (A) | style="text-align: center;" width=10%|1992 |- | style="text-align: left;"|[[Janos Morel]] | style="text-align: center;"|1er violín | style="text-align: center;"|[[Suañu Stereo]] (A) | style="text-align: center;" width=10%|1995 |- | style="text-align: left;"|[[Mauricio Alvez]] | style="text-align: center;"|2do violín | style="text-align: center;"|[[Suañu Stereo]] (A) | style="text-align: center;" width=10%|1995 |- | style="text-align: left;"|[[Pablo Flumetti]] | style="text-align: center;"|Violonchelu | style="text-align: center;"|[[Suañu Stereo]] (A) | style="text-align: center;" width=10%|1995 |- | style="text-align: left;"|[[Roy Málaga]] | style="text-align: center;"|Pianu rhodes | style="text-align: center;"|[[Suañu Stereo]] (temes 2&4) (A) | style="text-align: center;" width=10%|1995 |- | style="text-align: left;"|[[Alejandro Terán]] | style="text-align: center;"|Viola | style="text-align: center;"|[[Suañu Stereo]] (A)<br />[[L'últimu conciertu (álbum)|L'Últimu Conciertu]] (C) | style="text-align: center;" width=10%|1995 |- | style="text-align: left;"|[[Diego Fainguersch]] | style="text-align: center;"|Violonchelu | style="text-align: center;"|[[Comfort y Música Pa Volar]] (C&A) | style="text-align: center;" width=10%|1996 |- | style="text-align: left;"|[[Pedro Fainguersch]] | style="text-align: center;"|Viola | style="text-align: center;"|[[Comfort y Música Pa Volar]] (C&A) | style="text-align: center;" width=10%|1996 |- | style="text-align: left;"|[[Ezequiel Fainguersch]] | style="text-align: center;"|Fagó | style="text-align: center;"|[[Comfort y Música Pa Volar]] (C&A) | style="text-align: center;" width=10%|1996 |- | style="text-align: left;"|[[Andrea Echeverri]] | style="text-align: center;"|Cantar | style="text-align: center;"|[[Comfort y Música Pa Volar]] (C&A)<br />(«[[Na ciudá de la roxura]]») | style="text-align: center;" width=10%|1996 |- | style="text-align: left;"|[[Axel Krygier]] | style="text-align: center;"|Dellos | style="text-align: center;"|[[L'últimu conciertu (álbum)|L'Últimu Conciertu]] (C) | style="text-align: center;" width=10%|1997 |- | style="text-align: left;"|[[Leandro Frescu]] | style="text-align: center;"|Teclaos, percusión y coros | style="text-align: center;"|[[Xira vas veme volver|vas veme volver]] (G) | style="text-align: center;" width=10%|2007 |- | style="text-align: left;"|[[Leo García]] | style="text-align: center;"|Guitarra y voz | style="text-align: center;"|[[Xira vas veme volver|vas veme volver]] (G) | style="text-align: center;" width=10%|2007 |- |- !colspan=5 style="text-align: left;"|<small>(A): Álbum; (C): Conciertu; (G): Xira</small> |- |} == Llinia del tiempu == <div class="left"> <timeline> ImageSize = width:800 height:auto barincrement:30 PlotArea = left:80 bottom:60 top:0 right:20 Alignbars = justify DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:01/01/1982 till:21/12/2007 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy Legend = orientation:vertical position:bottom columns:1 Colors = id:lvocals value:red legend:Voz id:guitar value:green legend:Guitarra id:bass value:blue legend:Baxu id:bvocals value:yellow legend:Coros id:drums value:purple legend:Batería id:lines value:black legend:Álbumes_d'estudiu ScaleMajor = increment:1 start:1982 ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1982 LineData = at:27/08/1984 color:black layer:back at:21/11/1985 color:black layer:back at:10/11/1986 color:black layer:back at:15/09/1988 color:black layer:back at:07/08/1990 color:black layer:back at:26/08/1992 color:black layer:back at:29/06/1995 color:black layer:back BarData = bar:Cerati text:"Gustavo Cerati" bar:Bosio text:"Zeta Bosio" bar:Alberti text:"Charly Alberti" PlotData= width:10 textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) bar:Cerati from:01/01/1982 till:01/05/1997 color:lvocals bar:Cerati from:01/01/1982 till:01/05/1997 color:guitar width:2.5 bar:Cerati from:06/06/2007 till:21/12/2007 color:lvocals bar:Cerati from:06/06/2007 till:21/12/2007 color:guitar width:2.5 bar:Bosio from:01/01/1982 till:01/05/1997 color:bass bar:Bosio from:01/01/1982 till:01/05/1997 color:bvocals width:2.5 bar:Bosio from:06/06/2007 till:21/12/2007 color:bass bar:Bosio from:06/06/2007 till:21/12/2007 color:bvocals width:2.5 bar:Alberti from:01/01/1982 till:01/05/1997 color:drums bar:Alberti from:06/06/2007 till:21/12/2007 color:drums </timeline> == Discografía == {{AP|Discografía de Soda Stereo|Cantares de Soda Stereo|Videografía de Soda Stereo}} * 1984: ''[[Soda Stereo (álbum)|Soda Stereo]]'' * 1985: ''[[Nada personal (álbum)|Nada personal]]'' * 1986: ''[[Signos]]'' * 1988: ''[[Doble vida (álbum)|Doble vida]]'' * 1990: ''[[Cantar animal]]'' * 1992: ''[[Dynamo (álbum)|Dynamo]]'' * 1995: ''[[Suañu Stereo]]'' == Xires musicales == {| {{tablaguapa}} |- bgcolor="#CCCCCC" ! # !! width="300" |Títulu de la xira !! | Álbum promocionáu !! |Años de duración |- | 1. || Xira Under || ''[[Underground|N/A]]'' || 1983 - 1984 |- | 2. || Xira 84'-85' || ''[[Soda Stereo (álbum)|Soda Stereo]]'' || 1984 - 1985 |- | 3. || Xira Nada Personal || ''[[Nada personal (álbum)|Nada Personal]]'' || 1985 - 1986 |- | 4. || [[Xira Signos]] || ''[[Signos]]''<br />''[[Ruíu blanco (álbum)|Ruido Blanco]]'' || 1986 - 1988 |- | 5. || [[Xira Doble Vida]] || ''[[Doble Vida (álbum)|Doble Vida]]'' || 1988 - 1990 |- | 6. || [[Xira Languis]] || ''[[Languis (álbum)|Languis]]'' || 1989 - 1990 |- | 7. || [[Xira Animal]] || ''[[Cantar animal (álbum)|Cantar Animal]]''<br />''[[Rex Mix]]'' || 1990 - 1992 |- | 8. || [[Xira Dynamo]] || ''[[Dynamo (álbum)|Dynamo]]'' || 1992 - 1993 |- | 9. || [[Xira Suañu Stéreo|Xira Suañu Stereo]] || ''[[Suañu Stereo]]'' || 1995 - 1996 |- | 10. || [[Xira Comfort y música pa volar|Xira Comfort y Música Pa Volar]] || ''[[Comfort y Música Pa Volar]]'' || 1996 |- | 11. || [[Xira Últimu Conciertu|Xira L'Últimu Conciertu]] || ''[[L'Últimu Conciertu]]'' || 1997 |- | 12. || [[Vas Veme Volver 2007|Xira Vas Veme Volver]] || ''[[Xira Vas Veme Volver]]'' || 2007 |- |} == Videografía == === VHS === {| {{tablaguapa}} |- bgcolor="#CCCCCC" ! |VHS !! |Fecha de llanzamientu |- | [[Nada personal n'Obres]] || 1986 |- | [[Ruido Blanco (álbum)|Ruido Blanco]] || 1987 |- | [[Cantar Animáu]] || 1992 |- |} === DVD === {| {{tablaguapa}} |- bgcolor="#CCCCCC" ! |DVD !! |Fecha de llanzamientu |- | [[Una Parte De La Euforia]] || 16 de payares de 2004 |- | [[L'últimu conciertu (álbum)|L'Últimu Conciertu]] || 20 de setiembre de 2005 |- | [[Comfort y Música Pa Volar]] || 6 d'ochobre de 2007 |- | [[Soda Stereo: Xira Vas Veme Volver|Xira Vas Veme Volver]] || 6 d'ochobre de 2008 |- |} === Videoclips === {| {{tablaguapa}} |- bgcolor="#CCCCCC" ! |Añu !! |Videoclip !! |Direición y grabación |- | 1984 || [[Dietéticu (cantar)|Dietéticu]] || Dir: [[Alfredo Lois]]. Video demo |- | 1984 || [[Te faen falta vitamines]] || Dir: Alfredo Lois. Grabáu en Música Total |- | 1986 || [[Cuando pase'l temblón]] || Dir: Alfredo Lois |- | 1989 || [[Na ciudá de la roxura]] || Dir: Alfredo Lois |- | 1990 || [[De música llixera]] || Dir: Alfredo Lois |- | 1991 || [[Té pa trés]] || Dir: Ralph Rothschild.<ref>http://www.youtube.com/watch?v=3eDug5Q5y3c&feature=share</ref> Grabáu nun programa piloto que nun salió al aire. |- | 1991 || [[Cai'l sol]] || Dir: Lorenzo / Guebel. Grabáu en direuto nel Teatru Gran Rex |- | 1992 || [[Nun preciso vierti (Pa sabelo)]] || Dir: Eduardo Capiya |- | 1992 || [[Primavera 0]] || Dir: [[Boy Olmi]] |- | 1995 || [[Ella usó la mio cabeza como un revólver]] || Dir: Stanley |- | 1995 || [[Zoom (cantar de Soda Stereo)|Zoom]] || Dir: Eduardo Capiya / Galperín |- | 1997|| [[De música llixera]] || Dir: Alfredo Lois.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=KpiY999wHTM</ref> Grabáu en direuto nel Estadiu de River Plate y l'Estadiu Nacional de Chile mientres el Peracabo Conciertu |- | 2008 || [[Prófugos (cantar)|Prófugos]] || Dir: Luis Santos. Grabáu en direuto mientres la Xira vas veme volver (19/10/2007) |- | 2008 || [[Persiana americana]] || Dir: Luis Santos. Grabáu en direuto mientres la Xira vas veme volver (03/11/2007) |} === Llarga Duración === {| {{tablaguapa}} |- bgcolor="#CCCCCC" ! |Añu !! |Video !! |Direición y grabación |- | 1985 || Teatro Astro || Dir: Alfredo Lois | Grabáu en direuto en Buenos Aires nel Teatru Astros (11 temes) |- | 1987 || [[Signos en Perú]] || Dir: Afredo Lois | Grabáu en direuto en Perú nel Coliséu Amauta |- | 1992 || Faciendo Dynamo || Dir: [[Boy Olmi]] Especial Emitíu Por [[HBO| HBO OLÉ]] |- |} == Ver tamién == * [[Rock d'Arxentina]] * [[Llista de cantares de Soda Stereo]] * [[Álbumes de Soda Stereo]] == Notes y referencies == {{llistaref|3}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Soda Stereo}} * [http://www.sodastereo.com SodaStereo.com | Sitiu oficial de Soda Stereo] * [https://web.archive.org/web/20080905003117/http://www.discosvolver.com.ar/album.asp?codigo=BMG732981 Xira Me Veres Volver | Soda Stereo Arxentina] * [https://web.archive.org/web/20070918070131/http://www.copesa.cl/Subte/entrevista/entr002.html ''Entrevista a Gustavo Cerati'' (parte I), revista ''Subte''] [https://web.archive.org/web/20070918081834/http://www.copesa.cl/Subte/entrevista/entr004.html ''Entrevista a Gustavo Cerati'' (parte II), revista ''Subte''] * {{Cita web |títulu = Discografía de Soda Stereo y fiches téuniques de los álbumes ''Suañu Stereo'' |autor = Imagen Animal |editorial = Imaxe Animal |url = http://www.imagenanimal.com/discografia/1-Soda_Stereo/ |fechaaccesu = 8 d'avientu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071211231650/http://www.imagenanimal.com/discografia/1-Soda_Stereo/ |fechaarchivu = 11 d'avientu de 2007 }} * El Temblón, ''Historia de Soda Stereo añu per añu'', El Galeón, 2007: {{Enllaz rotu|1=.com/eltemblor/Historia/1982.html 1982 |2=http://www.galeon/ |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{Tradubot|Soda Stereo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Grupos de música d'Arxentina]] [[Categoría:Grupos de música en castellanu]] [[Categoría:Grupos de new wave]] [[Categoría:Grupos de rock alternativu]] [[Categoría:Grupos de rock]] 25832v5998yn1wwoztuyv76b3uttxqf 0 150484 4503186 4491967 2026-07-08T04:23:27Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 3 referencia(es) y marcando 7 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503186 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Transporte dakar.JPG|miniatura|300px|Cai de [[Dakar]], [[Senegal]]. África ye l'únicu continente onde toles naciones atópense [[País en víes de desenvolvimientu|en víes de desenvolvimientu]] o son subdesendolcaes.]] El '''subdesarrollu''' ye aquella situación onde nun se cunta con cierta cantidá de [[riqueza]], [[serviciu|servicios]] o [[Producción (economía)|capacidaes granibles]]. Pero nun hai alcuerdu sobre cómo midir eses cantidaes porque s'ellaboraron distintes llistes y criterios, polo que, tratar d'un términu revesosu al nun haber consensu abondu. La idea del subdesarrollu tien el so orixe nos economistes alemanes del sieglu XIX y principios del XX, quien aldericaben la idea d'[[Adam Smith]] según la cual toles rexones, oficios y poblaciones pueden progresar económicamente a un ritmu asemeyáu. Independientemente de la definición del términu, el subdesarrollu ye un problema mundial al que se-y atribuyeron distintos factores; pero ensin alcuerdu sobre si son o non influyentes, como la [[raza]], si pueden considerase xenéricos o específicos, como la [[relixón]], si fueron creaos por otres naciones, casu de los [[colonialismu|colonialismos]], o si pela cueta seríen daqué propiu de les poblaciones subdesendolcaes, como la [[culpabilización de los otros]]. Como tou un problema que se considera, el subdesarrollu provoca innumberables repercusiones negatives en formes de faltes sanitaries, alimenticies o de seguridá ciudadana ente munches otres. Sicasí, como tantos otros fenómenos, implica tamién aspeutos positivos pa una parte de la población.<ref name="enciclopedia"/> A la desorientación esistente sumir la dificultá p'atopar una solución pa los países y rexones que la sufren, empezando porque dellos autores nun consideren el subdesarrollu o la probeza como un problema sinón como l'estáu natural y primixenio de toa rexón o coleutivu humanu. Con tou, les propuestes y proyeutos entamaos fueron dellos, casi tantos como los fracasos collechaos, pese al ésitu llográu, especialmente pa los pueblos del sureste asiáticu. == Definición == [[Ficheru:Diccionario de la Lengua Española, on side.jpg|miniatura|300px|Nenguna definición resultasti consensuada, enagora. Nin siquier el diccionariu de la Real Academia Española entra a indicar los niveles que marquen el desenvolvimientu.]] P'autores como [[Rodolfo Teragno|Rodolfo]] {{Harvtxt|Terragno|1994|p=211 y 212}}, la denominación que nun tien un significáu claru. La [[Real Academia Española]] definir como l'atrasu d'un país o rexón, que nun algamaría determinaos niveles (socioeconómicos, culturales).<ref name="rai1">{{Cita web |url=http://buscon.rae.es/draeI/SrvltGUIBusUsual?TIPU_HTML=2&TIPU_BUS=3&LEMA |títulu=Subdesarrollu |fechaaccesu=23 de xineru de 2010 |apellíu=Real Academia Española |obra=Diccionariu de la Llingua |ubicación=Madrid }}</ref> Al respeutive de la primer parte de la definición, ''atrasu d'un país o rexón'', el consensu ente espertos y non espertos suel ser unánime, les discrepancies surden cuando traten de definise los «determinaos» niveles. Un segundu aproximamientu podría ser: una de les etapes poles que traviesen los países y les sociedaes nel so progresu, especialmente progresu en [[Estáu de bientar Estáu del Bientar]] y capacidá económica. Esta postura foi defendida por autores como Roastod, sicasí esta idea de ser una etapa” dientro d'un procesu más llargu cuenta con munchos detractores {{cita Harvard|Sampedro|1996}}, quien cunten que el subdesarrollu puede llegar a nun superase nunca por múltiples factores,<ref name="enciclopedia">{{Cita web |url=http://www.economia48.com/spa/d/subdesarrollu/subdesarrollu.htm |títulu=Subdesarrollu |fechaaccesu=18 de payares de 2012 |obra=La gran enciclopedia de la economía |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141010161310/http://www.economia48.com/spa/d/subdesarrollu/subdesarrollu.htm |fechaarchivu=10 d'ochobre de 2014 }}</ref> porque nun son dos sistemes sinón unu solu, "''como les ruedes d'un coche nes cualos por enforma que cuerran les de tras enxamás van poder algamar a les d'alantre''", ente ellos la [[CEPAL]] o'l citáu [[José Luis Sampedro|Sanpedro]].<ref name="San Pedro">{{Cita web |url=http://www.march.es/conferencies/anteriores/voz.aspx?id=893&l=1 |títulu=El subdesarrollu |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |apellíu=Sampedro |nome=José Luis |fecha=29 d'abril de 1976 |formatu=Audiu |editorial=Fundación Juan March |ubicación=Madrid }}</ref> Otra posible definición sería: el subdesarrollu ye una estructura sociu-económica na que predominen l'agricultura, la ganadería, la pesca y l'esportación de materies primes por llevar al país pol desenvolvimientu de autoindependencia reparándose probeza xeneralizada.<ref name="enciclopedia"/> Según estes pautes Corea del Norte nun sería un país subdesendolcáu, o non siquier na primer parte de la so definición, pos una parte considerable de los sos ingresos por esportaciones constituyir los misiles y la teunoloxía nuclear {{cita Harvard|Nitikin|2009|p=21}}. Un cuartu puntu de vista considerar ''países subdesendolcaos'' a tou aquel perteneciente al llamáu [[Tercer Mundu]], esto ye, les naciones occidentales del norte constituyiríen el [[Primer Mundu]], les naciones del antiguu [[Bloque del Este]] el [[Segundu Mundu]] y el restu sería'l Tercer Mundu. Esta espresión foi desenvuelta pol sociólogu [[Peter Wosley]] nos años sesenta {{cita Harvard|Terragno|1994|p=219}} nuna clara analoxía colos [[tres estaos]] de la [[Revolución Francesa]]. Esta definición nun dexa de ser aldericada; pos taría'l casu d'[[Albania]], país dientro de la [[Pactu de Varsovia|esfera socialista]] y polo tanto perteneciente al [[Segundu mundu]], que claramente yera una nación subdesendolcada. Una de les poques diferencies ente ''subdesarrollu'' y ''Tercer Mundu'' finca en que'l primeru nun suelen emplegalo les persones que teóricamente pertenecen a él por ser {{cita Harvard|Terragno|1994|p=219}}, cada vez más, peyorativu; asina, ye bien difícil escuchar la espresión ''Primer Mundu'' en países consideraos ''desenvueltos''. Mientres, ''Tercer Mundu'' ye más aceptáu por unos y por otros. El subdesarrollu tamién ta bien rellacionáu cola [[probeza]], como indicó [[José Luis Sampedro]] en delles obres, llegándose a incluyir como países subdesendolcaos a aquellos onde un tanto per cientu determináu de la so población vive sol nivel de la probeza. Esta definición topeta col problema de midida per un sitiu, ¿Cómo se calcula la riqueza d'un pueblu? ¿A partir d'ónde una persona ta sol nivel de la probeza?, y pol otru la dulda de si'l subdesarrollu ye namái una cuestión económica;<ref name="onu2">{{Cita web |url=http://hdr.undp.org/es/estadisticas/inb/ |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121228012345/http://hdr.undp.org/es/estadisticas/inb/ |fechaarchivu=28 d'avientu de 2012 |títulu=¿Qué información ufierta'l Indice de Desenvolvimientu Humanu (IDH)? |fechaaccesu=18 de payares de 2012 |editorial=[[Organización de les Naciones Xuníes|ONX]] |allugamientu=Nueva York }}</ref> razones ambes pola cual los índices de desenvolvimientu fueron camudándose y ampliándose col tiempu, como se va ver más palantre. Xeneralmente la espresión fai referencia a países anque tamién puede utilizase pa designar a determinaes zones o rexones y, inclusive, a formes de pensar o subsistir: “mentalidá subdesendolcada” por aquella qu'espera resolver los sos problemes con ayuda esterior.<ref name="enciclopedia"/> === Carauterístiques de los países subdesendolcaos === Como s'indicó dellos son los aspeutos pa considerar a un país o rexón como subdesendolcada. Ente los más comunes podemos citar:<ref name="enciclopedia"/> * Economía basada nel [[sector primariu]]. * [[Comerciu esterior]] desfavorable. * Elevada tasa de [[mortalidá infantil]]. * [[Desocupación]] y [[subocupación]] masiva. * [[Sobrepoblación]] relativa. * Baxu [[nivel educativu]]. * Ingresu baxu, [[repartida de la riqueza|mal distribuyíu]] y irracionalmente utilizaos. * [[Corrupción política|Réxime políticu corruptu]]. * Falta d'instituciones democrátiques. * Dependencia política militar del estranxeru. * Dependencia estructural qu'inflúi en tola estructura socioeconómica y condiciona munchos traces principales del sistema del procesu de desenvolvimientu. * Teunoloxía primitiva. * Desenvolvimientu económicu dependiente * Esportación de productos tropicales * Importación de productos manufacturados [[Ficheru:UN_Human_Development_Report_2014.svg|miniatura|590px|center|Mapa del mundu según el IDH de los distintos Estaos a partir del Informe 2014. ]] {| width=60% |- | valign=center | | halign=center | {{Lleenda|#006000|0,950 y mayor}} {{Lleenda|#00a000|0,900–0,949}} {{Lleenda|#00d000|0,850–0,899}} {{Lleenda|#00ff00|0,800–0,849}} {{Lleenda|#ffff00|0,750–0,799}} | valign=top | {{Lleenda|#e0ff00|0,700–0,749}} {{Lleenda|#ffdf00|0,650–0,699}} {{Lleenda|#ffc160|0,600–0,649}} {{Lleenda|#ffa552|0,550–0,599}} {{Lleenda|#ff8000|0,500–0,549}} | valign=top | {{Lleenda|#ff0000|0,450–0,499}} {{Lleenda|#a00000|0,400–0,449}} {{Lleenda|#800000|0,350–0,399}} {{Lleenda|#400000|menor a 0,350}} |} === Midida del subdesarrollu === [[Ficheru:Capita20122.png|miniatura|450px|Mapa de países por PIB ''per cápita'' en 2012, según el [[Bancu Mundial]]. La renta per capita ye un indicador oxetivo y comparable, pero nun esplica tolos casos.]] Como s'indicó de primeres, unu de los principales problemes pa delimitar el términu ye determinar el nivel o niveles a partir de los cualos un país o rexón puede ser consideráu ''subdesendolcáu''. Unu de los primeros criterios, sinón el primeru, basar nel [[Productu Nacional Brutu]] o PNB que la [[ONX]] emplega na so [[Índiz de desenvolvimientu humanu]], tamién el Grupu Bancu Mundial preferir al [[Productu Interior Brutu]] o PIB. La ventaya de dambos índices finca na so casi oxetividá, al ser datos medibles con relativa facilidaes y tamién fácilmente comparable ente países.<ref name="PIB">{{Cita web |url=http://www.efxto.com/diccionariu/p/3802-productu-interior-brutu-pib |títulu=Productu Interior Brutu |fechaaccesu=18 de payares de 2012 |apellíu=EFXTO comunidá forex |editorial=EFXTO comunidá forex |allugamientu=Nueva York }}</ref> Coles mesmes, esti datu de productividá combinar col censu de la población o equivalente, otru datu empíricu relativamente senciellu de llograr, yá sía por censu o por sondéu. Xuntos refundien la [[renta per cápita]]. Coles cifres de renta yá ellaboraes namái restaba asitiar el llistón baxu del cual puede considerase a un país como subdesendolcáu. Sicasí, la renta per cápita tien un efeutu perversu: munchos estaos disponíen y disponen d'un determináu nivel, por casu 21.000 dólares añales, pero la distribución tan desigual de la riqueza faía que, salvo les élites d'eses naciones, la población viviera nunos niveles de desenvolvimientu inferiores a los de países teóricamente más probes {{cita Harvard|Terragno|1994|p=323}}. Amás, persiste'l discutiniu de si'l desenvolvimientu ye namái o principalmente una cuestión económica.<ref name="onu2"/> A pesar de lo anterior, pa catalogar una economía como desenvuelta o subdesendolcada tienen gran pesu la categorización que-y da'l [[Bancu Mundial]], de [[Países d'ingresos altos]], medios y baxos,<ref>http://data.worldbank.org/about/country-classifications/country-and-lending-groups#High_income</ref> amás les ''Economíes avanzaes'' del [[Fondu Monetariu Internacional]]<ref>{{Cita web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/pdf/text.pdf |títulu=World Economic outlook |fechaaccesu=9 de xunu de 2013 |apellíu=Debt |nome=High |apellíu2=Growth |nome2=Sluggish |fecha=ochobre de 2012 |formatu=PDF |obra=World Economic and Financial Surveys |editorial=International Monetary Fund |allugamientu=Nueva York |idioma=inglés }}</ref> y el [[Índiz de desenvolvimientu humanu]]. Otra clasificación ye la emplegada pola [[OCDE]] qu'analiza'l nivel de renta xunto cola llonxevidá y l'[[alfabetización]]. Nuevamente salen casos como'l d'[[Azerbaixán]] que cunta cola mayor población de vieyos centenarios y la so apariencia nun ye nin tanto la d'un país desenvueltu. Otru casu constituyir les monarquíes del [[golfu Pérsicu]] {{cita Harvard|Terragno|1994|p=323}} que pueden algamar estos índices, pero los sos habitantes vense obligaos a trabayar en condiciones bien dures pa poder subsistir, inclusive con temperatures oficioses” percima de 50 graos. Pela so parte la [[ONX]], cola so [[Índiz de Desenvolvimientu Humanu]], ellaboró la so catalogación basándose en más criterios, como la esistencia d'eleiciones llibres, la calidá de vida, los [[Kilovatio-hora|kWh]] por persona y añu o'l númberu de [[teléfonu|llinies telefóniques]], agora más en desusu pola irrupción de la [[Telefonía móvil celular|telefonía móvil]],<ref name="onu1">{{Cita web |url=http://hdr.undp.org/es/estadisticas/ |títulu=United Nations Development Group |fechaaccesu=18 de payares de 2012 |editorial=ONX |allugamientu=Nueva York }}</ref> col fin de llograr una llista más basada en criterios sociales y cotidianos frente a los más económicu de la renta per cápita. Los distintos indicadores anteriores refundien diverses llistes de países. Magar que nun suelen coincidir en tolos miembros, estes llistes marquen ciertes llinies que podríamos allugar unos cientos de quilómetros más al norte del [[trópicu de Cáncer]] y unos cientos de quilómetros al sur del [[trópicu de Capricorniu]].<ref name="onuMapa">{{Cita web |url=http://hdr.undp.org/es/dato/mapa/ |títulu=Indicadores internacionales de desenvolvimientu humanu |fechaaccesu=18 de payares de 2012 |editorial=ONX |allugamientu=Nueva York |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121103152602/http://hdr.undp.org/es/dato/mapa/ |fechaarchivu=3 de payares de 2012 }}</ref> Los países que queden nel interior de la zona acutada per estes llinia imaxinaries seríen países subdesendolcaos. Sicasí, como s'indicó enantes y puede apreciase nel mapa de la ONX,<ref name="onu1"/> la llista d'esceiciones ye bien llarga y bien aldericada porque tamién s'inclúi como país subdesendolcáu a [[Albania]] y a lo llargo de los ochenta a naciones que sufrieron procesos de «subdesarrollismu» como [[Méxicu]] o [[Arxentina]]. Otra manera, dientro de diches llinies podríen quedar naciones de les llamaes nel so día “[[País en víes de desenvolvimientu emerxentes]]” como [[Singapur]] y la provincia o país chinu de [[Taiwán]], cuando yeren países desenvueltos a finales del sieglu XX y principios del XXI. == Historia del términu y otres posibles denominaciones == [[Ficheru:Harry S Truman, bw half-length photo portrait, facing front, 1945.jpg |miniatura|250px|Harry Truman en 1945, a quien se-y atribúi pronunciar per primer vegada'l términu "subdesarrollu".]] La pallabra «subdesarrollu» nun ye nueva. Nació tres la [[Revolución industrial|revoluciones industriales]], especialmente la [[Segunda revolución industrial|Segunda revolución]], cuando se constataba que non toles naciones llograben dotase d'un [[sector secundariu]] y siguíen dependiendo de l'[[agricultura]], [[pesca]] y [[ganadería]], principalmente {{cita Harvard|Reinert|2002|p=15}}. Pero atribúyese-y al presidente [[Harry Truman]] la primer pronunciación de la mesma nun discursu pronunciáu en 1949.<ref name="primer">{{Cita web |apellíu=Fernández Fernández |nome=Antonio |enllaceautor=Antonio Fernández Fernández |url=https://www.youtube.com/watch?v=7r9QE_6Jeas |títulu=Desenvuelvo y subdesarrollu |editorial=UNED |ubicación=Madrid |fecha=6 d'avientu de 2013 |fechaaccesu=28 d'agostu de 2015}}</ref> La llamada ''Escuela Inglesa'', con economistes como [[Adam Smith]], postulaba que'l mercáu yera relativamente tresparente. La división del trabayu dexaba l'aumentu de la riqueza y el mercáu llograba la distribución d'esa riqueza; asina se consiguíen crecederes simétriques. El llugar onde se producíen les manofacturas nun sería de gran importancia pa esta escuela, pos el mercáu ocupar de redistribuir la riqueza. Sicasí la observación de los fechos indicaba que la teoría yera errónea o incompleta {{cita Harvard|Reinert|2002|p=11}}. El fechu de que los distintos mercaos nun consiguíen distribuyir más o menos homogéneamente la riqueza foi resaltada polos economistes de la llamada ''Escuela Alemana''. Economistes como [[Friedrich List]], [[Karl Marx]] o [[Joseph Alois Schumpeter]] indicaron que'l llugar de producción de les manofacturas ye de gran importancia pal desenvolvimientu, lo mesmo que la división del trabayu puede amontar la producción, pero non por ello la redistribución de lo consiguío con dichu trabayu. Autores como los antes citaos, fixeron ver la importancia de los bienes de producción p'amontar la riqueza, como l'emplegu de [[tornu|tornos]], [[fresadora|fresadores]], [[Troquel (cortante)|troquel]]adores. Coles mesmes, fixeron fincapié tamién nel fechu de que los altos precios d'estos bienes constitúi una barrera pa la entrada de nuevos competidores, meyor dichu, les máquines necesaries pa producir esa riqueza, más les conocencies necesaries pa remanar y reparar diches máquines, suponen una barrera pa cualesquier competíos que quixera entrar a esfrutar de los beneficios que produz el mercáu industrial. Al contrariu que lu postular por Smith, nel mercáu industrial rexir pola competencia imperfecta y non pola perfectu cita Harvard|Reinert|2002|p=15}}. Entá más, la barrera p'aportar a la industrialización nun conclúi con tener les conocencies pa instalar, remanar y reparar les máquines industriales. Toa revolución industrial nun puede llevase a cabu ensin una '''revolución [[demografía|demográfica]]''' que dexe grandes poblaciones urbanes pa remanar y caltener dicha maquinaria. De la mesma esta nun se va dar ensin una '''revolución agraria''' cola qu'alimentar a eses poblaciones. A estes tien de sumase la yá afilvanada '''revolución económica''', pa realizar les ingentes inversiones que precisa toa empresa industrial. La industrialización acarreta un desenvolvimientu de tola sociedá. D'esta forma la ''Escuela Alemana'', al contrariu que los postulaos de la ''inglesa'', crea modelos asimétricos, onde determinaos grupos sociales, rexones y darréu países, desenvuélvense y otres nun lo faen, o siquier, non a la mesma velocidá. Ye la Escuela Alemana la qu'empieza a cuñar el términu ''desenvolvimientu'' y ''subdesarrollu'' {{cita Harvard|Reinert|2002|p=11 y 12}}. Col tiempu distintos órganos internacionales, principalmente venceyaos a la [[ONX]] como'l [[Grupu Bancu Mundial]], crearon otros términos, pa referise sobremanera a países y non tanto al fenómenu en sí. Magar compartir causes y carauterístiques, nengunu de los siguientes apellativos son sinónimu, inda cuando utilícense como tales en delles ocasiones: * País menos desenvueltu. * [[País en víes de desenvolvimientu]]. * País emerxente. * [[País apocayá industrializáu]]. * [[BRIC]]. == Causes del subdesarrollu == Ye necesariu remarcar que munchos espertos consideren el subdesarrollu, llamáu [[probeza]] en munches ocasiones, como un fenómenu "acausado" al ser tao natural de cualquier territoriu l'esistir ensin víes de comunicación, ensin tendíu llétricu, ensin suministru d'agua... Pa estos espertos ye'l desenvolvimientu'l que tien causes.{{ensin referencies}} Según la doctrina de la "Escuela alemana", la causa del subdesarrollu sería la falta de industrialización y, poro, la industrialización d'una sociedá constituyiría la solución {{cita Harvard|Reinert|2002|p=15}}. Pero'l pasu del tiempu paez indicar qu'o nun ye esa la solución o esisten munches otres causes que torguen la industrialización, pos el desenvolvimientu nun se consigue pola inmensa mayoría de naciones que la intenten. Les causes que pueden provocar y caltener los niveles de subdesarrollu son munches y nun esiste alcuerdu sobre cual ye la más importante. De siguío recuéyense un llista lo más llarga posible, tratando d'entamala siguiendo un criteriu d'aceptación, de les menos aceptaes a les más, según les conocencies disponibles hasta'l momentu. Pero esta llista nun tien de tomar se como única y menos entá como definitiva: === La raza === [[Ficheru:Firova Dunn Doha 2010.jpg|miniatura|left|300px|Debbi Dunn en 2010. Nun hai discrepancies tocantes a la ventaya de la raza negra en delles actividaes físiques;<ref name="razaIII">{{Cita web |url=http://www.ajcn.org/content/55/1/8.short |títulu=Differences in skeletal muscle and bone mineral mass between black and white females and their relevance to estimates of body composition |fechaaccesu=11 d'agostu de 2011 |apellíu=Varios autor |idioma=inglés }}</ref><ref name="razaIV">{{Cita web |url=http://journals.lww.com/acsm-msse/Abstract/1999/10000/Architectural_characteristics_of_muscle_in_black.14.aspx |títulu=Architectural characteristics of muscle in black and white college football players |fechaaccesu=11 d'agostu de 2011 |apellíu=Varios autor |idioma=inglés }}</ref> pero naide pudo demostrar qu'esta raza cunte con una desventaxa n'intelixencia o eficiencia.]] Hasta principios del sieglu XX creíase que'l desenvolvimientu humanu basar en cuestiones raciales. Dicíen los defensores d'esta hipótesis, que les diferencies ente poblaciones taben marcaes por diferencies de [[raza]], considerando unes cimeres a otres, o meyor dichu, por considerar que la "[[raza blanca]]" yera cimeru a toles demás. Esta conxetura sofitar na [[Historia]], o cierta parte de la Historia, reforzada pola tamién hipótesis del [[darvinismu social]] {{cita Harvard|Novikov|1914|p=16 y siguientes}}. Según los defensores de dicha postura, la superioridá económica, bélica ya industrial de parte de los países europeos y dalgunes de les sos antigües colonies, como [[Estaos Xuníos]], [[Canadá]], [[Chile]] o [[Arxentina]], folgaba nel orixe blancu del so grupu mayoritariu.<ref group="nota">Esta última nación, como gran parte de los países hispanoamericanos, esfrutó d'una superioridá respeuto de la vieya Metrópolis, España, con presidentes como [[Julio Argentino Roca]]. Dicha situación empezó a empeorar tres la Crisis del 29 aproximao y entró nuna dexeneración considerable pocu dempués de la Segunda Guerra Mundial.</ref> A esto xuníase que les naciones europees colonizaren y taben colonizando casi la totalidá d'[[África]], parte d'[[Asia]] y facer nel pasáu con [[Oceanía]] y [[América]]. Ye ciertu que la evolución humana, como cualesquier otra [[evolución]], tiende a afaer a ciertos individuos pa ciertes situaciones. Quiciabes l'exemplu más visible sía la ventaya que tien la raza negra sobre toles demás en ciertes disciplines físiques.<ref name="razaI">{{Cita web |url=http://hyper.ahajournals.org/content/40/2/195.abstract |títulu=Effects of Black Race on Forearm Resistance Vessel Function |fechaaccesu=11 d'agostu de 2011 |apellíu=Varios autor |idioma=inglés }}</ref><ref name="razaII">{{Cita web |url=http://ajph.aphapublications.org/cgi/content/abstract/80/3/326 |títulu=Sex-specific and race-specific hip quebre rates |fechaaccesu=11 d'agostu de 2011 |apellíu=Kellie |nome=Y |apellíu2=Brody |nome2=J A idioma Inglés }}</ref> Sicasí, tolos intentos pa demostrar una menor intelixencia, eficiencia o laboriosidad d'una raza sobre otra fracasaron. La constatación del error apaecieron yá cola [[Guerra ruso-xaponesa]] nel sieglu XX {{cita Harvard|Losada|2005|p=46}}, onde un exércitu non blancu ganaba a otru caucásicu.<ref group="nota">Les principales cancilleríes europees consideraben al xigante rusu como claro ganador, ante una nación muncho menos poblada y amás oriental, produciendo Xapón una sorpresa total {{cita Harvard|Losada|2005|p=46}}</ref> Otru exemplu podría ser [[Les Bahames]], un país pobláu básicamente por negros que tenía nel 2000 unos ingresos per cápita de 15.290 $ frente a los 3.767 $ envaloraos como permediu en Llatinoamérica y el Caribe.<ref name="BM1">{{Cita web |url=http://ddp-ext.worldbank.org/ext/ddpreports/ViewSharedReport?&CF=&REPORT_ID=9147&REQUEST_TYPE=VIEWADVANCED&HF=N/CPProfile.asp&WSP=N |títulu=World Development Indicators database |fechaaccesu=13 de febreru de 2009 |apellíu=Bancu Mundial |allugamientu=Nueva York |idioma=inglés }}</ref> Darréu los [[descolonización|proceso descolonizadores]] demostraron la falsedá d'esta teoría. Coles mesmes, la cultura occidental pue imponese n'América y la mayor parte d'Oceanía, [[Australia]] y [[Nueva Zelanda]] sobremanera; pero nun foi asina n'Asia {{cita Harvard|Arnalte|2004}} nin n'África onde los sos dirixentes nun son descendientes d'europeos y en munchos casos nun siguen los patrones europeos, como la [[India]].<ref name="lleendes">{{Cita web |títulu=Dende Bolivia pa Madrid |apellíu=Ibaibarriaga |nome=Mercedes |enllaceautor=Mercedes Ibaibarriaga |fecha=22 de xunu de 2006 |editorial=[[El Mundo (España)|El Mundo]] |ubicación=Madrid }}</ref> Sicasí, nun tien de concebir se la idea de qu'esta teoría ta refugada por completu. Antes al contrariu, so una o otra apariencia sigue vixente en munchos países desenvolver y subdesendolcáu. Nun ye inusual atopase comentarios de persones ensin especializar según los cualos si determináu país hispanoamericanu ye subdesendolcáu deber a cuntar con dirixentes de sangre indíxena, española o portuguesa; razón pola cual nunca va poder aportar a, o volver ser, una nación próspero y desenvolver {{cita Harvard|Mendoza|Montaner|Vargas Llosa|Vargas Llosa|1997|p=65 y siguientes}}. Pero, como se dixo, estes afirmaciones pertenecen a la cultura popular, ensin fonderada económica, social o biolóxicu. === La relixón === [[Ficheru:Vista dakar.JPG|derecha|300px|miniatura|Minarete en Dakar, Senegal. Pa dellos autores si en llugar d'una mezquita hubiera una ilesia, especialmente luterana, el país podría ser más ricu. Pa otros eso ye [[xeneralización azotada|''Faer ciencia d'una simple coincidencia'']].]] Autores como [[Max Weber]] postularon a la [[relixón]], más concretamente les [[Luteranismu|ilesies protestantes]], como impulsora d'un progresu bien cimeru a les demás cita Harvard|Weber|2003}}. Darréu otros escritores como {{Harvtxt|Erich Fromm|2008|p=81 y siguientes}} o [[César Vidal]] espublizaron más esta hipótesis. Según esti puntu de vista, les ilesies protestantes amuésense favorables al arriquecimientu individual por dos víes. Una ye la calvinista que postula'l estatus nesta vida como indicativu de lo que la persona va ser na siguiente. La otra ye la luterana, según la cual esta doctrina humilda a los homes frente a Dios y emburriar a la productividá nun esfuerciu por ganar el so favor {{cita Harvard|Fromm|2008|p=81 y siguientes}}. Por una o otra razón terminen llográndose naciones más desenvueltes, afirmen los defensores de dicha hipótesis. Siguiendo esta llinia de pensamientu, les naciones colonizaes por [[Francia]] o [[Bélxica]] seríen naciones subdesendolcaes y les colonizaes por [[Inglaterra]] o los [[Países Baxos]] seríen desenvueltes, yá sía por haber adoptáu la fe católica o por ser colonizaes per países con dicha fe portadores d'un escasu desenvolvimientu. Coles mesmes, autores protestantes como César Vidal caltienen que la falta d'alfabetización pa poder lleer la Biblia o'l respetu a la propiedá privada, marcaron diferencies ente los anglosaxones y los españoles.<ref name="Vidal Educación">{{Cita web |url=http://www.libertaddigital.com/opinion/cesar-vidal/educacion-61912/ |títulu=Educación |fechaaccesu=19 de marzu de 2012 |apellíu=Vidal |nome=Cesar |enllaceautor=Cesar Vidal |fecha=13 de payares de 2011 |editorial=Libertad Digital |ubicación=Madrid }}</ref> A lo último, estudiosos como [[Roberto Campos]] indicaron que les naciones iberoamericanes son subdesendolcaes por ser católiques na so mayoría o por ser colonizaes per países católicos, poro, desorganizados y non bien prósperos, consecuencia propia d'una moral contrapuesta siempres a la luterana o calvinista {{cita Harvard|Terragno|1994|p=148-151}}. Nun prisma más ampliu señálase'l casu d'[[El Líbanu]] y les sos comunidaes [[cristianismu|cristiana]] y [[islam|musulmana]]. Les dos bien pareyes en términos de riqueza, formación y raigón cuando se produció la descolonización francesa y sicasí, unes décades dempués, la población cristiana progresara muncho más que la musulmana {{cita Harvard|Landis|2000}}. Nuevamente, igual que nes apelaciones a la raza, esta teoría cunta con munches oxeciones que la acusen de [[chovinismu|chovinista]], autores como Weber son anglosaxones y/o protestantes,<ref name="Cantoni">{{Cita web |url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2010/02/22/godly_business |títulu=Godly Business. The end of the Protestant work ethic |fechaaccesu=2 de payares de 2012 |apellíu=Cantoni |nome=David |fecha=2010 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140810201320/http://www.foreignpolicy.com/articles/2010/02/22/godly_business |fechaarchivu=2014-08-10 }}</ref> y de [[xeneralización azotada|”faer ciencia d'una simple coincidencia”]]. Autores como Rodolfo Terragno afirmen que los defensores del capitalismu tienen problemes pa esplicar por qué'l mesmu modelu trunfa en Suiza y fracasa n'Haití y esa ye una de les razones poles qu'alleguen a estes teoríes: {{cita|Él ensaya una esplicación enllazada con una teoría tan célebre como probablemente falsa. En "La ética protestante y l'espíritu del capitalismu" sostuvo que l'ésitu de capitalismu anglosaxón deriva de la [[ética protestante del trabayu moral calvinista]] {{cita Harvard|Terragno|1994|p=149}}.}} Siguiendo al autor arxentín, de toles naciones colonizaes per Inglaterra, un centenar aproximao, solu cuatro pueden considerase desenvueltes, a saber: Estaos Xuníos, Canadá, Australia y Nueva Zelanda {{cita Harvard|Terragno|1994|p=152}}. Otru tantu puede afirmase del casu francés cola rexón de [[Quebec]]. Tamién pesa en contra d'esta teoría'l fechu de que rexones colonizaes por luteranos, como [[Namibia]] polos alemanes, [[Surinam]] polos holandeses, la [[Guayana]] polos británicos o Sudáfrica por estes dos últimes potencies, nun pueden considerase nin tanto países desenvueltos. Terragno apurre una llista d'ocho ex colonies de [[Gran Bretaña|britániques]] que tán ente les más probes del mundu {{cita Harvard|Terragno|1994|p=152}}. Coles mesmes, si la relixón fuera determinante, Francia, Bélxica y [[Austria]] tendríen de ser naciones más probes y atrasaes pol so catolicismu. La teoría de la relixón tampoco esplicaría por sigo mesma los casos de [[Corea del Sur]], [[Xapón]], [[Singapur]] o [[Taiwán]]. Quiciabes la prueba empírica más fuerte contra la teoría de la relixón apurrir l'académicu [[Davi Cantoni]], de la [[Universidá de Harvard]]. Nel so artículu ''The Economic Effects of the Protestant Reformation: Testing the Weber Hypothesis in the German Lands'' Cantoni siguió la trayeutoria de 272 ciudaes de fala xermana dende 1300 a 1900, con poblaciones mayoritariamente luteranes unes, católiques otres y calvinistes les terceres. Les conclusiones nun refundiaron diferencies apreciables {{cita Harvard|Cantoni|2010}}. Sicasí, la influencia de la relixón nel desenvolvimientu nun puede ser refugada por completu como nel casu de la raza. L'exemplu puestu ye amenorgar de productividá que supón pa una economía que la so xente pare de trabayar delles vegaes al día pa rezar, como se fai nos países musulmanes. Anque han de considerase casos como [[Dubái]], un emiratu na cual la gran mayoría d'habitantes son musulmanes, lo que ye güei ye una de les poblaciones más riques y prósperes del globu, siendo un bien cotizáu llugar de destín ya importante puntu d'alcuentru empresarial internacional. Pero esti casu y otros similares van tratase más palantre, dientro del apartáu ''La investigación y la inversión en teunoloxía''. === El colonialismu === [[Ficheru:Kongokonferenz.jpg|300px|left|miniatura|Grabáu sobre la Conferencia de Berlín de 1884. El repartu y distribución de los territorios africanos al antoxu ya interés de les potencies coloniales xeneró dempués numberosos problemes.]] Amestáu a les consecuencies del clima, la diferencia, especialmente teunolóxica, ente unes rexones y otres foi acentuando col tiempu. A esto contribuyó l'aislamientu que provocaron los [[océanu|océanos]], los grandes [[desiertu|desiertos]] y les [[enfermedá|enfermedaes]]. Toos estos elementos torgaben un contautu real ente distintes civilizaciones. Cuando aquelles torgues pudieron ser superaos, les civilizaciones tecnológicamente más avanzaes consiguieron imponese con cierta facilidá a les demás y utilizales pal so propiu beneficiu. Esta situación llevó en munchos casos al despreciu de los pueblos colonizaos, la creación de fronteres totalmente artificiales, separaciones arbitraries, la potenciación d'unes tribus o etnies sobre otres y l'escasu o nulu esfuerciu por educar y formalos en materies económiques y téuniques. Estos motivos acarretaron una dependencia de les metrópolis, especialmente no que se refier a maquinaria, teunoloxía y personal que les apoderara. Esta dependencia acarreto numberoses perdes culturales y d'identidá, llegando inclusive de la mesma llingua, sustituyida por una europea. Asina, unu de cada cinco negros del planeta fala una llingua europea y la mayoría de los países francofalantes son africanos {{cita Harvard|Mazrui|Mazrui|1998}}. Otru factor de gran importancia constituyir los cambeos d'actividá traíos polos colonizadores. En munchos países la base de la sustentación fincaba na caza, la pesca y la recoyida. Cola llegada de los colonizadores la fonte d'alimentos pasó a ser l'agricultura, quedándose pa los colonizadores les mayores y meyores estensiones de tierra, casu de los portugueses n'Angola {{cita Harvard|Andresen|2001|p=16 y siguientes}}. Cola descolonización el problema persistió al pasar eses tierres de los antiguos colonos a los nuevos xerarques o quedar en manes de [[criollu|criollos]]. Como nos casos anteriores, nesti aparatado tampoco esiste consensu. Esisten voces afirmando que la colonización en sí nun foi la causa del subdesarrollu. La llegada de los occidentales tamién traxo la fundación d'[[universidá|universidaes]] y otros centros formativos, la instalación d'infraestructures como [[carretera|carreteres]], [[ferrocarril|ferrocarriles]], [[Mina (minería)|mines]] {{cita Harvard|Andresen|2001|p=17}}, [[autopista|autopistes]], [[hospital|hospitales]], la creación de [[fábrica|fábriques]], etc. Como exemplu suélense poner a [[Sudáfrica]] {{cita Harvard|Rojo|1993|p=62}} y [[Arxelia]]. Nun tien de cayer se nel error de pensar los defensores d'estes postura son autores occidentales defendiendo'l so [[lleenda rosa|hestoria]]. Asina l'escritor siriu Osama Kur Ali afirmaba a empiezos del sieglu XX:<ref name="Montávez">{{Cita web |url=http://www.march.es/conferencies/anteriores/voz.aspx?id=479 |títulu=Islam, colonización y descolonización |fechaaccesu=19 de payares de 2012 |apellíu=Martínez |nome=Pedro |fecha=19 d'ochobre de 2000 |formatu=Audiu |editorial=Fundación Juan March |ubicación=Madrid |cita=minutu 37 y siguientes }}</ref> {{cita|Aprendimos el tendíu de les llinies ferriales, a abrir túneles y construyir pontes, carreteres, pontes, diques y faros, a escavar pozos artesanos, a alzar cases de munchos pisos, a producir electricidá y tender los sos cables, a allumar con ella ciudaes y aldegues, la circulación de vehículos públicos poles urbes y les sos suburbios, a instalar el nuevu corréu, la telegrafía y el telégrafu ensin filos, submarín y per radio, la organización de les ciudaes y los conceyos, a abrir cais y places, a pavimentar los caminos y superar les cuestes, a llevar les agües llimpies por canalizaciones y fontes, a desecar les zones pantanoses, a allixerar les epidemies d'enfermedaes oculares que dexaben ciegues a munches xentes, tomamos emprestaes les bases del exércitu, el sistema de buques de vapor, l'establecimientu de negociaos, el métodu de recaldación y l'alministración de pagadurías públiques y d'aduanes.}} Estes voces aumentaben en fuercia y en númberu a finales del [[sieglu XX]], cuando los movimientos d'[[esquierda (política)|esquierda]] y revolucionarios pierden parte de la so llexitimidá cola cayida del comunismu {{cita Harvard|Caranci|2006|p=14-15}}. Tien De faese ver qu'esti revisionismu históricu ye calificáu por dellos autores, casu de Carlo {{Harvtxt|Caranci|2006|p=14}}, como puru revanchismu ensin fondu de datos que lu sofite y que nel so analís nun tien en cuenta fechos del tipu: * L'estermín de más del 90% de los [[Pueblos nativos de los Estaos Xuníos|indíxenes norteamericanos]] y [[Aborixe australianu|aboríxenes australianos]]. * La eliminación de casi'l 40% de la población de [[Gabón]] polos franceses. * La muerte del 33% de los [[Libia|libios]] polos [[Italia fascista|italianos]]. * La eliminación por fame, trabayu o execución del 20% de los [[Congo belga|congoleses]] polos [[Bélxica|belgues]]. * Los trabayos forzaos llevaos a cabu polos [[Países Baxos|neerlandeses]] escontra los [[Indonesia|indonesios]]. * La aculturación llevada a cabu por [[España|españoles]] y [[Portugal|portugueses]] n'América Llatina. * Los millones de muertos na [[India]] sol dominiu británicu. * El [[réxime del apartheid]] sudafricano. === L'actuación de les naciones más riques === {{AP|Teoría de la dependencia}} [[Ficheru:2012 BRICS Summit.jpg|miniatura|left|300px|Cume de los BRICS en Nueva Delhi, 2012. Nel sieglu XXI la esplotación de les naciones más probes nun la realicen namái los países desenvueltos.]] Como se dixo de primeres, en munchos casos paez que'l subdesarrollu nun se supera y achácase bona parte de la culpa a les naciones desenvueltes. Culpa que s'estendió a principios del sieglu XXI a les naciones emerxentes como [[Brasil]], [[India]] y especialmente [[China]] {{cita Harvard|González|2012}}. Lo gafío de les naciones más riques apreciar en dellos campos. Púnxose como exemplu la baxa de los precios de les materies primes esportaes por naciones tropicales frente a la xubida de los productos ellaboraos per países industrializaos. Bien ye verdá que los precios de les materies primes fluctúan a la baxa y tamién a l'alza {{cita Harvard|Fondu Monetariu Internacional|2010|p=33}}. Otru casu bien repitíu constituyir los intereses de la [[delda esterna]] contraida por munches naciones mientres la década de los setenta. Dichos intereses n'ocasiones faen imposible refinanciar la delda {{cita Harvard|CEPAL|2010|p=102}}. Inclusive'l fechu de que décades dempués munchos países más ricos sigan emprestando dineru, entá a sabiendes de que lo esfrutaren persones distintes a los que dempués tienen de pagar el préstamu y que dichos préstamos y los sos intereses van aforfugar al país nun esfuerciu enorme pa devolvelos. Los solicitaos pol arxentín [[Carlos Menem]] dempués contribuyiríen a engordar la crisis conocida como'l [[corralito]]. Un aspeutu más sobre les torgues puestes de les naciones más riques a les más probes dar Rodolfo {{Harvtxt|Terragno|1994}} nel so llibru ''El Nuevu Modelu''. El financiamientu de cultivos en países como [[España]], [[Noruega]] o [[Francia]] lleva a producir escedentes d'alimentos, regalaos dempués como ayuda humanitaria o vendíos nel mercáu internacional a bien so preciu. Dambes actuaciones lleven a la quiebra d'otres esplotaciones o a la incapacidá de competir en mercaos los cualos, otra manera, seríen fácilmente apoderaos por eses agricultures pocu competitives que producen colleches de más calidá o más cantidá o dambes al tiempu . Los frenos por qu'otros pueblos nun se desenvuelvan pueden poner tamién les empreses y de los mesmos habitantes de les naciones desenvueltes que son los sos veceros. Un exemplu puede trate nel cultivu del [[algodón]]. Países como [[Uzbequistán]] dotáronse de llexislaciones bien laxas y toleren na contratación de neños pa collechar dicha planta y vendeles a empreses multinacionales. Estes multinacionales europees, americanes o chines paguen el quilu d'esta fibra a más de dos euros, cuando al trabayador abónense-y unos trés céntimos {{cita Harvard|OCU|2008|p=25-27}}. Asina, munchos neños tienen d'abandonar los estudios pa recoyer colleches, perdiendo la capacidá de formase, amás de debilitar la so salú al tar en contautu con distintos tipos de [[biocida|biocides]]. Nesta mesma llinia indícase que'l preciu de la prenda d'algodón nun tien porque ser garantía d'un meyor comportamientu éticu na compra de la materia primo, d'esta manera les marques más cares, casu de Diésel o [[Lacoste]], son les que menos o nenguna garantía ufierten. Otra manera, les más barates, como [[H&M]], yeren les que más compromisos éticos axuntaben {{cita Harvard|OCU|2008|p=26-27}}. Bien ye verdá que les práutiques de subcontratar emplegaos ensin garantíes llaborales resulta muncho más común nes multinacionales procedentes de naciones BRIC, especialmente les chines que vivieron protestes de los sos trabayadores acusándolos de vivir con elles peor que mientres los tiempos coloniales, como denunció Gerardo González Calvo y otros africanistes {{cita Harvard|González|2012}}. Magar tolos campos esplicaos enantes, quiciabes el más hiriente resulta l'emplegu de la fuercia direuto o indireuta pa imponer nun determináu país tal o cual réxime. Xuníu al puntu anterior, acúsase-y especialmente a Francia d'haber descolonizado África estremando'l so anterior territoriu en dellos países pequeños, en llugar de dos o inclusive unu muncho más grande, más poderosu y por tanto más independiente de la so ex metrópolis {{cita Harvard|Nerín|2009|p=46}}. Darréu, cuando dalgún de los nuevos países deseyó dixebrase de tutelar gala suelen apaecer guerrilles que ponen en xaque a dichu gobierno y oblíguen-y a volver baxu tutelar francesa, asina asocedió en Costa de Marfil o'l Chad, en pallabres de Gerardo González Calvo. N'otres ocasiones ye'l mesmu dirixente quien termina derrocáu y sustituyíu por persones más próximes a les tesis del país que desea controlalo. Esti derrocamientu puede ser indireutu, como sufrió [[Joseph Kasa-Vubu]] del Congo col golpe de [[Mobutu Sese Seko]], o direutamente, como fixeron los soviéticos con [[Jafizulá Amín]] tres la [[Operación Nube-333|invasión d'Afganistán]]. En non poques ocasiones calificóse a los movimientos insurxentes como peonos nun xuegu más ampliu, "burkas" a les órdenes d'otra nación o inclusive títeres sol dictáu d'una determinada potencia {{cita Harvard|Tenaille|1980|p=45}}. Sicasí, a principios del sieglu XXI tomaron fuercia les postures d'otros autores como [[Piero Gleijeses]], pa quien munchos de los movimientos insurxentes utilizaron les rivalidaes ente potencies pa los sos propios fines. Asina, Henry Kissinger autorizó l'entrenamientu y unviada armar al [[FNLA]] y la [[UNITA]] n'Angola tres la derrota y pola derrota en Vietnam {{cita Harvard|Stockwell|1978|p=43}}. Pela so parte, la URSS tamién unvió masivamente asesores y armamentu al [[MPLA]] d'Angola primida en parte pol sofitu que China daba al FNLA, movimientu en principiu pro-occidental {{cita Harvard|Andresen|2001|p=175}}. En determinaes ocasiones, cuando'l sofitu internu nun se consigue o esta falla, recurrir al reclutamiento de mercenarios pa tratar de concluyir el derrocamientu {{cita Harvard|Stockwell|1978|p=240}}. Pero quitando estos casos d'intervención esplícita, nun esiste consensu al respeutive de si la participación d'otres naciones tien un efeutu creador na insurxencia o a cencielles multiplicador d'una realidá esistente. === La delda esterna === {{AP|Delda esterna}} Ye necesariu remontase a finales de la [[Segunda Guerra Mundial]] p'atopar los primeros oríxenes de la delda esterna.<ref group="nota">Non pocos humoristes y artistes, como [[Frank Delgado]], quíten-y la "x" a la espresión indicando un posible calter perpetuu.</ref> Toa Europa ta estrozada y esfamiada tres la Guerra y Estaos Xuníos consideraba que podía perder dellos aliaos si nun se suministraben fondos pa cubrir la reconstrucción y les necesidaes más básiques. El xeneral [[George Marshall]] iguó un plan pa emprestar 13&nbsp;000 millones de dólares de la dómina a un interés del 1&nbsp;% pa la compra d'alimentos, maquinaria y otres necesidaes. Dende xunetu de 1947 aquel programa sería conocíu como [[Plan Marshall]] y constituyó un ésitu notable pol so emburrie decisivu a la reconstrucción europea {{cita Harvard|Moyo| 2009|p=35}}. Al ésitu del [[Plan Marshall|Plan]] sumóse-y una prosperidá económica inusualmente llarga, dende los años 1950 hasta principios de los 1970. Estos años de bonanza paecíen indicar que s'atopara la fórmula del capitalismu en continua crecedera. Nesti contestu l'acabante crear [[Bancu Mundial]], el [[Fondu Monetariu Internacional]] y la banca privada empezaron a conceder grandes préstamos con bien poques garantíes de devolución, que nun se consideraben necesaries pola coxuntura económica, el precedente européu y les meyores económiques constataes en [[Corea del Sur]], [[Singapur]] y la islla de [[Taiwán|Formosa]], que empezaben a desenvolvese rápido. D'esta forma los emprestadores y prestatarios escaecíen o embrivíen los problemes que supondría la devolución de grandes cantidaes de capital, según Marc {{Harvtxt|Raffinot|1994|p=40}}. Coles mesmes tamién se pasó per alto que lo emprestao per Estaos Xuníos a Europa Occidental foi una ayuda pa la reconstrucción, non pal desenvolvimientu {{cita Harvard|Moyo|2009|p=36}}. Magar tou, sí se pidió un aval, el del propiu pueblu solicitante, conocíu como ''Riesgu País''. Un aval como esi resultó bien curiosu mientres delles décades {{cita Harvard|Raffinot|1994|p=43}} y los fondos apurrir a empreses privaes, munches creaes pa tal fin, pa financiar les inversiones en maquinaria, compra de suministros, contratación de personal y otres necesidaes que teníen o dicíen precisar; pero la delda asumir el país en casu d'impagu. En munches naciones, como les iberoamericanos, esti procesu creo toa un fenómenu conocida como la ''plata duce'' {{cita Harvard|Terragno|1994|p=175}}. Por desgracia pa los pueblos avalistas, la corrupción solía y suel ser bien alta, escarecíase y escarez d'instituciones fuertes que disuadieran de males práutiques y munchos países nun cuntaben con estabilidá política y social {{cita Harvard|Moyo|2009|p=35}}. De resultes, bona parte de los préstamos fueron sacaos de los países y lleváu a cuentes n'estranxeres. Calcúlase que de [[Brasil]] salió daqué menos del 20% de los sos préstamos; pero naciones como [[Venezuela]] o Arxentina esviaron más del 90%. D'esta forma la década de los ochenta del sieglu XX dedicóse casi por entero a pagar una delda y los sos correspondientes intereses colos que se construyera bien pocu. A esa dómina conocer como la [[Década perdida]], pos nella poco s'avanzó nel desenvolvimientu y coles mesmes creo una considerable crisis de delda que volvió más esixentes a la banca público y privao {{cita Harvard|Raffinot|1994|p=40 y 42}}. Estes mayores esixencies crearon un problema de refinanciación, pos al solicitar más préstamos o creitos pa saldar los que venceríen llueu los prestatarios esixíen más intereses.<ref name="microutopias">{{Cita web |url=http://www.microutopias.org/index.php?option=com_content&task=view&id=254&Itemid=40 |títulu=Deuda esterna, delda eterna, delda inmoral, delda illexítima... |fechaaccesu=18 de mayu de 2013 |fecha=9 d'ochobre de 2012 |apellíu=Losada Suárez |nome=Alfredo |editorial=Microutopías |allugamientu=La Coruña |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200813104706/http://www.microutopias.org/index.php?option=com_content&task=view&id=254&Itemid=40 |fechaarchivu=2020-08-13 }}</ref> En numberoses ocasiones, políticos, intelectuales y ONGs reclamen la condonación d'esta delda por considerala imposible de pagar, retardar del progresu o, inclusive, torgar el desenvolvimientu de les naciones empeñaes.{{#tag:ref|Surdieron voces, como la d'Alfredo Losada Suárez,<ref name="microutopias"/> calificando a la delda d'inmoral, pos resultaba imposible que los prestadores de la mesma nun supieren toes o parte de les consecuencies que produciría.|group="nota"}} Sicasí, y remarcando el calter por demás revesosu del subdesarrollu, la posibilidá de condonar dicha delda ye refugada poles naciones o entidaes prestatarias, tien de recordase que la mayor parte del dineru emprestao foi concedíu por entidaes privada. Coles mesmes, autores comprometíos col desenvolvimientu, casu de Donato {{cita Harvard|Ndongo|2007|p=94}}, indiquen otra solución más rápida y senciella pa saldar diches deldes: que la pagaren los líderes d'esos países del so propiu bolsu, cada unu la del so; porque, continua l'autor, podríen faelo nun solu día y entá-yos sobraría dineru. === La corrupción === Dambiso {{Harvtxt|Moyo|2009|p=25%}} indica cómo la corrupción estrayi bona parte de l'ayuda internacional destinada pa cuestiones como infraestructures o educación, y gastar en bienes totalmente improductivos, [[joyería|artículo de luxu]], automóviles deportivos o [[bancu|cuntes bancaries]] [[estranxeru|estranxeros]]. D'esta forma les aportaciones de naciones riques al traviés d'ayuda pal desenvolvimientu, creitos o préstamos con condiciones ventaxoses, son-yos devueltos rápido y con intereses en forma d'ingresos pa los sos [[Ferrari|empreses de luxu]] o pa les sos entidaes bancaries. Como dixo'l diplomáticu del Reinu Xuníu sir Edward Clay, les naciones subdesendolcaes "comen como un famión pa devolvelo sobre los pies de los donantes estranxeros". Según [[Tresparencia Internacional]] en 2014 les naciones con más corrupción percibida coincidíen coles más subdesendolcaes, casu de Somalia, Corea del Norte o dambos Sudanes. Pela so parte, naciones más prósperes en comparanza colos sos vecinos, como Chile o Botswana, amosaben una perceición menor de la corrupción.<ref name="tresparencia">{{Cita web |títulu=Tresparencia Internacional |url=http://www.transparency.org/cpi2014/results |idioma=inglés |editorial=Transparency International |fecha=2015 |ubicación=Berlín |fechaaccesu=1 de marzu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140929023046/http://www.transparency.org/cpi2014/results |fechaarchivu=2014-09-29 }}</ref> La [[corrupción política|corrupción]], prosigue l'autora, sustrai munchos recursos a los entamadores d'eses naciones, dineru que podía emplegase n'ameyorar los sos negocios, llograr más beneficios y apurrir más puestos de trabayu. Non yá ye la corrupción gubernamental, tamién la clase política polo xeneral, la Xusticia y sobremanera les fuercies de seguridá son actores de primer orde nesa lacra. Pero académicos como Ian Vásquez sostienen que nun ye daqué esclusivu d'África.<ref name="Vasquez" /> En munchos países policías y ex-policías formen bandes pa extorsionar a empresarios y otros ciudadanos en cuenta de "seguridá"<ref name="EFE1">{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/paramilitares/mueven/narcos/171/faveles/Rio/elpepuint/20080801elpepuint_3/Tes |títulu=Los paramilitares mueven a los 'narcos' en 171 faveles de Ríu |fechaaccesu=26 d'agostu de 2008 |obra=El País |editor=Axencia Efe |editorial=Grupo Prisa |ubicación=Madrid }}</ref> o realicen ellos mesmos secuestros y asesinatos.<ref name="ElPais1">{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/Gobierno/mexicano/entona/mea/culpa/inseguridad/pais/elpepuint/20080822elpepuint_5/Tes |títulu=El Gobiernu mexicanu entona'l “mea culpa” pola inseguridá nel país |fechaaccesu=26 d'agostu de 2008 |apellíu=Beauregard |nome=Luís Pablo |fecha=22 d'agostu de 2008 |obra=El País editorial=Grupo Prisa |ubicación=Madrid }}</ref> Pela so parte {{Harvtxt|Howell|Pearce|2001|p=123}} apunten otru efeutu provocáu pola corrupción: la escasa solidaridá que promueve nel pueblu. Esto amenorga'l asociacionismu ente los habitantes del país y ensin elles ye más difícil el control de los distintos poderes de cada estáu, lo que se consideró como daqué inherente a los raigaños del desenvolvimientu. Coles mesmes, suel ser habitual que cale la idea de que la corrupción xeneralizada ya impune ye daqué inevitable, polo que nun resultaría lóxicu nin práuticu lluchar contra ella. Esta sensación d'incapacidá xenera más desidia y esta dexa más corrupción, entrando nun círculu vicios. Asina pueden llegase a escuchar en discursos públicos frases como “robái de forma intelixente, adulces” nel [[Zaire|antiguu Zaire]] {{cita Harvard|Meredith|2011|p=368}} o “el tresmanamientu de dellos dineros destinaos a ayuda humanitaria n'Arxentina. Siguiendo esta mesma llinia, esiste la postura de qu'en munchos países, especialmente d'África onde nun esisten les llibertaes d'espresión nin de publicación nin tampoco un poder xudicial independiente, la corrupción nun ye que sía'l meyor camín pa vivir, ye que ye l'únicu camín, como asocedió nel Zaire de Mobutu Semeseko {{cita Harvard|Meredith|2011|p=368}}. Pero esti abusu de poder nun suel quedase nel robu d'impuestos o les esixencies de trámites. Xeneralmente vien acompañáu de violaciones de derechos humanos como matances, desapaiciones, tortures xeneralizaes ya inclusive secuestru de familiares enteres. Abusos tamién perpetaos por entidaes non gubernamentales, casu de mafies o grupos criminales, ante un poder executivo o xudicial inactivu.<ref name="Casa América">{{Cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=Mg20OkOA8Nc |títulu=Paradoja de la represión |fechaaccesu=1 de mayu de 2013 |apellíu=Buscaglia |nome=Edgardo |fecha=16 de xunu de 2011 |editorial=Casa América |ubicación=Madrid}}</ref> Este ye un capítulu supón un llastre bien grande pal desenvolvimientu de munchos países.<ref name="Vidal">{{Cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=a4ozHVfnH8I |títulu=En busca de Idi Amín |fechaaccesu=22 de mayu de 2010 |apellíu=Arsene |nome=Jean |obra=Corría l'añu |editor=Cesar Vidal |editorial=Libertad Digital |ubicación=Madrid }}</ref> y foi denunciáu por {{Harvtxt|Amnistía Internacional|1990}} en multitud países. === La falta de llibertaes y seguridá personal === Augusto {{harvtxt|Zamora|2008}} indica qu'una de les causes principales del subdesarrollu llatinoamericanu fueron, per una parte, les oligarquíes d'aquellos países y el so enfotu por retener el poder de múltiples formes, lo que terminó enllantando la falta d'una sociedá civil formada por ciudadanos que se fíen unos d'otros. La segunda causa deber a la inseguridá vivida en tol subcontinente dende la independencia d'España y Portugal. Con guerres civiles y ente estaos, incluyendo dalgunes de les [[Guerra de la Triple Alianza|más sangrientes]] de la Hestoria, que detuvieron la inmigración europea a dichos países, una inmigración qu'apurrió a a Estaos Unidoso Canadá les conocencies y les téuniques desenvueltes n'Europa mientres la [[Revolución Industrial|Primer revolución industrial]]. Investigadores como [[Ian Vásquez]] constata cómo la llibertá económica ta direutamente rellacionada col desenvolvimientu. Menta'l casu de [[Zimbabue]],<ref name="Vasquez">{{Cita web |url= https://www.youtube.com/watch?v=GItWhTzqFOM |títulu= Ian Vásquez: "Llibertá económica y progresu humanu"- UElCato FPP 2013 |nome= Ian |apellíu= Vasquez |enllaceautor= Ian Vasquez |añu= 2013 |editorial= Fundación pal Progresu |ubicación= Santiago de Chile}}</ref> una nación con abondoses infraestructures, bon sistema sanitariu, eficientes ranchos productores de carne, bonos plantíos cerealísticas y relativamente rica según cánones africanos,<ref name="africanosI">{{Cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=nfBykfx36lU&list=UUjPGpPAZl_7rmeXsjHi9P1g&index=4&feature=plcp |títulu=Un xardín del Edén en decadencia |apellíu=Mazrui |nome=Ali A. |fecha=1986 |obra=Los africanos: un triple heriedu |editorial=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]/[[Weta Tv]] |allugamientu=[[Londres]]/[[Lagos]] }}</ref> que pasó en menos de 20 años a un estáu fallíu,<ref name="Fund">{{Cita web |url=http://www.fundforpeace.org/global/?q=fsi-grid2011 |títulu=The Failed States Index 2011 |fechaaccesu=24//12/2011 |editorial=Fund for Peace |idioma=inglés }}</ref> sufriendo una inflación de miles de puntos añales, epidemies y un éxodu masivu. D'esta manera, en pallabres de {{Harvtxt|Moorcraft|McLaughlin|2008|p=193}} los zimbabueses "camudaron una élite eficiente y racista [contra los negros] por otra racista [contra los blancos] pero ineficiente".<ref group="nota">Ye necesariu esclariar que la corrupción y la tiranía nun paez tener rellación col nivel de formación de los gobernantes. Verdaderamente munchos países fueron y son dirixíos por persones pocu instruyíes o semianalfabetas, casu d'[[Idi Amin]] o [[Jean-Bédel Bokassa]]; sicasí esistieron dictadores con amplia cultura, como [[Hastings Kamuzu Banda]] en [[Malaui]] {{cita Harvard|Nerin|2009|p=48}}.</ref> La falta de llibertá económica tamién desagua tarde o aína nuna inseguridá xurídica pa les empreses estranxeres que podíen invertir nel país, lo que se denomina tamién [[riesgu político]]. L'autor recueye 43 indicadores en cinco árees y comprueba la evolución de naciones como [[El Salvador]], y especialmente Chile qu'ocupaba'l númberu 69 con [[Salvador Allende|Salvador Allende y]] la espropiación de la [[ITT]] {{cita Harvard|Brigham|Houston|2005|p=745}}, y pasó al puestu once, constituyendo una hestoria d'ésitu económicu. Sicasí, naciones como l'Arxentina de [[Cristina Fernández de Kirchner]] o [[Venezuela]] esperimenten un amenorgamientu progresivu de la so llibertá económica y tamién de la so riqueza. Danvino {{harvtxt|Moyo|2009}} y Ian Vásquez coinciden na importancia d'amenorgar el tamañu del estáu y,<ref name="Vasquez"/> con él, los requisitos pa rexistrar la propiedá privada, abrir negocios y otres actividaes económiques, lo que se conoz como entrar nel [[sector formal]]. El nun poder aportar al sector formal fai a les pequeñes empreses y empresarios menos eficientes por non poder aportar a creitos, apeligrar les sos pequeñes inversiones, sufrir multes, etc. Los trámites alministrativos pueden aumentar en númberu pa satisfaer les demandes económiques de los funcionarios que los alministren y, anque nun fora necesariu sobornar al funcionariu, tamién retrasen el tiempu pa llograr los permisos esixíos. Según el Grupu Bancu Mundial, en dalgunos de los peores países consiguir un permisu de construcción o abrir un negociu puede llevar más de cien díes.<ref name="doing business">{{Cita web |url=http://espanol.doingbusiness.org/rankings |títulu=Doing Business |fechaaccesu=9 de payares de 2012 |editor=Grupu Bancu Mundial |allugamientu=Nueva York |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180730141909/http://espanol.doingbusiness.org/rankings |fechaarchivu=2018-07-30 }}</ref> De la mesma estes práutiques faen que munchos entamadores decidan empezar la so actividá ensin tolos permisos necesarios, lo que crea inseguridá xurídica y facer más vulnerables a los chantaxes alministrativos si llogren ciertu ésitu. Paradóxicamente, dalgunes de les más grandes fortunes del mundu tán en manes de ciudadanos provenientes de países subdesendolcaos<ref name="forbes">{{Cita web |url=http://www.forbes.com/2009/03/11/worlds-richest-people-billionaires-2009-billionaires_land.html |títulu=Millonarios del mundu |fechaaccesu=23 de mayu de 2010 |fecha=3 de payares de 2009 |obra= revista Forbes |idioma=inglés }}</ref> que les consiguieron pol so inxeniu y laboriosidad, pero tamién pola gran permisividad de los sos sistemes fiscales y/o xudiciales. Otru campu de responsabilidá gubernamental encuádrase non nes aiciones sinón nes inacciones de los gobernantes que dexa a organizaciones como los cartelos de la droga espolletar, cometiendo hasta 23 tipos distintos de delitos (tráficu d'armes, estorsión, tráficu de seres humanos...) de los que la venta d'estupefacientes y el consiguiente blanquéu de dineru namái son dos d'ellos.<ref name="aristegui2">{{Cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=jOuUxRLeuW4 |títulu=Aristegui |fechaaccesu=3 d'avientu de 2012 |apellíu=Buscaglia |nome=Edgardo |fecha=17 de mayu de 2010 |editorial=CNN n'español |allugamientu=Méxicu DC }}</ref> Espertos en seguridá y derechos humanos como [[Edgardo Buscaglia]] caltién que munchos gobiernos, subdesendolcaos o non, rehúsan lluchar contundentemente contra'l crime entamáu y dexen qu'estos 23 tipos de delitos sigan más o menos impunes hasta que les aiciones de dichos grupos afecten direutamente a la élite político y social, como asocedió en Colombia na matanza de la metá de la Corte Suprema o la voladura del Club de la Nozal en Bogotá.<ref name="aristegui2"/> Esta desapegadura de los dirixentes polos delitos cometíos contra'l so propiu pueblu hasta que los afecte a ellos aumenta más la rocea social. === Los mesmos pueblos subdesendolcaos === Otra de les razones poles que'l fenómenu del subdesarrollu paez ser perpetuu mora tamién nos mesmos pueblos que los sufren. Anque son munchos y bien variaos, sí s'aprecia ciertes actitúes más o menos comunes, como pue ser l'aceptación de les normes imperantes, que non por ello llegales, como asesinatos, desapaiciones, corrupción... Dacuando abluca l'aguantadera o tolerancia de dichos pueblos con eses actitúes hasta niveles estremos insospechados, ensin protestes pa, de secute recurrir a la violencia, en llugar d'una protesta continuo y moderao. Otra podría ser la ''delegación'' del problema nes naciones desenvueltes, lo que se resumió na frase "somos probes, la culpa ye d'ellos" {{cita Harvard|Mendoza|Montaner|Vargas Llosa|Vargas Llosa|1997}}. Pela so parte autores como l'arxentín [[Luis Fernando Massa]] tamién sostuvieron, nel llibru ''[[Yo nun quiero ser un subdesendolcáu]]'', que les actitúes y concepciones o preconcepciones de los pueblos subdesendolcaos constitúin un frenu pa superar la situación, hasta'l puntu de convertise casi nuna enfermedá social {{cita Harvard|Massa|2013}}. Magar dase más nunos países que n'otros, tamién suel apreciase la falta d'una conciencia nacional fuerte {{cita Harvard|Ndongo|2007|p=90}} con casos como'l [[tribu|tribalismu]] n'África.<ref group="nota">Magar que la descolonización y el surdimientu de los nuevos estaos estaos xeneró un sentimientu de pertenencia a una entidá cimera a la tribu, como caltién {{Harvtxt|Ndongo|2007|p=90}}.</ref> Alí A Mazrui apunta tamién la escasa planificación y con ella los deseos de trabayar pa pasar el momentu presente en llugar de p'asegurar un futuru.<ref name="africanosI"/> Toos ellos, nos sos distintos graos, son factores que lleven al poco aprovechamientu de los recursos humanu y natural, xeneralmente bien abondosos. Como exemplu de la primer actitú, la sumisión a la norma de fechu y non de derechu, puede mentase la desapaición” d'opositores. Magar ser una práutica que s'estendió mientres los rexímenes dictatoriales en países como [[Arxentina]], [[Chile]], [[Perú]], [[Colombia]] o [[Uruguái]] {{cita Harvard|Amnistía Internacional|1979}}, nun acarreta una reacción proporcional ente los amigos, vecinos, compañeros de clase o del trabayu de les persones sumida, salvo delles esceiciones como les [[Madres de Plaza de Mayu]] en [[Buenos Aires]]. La resultancia ye la implantación d'un sentimientu xeneralizáu sobre la tolerancia con eses práutiques. Esa aceptación tácita por parte de los ciudadanos de los abusos cometíos polos sos gobiernos dexa que les inxusticies sociales perpetúense,<ref name="Méxicu">{{Cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=BE5pq3tan64 |títulu=El Méxicu de los que nun respeten nada |fechaaccesu=9 de mayu de 2013 |apellíu=Ferriz |nome=Pedro |fecha=29 d'abril de 2013 |formatu=El comentariu del día |ubicación=Méxicu DF }}</ref> si ye necesariu pola fuercia, y con elles la incapacidá de progresar, ente otros motivos por amenorgar na capacidá entamadora ante un sistema llegal y xurídico arbitrariu y que retrae tiempu y recursos en forma de corrupción nel meyor de los casos, cuando non n'inseguridá xurídica.<ref name="Méxicu"/> Asina a principios del sieglu XXI comprobábase que, pese a la gran crecedera del productu interior brutu de los países Hispanoamericanos, la situación de los ciudadanos nun ameyoraba, con delles esceiciones. Otra faceta, dientro de la idiosincrasia de los pueblos subdesendolcaos, ye la rocea esistente en sociedaes compuestes por etnies distintes, como sería la descendiente d'europeos per una parte y l'indíxena por otra. Esta rocea apreciar no exiguo de la sociedá civil que, por tanto, solo exerz una pequeñes y pocu influyente presión sobre los poderes del Estáu (executivu, llexislativu y xudicial), magar esistir esceiciones como les citaes ''Madres de la plaza de mayu''. A esta rocea ente etnies suel añader la rocea de nos ciudadanos con otros yá citada nel puntu anterior. Otra manera, en naciones onde la población indíxena quedó bien amenorgada o inclusive viven en ''reserves'' o ''territorios aboríxenes'' sí se llogró'l desenvolvimientu. Ye'l casu de los cuatro esceiciones citaes na ''Relixón''; tanto Estaos Xuníos como Canadá, Australia y Nueva Zelanda tán gobernaes y poblaes nuna gran mayoría por cristianos, con distintes ilesies, y descendientes d'europeos; otru tantu puede mentase d'Israel, onde la mayoría de la población ye d'orixe européu, magar esistir un considerable población negra, y practiquen mayoritariamente la mesma relixón<ref name="rtve" >{{Cita web |url=https://www.rtve.es/noticias/20110125/palestina-conformo-ante-israel-con-torna-simbolico-refuxaos-segun-jazeera/397956.shtml |títulu=Palestina conformóse ante Israel con una torna "simbólicu" de refuxaos, según Al Jazeera |fechaaccesu=25 de setiembre de 2011 |fecha=25 de xineru de 2011 |editorial=Radio Televisión Española |ubicación=Madrid }}</ref><ref group="nota">La torna de los refuxaos árabes ye la única condición escluyida polos israelinos de les negociaciones col fin d'evitar la esistencia de dos pueblos nel mesmu país.</ref> Xeneralmente estos factores suelen tratase nel últimu llugar, como nesti casu, y por tanto como los menos importantes. Pero a principios del sieglu XXI yá les postures que defendíen la inclusión d'esta causa crecieron hasta acompañar a cualquier informe sobre'l fenómenu del subdesarrollu que tratara de ser refechu,<ref group="nota">Refugar esta causa foi una de les crítiques realizaes pol diariu [[El Mundo (España)|El Mundo]], ente otros, al programa de la [[British Broadcasting Corporation|BBC]] sobre África; onde se recoyíen munches razones de la situación actual del Continente, pero nenguna sobre les matances, xenocidios y corrupciones de los sos gobiernos.</ref> hasta'l puntu de constituyir les razones más importantes de porqué'l subdesarrollu esiste y porque nun se supera, d'acordies con autores como Moyo. Un exemplu pa ilustrar esti puntu puede ser l'emplegu realizáu por determinaes naciones colos sos recursos naturales. [[Noruega]] llogró beneficios de les sos esplotaciones petrolíferes y creó un fondu pa financiar pensiones futures. Sicasí, [[Senegal]], con unes capacidaes asemeyaes anque non iguales, cuenta con una delda esterna considerable y vivió una guerra na rexón de la [[Casamance]] pola distribución del mesmu recursos, ente otres causes. === El clima === [[Ficheru:sahabana africana.JPG|miniatura|left|300px|L'escesivu secañu, yá sía por fríu o por calor, nun favorecen el desenvolvimientu.]] A diferencia de les anteriores, poques discrepancies esisten al respeutive de esta causa, cuestión distinta sería los distintos graos de la so influencia. L'africanu [[Alí A Mazrui]] postuló la importancia del [[clima]], xuníu a la riqueza de recursos que suel acarretar, como primer causa del subdesarrollu. Según l'autor kenianu, la bayura d'alimentos nes zones tropical y ecuatorial del [[planeta Tierra]], lo innecesario del abrigu o l'abelugu frente al fríu y la facilidá de construyir nueves [[chozo|cabanu]]s en poco tiempu, constitúin un frenu pa desenvolver l'inxeniu nun ambiente onde nun ye necesariu realmente. Esti autor afirmaba que de neñu diba siempres descalzu y nunca precisó investigar nin fabricar daqué paecíu al [[calzáu]], como sí resulta imprescindible en [[clima templáu|climes templaos]].<ref name="africanosI"/> Según l'autor africanu, la opulencia de recursos alimenticios qu'ufierten llugares como l'África tropical xenera otra debilidá a les sociedaes que viven nellos: la falta de planificación. Al contrariu que n'otres llatitúes, onde apaecen dómines de fames catastrófiques, en zones tropicales nun ye necesaria la organización social pal repartu de xeres, razón pola cual, sigue Mazrui, la mayor parte de les poblaciones africanes nun s'entamaron n'estaos y naciones hasta la llegada del colonialismu.<ref name="africanosI"/> Magar la constatación arqueolóxica de que delles sociedaes tropicales, como los [[mayes]], paecen algamar ciertu grau de desenvolvimientu, sobremanera nel ámbitu [[arquiteutura|arquiteutónicu]]. Entá con eses esceiciones, ye opinión casi unánime qu'un clima estable y arrogante en recursos ye un frenu a la meyora material d'una cultura. Coles mesmes, la poca necesidá de vistíu y calzáu quiten a esos pueblos d'una de les primeres industries. La industrialización ye un procesu llargu, por cuenta de la so gran complexidá, y la mayoría de les zones agora industrializaes empezaron por industries pocu desenvueltes, con telares mecánicos, pa dir ameyorándolos progresivamente, munches vegaes emplegando aranceles {{cita Harvard|Reinert|2002|p=13}}. En llugares onde la ropa y el calzáu son pocu necesarios esti primer pasu nun se da. Magar tou, reconozse que los estremos tamién son perxudiciales, casu de les zones [[Árticu|ártiques]]. == Efeutos negativos == === Fames === [[Ficheru:Starved girl.jpg|miniatura|250px|left|Neña desnutrida en Biafra. Al contrariu de lo que se piensa, les causes de les fames nun suel ser la falta d'alimentos.]] Les resultancies de les [[fame]]s suelen ser bien espectacular con imáxenes como cuerpos esfamiaos, neños con grandes estómagos llenos d'aire, adultos baltaos y cubiertos de mosques ensin fuercia p'axorizales. Sicasí, les muertes por fame nun suelen ser tan numberoses como la so repercusión nos [[medios de comunicación]] fadríanos pensar. Grandes fames pueden asoceder en [[Níxer]],<ref name="Niger">{{Cita web |url=http://es.wfp.org/histories/la fame-amenacia-n%C3%ADger-mientres-aumenten-los precios-de-los alimentos |títulu=La fame amenacia a Níxer mientres aumenten los precios de los alimentos |fechaaccesu=18 de mayu de 2013 |fecha=13 d'avientu de 2011 |editorial=Programa mundial d'alimento |ubicación=Roma }}</ref> determinaes zones del [[Somalia|Cuernu d'África]] y otres árees azotaes pola desertización, pero nun son un fenómenu xeneralizáu nel Planeta. Otra cuestión distinta que puede llevar a tracamundiu ye la [[malnutrición]], por una dieta desequilibrada por cuenta de faltes cróniques de determinaos alimentos. Esto ye una consecuencia de la [[Revolución agrícola]] y non del subdesarrollu necesariamente, porque la espansión de les práutiques agrícoles potencia un alimentu básico sobre tolos demás.<ref name="agricultura">{{Cita web |url=http://www.march.es/conferencies/anteriores/voz.aspx?id=62&l=1 |títulu=L'inventu de l'agricultura |fechaaccesu=18 de mayu de 2013 |apellíu=García Olmedo |nome=Francisco |fecha=24 d'ochobre de 2002 |formatu=Audiu |editorial=Fundación Juan March |ubicación=Madrid}}</ref> Les grandes muertes por fame nun son consecuencia de la falta d'alimentos nel mundu, sacante cuando se producen seques o grandes plagues.<ref name="Niger" /> La meyora na eficiencia na producción dexó enagora apurrir alimentos pa tola población,<ref name="agricultura IV">{{Cita web |url=http://www.march.es/conferencies/anteriores/voz.aspx?id=68&l=1 |títulu=Vexetales pal sieglu XXI |fechaaccesu=18 de mayu de 2013 |apellíu=García Olmedo |nome=Francisco |fecha=14 de payares de 2002 |formatu=Audiu |editorial=Fundación Juan March |ubicación=Madrid}}</ref> inclusive pa más. En munches ocasiones la fame ye frutu de causes polítiques como l'aición de guerrilles qu'utilicen l'alimentu como arma pa socavar sofitos al gobiernu, o viceversa. Unu de los exemplos más sangrantes ver nel [[Guerra de Biafra|Xenocidiu de Biafra]], onde miles de persones morrieron de fame al cortar el gobiernu de [[Nixeria]] el suministru d'ayuda humanitaria a la población de les zones separatistes {{cita Harvard|Vilariño|2004|p=53}}. Daqué asemeyáu asocedía n'[[Etiopía]], que destinaba grandes recursos a lluchar contra los independentistes d'[[Eritrea]] y darréu contra l'exércitu invasor de [[Somalia]] {{cita Harvard|Gott|2007|p=389-395}}, mientres la población morría de fame.<ref group="nota">El problema llegó ser conocíu por tol planeta ente otres coses pol multitudinariu conciertu ''For Africa'', nel que participaron numberosos artistes d'Estaos Xuníos.</ref> Poro, les fames son más bien una consecuencia de les dos causes anteriores, guerres ya inestabilidá política y social, que del subdesarrollu en sí mesmu. Muertes de grandes poblaciones por orde de los sos dirixentes nun son mesmes nin úniques de naciones subdesendolcaos, como tampoco lo ye la yá inestabilidá nin la corrupción. [[Ucraína]] sufrió'l [[Holodomor]] na década de 1930 por orde de la URSS empobinada por [[Josif Stalin]].<ref name="holodomor">{{Cita web |url=http://www.consulado.ukrbcn.com/es/culture/forpress_002.php?print=Y |títulu=A setenta años de la gran traxedia del pueblu ucraín |fechaaccesu=18 de mayu de 2013 |fecha=20 d'agostu de 2006 |editorial=Consuláu d'Ucraína en Barcelona |allugamientu=Kyiv |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131101225302/http://www.consulado.ukrbcn.com/es/culture/forpress_002.php?print=Y |fechaarchivu=1 de payares de 2013 }}</ref> === Pandemies === La falta de [[medicina|medicamento]], d'una correuta alimentación, de [[hixene]] y d'infraestructures qu'aumenten esta postrera formen unu de los meyores caldos de cultivu pa enfermedaes de too tipu. A epidemies cotidianes, como la [[malaria]], el [[dengue]] o l'aparentemente inofensiva [[foria]], sumóse'l [[SIDA]] a finales del sieglu XX. Toes estes afecciones ataquen con muncha más roxura a les naciones menos desenvueltes produciendo muertes, perda de rendimientu llaboral o académicu, amenorgamientu de la esperanza de vida y mortalidá infantil. Casu estremu ye'l d'África, onde munchos pueblos namái cunten con güelos y nietos porque la xeneración entemedia morrió casi toa pol SIDA {{cita Harvard|UNICEF|1999|p=18}}. Pero nun tien de tener se a esta última enfermedá como la más grave, magar selo y enforma. La yá citada foria provoca numberosos casos de muerte por deshidratación en llugares como África, onde l'agua potable ye bien escasa. Les pandemies nun tán namái rellacionaes con un sistema sanitariu deficiente o con un escasu accesu a los fármacos necesarios. Les fames y falta de dietes equilibraes inflúin tamién nel espardimientu de les mesmes. En munchos países y rexones l'agua ye pocu saludable, pa combatir los virus y bacteries que puede contener dichu líquidu imprescindible l'organismu precisa tar bien alimentáu.<ref name="nigerII">{{Cita web |url=http://periodismohumano.com/cooperacion/fame-en-niger.html |títulu=Hambre en Níxer |fechaaccesu=18 de mayu de 2013 |fecha=9 de setiembre de 2010 |editorial=periodismohumano.com |allugamientu=Brea}}</ref> === Sobre-esplotación de los recursos === [[Ficheru:Nile Aswan low dam1.JPG|miniatura|300px|La presa de Assuan dexó llograr delles colleches añales, pero baxó la fertilidá de les tierres egípcias.]] Les necesidaes de los pueblos subdesendolcaos d'alimentos, medicines o a cencielles una vida meyor, puede llevalos a esquilmar los sos recursos naturales. Tamién intervién la corrupción que dexa práutiques destructives y non sostenibles en cuenta de pagar pequeñes soldaes. La sobresplotación de mediu ambiente realizar los mesmos pueblos subdesendolcaos. La [[caza furtiva]] ye una práutica frecuente, bien emponiendo a los cazadores que lu practiquen como deporte,<ref name="WWF">{{Cita web |url=http://www.wwf.es/que_faemos/especies/biodiversidad_20102/cites_2010/ |títulu=Atún coloráu, corales, tiburones, rinocerontes, tigres y elefantes, este les prioridaes de WWF |fechaaccesu=27 de xunetu de 2010 |fecha=25 de marzu de 2010 |editorial=[[Fondu Mundial pa la Naturaleza|WWF]] }}</ref> pero n'otres ocasiones tratar de simple sobrevivencia pa consiguir alimentos, como sufrió la población de [[hipopótamu]] nel antiguu [[Zaire]], que foi práuticamente abrasada pola caza furtiva, pa poder comer, mientres la [[Segunda Guerra del Congo]].<ref name="zaireII">{{Cita web |url=http://www.panda.org/about_wwf/where_we_work/africa/what_we_do/eastern_africa/news/index.cfm?uNewsID=8526 |títulu=News: World's biggest hippo population decimated |fechaaccesu=29 d'agostu de 2003 |idioma=inglés |editorial=World Wide Fund for Nature}}</ref> Casos claros d'estos comportamientos pueden apreciase na deforestación sufrida por [[Cuba]] {{cita Harvard|Gott|2007}} y la erosión sufrida por [[Madagascar]] tres baltar y deforestación masiva {{cita Harvard|Sagan|1996|p=79}}. Sicasí, los gobiernos contribúin col so permisividad y tolerancia con práutiques abusives. Apaecen esplotaciones ensin llicencia en forma de [[minería|minería incontrolada]] o baltes abusives, dambes destrúi les zones extractoras y contamina los ríos, erosiona los suelos y amenorga la fertilidá de la tierra {{cita Harvard|OCU|2008|p=26}}. La sobresplotación de la tierra ye frecuente, asina s'han desecado grandes llagos por orde gubernamental pa estrayer agua y cultivar [[trigu]] primeru y dempués d'[[algodón]], como'l casu del [[mar d'Aral]] {{cita Harvard|OCU|2008|p=27}}. El casu de Namibia o Senegal ye citáu cuando se trata la tema de la esquilmación marina. Les cales de dambos países, y tamién d'otros, tán siendo esquilmaos por flotes como la rusa o la española que pesquen con llicencia consiguida en munchos casos per mediu de la corrupción.<ref name="esquilmación">{{Cita web |url=https://www.publico.es/65404/los-politicos-falen-enforma-pero-menos-del-1-de-la%20mari%C3%B1a-esta-protex%C3%ADu |títulu=Los políticos falen enforma, pero menos del 1% de la mariña ta protexíu |fechaaccesu=18 de mayu de 2013 |fecha=2 d'abril de 2008 |editorial=Oúblico |ubicación=Madrid |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140424084505/https://www.publico.es/65404/los-politicos-falen-enforma-pero-menos-del-1-de-la |fechaarchivu=2014-04-24 }}</ref> Otru tercer tipu de sobresplotación puede venir de les grandes obres d'infraestructura. Un casu puede ser la [[Presa d'Asuán]], llevantada con ciertes dificultaes pa dexar llograr delles colleches al añu, pero coles mesmes contribuyó a menguar la fertilidá de les tierres exipcies y a retener una cantidá creciente de llimos que resulta bien caros d'estrayer, como cualesquier otra represa.<ref name="preses">{{Cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=edUxHA2Rs7g |títulu=Redefinir La Presa Del Rio Hoover |fechaaccesu=18 de mayu de 2013 |fecha=2008 |editorial=National Geographic}}</ref> Con tou, sería un error pensar que la sobresplotación de los recursos ye daqué propiu de los países subdesendolcaos. Delles naciones desenvueltes tamién esquilmaron les sos caladresos,<ref name="esquilmación" /> igual que munches cultures sumieron probablemente por práutiques agrícoles non sostenibles,<ref name="agricultura" /> como pudo ser el casu de la cultura [[Cultura maya|maya]] n'América Central o la de los [[anasazi]]s n'América del Norte. == Efeutos con impautos políticos diversos == === Emigración === [[Ficheru:Cayucos senegal.JPG|miniatura|300px|La probeza y la miseria lleven a munchos habitantes de naciones subdesendolcaes a emigrar per cualesquier mediu al so algame, como estos cayucos de Senegal.]] Nun resulta fácil saber si la [[emigración]] va ser un problema o una solución pal país subdesendolcáu. Per una parte, los emigrantes suelen unviar divises a los sos familiares que se quedaron, tamién tornen por vacaciones con ingresos, dambes partíes suelen llegar direutamente a la xente ensin perdese en corrupciones. Asina, países como Marruecos deben el mayor porcentaxe de PIB a apurrir económicos de los sos emigrantes {{cita Harvard|Malgesini|1998|p=25}}. Otra manera, la emigración suel quitar al país emisor de los sos ciudadanos más entamadores y decidíos, amás de la fuga de los sos meyores [[fuga de celebros|celebros]], magar qu'autores como {{Harvtxt|Lacomba|2004|p=118}} indiquen que la sociedá emisora tamién va recibir nel futuru tresferencies teunolóxiques y de conocencia cuando dichos emigrantes retornen. Dende un puntu de vista global esistieron dellos casos de migraciones masives o fenómenos asemeyaos: na Edá Antigua pueden mentase exemplos documentaos como fueron les grandes migraciones escontra l'Imperiu Romanu de poblaciones europeos y asiáticos o la de los [[Pueblos del Mar]] escontra [[Grecia]], [[Imperiu Itita|Asia Menor]] y [[Exiptu]]. Na [[Edá Media]] conozse'l casu de les [[Cruzaes]] con destín a [[Próximu Oriente]]. Na [[Edá Moderna]] la colonización d'[[América]] y, a lo último, na [[Edá Contemporánea]] les grandes poblaciones de [[Sudáfrica]], Arxentina o Australia. Coles mesmes, de manera forzosa, acometiéronse migraciones de miles y millones de persones en [[Camboya]] o [[Zimbabue]] {{cita Harvard|Moorcraft|McLaughlin|2008|p=193}}. Sicasí, a finales del sieglu XX la mayoría de los países destino de los nuevos emigrantes tán realizando una ferrial oposición a estos movimientos, lo cual fai más difícil qu'en dómines pasaes el movimientu de grandes mases humanes, pese al desenvolvimientu nos [[medios de tresporte]]. Estos países tarrecen los problemes que trai la emigración incontrolada como [[esraizadura]], [[hacinamiento]], [[prostitución]], [[narcotráficu]] o [[robo|inseguridá ciudadana]]; especialmente ante la perceición de nun poder ocupar, alimentar y atender a toa esa marea humana. Esta oposición de los países candidatos a recibir emigrantes convierte al fenómenu nun problema, magar nun ser al por fuercia negativu. === Inestabilidá política y social === En munchos países les grandes desigualdaes sociales sumir a la falta de trabayu y al espilfarru públicu, cuando non tamién a les violaciones de Derechos Humanos, crea una fonda rensía na población que pueden desaguar n'Inestabilidá política y social, l'alzamientu de [[guerra de guerrilles|movimiento guerrilleros]] o [[guerra civil|guerres civiles]] {{cita Harvard|Piris|2001|p=14 y siguientes}}.[[Ficheru:Subcomandante Marcos.jpg|miniatura|300px|derecha|El subcomandante Marcos, unu de los casos más mediáticos d'inestabilidá política y social.]] Dellos sacudiones sociales, que magar nun tienen por qué llegar a desaguar en movimientos armaos, producen colapsos na alministración, [[vandalismu]], [[saquéu|saquéos]], un aumentu de la inseguridá ciudadana, vengaciones, la [[fuga de celebros]] y un amenorgamientu de la producción de riqueza. ''The Fund for Peace'' lleva dellos años realizando llistes añales sobre la estabilidá político y social del mundu, nel informe de 2011 apaecíen 177 países.<ref name="Fund" /> La llista llograr de la media aritmética productu de dolce indicadores, cuanto más alta la puntuación más inestabilidá esiste y, por tanto, más cerca ta'l país de ser consideráu un estáu fallíu.<ref group="nota">Non tolos indicadores tienen que ver cola inestabilidá anque si contribúin a ella, como los descensos n'educación.</ref> A les distintes formes de baturiciu, los estaos pueden responder cola fuercia represivo y nuevu violaciones de Derechos Humanos; lo que provoca más inseguridá, más emigración de les meyores mentes, más rocea nos estaos... entrando nun círculu viciosu, en pallabres de {{Harvtxt|Foreign Policy|2010|p=52}}: ''Da la impresión de que la quiebra del Estáu ye una enfermedá crónica''. Pa consiguir romper esti círculu viciosu, espertos como Edgado Buscalgia encamienten a les fuercies armaes y de seguridá l'usu estrictu de la llei xunto al respetu escrupulosu de los Derechos Humanos col fin d'amosase como fuercies llexítimes.<ref name="Casa América" /> Munches naciones como [[China]], quien tien un llargu espediente de recurrir a encomalo pa encalorar los baturicios sociales, venceyaron siempres el so escasu respetu polos Derechos Humanos a la situación de carestía que sufren y les necesaries midíes de contención que, al so xuiciu, vense obligaos a tomar pa consiguir la estabilidá del país. Delles organizaciones pro derechos humanos como [[Amnistía Internacional]] criticaron duramente estes afirmaciones calificándoles d'escuses pa perpetuar rexímenes represores, amás de venceyar derechos fundamentales y deberes inconexos ente sigo. Por casu, eslleir una [[Revuelta de la Plaza de Tian'anmen|manifestación]] con [[carru de combate|carro de combate]] xustificándolo n'último estremu por escarecer d'un sistema sanitariu universal o xubilaciones abondo cuantiosas. Toa esta inestabilidá y les aiciones entamaes contra ella provoquen asesinatos, secuestros, [[SIDA|epidemies]] pola llegada de la soldadesca... {{cita Harvard|Campbell|2003}} Al igual que nel casu de la corrupción, nun tien de cometer se l'error de pensar que la inestabilidá político y social ye mesma nin única del subdesarrollu. Situaciones d'inestabilidá tamién vivieron España cola [[ETA]] y los [[GAL]], el Reinu Xuníu col [[IRA]] o Francia cola [[OAS]]. De la mesma forma, esistieron países subdesendolcáu bien estables, casos como Chile con una estabilidá igual o superior a munchos países desenvueltos, magar episodios de fadiu social. === Guerres civiles y movimientos guerrilleros === [[Ficheru:Iraqi 6th army.jpg|miniatura|left|250px|Exércitu iraquín en 2009. Les situaciones provocaes pol subdesarrollu pueden contribuyir al surdimientu de guerres o guerrilles. Pero estudio matemáticos nun paecen confirmalo.]] Una vegada empezáu un conflictu y llográu fontes de financiamientu pal mesmu, resulta difícil paralo al movilizar muncha xente que llogra una forma de vida y una reconocencia social que probablemente nun tendría na vida civil, tien de recordase que les armes dan prestíu. D'esta manera, unu de los problemes de munchos países que llogren roblar la paz ente'l gobiernu y la guerrilla ye dar una ocupación a los ex&nbsp;guerrilleros, un casu claro constituyir [[Sierra Lleona]] o Angola. Magar la influencia direuta que pueda suponese, les causes de la guerra son unu de los campos más estudiaos poles disciplines militares ensin atopar una causa única, tolo más a lo que se llegó ye a lo que se llamaría en criminoloxía "factores de risgo". Pela so parte, les guerres ente estaos tamién pueden tener unu de los sos oríxenes nes difíciles situaciones que pueden travesar los países subdesendolcaos. Un casu repitíu delles vegaes ye'l de la [[Guerra de les Malvines]], guerra empezada cuando la dictadura militar arxentina pasaba por unu de los momentos de más baxa popularidá.<ref name="Malvines">{{Cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=rd3EwPMysg0 |títulu=La Guerra de les Malvines |fechaaccesu=17 de mayu de 2013 |apellíu=Martin |nome=Jonathan |fecha=2002 |formatu=documental |obra=History's raiders |editorial=Nugus/Martin Productions Ltd |allugamientu=Carlisle }}</ref> Pero investigadores que s'averaron a les guerres dende les matemátiques y l'estadístiques, como [[Lewis Fry Richardson]], indicaron que les [[guerra|guerres]] son intrínsecamente impredicibles, por siguir un patrón bien similar al de los sucesos aleatorios. Según los estudios de Richardson, les crisis económiques, la fame o otros factores teníos tradicionalmente como detonantes nun tienen por qué provocar conflictos armaos, según la so estadístiques hasta [[1950]], porque dichos conflictos nun paecen siguir otru patrón que'l de la casualidá y l'únicu factor que suel repitise ye'l de vecindá {{cita Harvard|Hayes|2004|p=9 y siguientes}}. === Superpoblación === La [[superpoblación]] ye un fenómenu que se produz cuando una elevada densidá de población provoca un empeoramientu de la redolada, un amenorgamientu na calidá de vida o situaciones de fame y conflictos. Xeneralmente esti términu referir a la rellación ente la población humana y el mediu ambiente.<ref name="agricultrua IV">{{Cita web |url=http://www.march.es/conferencies/anteriores/voz.aspx?id=68&l=1 |títulu=Vexetales pal sieglu XXI |fechaaccesu=18 de mayu de 2013 |apellíu=García Olmedo |nome=Francisco |fecha=14 de payares de 2002 |formatu=Audiu |editorial=Fundación Juan March |ubicación=Madrid}}</ref> == Efeutos positivos == Como tantes otres facetes humanes el subdesarrollu nun ye dafechu malu, tamién amuesa traces positives. Ente ellos puédense citar. === Mínima contaminación atmosférica === [[Ficheru:Transporte animal en Maracaibo.JPG|left|miniatura|300px|Nos países subdesendolcaos gran parte del tresporte realizar con tracción animal o inclusive humana; lo que lo fai más lentu, pero más eficiente.]] L'emplegu de biocombustibles como la lleña o la biomasa, xuníu a la so baxa productividá, dexen a les naciones subdesendolcaes presentar los niveles más baxos d'anhídridu carbónico emitíu en tou Planeta {{cita Harvard|Jiménez|Higón|2003|p=21}}. Amás l'usu de la enerxía, nel ámbitu domésticu o cotidianu, ye de les más eficientes del mundu. Pa ilustrar esta idea pueden apuntase dos exemplos: En dellos países africanos los sos habitantes desenvolvieron fornos que garren o cuecen los alimentos cola enerxía del Sol o empleguen botelles pintaes de negru pa desagafar l'agua, tou ello emplegando la enerxía del Sol ensin necesidá de gastar enerxía y materiales en [[placa solar|plaques solares]] o otros dispositivos. Tamién el tresporte de persones, agua, pequeñes mercancíes... realizar por tracción animal o inclusive a cuerpu, lo que supón un esfuerciu considerable y n'ocasiones una esplotación infantil; pero dende'l puntu de vista enerxéticu son bien eficientes. En munchos países l'acarretu d'agua suelen realizalo les persones más probes en cuenta de una paga pequeña, inclusive s'ocupen neños que carguen colos recipientes varios quilómetros. Como s'indicó, dende un puntu de vista enerxéticu, un trabayu asina resulta más eficiente qu'un camión cisterna con tou lo que supón, magar que les práutiques descrites pueden constituyir una esplotación infantil, tamién un perxuiciu de los más probes ente los probes cuando se consigue instalar un suministru d'agua corriente. Sicasí esti aprovechamientu de la enerxía invertir por norma xeneral cuando se trata de los sos electrodomésticos, tresportes coleutivos o pequeñes industries. Nestos casos les zones subdesendolcaes suelen cuntar con equipos obsoletos y bien contaminantes, debíu tamién a la escasez d'inversiones. Asina líderes de delles naciones trataron, con mayor o menor fortuna y con mayor o menor interés, de camudar la so flota de tresportes o la mayoría de los electrodomésticos por otros modelos más eficientes, pero esto tamién ta amestáu a les posibilidaes económiques de cada país o rexón.<ref group="nota">La eficiencia granible, esto ye, la cantidá de CO₂ emitíu por dólar producíu, foi una de los allegamientos presentaos per Estaos Xuníos pa nun xunise al [[Protocolu de Kioto]], calteniendo que les naciones más ineficaces en producción, les naciones subdesendolcaes y especialmente India o China, tendríen de ser les que más pagaren, non por contaminar más, sinón por ser menos eficientes. Frente a esta postura esistía otra que proponía dexales exentes de pagar pola so cuota de contaminación {{cita Harvard|Sterner|2008|p=328}}.</ref> === Máxima reutilización de los recursos === [[Ficheru:Old car in Maracaibo.JPG|miniatura|200px|Automóvil vieyu reutilizáu. En países desenvueltos seria restauráu y espuestu en museos o abandonáu como basura.]] Por norma xeneral, cuanto más subdesendolcada ye una población más emplega les llamaes trés R de les [[sostenibilidá]] que son, de mayor a menor: [[amenorgamientu del peracabo|amenorgamientu]], [[reutilización]] y [[reciclaxe]]. * La '''amenorgamientu''' de los bienes de consumu ya industriales vien impuesta pola mesma escasez, pero coles mesmes tamién se fomentada nel ámbitu familiar y local. Los bienes que pueden llograse utilizar hasta escosar la so vida útil, ya inclusive más allá col peligru que puede traer pa los sos usuarios la [[fatiga de material]].<ref group="nota">Un exemplu tráxicu de les consecuencies d'esti reduccionismu puede ser la [[catástrofe de Boopal]], el casu con más muertos y mancaos de que se tien noticia {{cita Harvard|Casal|1999|p=31}}.</ref> * La '''reutilización''' de los medios al so algame ye emplegada masivamente tamién poles mesmes razones. La crónica escasez de productos manufacturados facer bien pervalibles y nun suelen tirase o abandonase si nun son del tou inservibles. Esisten munchos exemplos sobre'l remangu d'estos pueblos pa sacar partíu a una camiseta ''vieya'', una botella de plásticu o una simple chapa d'automóvil.<ref name="dakar89">{{Cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=dkvZ5Yz89cs |títulu=Paris Dakar 89 |fechaaccesu=30 de payares de 2012 |fecha=1989 |obra=Especial París-Dakar 89 |editorial=RTVE |ubicación=Madrid }}</ref><ref group="nota">Suelen sorprender anécdotes como les vivíes por participantes de rallies africanos, quiciabes el más conocíu sía'l [[Rally Dakar]] nos años que trescurrió per tierres del [[Sahel]], onde al abandonar cualquier máquina nel desiertu llueu apaecen paisanos que se van llevando les ruedes, les puertes, los asientos... hasta nun dexar práuticamente nada del vehículu. Vehículu que, otra manera, sería basura contaminante o chatarra pa refundir, col consiguiente gastu enerxéticu. Con estes partes darréu constrúyense cases, convertir n'instrumentos, reparar otros vehículos, etc.</ref> * El '''reciclaxe''', otra manera, ye más conflictivu; pos rique cuntar con una industria de reciclaxe, bien ye verdá que dacuando se puede reciclar productos ensin llevantar una industria. Polo espuesto, na optimización de los recursos esisten factores a favor. L'amenorgamientu y la reutilización pueden llegar a estremos peligrosos pa los usuarios o los que tán al so alredor {{cita Harvard|Casal|1999|p=31}}. El reciclaxe, pela so parte, presenta'l problema de los pocu desenvueltos métodos pa realizalo. Pero, en términos xenerales, les rexones subdesendolcaes suelen ser más eficientes que les desenvueltes. == Aiciones contra'l subdesarrollu == Magar que el desenvolvimientu nun ta rellacionáu cola felicidá de les persones, el subdesarrollu si suel ser un estadiu del que se desea salir. Antes de siguir, tien de faese fincapié sobre la esistencia de poblaciones enteres que nun deseyen abandonar la so estatus de lo que se conocería, non yá ''estrema probeza'', sinón la miseria más absoluto nel planu material, esto ye, grupos sociales que viven ensin renta dalgunu o este ye ocasional, escarecen de vivienda estable y tienen bien pocos bienes. El casu más representativu pueden ser los pueblos cazadores-pañadores d'Australia, l'Amazonia, Indonesia y, quiciabes el más estudiáu de toos, los !Kung san del [[desiertu de Kalahari]] {{cita Harvard|García|2009|p=20}}. Pa estos humanos, la civilización ye daqué conocíu, cola que se contauta esporádica o dacuando. Sicasí, nun se desea adoptar nin pertenecer.<ref name="robinson">{{Cita web |url=http://www.libertaddigital.com/internacional/mundo/2013-08-08/aisllaos-del mundu-pola guerra-de-vietnam-1276496999/ |títulu=Un home y el so fíu esconder mientres cuarenta años na selva tres la guerra de Vietnam |añu=8 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2013 |apellíu=LLIBERTÁ DIXITAL/AXENCIES |obra=Libertad Digital |ubicación=Madrid }}</ref> Quitando estes esceiciones, el subdesarrollu suelse querer abandonar y por esi motivu entamáronse numberoses aiciones en forma tantu de llucha contra'l mesmu como d'investigación sobre les sos causes, anque non tantu sobre los efeutos y resultancies de felicidá llucha. Pa llograr el deseyáu desenvolvimientu a lo llargo del sieglu XX lleváronse a cabu delles polítiques ya iniciatives con distinta fortuna. Como nel casu de les ''Causes'', la siguiente llista nun tien de tomar se como definitiva non tampoco como única. === La industrialización === [[Ficheru:Ariane 5 model at the entrance to the CSG.jpg|miniatura|250px|Cohete Ariane 5 na base de Kourou. Les aiciones ya inversiones de Francia y de la Unión Europea na Guayana Francesa llevaron a esta rexón a tener un desenvolvimientu eleváu.]] Como s'indicó en ''[//es.wikipedia.org/w/index.php?title=Subdesarrollu&action=submit#Historia_d'el_t.C3.A9rmino_y_otres_posibles_denominaciones Historia del términu y otres posibles denominaciones]'', pa dellos autores, casu de {{Harvtxt|Reinert|2002}}, la industrialización nun ye que sía una posible vía pa superar el subdesarrollu, ye ''la vía'' pa consiguilo. Delles naciones abandonaron el subdesarrollu imponiendo una industrialización más o menos forzada. Ye'l casu de Xapón, país que llogró abandonar los usos y costumes feudales pa incorporase, nunes décades, a la [[Segunda Revolución Industrial]]. En Archipíelago importáronse téuniques d'Estaos Xuníos y britániques, prohibióse llevar los dos espaes samurais, acatóse la imposición d'Estaos Xuníos d'abrir el país al comerciu, etc. Como resultancia, a principios y mediaos de sieglu XX, la nación nipona cuntaba con una industria capaz de ganar a Rusia y, más palantre, causar serios apuros a Estaos Xuníos, magar nun tar el so sistema de producción naval tan avanzáu como l'americanu {{cita Harvard|Healy|1994|p=89}}. Casos más recién constituyir [[Corea del Sur]], [[Singapur]] y les rexones de [[Ḥong Kong]] y la [[isla de Formosa]]. Estes zones son exemplos d'una industrialización empobinada escontra la [[electrónica]], [[automoción]] y [[construcción naval]], especialmente Corea {{cita Harvard|Salomé|Charmes|1988|p=69}}. Los cinco partieron d'unos niveles de vida bien baxos y llograron abandonar el subdesarrollu gracies a un modelu d'industria paecíu al xaponés basáu de potenciar el preciu baxu pa bienes de consumu ya industriales {{cita Harvard|Salomé|Charmes|1988}}. Pero la industrialización nun ye bono de consiguir. Como s'indicó [//es.wikipedia.org/w/index.php?title=Subdesarrollu&action=submit#Historia_d'el_t.C3.A9rmino_y_otres_posibles_denominaciones de primeres], la industria rique gran cantidá inversiones, mano d'obra cualificada, una infraestructures pa la formación y el tresporte, un suministru enerxéticu fiable... Munches naciones haber intentáu y fracasaron por una o otra causa, casu del [[Exiptu]] de Nasser o'l ''[[Reblincón alantre]]'' de China. N'otres ocasiones l'abandonu del desenvolvimientu puede debese a la industrialización desenvuelta pola metrópolis. Nun ye bien común por dos motivos: per una parte porque xeneralmente les metrópolis o nun destinen recursos abondos pa una industrialización plena, por otra porque abandonen les rexones que nun-yos son económicamente interesantes, siquier interesantes pa una minoría de ciertu pesu políticu. Sicasí, delles zones pueden ver el so desenvolvimientu industrial potenciáu cuando cunten con ventayes pa sector económicu determináu, non necesariamente l'industrial. Quiciabes unu de los más conocíos, pol so impautu mediáticu, sía'l de [[Guayana Francesa]]. Esta rexón de Suramérica abandonó la so estatus de famosu ya inhumanu penal pa consiguir la renta per cápita más alta del subcontinente {{cita Harvard|Loney Planet|1997}} entá siendo esta inferior a la media europea y recibir [[fondos de cohesión]] por ello {{cita Harvard|Pons|2008}}. L'emburrie vieno dau sobremanera poles abondosu inversiones del gobiernu francés y la Xunión Europea destinaes a construyir y operar los distintos centru espaciales allugaos na base de [[Kourú]] {{cita Harvard|Pons|2008|p=82-85}}. Estos ingresos xunir a los apurríos pola [[Lexón estranxera francesa|Lexón Estranxera]] francesa, asitiada ellí para, per una parte, protexer les instalaciones espaciales y, por otra, realizar los entrenamientos en terrén selvático. Tanto la Base como la Lexón Estranxera suponen cientos de soldaos y téunicos bien pagaos amás de numberoses obres n'infraestructures pal tresporte de personal y carga. La Guayana Francesa constitúi un casu nel cual una rexón pasa de ser una zona totalmente abandonada, sacante como penal y esplotaciones madereres, a xunise a la [[Tercer Revolución Industrial]]. A lo último, la industrialización d'un sector puede ser una consecuencia y non tantu un fin buscáu. La mecanización d'un sector, como pue ser l'agrícola, n'ocasiones nun se llinda namái a la meyora de les [[collecha|colleches]], puede impulsar otru tipu d'industries. Economistes como [[José Luis García Delgado]]<ref name="marchIII">{{Cita web |url=http://www.march.es/conferencies/anteriores/voz.asp?id=424 |títulu=El primer terciu del sieglu: crecedera, fluctuaciones y cambeos |fechaaccesu=4 d'avientu de 2012 |apellíu=García Delgado |nome=José Luis |fecha=9 de marzu de 1999 |formatu=Audiu |obra=La economía española del sieglu XX: perfil económicu d'una centuria editorial=Fundación Juan March |ubicación=Madrid }}</ref> espliquen l'exemplu de [[Comunidá valenciana|Valencia]] y la so güerta de productos hortofrutícolas. La güerta valenciana desenvolvió dos tipos d'industria: per una parte la química pa la fabricación de pesticidas y plaguicidas, ente otros, y por otra la de la madera, pa la fabricación d'embalaxes. Esta postrera desenvolvió de la mesma la industria del [[mueble]] y daqué dempués la del [[xuguete]]; siendo un exemplu de como les esplotaciones agraries, la mecanización de la mesma y la industria que pueden precisar son fontes de desenvolvimientu. Sicasí, la industrialización de l'agricultura nun ye sinónimu de desenvolvimientu, el mesmu García Delgado cita los casos de [[Galicia]] y [[Castiella]]; pero esisten otros muncho más sangrantes, como sería'l de [[Tanzania]].{{#tag:ref|A principios de los años ochenta'l gobiernu tanzanu robló un alcuerdu de collaboración con Canadá por que llabradores canadienses traxeren maquinaria pa cultivar la tierra, recoyer el granu, molelo y panificarlo; amás de tresferir eses conocencies a los tanzanos. Pero esti proyeutu traxo, a parte de la condena a méndigos de los otrora arguyosos [[barabais]], un espilfarru de dineru y una destrucción ecolóxica de la pradería tanzana al ser cultivada con téuniques pensaes pa otru tipu de suelu, amás d'introdució un productu como'l pan poco conocíu y menos demandáu nel país.<ref name="africanosII">{{Cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=Q_po-WIKmQo&feature=share&list=UUjPGpPAZl_7rmeXsjHi9P1g |títulu=Topete de cultures |apellíu=Mazrui |nome= Ali A |fecha=1986 |obra=Los africanos: un triple heriedu |editorial=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]/[[Weta Tv]] |allugamientu=[[Londres]]/[[Lagos]] }}</ref>|group="nota"}} === La investigación y la inversión en teunoloxía === [[Ficheru:Bruce McCandless II during EVA in 1984.jpg|miniatura|300px|left|Astronauta Bruce McCandless II mientres la misión STS-41B el 11 de febreru de 1984. Pa Ali A. Mazrui África va ser el postreru continente en llanzar los sos propios inxenios al espaciu.<ref name="africanosI"/>]] Bien xuníu a lo anterior taría esta iniciativa, pos si la solución pal desenvolvimientu ye producir bienes y servicios, antes o dempués va ser necesariu aumentar la eficiencia de les yá esistentes pa ser competitivos, amás de crear nuevos productos o servicio ante nueves necesidaes. Autores como [[Artur Landerzo]] propunxeron invertir los beneficios llograos de les materies primes, como'l petroleu, n'educación y formación pa desenvolver teunoloxía punta.<ref name="Landerzo">{{Cita web |url=https://knol.google.com/k/artur-landerzon-barrera-garcia/petroleu-alegría-y-murnia/ahpk7a5l7a4r/5 |títulu=Petroleu, allegría y murnia:Petroleu y esperanza [Internet] |apellíu=Barrera Garcia |nome=Artur Landerzon |fecha=2009 sep 16 |editorial=Knol |cita=Versión 77 }}</ref> Según esta llinia de pensamientu, por bien abondosos y cares que sían los recursos naturales d'un país, estos nun suelen ser anovables, polo que finalmente se fai realidá'l proverbiu árabe:<ref name="Landerzo" /> {{cita|El mio güelu viaxaba en camellu, el mio padre en coche, yo en jet, el mio fíu en coche y el mio nietu va volver andar en camellu}} Coles mesmes, la conocencia que dexen la creación de teunoloxía punta puede ser perdurable. D'esta forma países como Brasil nun pueden producir caces d'última xeneración por más décades que pasen y vense abogaos a optar por modelos estranxeros por más favorables que sían les condiciones.<ref>{{Cita web |url=http://agenciabrasil.ebc.com.br/home/-/journal_content/56/19523/1049930 |títulu=Empresa fabricante dos caças Gripen va montar centru de pesquisa no Brasil |fechaaccesu=5 de payares de 2010 |nome=Pedro |apellíu=Peduzzi |fecha=6 d'ochobre de 2010 |editorial=Agência Brasil |idioma=portugués |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140424100423/http://agenciabrasil.ebc.com.br/home/-/journal_content/56/19523/1049930 |fechaarchivu=2014-04-24 }}</ref> Otra manera, una nación como Suecia, muncho menos poblada y menos dotada de materies primes, sí puede producir aviones d'esi tipu una década tres otres, casu del [[Saab 35 Draken]], el [[Saab 37 Viggen]] o'l [[Saab 39 Gripen]]. Pela so parte la investigación y el desenvolvimientu de productos y servicios presenten, ente otros, los siguientes inconvenientes: * Espertos como Philip {{Harvtxt|Kotler|1991|p=339-340}} faen fincapié en que la investigación ye una de les aiciones que más "quema" pola cantidá de fracasos collechaos. Realícense ensame de proyeutos bien caros y namái unos pocos, o dacuando nengunu, lleguen a ver la lluz por distintos motivos. * La teunoloxía punta rique tantu de conocencies pa creala como d'instrucción pa usala, de la mesma, dambos adquiérense tres años, pue que décades, d'inversión n'educación. Polo tanto namái ye una opción al llargu plazu, suponiendo que les persones formaes sigan nel país y nun emigren. * La teunoloxía esixe cuntar con grandes presupuestos pa ser desenvuelta, presupuestos non siempres disponibles. Puede apangase esti problema mercando parte a otres naciones {{cita Harvard|Erridge|Fee|McIlroy|2001}}. Pero esta namái constitúi una solución a medies porque amenorga la independencia de la nación compradora, amás, munchos adelantos nun tán disponibles por restricciones polítiques. Asina, Suecia puedo diseñar y construyir el Gripen porque la dio accesu a teunoloxía de naciones como Estaos Xuníos, Alemaña, Francia o Reinu Xuníu. Otra manera, el mesmu país nun pudo esportar la so caza [[JA 37 Viggen|Viggen]] a la India por cuenta de les restricciones del gobiernu d'Estaos Xuníos,<ref group="nota">El motor del Viggen, al igual que'l del Gripen, veníen d'Estaos Xuníos y, anque fueren producíos en Suecia, esportalos ensin permisu acarretaría problemes posteriores pol vetu d'Estaos Xuníos pa siguir vendiendo recambios, asesoramientu, futures alquisiciones...</ref> razón pola cual, nel desenvolvimientu del caza [[JAS 39 Gripen|Gripen]] tratar de nun adquirir pieces d'Estaos Xuníos na midida de lo posible {{cita Harvard|Keijsper|2003}}. === La tresferencia teunolóxica === Desenvolver teunoloxíes mesmes competitives dacuando puede ser imposible, debíu al gran abismu teunolóxicu que tien de salvase, la necesidá de personal cualificáu y esperimentáu, los llargos periodos de tiempu necesarios pa llograr resultancies, el capital riquíu... Polo qu'otra faceta investigación ye la [[tresferencia de teunoloxía]]. Munches instituciones<ref name="OTRI">{{Cita web |url=http://www.redotriuniversidades.net/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=270&Itemid=100022&lang=es |títulu=RedOTRI Universidaes |fechaaccesu=4 d'avientu de 2012 |fecha=2005 |obra=Rede OTRI Universidaes |editorial=Rede OTRI |ubicación=Madrid |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190723032104/http://www.redotriuniversidades.net/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=270&Itemid=100022&lang=es |fechaarchivu=2019-07-23 }}</ref> realicen tresferencies teunolóxiques col fin de dotar de mayor autonomía a rexones y países. Una de les tresferencies más espectacualares poles resultancies que collechó foi la llamada [[revolución verde]]. onde axentes de distinta clase y condición apurrieron a los países subdesendolcaos les téuniques, conocencies y granes de nueves especies pa cultivar plantes de regadío.<ref name="Revolución Verde">{{Cita web |url=http://www.march.es/conferencies/anteriores/voz.aspx?id=65&l=2 |títulu=La revolución verde |fechaaccesu=17 de mayu de 2013 |apellíu=García Olmedo |nome=Francisco |fecha=5 de payares de 2002 |formatu=Conferencia |obra=Les plantes sol dominiu del home editorial=Fundación Juan March |ubicación=Madrid }}</ref> Con estes tresferencies altruista la India pasó de producir 11 millones de tonelaes a 74 millones de tonelaes al añu nun periodu de dos décades, suficientes pa poder alimentar a 400 millones de persones. Nos países en desenvolvimientu la producción de granu pasó de 170 quilu per persona y añu, a 250 kilogramu per persona y añu.<ref name="Revolución Verde"/> Otra ye la mecanización de l'agricultura, incorporando maquinaria y conocencies pa remanala, caltenela y reparala, na midida que la infraestructura industrial dexe. Pero estes iniciatives pueden constituyir un fracasu por múltiples motivos como pue ser lo poco afechu de les teunoloxíes tresferíes a les condiciones del llugar o la escasa demanda de los productos producíos por dicha teunoloxía ente otres, como comprobó Tanzania na cooperación agrícola canadiense.<ref name="africanosII"/> Per otra parte, non tola teunoloxía puédese nin quier tresferise. De xacíu, munches capacidaes militares o con usos militares son intransferibles, un casu bien conocíu ye la teunoloxía furtiva solo tenida per Estaos Xuníos<ref name="">{{Cita web |apellíu=O.F. |títulu=What is a fifth generation fighter |fecha=2010 |formatu=PDF |obra=Eurofighter World |editorial=ESTA Druck GmbH |allugamientu=Hallbergmoos |idioma=inglés |fechaaccesu=15 d'abril de 2013 |url=http://www.eurofighter.com/fileadmin/web_data/downloads/efworld/ef_world_2-2010b_Low.pdf |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121107040658/http://www.eurofighter.com/fileadmin/web_data/downloads/efworld/ef_world_2-2010b_Low.pdf |fechaarchivu=7 de payares de 2012 }}</ref> N'otres ocasiones nun ye una teunoloxía única, sinón común a otros países, pero la nación que la tien nun desea compartila colos sos vecinos por distintes razones, como faía [[Sudáfrica]] na década de 1980 cola so teunoloxía nuclear.<ref name="africanosII"/> === La educación === Na base sobre la que se sofiten les aiciones anteriores reposa la educación. Una población analfabeta o pocu formada nun puede investigar teunoloxíes competitives y va tener munches dificultaes pa remanar y reparar les máquines de cualquier industria. Esisten poques o nenguna discrepancia sobre la importancia de cuntar con un pueblu bien educáu pa superar el subdesarrollu, siquier educáu en ciencies.{{#tag:ref|Otru problema distintos, anque consecutivu al anterior, ye'l poder emplegar a esa población nun trabayu acorde cola especialidá na que se formó. Alí A Mazrui cunta'l casu d'África y el fracasu de la educación de munchos neños pa llograr un nivel de vida cimera al de los sos padres, casi analfabetos. La educación tien de cuntar con dellos requisitu previos por que sía [[eficacia|eficaz]] y a ser posible [[eficiencia|eficiente]]. Ente los más importantes podemos citar: * Un cuerpu de profesores, académicos y doctores preparáu y en permanente formación.<ref name="ciudadanía">{{Cita web |url=http://www.oei.es/valores2/055YE.pdf |títulu=La educación pa la ciudadanía nel contestu escolar européu |fechaaccesu=4 d'avientu de 2012 |apellíu=Comisión Europea |enllaceautor=Comisión Europea |fecha=mayu de 2005 |formatu=PDF |editorial=Eurydice |ubicación=Bruxeles }}</ref> * Instalaciones fayadices pa impartir conocencies teóriques y práuticos, ensin escesivu fríu nin escesivu calor, poco ruíu ambiental, lluz correcto y constante, salobridá fayadiza, equipamientu apropiáu y una llongura etc {{cita Harvard|Muñoz-Repiso|2000|p=118}}. * Cuntar col material docente necesariu pa impartir les conocencies teóriques y práuticos. Primeramente entendíase sobremanera llibros de testu, material d'escritura pa los alumnos, cayueles y tices. Pero anguaño cada vez s'abrir más a les nueves teunoloxíes en forma de note-books, cayueles dixitales, conexón a Internet.<ref group="nota">Nes asignatures téuniques la demanda de material pa realizar práutiques ye muncho más esixentes y puede riquir máquines como fresadores, sierres, grúes, tornos... ente otros.</ref> * Dexar a los estudiantes asistir a les clases coles sos necesidaes cubiertes {{cita Harvard|Ross|2006|p=209}}.<ref group="nota">El gobiernu de Nelson Mandela qu'ordenó apurrir a cada neñu dos rebanadas de pan con mueyu de cacagüés por que pudieren atender si sentir les punzadas de la fame {{cita Harvard|Ross|2006|p=209}}.</ref> Toes estes infraestructures sirven o tendríen de sirvir pa preparar a la población en trés niveles distintos de formación:<ref group="nota">Esta ye una clasificación bien básica y nun trata de coincidir con nengún plan d'estudios concretu porque cada país o grupu de países entamen los distintos niveles de la educación de distintes formes.</ref> * Básica: saber [[lleer]], [[escribir]] y [[calcular]] n'unu o más idiomes, entendiendo lo que se fai. Nel sieglu XXI empieza a introducise la llamada llucha contra'l [[analfabetismu dixital]] qu'incluyiría navegar per Internet y unviar correos electrónicos. * Media: onde se llograríen conocencies de [[Física]], [[Química]], [[Bioloxía]], [[Historia]]... per una parte, y/o, [[mecánica]], [[contabilidá]], [[Arte culinario|cocina]], [[carpintería]] y demás oficios pola aguada más práutica. * Superior: onde les ciencies y la investigación tendría mayor cabida, casu de les [[diplomatura|diplomatures]], [[llicenciatura|llicenciatures]], [[Maestría|master]]s, [[doctoráu|doctoraos]] y [[Investigación postdoctoral|postdoctorados]]. Sicasí, la educación tampoco ye garantía pa la meyora del país nin de les persones que la reciben. Puede ser el casu de dellos países suramericanos, onde dalgunes universitarios pueden ganar menos qu'otros oficios con menor preparación.<ref name="Padrón">{{Cita web |url=https://knol.google.com/k/obst%C3%A1culos-pa-una-investigaci%C3%B3n-social-empobinada-al-desenvuelvo |títulu=Obstáculo pa una investigación social empobinada al desenvolvimientu |fechaaccesu=4 de febreru de 2010 |apellíu=Guillén |nome=José |fecha=21 d'abril de 2009 |editorial=Knol |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120202211029/https://knol.google.com/k/obst%C3%A1culos-pa-una-investigaci%C3%B3n-social-empobinada-al |fechaarchivu=2012-02-02 }}</ref> Coles mesmes, la falta de puestos de trabayu fayadizos a les conocencies de los escolarizaos produz desilusión, desilusión qu'amenorga darréu l'arribación d'estudiantes a les aules, al ser más granibles pa les sos families o pa ellos mesmos dedicar el tiempu a otres xeres, como asocedió en delles naciones africanes nos años 70.<ref name="africanosII"/> Les razones pa esta falta d'eficacia son variaes; Padrón Guillén cita ente otres:<ref name="Padrón"/> * Conteníos de los programes creaos, o siquier afechos, pelos países onde s'imparten. * Desenvolvimientos en docencies onde se prime los conteníos a los métodos. * Acercamientu de la educación a les demandes y necesidaes del mercáu llaboral. === Les infraestructures de tresporte y telecomunicaciones === [[Ficheru:Dakar-niominca.JPG|300px|miniatura|Carretera ente Dakar y el delta del Salum. Con unes infraestructures nesti estáu percorrer 100 Km pudi llevar 6 hores o más, lo qu'amenorga enforma la productividá.]] Daqué esencial pa la industrialización son les carreteres, puertos, aeropuertos o enerxía, tanto producción como tresporte. Estes infraestructures dexen el tránsitu diariu de mercancíes y persones. Ensin la [[máquina de vapor]] y el [[motor d'esplosión interna]] la [[Primer Revolución Industrial|Primer]] y [[Segunda Revolución Industrial|Segunda]] revoluciones industriales nun se produxeren, pero tampoco apaecieren de nun cuntar con víes ferriales, pontes, túneles y aeropuertos pa treslladar grandes cantidaes de mercancíes y persones dende les zones de cultivu y estracción a les de manofactura y dempués a les de comercialización. Cuando estes infraestructures nun esisten o son deficientes los respeutivos sectores que les precisen vense esgañaos {{cita Harvard|Rodríguez|1993|p=95}}. Tanto ye asina que cuando se desea destruyir una economía los medios de tresporte son un oxetivu prioritariu, especialmente los terrestres que suelen ser los que más s'ataquen y minen pa obligar a utilizar los aéreos {{cita Harvard|Finnegan|1993|p=5}}<ref group="nota">La destrucción d'infraestructures pa emprobecer un país llevar a cabo grupo como'l [[RENAMO]], afarando les víes ferriales y les carreteres de [[Mozambique]], sacante na redoma de les capitales provinciales. Asina, la única vía de tresporte yera l'avión {{cita Harvard|Finnegan|1993|p=5}}, siempres de pequeñu tamañu pa poder aterrizar n'improvisaes pistes de sable, col consiguiente encarecimientu de cualquier mercancía y la contratación de mano d'obra bien especializada como pilotos, mecánicos o controladores aéreos, mano d'obra non siempres disponible y menos por naciones subdesendolcaes.</ref> Como nos casos anteriores, les infraestructures resulten bien cares poles mesmes razones. En primer llugar riquen de materiales non siempres producíos na rexón, como l'asfaltu, el llume, les comunicaciones... De segundes, cualquier infraestructura que se faiga &mdash;pontes, túneles, carreteres, muelles d'atraque...&mdash; tien de ser planiada por personal bien formáu y capacitáu, como inxenieros industriales, inxenieros de caminos, inxenieros de mines... A lo último, tien d'utilizase maquinaria non siempres disponible y non siempres bono de remanar. Dientro del campu de la competitividá, les [[Teunoloxíes de la información y la comunicación|Nueves Teunoloxíes de la Información]] (NTI) empezaron a xugar un papel capital a finales del sieglu XX. Gracies a elles les conocencies ya informaciones flúin con rapidez y economía de medios. D'esta forma, nos planes de desenvolvimientu la instalación de teléfonu y accesu a Internet, especialmente de banda ancha, tienen de contemplase siempres y suponen un problema cuando nun esiste, o l'accesu a Internet ye bien escasu {{cita Harvard|Silva|2003|p=24}}. L'accesu a estes teunoloxíes presenta problemes bien paecíos a los de les infraestructures antes referíes, más l'accesu constante a la enerxía. === Accesu a la enerxía === [[Ficheru:Koeberg Power Station.jpg|300px|left|miniatura|[[Central nuclear Koeberg]] cerca de [[Ciudá del Cabu]]. Les fontes de les que tien de llograse la enerxía demostróse una tema polémica.]] Autores como [[Andrés González García]] nun duldar n'emplegar el [[kilovatio-hora]] ''[[per cápita]]'' como indicador del desenvolvimientu alcanzáu por una rexón o país {{cita Harvard|González|2009}}. Coles mesmes l'autor español indica que cualquier vía escontra'l desenvolvimientu va tener que pasar, antes o dempués, pola garantía d'un suministru enerxéticu fiable y non descomanadamente costosu. Poques discrepancies esisten nesti puntu, pos los cuatro apartaos anteriores nun pueden realizase, o bien difícilmente, ensin l'accesu a la enerxía necesaria {{cita Harvard|González|2009}}. Pese o nun esistir discrepancia sobre la necesidá de la enerxía<ref group="nota">o siquier discrepancies relevantes pos siempres pueden oyese postures naturistes y artesanales.</ref> los problemes surden cuando se trata de decantase por una enerxía o, más apropiadamente, por un conxuntu d'elles, lo que suel denominase ''[[mix enerxéticu]]'' {{cita Harvard|Scarpellini|Aranda|Zabalza|2008|p=232}}. Nesti aspeutu l'alderique paez tar bien lloñe de cerrase porque conflúin nél criterios granibles, económicos, ecolóxicos, sociolóxicos y geoestrategicos, por nomar los más importantes. Asina una de les enerxíes más barates ye la nuclear, tocantes a preciu del kw/h, non de costu total, amás supón una enerxía del país al nun depender de suministros esternos en delles décades. Pero la enerxía nuclear presenta munchos inconvenientes, como la gran inversión de tiempu y recursos que rique la so puesta en funcionamientu (criteriu económicu); amás de que suministra un caudal continuu pa una demanda discontinua por naturaleza, como enerxía de base que ye (criteriu granible). Una alternativa que nun cunta con estos problemes mora nos biocombustibles, que pueden quemar cuando se precisen n'instalaciones relativamente fáciles y rápides de montar; sicasí estos combustibles anguaño namái pueden llograse de cultivos alimenticios, colo que s'amenorga y encarecen los alimentos a les poblaciones más probes (criteriu sociolóxicu); amás de riquir deforestar inmenses superficies de selva virxe (criteriu ecolóxicu) {{cita Harvard|González|2009}}. Poro, l'alderique nun se centra sobre si l'accesu a la enerxía ye un factor determinante pa salir del subdesarrollu; sinón d'ónde tien de proceder dicha enerxía. Países desenvueltos: Consumu altu de: Petroleu, gas natural, carbón, electricidá ya inclusive enerxía atómica; más de 2000kw/hora d'electricidá al añu. Países subdesendolcaos: Nivel risible del consumu de les fontes d'enerxíes; na so gran mayoría menor a 300kw/hora d'enerxía al añu. === La seguridá === [[Ficheru:UN Soldiers in Eritrea.jpeg|300px|miniatura|Casco azules de la ONX patrullando la frontera ente Etiopía y Eritrea.]] Esisten poques discrepancies, o nenguna, al respeutive de la importancia capital que la seguridá física de les persones y los bienes tien pal desenvolvimientu económico y social. Asina lo esplicaba la Secretaria d'Estáu d'Estaos Xuníos refiriéndose a los Alcuerdos de Paz en Sierra Lleona a finales de los años 90, alcuerdos nos qu'amnistiaba al [[Frente Revolucionariu Xuníu|FRU]] de cualquier otomía que podíen cometer mientres la [[Guerra de Sierra Lleona|guerra civil d'aquel país]]. Esta clemencia tan inxusta, a güeyos del mesmu [[Kofi Annan]], defender la estadista d'Estaos Xuníos pola necesidá de cuntar con una redolada segura pa dexar el desenvolvimientu del país, estrozáu pola confrontación {{cita Harvard|Campbell|2003|p=116}}. Una de les razones daes a la permanencia de los [[estáu fallíu|estaos fallíos]] nesta categoría ye la falta de seguridá. Asina en Mogadixu los comercios nunca pueden dexase cerraos por mieu a ser escalaos {{cita Harvard|Bowden|2002|p=85}}, na antigua Rhodesia del Sur munchos neños nun podíen allegar a la escuela pola medrana a ser reclutados pola [[ZANU]] o la [[ZAPU]] {{cita Harvard|Moorcraft|McLaughlin|2008}}. Dalgunes de les más famoses o les más famoses actuaciones pa restaurar la seguridá realizar la ONX so les sos [[Fuercies de Caltenimientu de la Paz]] conocíos por [[cascos azules]]; pero otres organizaciones supranacionales como la [[OTAN]] tamién destacaron soldaos en distintes partes del mundu. Estes misiones tán integraes por contingentes militares y civiles pa llograr oxetivos bien variaos.<ref group="nota">Ente los oxetivos de les misiones de paz destaquen: # Llograr caltener l'altu'l fueu. # Preparar eleiciones. # Controlar l'espaciu aereu. # Protexer la distribución d'[[ayuda humanitaria]].</ref> La primera de diches misiones llevar a cabu en [[Mandatu Británicu de Palestina|Palestina]], el so cometíu consistía namái en reparar ya informar a la ONX. Pela so parte, la primera onde s'unviaron fuercies armaes d'interposición realizar tres la [[Guerra de Suez]] en [[1956]]. Darréu esplegar delles más ente les que destacó la del [[ONUC|Congo]] pol so gran valumbu y múltiples oxetivos{{#tag:ref|La [[ONUC]] pretendía evitar la independencia de [[Katanga]], distribuyir ayuda, consolidar l'altu'l fueu, sofitar al gobiernu congolés, ente otres...<ref name="ONUC">{{Cita web |url=http://www.un.org/spanish/Depts/DPKO/Missions/onuc.htm |títulu=MISIÓN DE LES NACIONES XUNÍES NEL CONGO |fechaaccesu=17 de mayu de 2013 |fecha=2003 |obra=Misiones de paz editorial=ONX |allugamientu=Nueva York }}</ref>|group="nota"}} Esta operación dexó a la ONX exhausta y casi ensin recursos, pero dio esperiencia a la Organización pa realizar misiones posteriores nes décades de 1980 y 1990. Debíu en parte a la [[Guerra Fría]], les misiones de paz sufrieron un parón ente [[1978]] y [[1988]], pero dende entós abondaron tantu en cantidá como n'importancia loxística y humana, llegando a suponer una ''crisis d'ésitu'' {{cita Harvard|Sánchez|1995|p=84}}. Estes misiones nun tienen un reglamentu preestablecido, nin un mandatu únicu pa toes. Les sos normes d'actuación fueron desenvolviéndose y creándose col tiempu.<ref group="nota">Básicamente les carauterístiques que suelen axuntar son: * Situación de cierta estabilidá con cese'l fueu o tregua establecíu peles partes en conflictu como condición previa. * Ser misiones neutrales y nun tomar partíu por nenguna de los bandos implicaos. * Ser pagaes pelos países qu'apurren los contingentes. Polo que se ven sometíes a los dictames de los países que les manden y paguen. Nun intentu por dales más autonomía, flexibilidá y capacidá de maniobra propúnxose crear un nucleu permanente de dellos miles d'homes dotáu de medios terrestres y aereu pa realizar el primer esplegue. Una vegada nel llugar realizaríen les misiones de caltenimientu de la paz o misiones preparatorias pa una fuercia posterior de mayor tamañu.</ref> Por esta naturaleza improvisada, les normes pueden camudase y de fechu en dellos conflictos camudáronse. Inclusive los dirixentes de la ONX solicitaron dichos cambeos en vista de les circunstancies. D'esta forma, Kofi Annan solicitó que los cascos azules unviaos a la yá citada Sierra Lleona nun fueren como una fuercia neutral, sinón como aliaos del gobiernu de [[Freetown]] pa detener les matances realizaes pol FRU {{cita Harvard|Campbell|2003|p=116}}. Pero hasta estes misiones sufren de crítiques. Ente elles pueden citase: * Inacción por indefinición d'oxetivos, como en Bosnia Herzcegovina<ref name="instituyo">{{Cita web |url=http://www.iugm.es/publicaciones/libro2008/llibru%20misiones%20internacionales.pdf |títulu=Misiones de paz de la ONX y de la Unión Europea |fechaaccesu=5 de xunu de 2008 |editorial=[[Institutu Universitariu Gutierrez Mellado]] |ubicación=Madrid |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090124081202/http://www.iugm.es/publicaciones/libro2008/llibru%20misiones%20internacionales.pdf |fechaarchivu=24 de xineru de 2009 }}</ref> * Denuncies de parcialidá, cuando non de participación direuta. Ye'l casu de los bombardeos realizaos polos [[Saab 35 Draken]] suecos de la ONX na seronda de [[1961]] na rexón de [[Katanga]], [[República Democrática d'El Congu|Congo]]. Dichos bombardeos llevar a cabu contra los intereses de la [[Unión Minera del Altu Katanga]], enemiga de la sueca [[Grangesberg Oxelosund Traffic]] que'l so presidente yera hermanu del entós Secretariu Xeneral de la ONX, [[Dag Hammarskjoelb]]. Coles mesmes el comandante de los cascos azules mientres dalgún tiempu foi'l mesmu que representó a la empresa sueca n'El Líbanu y siguía tando a sueldu de la minera escandinava {{cita Harvard|Defensa|1997}}. * Denuncies de violación de Derechos Humanos y abusu de poder. Como denunció Amnistía Internacional contra miembros de les fuercies armaes de Paquistán, Estaos Xuníos, Italia y Canadá nel conflictu de Somalia. Coles mesmes, dellos autores y protagonistes destacaos d'estes misiones sostienen que munches vegaes nun son parte de la solución, sinón del problema. Asina [[Roméo Dallaire]], xefe de la misión de la ONX en Ruanda en 1994, afirma que la ONX como tal nun esiste porque son los sos miembros, y en Ruanda la retirada de los americanos y belgues foi lo que provocó'l xenocidiu, que pudo parase con 5500 soldaos {{cita Harvard|Foreing Policy|2011|p=75}}. Pela so parte, [[Peter Galbraith]] sostién que, sumáu a la falta de medios y homes, puede añader el "factor mieu" al nun deseyar el Conseyu de Seguridá oponese a un dirixente conflictivu. Pa Galbraith eso asocedió en Afganistán cuando la ONX nun quixo reconocer el fraude perpetáu nos comicios por [[Hamid Karzai]], lo que deslegitimaría al futuru gobiernu y a la misión de la ONX, amás de dar fuercies a los talibán {{cita Harvard|Foreing Policy|2011|p=75}}. [[Ficheru:Mexican troops operating at a random checkpoint 2009.jpg|miniatura|300px|left|Soldaos mexicanos nun control aleatoriu, 2009. La guerra contra'l narcotráficu en Méxicu llegó a esi nivel debíu, ente otros factores, a la inacción de los sos gobernantes.<ref name="aristegui">{{Cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=66AV6697tbk |títulu=Narcu En Mexico |apellíu=Buscaglia |nome=Edgardo |enllaceautor=Edgardo Buscaglia |fecha=5 de febreru de 10 |editor=Carmen Arístegui |editorial=CNN n'español |allugamientu=Mejico DF }}</ref>]] Nel mesmu apartáu apaez tamién la seguridá interior frente a robos, chantaxes, actos vandálicos, etc. En munchos países les zones más probes lleguen a allugar grupos forníos con armes d'una capacidá pareya a les utilizaes poles fuercies de seguridá.<ref name="ElPais3">{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/Armes/bolivianes/faveles/elpepuint/20080805elpepuint_1/Tes |títulu=Armes bolivianes nes faveles |fechaaccesu=26 d'agostu de 2008 |apellíu=Ares |nome=Juan |enllaceautor=Juan Ares |fecha=5 d'agostu de 2008 |editorial=El País |ubicación=Madrid }}</ref> Pa esti fin resulta esencial el llabor de les fuercies de seguridá -non tanto militares- qu'impongan la llei y garanticen una redolada apropiada pal progresu económico y social. Sicasí, como alvirtió Amnistía Internacional, siquier cuatro requisito son necesarios pa llograr bones resultancies en seguridá interna: * Tar les fuercies bien y puntualmente remuneradas, pa frenar la corrupción ante sueldo miserables. * Tar bien formaes nos distintos tipos de téuniques policiales como antidisturbios, investigación, Derechos Humanos, etc. Por esta razón en numberoses ocasiones les misiones de paz de la ONX inclúin tamién policiales, que formen a los nuevos policías, misión que los militares nun pueden asumir por nun haber sío entrenaos pa ello. * Que la formación sía de grupos enteros y non d'individuos, pa evitar el refugu y l'aislamientu de les persones formaes al volver a les sos unidaes y querer aplicar les conocencies adquiríes. * Disponer del material fayadizo. Como se vio en países como Sudáfrica en tiempos del Apartheid, según Alfonso Rojo {{cita Harvard|Rojo|1993}}, en munchos casos la policía nun cuntaba con material anti-disturbios. Si un axente nun tener escudu nin defensa y namái cunta cola so arma de fueu, va utilizar esta arma pa eslleir una protesta o una balasma, especialmente si ve la so vida en peligru. Otra manera, si cuntar con cascu, escudu, ropa y capiellu ignífuga... estos ayudaránlu a imponese y va poder utilizar otros métodos antes de recurrir a preseos letales. === La tresferencia de competencies y descentralización === En dellos países, como ye'l casu de [[Perú]], practicóse una política de tresferir competencies gubernamentales a les distintes provincies, departamentos o la división alministrativa correspondiente. Según {{Harvtxt|Urieta Vaquerizo|2004|p=13}} esti intentu escorría llograr una meyor repartu del emplegu, la riqueza y contribuyir a fomentar el desenvolvimientu de les provincies. Dicha pretensión yá se formuló tres la independencia de países como Perú y tuvo dellos intentos socesivos, na so mayoría torgaos pola hiperinflación o'l terrorismu. En 2004, cuando los ataques de grupos como [[Senderu Lluminosu]] baxaren abondo, comprobóse que [[Lima]] recibía más de la metá del presupuestu alministrativu y cuntaba con más de la metá de los funcionarios y emplegaos públicos, amás de más de la metá de les inversiones privaes pa satisfaer les necesidaes de dichu personal.<ref group="nota ">Datos citaos por {{Harvtxt|Urieta Vaquerizo|2004|p=16}} llográu del periódicu ''El comerciu'', Lima, 24/6/2004, páxina 12.</ref> L'oxetivu d'esta política, según [[Luis Solari de la Fuente]] y {{Harvtxt|Urieta Vaquerizo|2004|p=16}}, yera tresferir recursos y personal de la capital a otres alministraciones col doble fin d'amenorgar los gastos de viaxe por asuntos alministrativos y aumentar la renta de dichos departamentos gracies a la llegada de funcionarios y recursos económicos. Con estes aiciones pretendía contenese la emigración escontra les grandes ciudaes, especialmente la capital de cada nación. Sicasí, nel yá citáu casu de Perú, esta iniciativa paez fracasar, ente otros factores porque la inversión privada siguió concentrándose na [[Lima|Capital]], teniendo a les provincies como meres provisores de materies primes {{cita Harvard|Urieta Vaquerizo|2004|p=16-17}}, colo que nun se detuvo'l desplazamientu escontra la principal ciudá del país. === El Bancu Mundial y el Fondu Monetariu Internacional === [[Ficheru:World Bank building's entrance.jpg|miniatura|250px|Entrada a la sede del Bancu Mundial. Organización que, xunto al Fondu Monetariu Internacional, concede préstamos a países y rexones. Dambes fueron duramente criticada.]] {{AP|Fondu Monetariu Internacional}} {{AP|Bancu Mundial}} Tanto'l [[Bancu Mundial]] como'l [[Fondu Monetariu Internacional]] tuvieron el so primer antecedente nel yá citáu [[Plan Marshall]]. Los 13&nbsp;000 millones de dólares de la dómina que los Estaos Xuníos emprestó a les naciones europees tres la Segunda Guerra Mundial fueron un emburrie decisivu a la reconstrucción de los sos aliaos y constituyó un gran ésitu {{cita Harvard|Moyo| 2009|p=35}}. Por tanto viose posible repitilo a escala mundial. A la vista de los resultaos llograes n'Europa decidió siguise esa política con instituciones dientro de la ONX qu'enriaren ayudes similares a les apurríes pol Plan d'Estaos Xuníos. En 1947 yá esistíen dos instituciones que podíen desempeñar esa misión: El [[Fondu Monetariu Internacional]] escorría conceder posibles ayudes a países en situaciones económiques difíciles, yá fueren coyunturales o estructurales. Esta institución adquiriría col tiempu nuevos cometíos, pero unos de los principales siguiría siendo la concesión de creitos y préstamos a naciones con problemes de lliquidez, non necesariamente con problemes de desenvolvimientu.<ref name="FMI">{{Cita web |url=http://www.imf.org/external/np/exr/facts/spa/howlends.htm |títulu=Préstamo del FMI |fechaaccesu=4 d'avientu de 2012 |fecha=30 de setiembre de 2012 |editorial=FMI |allugamientu=Nueva York }}</ref> El Fondu realizaba y realiza estudios del país solicitante y esixía determinaes reformes pa conceder les sumes solicitaes. Pela so parte, el futuru [[Grupu Bancu Mundial]] marcaría como la so misión el conceder creitos y préstamos con un interés baxu a naciones con dificultaes pa consiguir financiamientu nos mercaos internacionales; dichos recursos económicos tendríen de destinase a realizar inversiones n'infraestructura, educación o sanidá, ente otres.<ref name="BM">{{Cita web |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/BANCOMUNDIAL/QUIENESSOMOS/0,,contentMDK:20191733~menuPK:60001939~pagePK:64057863~piPK:242674~theSitePK:263702,00.html |títulu=Quien somos - Llabor del Bancu Mundial |fechaaccesu=18 de mayu de 2013 |fecha=2013 |editorial=Grupu Bancu Mundial |allugamientu=Nueva York }}</ref> Coles mesmes, les reformes estructurales esixíes pol Fondu Monetariu Internacional fueron contestaes y aldericaes duramente por distintos autores y organismos. Ye'l casu de la [[CEPAL]], institución que criticó la demanda d'abrir el mercáu de la nación solicitante pa dexar la entrada de productos estranxeros, xeneralmente más baratos y/o de meyor calidá que los nacionales. Lo que termina suponiendo la ruina de les industries locales.<ref name="San Pedro"/> Polo que al Grupu Bancu Mundial respecta, esiste una corriente de pensamientu crítica, non yá los intereses pidíos o los avales esixíos, sinón cola mesma esistencia de diches organizaciones y el dineru qu'ufierten, entá suponiendo que fuera a xeitu perdíu. La zambiana Dambisa Moyo afirma que munchos países africanos, ante la falta de recursos importantes y de una población bien formada qu'atraxera inversiones estranxeres, convierte l'ayuda internacional na única fonte d'ingresos {{cita Harvard|Moyo|2009|p=13}} y non nuna fonte pa financiar el desenvolver, lo que fai que dichos fondos nun s'inviertan n'infraestructures, a cencielles gástense en pagar el [[gastu corriente]]. Pero les crítiques a estos dos instituciones trespasen lo puramente económico. Dende ámbitos sociales, culturales ya inclusive de seguridá y militares, criticóse'l poder qu'estes instituciones lleguen a axuntar y lo duro de les condiciones pidíes o a cencielles suxeríes, que lleguen inclusive a cuestiones de seguridá interna y soberanía nacional con consecuencies dacuando dramátiques. Un exemplu dar [[Greg Campbell]] mientres la [[Guerra Civil de Sierra Lleona]]. Naquel conflictu varios cientos de mercenarios contrataos por [[Executive Outcomes]] llograron detener a les fuercies del FRU a les puertes de Freetown {{cita Harvard|van Heerden|2012|p=153 y siguientes}}. Sicasí, estos dos organismos amenaciaron al gobiernu sierraleonés con nun concede-y les cantidaes solicitaes de caltener dicha llinia de defensa. A cambéu, los dos organismos nun dieron garantíes pa protexer a la población, namái promeses d'unviar una fuercia panafricano. L'amenaza de nun concede-y creitos surtió efeutu y Executive Outcomes retiróse, dexando indefensu al gobiernu y a los habitantes. Freetown foi tomada y escalada mientres la [[Tomada de Freetown (1997)|Operación Nada con Vida]]. Nesa operación, sigui rellatando l'autor, miles de persones fueron asesinaes o sufrieron violaciones y mutilaciones en manes, pies, llabios... polos soldaos del [[Frente Revolucionariu Xuníu|FRU]].<ref group="nota">Greg Campbell cunta'l casu de como los soldaos del FRU faíen apuesta sobre'l sexu de los neños antes abrir a les muyeres embarazaes coles ballonetas y estraye-yos el fetu.</ref> === La llucha contra la probeza === [[Ficheru:I000073 (10704267663).jpg|miniatura|300px|Infraviviendas en [[Phnom Penh]]. Pal hindú [[Jockin Arputham]] faer a los probes propietarios de la so vivienda ye un camín pa salir de la probeza.<ref name="ourplanetI">{{Cita web |url=http://www.ourplanet.com/imgversn/122/spanish/arputham.html |títulu=¿Quién ye'l dueñu de la ciudá? |fechaaccesu=4 d'avientu de 2012 |apellíu=Arputham |nome=Jockin |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120221082719/http://www.ourplanet.com/imgversn/122/spanish/arputham.html |fechaarchivu=2012-02-21 }}</ref>]] Una de les formes que s'aducen pa llograr qu'un país o rexón pueda superar el subdesarrollu ye alzar la renta de los sos ciudadanos más probes. Surdieron delles iniciatives como les entamaes por [[Bill Gates]]<ref name="Bill">{{Cita web |url=http://www.gatesfoundation.org/Pages/home.aspx |títulu=Préstamo del FMI |fechaaccesu=28 de payares de 2010 |editorial=Bill & Melinda Gates Fundation |allugamientu=Nueva York |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121012112446/http://www.gatesfoundation.org/Pages/home.aspx |fechaarchivu=12 d'ochobre de 2012 }}</ref> o'l catedráticu de [[Bangladex]] [[Muhammad Yunus]], quien inventó'l conceutu de los [[microcreitu|microcreitos]] y de la [[garantía social]] en [[1976]]. Según Yunus l'actitú de los bancos nun podía constituyir una solución pa la probeza, nin constitúi una alternativa al algame de los entamadores con menos recursos, porque la banca siempres solicita numberosos avales que los probes nunca van poder axuntar {{cita Harvard|Yunus|2007|p=45 y siguientes}}. Yunus siguió la so esperiencia y empezó a pidir como aval, non una propiedá o un sueldu, sinón que'l proyeutu pal que solicitaba los pequeños creitos tuviera integráu nel barriu, pueblu o ciudá onde se solicitara.<ref group="nota">El primer microcreitu foi de 25 dólares d'Estaos Xuníos y concedióse a una muyer que s'aseguró de devolvelo na so totalidá {{cita Harvard|Yunus|2007|p=64-65}}.</ref> La concesión d'un microcreitu consíguese si l'entamador demuestra que'l so vecinos aceptar y van allegar a él pa satisfaer les sos demandes, entá ye más si hai otros solicitantes vecinos sos a la espera de microcreitos, que van esforciase por qu'espollete la iniciativa y, asina, ver ellos aprobaes dempués la so solicitú {{cita Harvard|Yunus|2007}}. La idea constituyó un ésitu completu y dio llugar al [[Grameen Bank]] xunto a otros proyeutos.<ref name="Grameen">{{Cita web |url=http://www.muhammadyunus.org/Social-Business/grameen-healthcare/ |títulu=Grameen Healthcare |fechaaccesu=9 d'avientu de 2012 |apellíu=Yunus |nome=Muhammad |enllaceautor=Muhammad Yunus |fecha=2011 |editorial=Yunus Center |allugamientu=Dhaka |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121208083528/http://www.muhammadyunus.org/Social-Business/grameen-healthcare/ |fechaarchivu=8 d'avientu de 2012 }}</ref> Sicasí, tamién cunta con detractores. Según el diariu español [[El Mundo (España)|El Mundo]] dellos estudios afirmen que los microcreitos pueden ayudar a los menos probes o a persones que pasen apuros ensin ser probes, pero non realmente a los más precisaos del mundu. En contra, proponen regalar a los más precisaos del Planeta [[cabra|cabres]] o otru tipu de [[ganáu]] en llugar de cargales con deldes. Pela so parte el indú [[Jockin Arputham]] propunxo la opción de que los conceyos concedan el terrén onde les persones o families instalaron les sos infraviviendas. D'esta forma consíguese cierta seguridá frente a posibles valtamientos o desallugos, lo que de la mesma dexa instalar negocios, recibir servicios públicos como la lluz y l'agua corriente ya inclusive solicitar préstamos responder# por pola so propiedá.<ref name="ourplanetI"/> A esti respectu distintos conceyos remanen la dificultá d'alcontrar al auténticu inquilín de les infraviviendas, por cuenta de delles causes, como cambeos constantes de manes o tengo rocea ante los poderes públicos. === El control d'armes === [[Ficheru:Afrimil-ethiopiansoldier.jpg|left|miniatura|300px|Etíope con un fusil d'asaltu [[AK-47]].]] En numberoses ocasiones delles organizaciones ya instituciones venceyaron el tráficu incontroláu d'armes, cuantimás les [[armes llixeres]], col subdesarrollu. Esta mesma rellación defender delles naciones en declaraciones oficiales, casu de la de Managua<ref name="DeclaracionManagua">{{Cita web |url=http://menem.senado.gov.ar:88/7986.pdf |títulu=Declaración de Managua |fechaaccesu=28 de payares de 2010 |editorial=Senáu de la Nación Arxentina |allugamientu=Buenos Aires |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140424084532/http://menem.senado.gov.ar:88/7986.pdf |fechaarchivu=24 d'abril de 2014 }}</ref> ya inclusive se declara explícitamente na de Xinebra.<ref name="DeclaracionGinebra">{{Cita web |url=http://www.genevadeclaration.org/fileadmin/docs/newsletter/Geneva-Declaration-Newsletter-01-Spanish.pdf |títulu=Declaración de Xinebra sobre Violencia Armada y Desenvolvimientu |fechaaccesu=28 de payares de 2010 |fecha=1 de marzu de 2008 |idioma=inglés }}</ref> Según estos documentos el gastu n'armamentu amenorga les capacidaes de los estaos pa invertir esi capital n'otros apartaos rellacionaos col desenvolvimientu.<ref group="nota">Un exemplu d'esto vivióse en Sudáfrica cuando axustó la compra de nuevos aviones de caza pa reemplazar los Mirage F-1 en llugar de destinalo pa financiar viviendes, hospitales y otros servicios básicos {{cita Harvard|Keijsper|2003|p=135 y 136}}.</ref> De segundes, les armes aumenten el gastu en sanidá polos muertos y mancaos que provoquen.<ref group="nota">Especialmente col enclín actual a tullir en llugar de matar p'amenorgar la moral del enemigu y encher la so cadena d'asistencia y tresporte.</ref> Sicasí, les declaraciones de los países non siempres van paraleles a les sos actuaciones. En numberoses causes naciones firmantes y/o participantes en diches declaraciones viéronse arreyaes en ventes d'armes incontrolaes, como Bolivia.<ref name="ElPais3"/> Coles mesmes, la partida de defensa, yá sía interior o esterior, nun puede nin tien de quitar porque la defensa y la seguridá son el primer requisitu que precisa'l desenvolvimientu, como s'indicó. De terceres, munches naciones subdesendolcaes cunten con una rentable industria propiu d'armes, casu d'Exiptu onde'l gobiernu ye unu de los principales veceros, pero tamién vendieron a la CIA {{cita Harvard|Crile|2008}}. N'otres ocasiones, la industria d'armamentu supón unu de los escasos ingresos nacionales de divises, ye'l casu de Corea del Norte quien viende los sos misiles balísticos a un preciu bien competitivu, como tamién teunoloxía nuclear de [[plutoniu]], constituyendo estos dos partíes el principal ingresu del país {{cita Harvard|Nitikin|2009|p=21 y siguientes}}. N'otres ocasiones esta industria nun tien por qué ser la principal, pero sí unu de los motores de la so economía, pol calter d'alta teunoloxía y otres aplicaciones piqueres que d'ella s'esprende. Poro, la industria y comerciu d'armes, controlada o non, ye tenida por munchos autores y países como una baza pal desenvolvimientu y non al aviesu. Trátase de controlar les armes con mecanismos de [[trazabilidad]], por casu, supondría un frenu a les ventes y a los ingresos que xeneren, prosigue esta llinia de pensamientu. Munchos compradores nun deseyen adquirir armes a les que se pueda [[trazabilidad|trazar]] la so procedencia y tarde o aína van atopar un vendedor que-y les suministre baxu tales condiciones. === L'ayuda pal desenvolvimientu === [[Ficheru:Aecidmadrid.JPG|derecha|miniatura|250px|Fachada de la AECID en Madrid.]] So bien distintes formes les naciones más riques fueron creando programes pa fomentar el desenvolvimientu nel mundu. Dichos programes son de bien diversos tipos (creitos, formación, financiamientu, tresferencies teunolóxiques, etc.) y entamaos de diverses formes. Asina, universidaes,<ref name="redOTRI">{{Cita web |url=http://www.redotriuniversidades.net/ |títulu=Red d'Oficines pa la Tresferencia de Resultaos d'Investigación |fechaaccesu=6 de payares de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180819064318/http://www.redotriuniversidades.net/ |fechaarchivu=2018-08-19 }}</ref> ONG y gobiernos de distintos tamaños<ref name="madridDesarrollo">{{Cita web |url=http://test-www.munimadrid.es/portales/munimadrid/es/Entamu/El Conceyu Mediu-Ambiente/Instalaciones-y-Servicios/Fundacion-pa-l'Ayuda-al Desenvolvimientu-del Mediu Rural y Natural-(ADERNA)?vgnextfmt=default&vgnextoid=78186608ae1y9110VgnVCM1000000b205a0aRCRD&vgnextchannel=9f42ca1c5a057010VgnVCM100000dc0ca8c0RCRD |títulu=Fundación pal desenvolvimientu del Mediu Rural y Natural |fechaaccesu=6 de payares de 2010 |editorial=Conceyu de Madrid |ubicación=Madrid }}</ref> enllantaron programes y creáu redes loxístiques en distintos países pa recibir y tramitar demandes d'ayuda, unviar fondos, asitiar a los cooperantes y supervisar les concesiones d'ayuda. Diches ayudes podríen arrexuntase en tres tipos {{cita Harvard|Moyo|2009|p=6 y siguientes}}: * [[Ayuda d'emerxencia]] o [[Ayuda humanitaria]]: ye l'apurrida pa situaciones catastrófiques puntuales, col fin de desaniciar les necesidaes más apremiantes: alimentos, medicines, ropa, calzáu, tresportes, tiendes de campaña, etc. Anque delles vegaes estes partíes no fondero son ayuda al desenvolvimientu pa naciones contra les que se decretó dalgún tipu d'embargu, por casu, unviar material y maquinaria de construcción pa sustituyir les tiendes por edificaciones o unviar depuradores en llugar d'agua potable. * [[Ayuda caritativa]]: ye la suministrada por ONG sobre'l terrén ensin pasar por intermediarios. Puede ser de munchos tipos: alimentos, profesores, beques, material didáctico, maquinaria... * [[Ayuda al desenvolvimientu]] o ayuda sistemática: ye la realizada ente gobiernos o ente un gobiernu y una organización supranacional, casu del Grupu Bancu Mundial. Esta ye la mayor ayuda tocantes a cantidá y tamién una de les más criticaes como s'indicó, hasta'l puntu de llamala ''L'ayuda de la muerte'' {{cita Harvard|Moyo|2009}}. Magar que la cooperación realizar por munches víes, xeneralmente son los gobiernos nacionales quien disponen de más medios pa ello y tamién ye norma común que funden un organismu encargáu de centralizar toes eses ayudes, un casu típicu sería l'[[Axencia Española de Cooperación Internacional pal Desenvolvimientu]] (AECID). Toes estes misiones nun seríen n'últimu términu remanes pa desenvolver un país o rexón en sí mesmes, sinón una forma de potenciar les aiciones que la desenvolverán y ye esta carauterística, ser un mediu pa faer posible los planes d'ayuda, una de les sos principales desventaxes. Como s'indicó lo que se busca ye potenciar al país o rexón ayudando en proyeutos de bien diversos tipos, por tanto lo primero ye ellaborar un proyeutu, ye la denominada [[ayuda so demanda]] y munches naciones nun cunten colos profesionales y dacuando nin siquier colos medios pa ellaborar proyeutos sólidos que puedan ser dempués estudiaos y financiaos. Un exemplu constituyir Haití tres el terremotu de 2010, países como España ufiertaron ayuda so demanda y meses dempués nun se solicitara nin la metá de la mesma por escarecer de medios l'estáu haitianu pa iguar proyeutos apropiaos. N'otres ocasiones lo que frena esta ayuda nun ye'l proyeutu en sí, sinón les condiciones puestes polos gobernantes receptores, como por casu que la mayor parte del montante pase antes por manes gubernamentales, lo que munchos donantes nun tán dispuestos a dexar por ser un focu de corrupción ya inoperancia. Pero una de los autores crítiques d'esti tipu de cooperación, Danvina {{cita Harvard|Moyo|2009}}, indica que nun tendría de poner se como una vía pa superar el subdesarrollu, sinón como una de les causes del mesmu, de forma similar al casu del financiamientu ufiertáu pol Grupu Bancu Mundial. La zambiana apurre dellos exemplos nel so llibru ''L'ayuda de la muerte'', unu ye la unviada masiva de mosquiteres a zones palúdiques o con otres epidemies tresmitíes por inseutos. Aiciones asina, realizaes cola meyor intención, lleven a la quiebra y la miseria a los productores locales de dichos productos, contribuyendo al subdesarrollu del país. == Crítica == {{VT|Teoría de la dependencia|l1=Teoría de la dependencia Una de les crítiques clásiques a la [[dicotomía]] desenvuelvo/subdesarrollu foi ellaborada pola teoría de la dependencia. Desapegándose de les teoríes más convencionales sobre'l desenvolvimientu y la modernización, la teoría de la dependencia afirma que, nel [[Socioloxía política|planu políticu-social]] esiste dalgún tipu de dependencia nes situaciones de subdesarrollu, y que esa dependencia empezó históricamente con [[Capitalismu|la espansión de les economíes de los países capitalistes orixinarios]]. La dependencia de la situación de subdesarrollu implica socialmente una forma de [[Dominación (socioloxía)|dominación]]. Esta teoría prefier utilizar les nociones de '''lliberación/dependencia''' y refuga les idees de desenvolvimientu/subdesarrollu y denuncia qu'esiste un tracamundiu ente les nociones de «desenvolvimientu» y «sistema capitalista» y que esti tracamundiu tapa unes rellaciones de subordinación ente rexones.<ref>{{Cita web |url=http://www.centrocultural.coopblogsnuestramericanos/2010/12/06/continuidaes-y-rotures-ente-el pensamientu-i-parte/ |títulu=Continuidad y rotura ente'l pensamientu (I parte) |fechaaccesu=19 de xunu de 2016 |autor=PINACCHIO, Ezequiel y SÁNCHEZ SAN ESTEBAN, Santiago I |fecha=6 d'avientu de 2010 |sitiuweb=http://www.centrocultural.coop/ }}</ref> == Conclusiones == Les respuestes consensuaes sobre les razones del subdesarrollu y les víes pa superalo son desoladoras polo escaso de les mesmes. Resulta bien difícil atopar contestaciones fiables pola falta de consensu. Nun ta claro les causes del subdesarrollu, nin les midíes pa superalo, nin siquier lo que ye realmente'l Subdesarrollu. De la mesma, los fechos nun refundien tampoco conclusiones sobre si ye superable o insuperable. Esisten ensame de países que trataron de desenvolvese collechando grandes y [[Reblincón alantre|sangrientos]] fracasos, ente qu'[[Corea del Sur|otros]] llograr en poques décades. Pa ilustrar esta falta d'alcuerdu ente los espertos basta revisar les bien distintes soluciones poles qu'apuesten autores como [[Paul Wolfowitz]], [[James D. Wolfensohn]] o [[Lewis T. Preston]], por citar trés direutivos del Bancu Mundial. Lleendo la so obra compruébase qu'unos enfatizan el sofitu a la industria, otros a la educación de base, otros na formación de gobiernos estables... y puede siguise casi con toles causes mentaes nel apartáu correspondiente. Una segunda conclusión unánime ye la magnitú del fenómenu, non yá pa los pueblos subdesendolcaos, sinón pa tola Humanidá.<ref name="San Pedro"/> El subdesarrollu acarreta munchos problemes en forma d'inmigración incontrolada, destrucción del mediu ambiente, piratería... pero coles mesmes tamién constitúi una ventaya pa otres naciones en forma d'esplotación barata de recursos naturales, mano d'obra entá más barata, concesión de ventayes comerciales o estratéxiques en cuenta de sobornos, venta d'armes y otros productos... Por tanto l'abandonu del subdesarrollu ye beneficiosu pa unos coleutivos y perxudicial pa otros coles mesmes. Sobre les causes, namái'l clima cunta con consensu sobre la so influencia decisivo y determinante. Coles mesmes, refúgase la idea de que la raza sía un factor. Pero na raza'l consensu namái se niega ente los espertos,<ref name="Buscaglia">{{Cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=rW851OSlHQU |títulu=Criminalidad entamada mexicana ya inseguridá nacional; transición política y paradoxa de la represión |fechaaccesu=19 de mayu de 2013 |apellíu=Buscaglia |nome=Edgardo |enllaceautor=Edgardo Buscaglia |fecha=9 de mayu de 2012 |formatu=conferencia |editor=Facultá d'Economía editorial=Universidá Veracruzana |allugamientu=Xalapa }}</ref> porque la idea sí ta bien estendida ente les poblaciones de determinaos países, como ye'l casu de los hispanoamericanos, ver la [//es.wikipedia.org/w/index.php?title=Discusi%C3%B3n:Subdesarrollu&diff=38299348&oldid=33230458 discutiniu] d'esti artículu. Pa complicar entá más la cuestión, el camín pa salir del subdesarrollu foi perdiendo unanimidá dende los años ochenta del sieglu XX. Considerábase que la industrialización yera la forma de superalo. Pero cola entrada de la informática y dempués la telemática la industrialización yá nun se considera como la única vía, ye más, entá suponiendo que fuera la única vía, nun esiste consensu sobre les principales pilastres pa llograr industrializar un país o rexón. Nun esiste consensu sobre la xerarquización de les midíes que llograríen industrializar un país, esto ye, seguridá social y llegal, población convenientemente educada, infraestructures de tresporte de gran capacidá, accesu universal a la sanidá, enerxía continua, capitalización, mano d'obra formada... Si considérase que toes son igual d'importantes la conclusión sería un nihilismu{{qué}} nes actuaciones, pos resulta imposible atendeles toes coles mesmes cola intensidá abonda. Pa tratar d'arreglar esto, de cutiu persones pocu informaes suelen proponer realizar dalgún tipu d'encuesta ente les poblaciones subdesendolcaes p'atopar el principal o los principales problemes que les amenaza y asina establecer un primer orde de prioridaes. Pa sorpresa de munchos, cúntense dos anécdotes como exemplu: cuando se fixo la prueba en [[Costa de Marfil]] la respuesta más avezada nun foi mortalidá infantil, pandemies, analfabetismu, corrupción o l'estáu llamentable de les infraestructures; sinón "calcetos y botes" porque la so selección nacional nun cuntaba con abondos calcetos y botes pa xugar el [[Mundial de Fútbol]]. Otru exemplu: pa los arxelinos la principal y más importante cuestión de la qu'ocupase resultó ser la construcción de mezquites, porque cada pueblu nun cuntaba con una mezquita, tolos defectos citaos nel casu de Costa de Marfil sufrir tamién esta nación, en mayor o meyor midida, y toes podíen esperar, d'acordies colos arxelinos consultaos. Como se dixo, no fondero son indiferentes les fiches téuniques de les encuestes o si la respuesta sigue siendo la mesma. Los exemplos sirven pa ilustrar les bien distintes perceiciones que pueden tener los habitantes de pueblos desenvueltos y los de pueblos subdesendolcaos sobre lo necesario y lo superfluo, lo prioritario y lo secundario. Asina pos la tema del subdesarrollu permanez abiertu, magar la considerable teorización realizada yá dende la Escuela Alemana del sieglu XIX; ente otres coses porque, como s'indicó, permanez la entruga, non yá de cómo se mide o cómo se combate, sinón ¿qué ye'l desenvolvimientu y per ende el subdesarrollu?. Pa ilustrar esta desorientación cunta'l refilachu que cuerre por delles ONGs: {{cita|Si vas a África unos díes escribes un llibru, si vas unos meses escribes un artículu y si vas unos años nun escribes nada.}} == Notes == {{llistaref|2|grupu="nota"}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía citada == {{llista de columnes|2| # {{cita llibru |apellíu=Amnistía Internacional |títulu=Informe añal 1978-1979 |añu=1979 |editorial=EDAI |ubicación=Madrid}} # {{cita llibru |apellíu=Amnistía Internacional |títulu=[[Amnistía Internacional]]: informe añal de 1990 |añu=1990 |editorial=[[EDAI]] |allugamientu=[[Madrid]]}} # {{cita llibru |apellíu=Andresen |nome=Fernando |títulu=The origins of the Angolan civil war: foreign intervention and domestic political conflict |idioma=inglés |añu=2001 |editorial=Macmillan Press |allugamientu=Londes |isbn=0-333-68471-0A}} # {{Cita publicación |apellíu=Arnalte |nome=Arturo |títulu=[[San Franciscu Xavier]] n'Asia, misión imposible |añu=2004 |publicación=[[L'aventura de la Hestoria]] |númberu=56 |issn=1579-427X}} # {{Cita publicación |apellíu=Monte |nome=Manuel |títulu=La batalla d'Arxel |añu=2006 |publicación=[[L'aventura de la Hestoria]] |númberu=93 |issn=1579-427X}} # {{cita llibru |apellíu=Bowden |nome=Mark |títulu=Black Hawk, Baltáu. La Batalla de Mogadixu |añu=2002 |editorial=RBA Libro |ubicación=Barcelona |isbn=13 978-8478710393}} # {{cita llibru |apellíu=Brigham |nome=Eugene F. |apellíu2=Houston |nome2=Joel F. |títulu=Fundamento d'Alministración Financiera |edición=Décima |añu=2005 |editorial=MC Graw Hill |isbn=9701003519}} # {{cita llibru |apellíu=Bustelo |nome=Pablo |títulu=Economía del desenvolvimientu: Un analís históricu |edición=2ª |añu=1992 |editorial=Complutense |ubicación=Madrid |isbn=8474914167}} # {{cita llibru |apellíu=Casal |nome=Joaquim |títulu=Analís Del Riesgu n'Instalaciones Industriales |añu=1999 |editorial=Universidat Politéunica de Catalunya |isbn=84-8301-227-8}} # {{cita llibru |apellíu=Campbell |nome=Greg |títulu=Diamantes sangrientos |añu=2003 |editorial=[[Paidós]] |allugamientu=[[Barcelona]] |isbn=84-493-1451-8}} # {{cita llibru |apellíu=Cantoni |nome=David |títulu=The Economic Effects of the Protestant Reformation: Testing the Weber Hypothesis in the German Lands |url=http://www.people.fas.harvard.edu/~cantoni/cantoni_jmp_2_7_1.pdf |fechaaccesu=2 de payares de 2012 |idioma=inglés |añu=2010 |editorial=Harvard |allugamientu=[[Boston]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121119001845/http://www.people.fas.harvard.edu/~cantoni/cantoni_jmp_2_7_1.pdf |fechaarchivu=19 de payares de 2012 }} # {{Cita publicación |apellíu=Caranci |nome=Carlo A. |títulu=Una falsa revisión del colonialismu |añu=2006 |publicación=[[Clío (revista)|''Clío'']] |volume=5 |númberu=56 |issn=1579-3532}} # {{cita llibru |apellíu=Crile |nome=George |títulu=La guerra de Charlie Wilson |añu=2008 |editorial=Editorial Almuzara |allugamientu=Córdoba |isbn=978-84-96968-36-3}} # {{Cita publicación |apellíu=Defensa |títulu=Defensa respuende |añu=1997 |publicación=Defensa |númberu=209 |isbn=02-11-3732}} # {{cita llibru |apellíu=CEPAL |enllaceautor=CEPAL |títulu=Cepal 87 |añu=2005 |editorial=United Nations |allugamientu=Nueva York |isbn=9213227930}} # {{cita llibru |apellíu=Erridge |nome=Andrew |apellíu2=Fee |nome2=Ruth |apellíu3=McIlroy |nome3=John |títulu=Best practice procurement: public and private sector perspectives |idioma=inglés |añu=2001 |editorial=Gower Publishing Company |allugamientu=Hampshire |isbn=0-566-08366-3}} # {{cita llibru |apellíu=Finnegan |nome=William |títulu=A Complicated War: The Harrowing of Mozambique |idioma=inglés |añu=1993 |editorial=[[University of California Press]] |ubicación=Londres |isbn=0-520-08266-4}} # {{cita llibru |apellíu=Fondu Monetariu Internacional |enllaceautor=Fondu Monetariu Internacional |títulu=World Economic Outlook April 2010: Rebalancing Growth |editor=Fondu Monetariu Internacional |editorial=International Monetary Found |allugamientu=Nueva York |isbn=9781589069}} # {{Cita publicación |apellíu=Foreign Policy |apellíu2=Strick van Linschoten |nome2=Alex |apellíu3=Kuehn |nome3=Felix |apellíu4=Dickinson |nome4=Elizabeth |apellíu5=Coggins |nome5=Bridget |apellíu6=Collier |nome6=Paul |apellíu7=Wood |nome7=Graeme |apellíu8=Myers |nome8=Nathaniel |apellíu9=Opheera |nome9=McDoom |apellíu10=Herbst |nome10=Jeffrey |apellíu11=Halper |nome11=Stefan |apellíu12=Diop |nome12=Boubarcar Boris |apellíu13=Kaplan |nome13=Robert |apellíu14=Traub |nome14=James |títulu=Estaos fallíos "Los chivos malos" |añu=2010 |publicación=Foreing Policy |volume=4 |númberu=40 |issn=1679-1515}} # {{cita llibru |apellíu=García |nome=Francisco |títulu=L'inxeniu y la fame |añu=2009 |editorial=Crítica |ubicación=Barcelona |isbn=978-84-7423-884-6}} # {{cita llibru |apellíu=González |nome=Andrés |títulu=L'inxenieru del ICAI y el Desenvolvimientu Sostenible |añu=2009 |editorial=Asociación Nacional d'Inxenieros del ICAI |ubicación=Madrid |isbn=978-84-935950-7-4 |capítulu=17 |páxines=171-180}} # {{cita llibru |apellíu=González |nome=Gerardo |títulu=África. Saquéu a tres bandes |añu=2012 |editorial=Mundu Negru |ubicación=Madrid |isbn=978-84-7295-226-3}} # {{cita llibru |apellíu=Gott |nome=J. Richard |títulu=Cuba |añu=2007 |editorial=Akal |ubicación=Madrid |isbn=978-84-460-2432-3}} # {{Cita publicación |apellíu=Hayes |nome=Brian |títulu=Estadístiques de los conflictos bélicos |añu=2004 |publicación=[[Investigación y ciencia]] |númberu=332 |issn=0210136X}} # {{cita llibru |apellíu=Healy |nome=Mark |títulu=Midway 1942: momentu crucial nel Pacíficu |añu=1994 |editor=del Prau editorial=Osprey Military |ubicación=Barcelona |isbn=84-7838-493-6}} # {{cita llibru |apellíu=Howell |nome=Jude A. |apellíu2=Pearce |nome2=Jenny |títulu=Civil Society & Development: A Critical Exploration |idioma=inglés |añu=2001 |editorial=Lynne Rienner |ubicación=Londres |isbn=158826095}} # {{cita llibru |apellíu=Jiménez |nome=Luis M. |apellíu2=Higón |nome2=Francisco J. |títulu=Ecología y economía pal desenvolvimientu sostenible |añu=2003 |editorial=Maite Simón |allugamientu=Valencia |isbn=84-370-5681-0}} # {{cita llibru |apellíu=Lacomba |nome=Joan |títulu=Migraciones y Desenvolvimientu en Marruecos |añu=2004 |editorial=Institutu universitariu de desenvolvimientu y cooperación |allugamientu=Madrid |isbn=84-8319-202-0}} # {{cita llibru |apellíu=Landis |nome=David S. |títulu=La riqueza y la probeza de les naciones: por qué dalgunes son tan riques y otres son tan probes |añu=2000 |editorial=Crítica |allugamientu=[[Barcelona]] |isbn=84-8432-07-09}} # {{cita llibru |apellíu=Lonely Planet |títulu=Sudamerica |añu=1997 |editorial=Lonely Planet |allugamientu=Buenos Aires}} # {{Cita publicación |apellíu=Losada |nome=Juan Carlos |títulu=Rusia a pique, en [[Tushuma]] el sol naciente |añu=2005 |publicación=La aventura de la Historia |númberu=79 |issn= 1579-427X}} # {{cita llibru |apellíu=Keijsper |nome=Gerard |títulu=Saab Gripen, Sweden's 21st Century Multi.role Aircraft |idioma=inglés |añu=2003 |editorial=Aerofax, Hinckley |allugamientu=Surrey |isbn=1 85780 137 7}} # {{cita llibru |apellíu=Kotler |nome=Phipip |títulu=Direición de marketing |edición=séptima |añu=1991 |editorial=Prentice Hall |allugamientu=Hertfordshire |isbn=0-13-579657-1}} # {{cita llibru |apellíu=Malgesini |nome=Graciela |títulu=Cruciando Fronteres: Migraciones N'El Sistema Mundial |añu=1998 |editorial=Fundación Llar del emplegáu |allugamientu=Barcelona |isbn=84-7426-368-9}} # {{cita llibru |apellíu=Massa |nome=Luis Fernando |títulu=Yo nun quiero ser un subdesendolcáu; Un camín escontra la crecedera de la sociedá y el bienestar xeneral |url=https://www.facebook.com/media/set/?set=a.555824131137238.1073741824.164750226911299&type=1 |fechaaccesu=7 de xunu de 2013 |enllaceautor=Luis Fernando Massa |fecha=2013 |formatu=llibro |editor=Cruz Azul Internacional |editorial=CERSA |ubicación=Madrid |isbn=:978-84-15341-95-6}} # {{cita llibru |apellíu=Mazrui |nome=Ali A. |títulu=The Power of Babel: Language and Governance in the African Experience |apellíu2=Mazrui |nome2=Alamin M. |idioma=inglés |añu=1998 |editorial=Long Houses Publishing Service |ubicación=Londres |isbn=O8525580802}} # {{cita llibru |apellíu=Mendoza |nome=Plinio Apuleyo |enllaceautor=Plinio Apuleyo Mendoza |apellíu2=Montaner |nome2=Carlos Alberto |enllaceautor2=Carlos Alberto Montaner |apellíu3=Vargas Llosa |nome3=Álvaro |enllaceautor3=Álvaro Vargas Llosa |apellíu4=Vargas Llosa |nome4=Mario |enllaceautor4=Mario Vargas Llosa |títulu=Manual del perfectu fatu llatinoamericanu |edición=4 |añu=1997 |editorial=Plaza & Janés |ubicación=Barcelona |isbn=840137569X}} # {{cita llibru |apellíu=Meredith |nome=Martin |títulu=África |añu=2011 |editorial=Intermón Oxfam |ubicación=Madrid |isbn=8484525953}} # {{cita llibru |apellíu=Miralles |nome=Melchor |nome2=Antonio |apellíu2=Onetti |títulu=GAL: la hestoria que solmenó'l país |añu=2006 |editorial=La Esfera de los llibros |ubicación=Madrid |isbn=978-84-9734-552-1}} # {{cita llibru |apellíu=Moorcraft |nome=Paul |títulu=The Rhodesian war a military history |apellíu2=McLaughlin |nome2=Peter |idioma=inglés|otros=edición revisada en 2008, reimpresión de 2009 |añu=2008 |editorial=Pen & sword |allugamientu=Soth Yorkshire |isbn=978 1 84415 694 8}} # {{cita llibru |apellíu=Moyo |nome=Dambiso |títulu=Dead Aid: Why Aid is Not Working and How There is Another Way for Africa |idioma=inglés |añu=2009 |editorial=Straus and Giroux |allugamientu=Farrar |isbn=0374139563}} # {{cita llibru |apellíu=Muñoz-Repiso |nome=Mercedes |títulu=El sistema educativu español: 2000 |añu=2000 |editorial=Secretaría Xeneral Téunicu |allugamientu=Madrid |isbn=84-369-3428-8}} # {{Cita publicación |apellíu=Ndongo |nome=Donato |títulu=Balance agriduz de cinco décades |añu=2007 |publicación=[[L'aventura de la Hestoria]] |númberu=102 |issn=1579-427X}} # {{Cita publicación |apellíu=Nitikin |nome=Mary Beth |títulu=North Korea's Nuclear Weapons: Technical Issues |añu=2009 |publicación=Congressional research service |númberu=7-5700}} # {{cita llibru |apellíu=Novikov |nome=I︠A︡kov Aleksandrovich |títulu=La crítica del darvinismu socialo |añu=1914 |editorial=D. Jorro |ubicación=Barcelona}} # {{Cita publicación |apellíu=OCU |títulu=Ética na producción del algodón |añu=2008 |publicación=[[Compra Maestra]] |númberu=327}} # {{Cita publicación |apellíu=Pons |nome=Juan |títulu=Kourú cumple 40 años |añu=2008 |publicación=[[Avión Revue]] |númberu=311}} # {{Cita publicación |apellíu=Piris |nome=Alberto |títulu=¿Por qué empiecen les guerres?: guerra y paz |añu=2001 |publicación=[[Bien Especial]] |volumen=Guerra y Paz}} # {{cita llibru |apellíu=Punset |nome=Eduard |títulu=El viaxe a la felicidá: les nueves claves científiques |añu=2005 |editorial=Imago Mundi |ubicación=Barcelona |isbn=84-233-3777-4}} # {{Cita publicación |apellíu=Raffinot |nome=Marc |títulu=De la crisis de la delda al financiamientu del desenvolvimientu: cooperación pal desenvolvimientu na posguerra fría |añu=1994 |publicación=Tiempo de Paz |número=31 |isbn=02-208-926}} # {{cita llibru |apellíu=Reinert |nome=Erik S. |títulu=El rol de la teunoloxía na creación de países ricos y probes: el desenvolvimientu nun sistema schumpeteriano |url=http://biblioeconomicus.googlepages.com/Reinert-Elroldelatecnologaenlacreacindepasesricosypobres.pdf |fechaaccesu=22 d'ochobre de 2010 |añu=2002 |editorial=Cuadrenos de discutiniu}} # {{cita llibru |apellíu=Rodríguez |nome=Octavio |títulu=La Teoría Del Subdesarrollu de la Cepal |edición=octava |añu=1993 |editorial=Sieglu veintinuno d'España |ubicación=Madrid |isbn=968-23-1815-3}} # {{cita llibru |apellíu=Rojo |nome=Alfonso |títulu=La odisea de la tribu blanca: la fascinante hestoria y les perspectives futures de los blancos de Sudáfrica |añu=1993 |editorial=Planeta |allugamientu=[[Barcelona]] |isbn=84-08-01039-5}} # {{cita llibru |apellíu=Ross |nome=Robert |títulu=Historia de Sudáfrica |añu=2006 |editorial=Akal |ubicación=Madrid |isbn=978-84-460-2295-4}} # {{cita llibru |apellíu=Sagan |nome=Carl |títulu=Un puntu azul pálidu |añu=[[1996]] |editorial=Planeta |allugamientu=[[Madrid]] |isbn=8408016458}} # {{cita llibru |apellíu=Salomé |nome=Bernard |apellíu2=Charmes |nome2=Jacques |títulu=In-Service Training: Five Asian Experiences |idioma=inglés |añu=1988 |editorial=OCDE |allugamientu=París |isbn=9264130772}} # {{cita llibru |apellíu=Sampedro |nome=José Luis |títulu=Concencia del subdesarrollu venticinco años dempués |añu=[[1996]] |editorial=Taurus |allugamientu=[[Barcelona]] |isbn=8430600302}} # {{Cita publicación |apellíu=Sánchez |nome=Javier |títulu=Camudo y continuidá nes operaciones de caltenimientu de la paz: cooperación española pal desenvolvimientu |añu=1995 |publicación=[[Tiempu de Paz]] |númberu=37-38}} # {{cita llibru |apellíu=Scarpellini |nome=Sabina |apellíu2=Aranda |nome2=José Alfonso |apellíu3=Zabalza |nome3=Ignacio |títulu=Introducción a los mercaos enerxéticos |edición=Primer |añu=2008 |editorial=Prensa Universitaria de Zaragoza |ubicación=Zaragoza |isbn=978-84-92521-24-1}} # {{Cita publicación |apellíu=Silva |nome=Iván |títulu=Metodología pa la Ellaboración d'Estratexes de Desenvolvimientu Local |añu=2003 |publicación=CEPAL |volume=42|issn=1680-8827}} # {{cita llibru |apellíu=Sterner |nome=Thomas |títulu=Instrumento de política económica pal manexu del ambiente y los recursos naturales |añu=2007 |editorial=Centru Agronómicu Tropical d'Investigación y Enseñanza |allugamientu=Turrialba |isbn=978-9977-57-451-6}} # {{cita llibru |apellíu=Shortt |nome=James |títulu=El SAS |añu=2009 |editorial=Osprey |ubicación=Barcelona |isbn=978-84-473-6400-8}} # {{cita llibru |apellíu=Stockwell |nome=John |títulu=In Search of enemies |idioma=inglés |añu=1978 |editorial=Norton&Company |allugamientu=Nueva York |isbn=9780393009262}} # {{cita llibru |apellíu=Tenaille |nome=Frank |títulu=Les 56 Áfricas: Guía Política |añu=1980 |editorial=Sieglu XXI |allugamientu=Madrid |isbn=968231058X}} # {{cita llibru |apellíu=Terragno |nome=Rodolfo |títulu=El Nuevu Modelu|otros=Coleición Nuevu Futuru |añu=1994 |editorial=Fundación Arxentina sieglu XXI |allugamientu=Buenos Aires}} # {{cita llibru |apellíu=UNICEF |títulu=El progresu de les naciones |añu=1999 |editorial=UNICEF |allugamientu=Nueva York |isbn=92-806-3474-7}} # {{cita llibru |apellíu=Urieta Vaquerizo |nome=Iván |títulu=Experiencia y lleiciones de desenvolvimientu rural |añu=2004 |editorial=Juan Carlos Martínez Coll |isbn=8469042270}} # {{cita llibru |apellíu=van Heerden |nome=Roelf |títulu=Four ball one tracer |idioma=inglés |añu=2012 |editorial=Helion & 30º South Publishers |ubicación=Londres/Pinetown |isbn=978-1-907677-76-2 (Reinu Xuníu) / 978-1-920143-66-4 (Sudáftica)}} # {{cita llibru |apellíu=Vilariño |nome=Escurre |títulu=Antología de la violencia |añu=2004 |editorial=La gotera |allugamientu=Indianu |isbn=99-74-7815-74}} # {{cita llibru |apellíu=Weber |nome=Max |títulu=The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism |idioma=inglés |añu=2003 |editorial=Dover Publications |allugamientu=Nueva York |isbn=048642703X}} # {{cita llibru |apellíu=Yunus |nome=Muhammad |títulu=Banker To The Poor: Micro-Lending and the Battle Against World Poverty |edición=Tercer |añu=2007 |editorial=PublicAffairs |allugamientu=Boston |isbn=13978-1-58648-198-8}} # {{cita llibru |apellíu=Zamora |nome=Augusto |enllaceautor=Augusto Zamora |títulu=Ensayo sobre'l subdesarrollu: Llatinoamérica, 200 años dempués |editorial=Foca |fecha=2008 |ubicación=Madrid |isbn=9788496797147}} }} == Ver tamién == * [[País desenvueltu]] * [[País en desenvolvimientu]] (tamién llamáu «país en víes de desenvolvimientu») * [[País menos desenvueltu]] * [[Primer mundu]] * [[Segundu mundu]] * [[Tercer mundu]] * [[Cuartu mundu]] * [[Desenvolvimientu humanu]] * [[Llinia de probeza]] * [[Industrialización]] * [[Despoblación]] * [[Bancu Grameen]] == Enllaces esternos == * [http://www.bancomundial.org/ Bancu Mundial] * [http://www.imf.org/external/spanish/index.htm Fondu Monetariu Internacional] * [http://www.eclac.org Eclac.org] * [https://web.archive.org/web/20110101053631/http://www.aecid.es/web/es/ AECID] {{Tradubot|Subdesarrollo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Desenvolvimientu]] [[Categoría:Términos de xeografía]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] ldxrypibaidayn4xwxjxg4z5f80bxun 0 150562 4503098 4489877 2026-07-07T16:57:04Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503098 wikitext text/x-wiki {{ficha de grupu musical}} {{PA|copyedit|wikificar|música|t=20080820011041}} {{desactualizáu}} '''Shinee''' ({{coreanu|hangul=샤이니|rr=Sya-ini|par=non}}; estilizado como '''SHINee'''), ye una ''[[boy band]]'' formada por [[SM Entertainment]] en 2008.<ref>{{cita web|url=http://www.hankyung.com/news/app/newsview.php?aid=2008051955278&intype=1|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150704185121/http://www.hankyung.com/news/app/newsview.php?aid=2008051955278&intype=1|fechaarchivu=4 de xunetu de 2015|títulu=SM, 10대 밴드 '샤이니' 공개|obra=Hankyung via Seoul Yonhap News|fechaaccesu=4 de xunetu de 2015|fecha=19 de mayu de 2008}}</ref><ref name="dazed">{{cita web|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/25294/1/shinee-the-princes-of-the-k-pop-scene|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150704183458/http://www.dazeddigital.com/music/article/25294/1/shinee-the-princes-of-the-k-pop-scene|fechaarchivu=4 de xunetu de 2015|títulu=SHINee: The princes of the K-pop scene|publicación=Jakob Dorof|obra=Dazed|fechaaccesu=4 de xunetu de 2015|fecha=2 de xunetu de 2015}}</ref> Orixinalmente, el grupu taba formáu por cinco miembros: [[Onew]], [[Kim Jong-hyun|Jonghyun]], [[Key (cantante)|Key]], [[Choi Min-ho|Minho]] y [[Lee Tae-min|Taemin]]. N'avientu de 2017, Jonghyun finó. Shinee debutó oficialmente nel programa musical ''[[Inkigayo]]'' de [[Seoul Broadcasting System|SBS]] el 25 de mayu de 2008 col senciellu «[[Replay (cantar)|Replay]]».<ref>{{Cita noticia|url=http://www.hankyung.com/news/app/newsview.php?aid=2008052520257|títulu=SM 대형 신인 '샤이니' 25일 '인기가요' 통해 데뷔|fecha=20 d'agostu de 2008}}</ref> Dende'l so debú, Shinee llanzó nueve álbumes d'estudiu (cinco en coreanu y cuatro en xaponés), cinco miniálbumes, tres álbumes en direuto y dellos senciellos xaponeses y un ''remake'' xaponés de los sos cantares coreanos. El grupu tamién ganó numberosos premios, realizando cuatro xires y protagonizando el so propiu ''reality show''. Shinee ye consideráu un iconu de la moda dempués de crear un estilu de vistir llamáu «Tren Shinee»,<ref name="shineetimes" /> amás d'esti grupu tamién ye conocíu polos sos movimientos de baille compactos y ellaboraos.<ref name="nytimes"/> Debutó en Xapón el 22 de xunu de 2011 cola versión xaponesa del senciellu «Replay».<ref>{{cita web|url=http://www.hankyung.com/news/app/newsview.php?aid=201104298671k&intype=1|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150704190018/http://www.hankyung.com/news/app/newsview.php?aid=201104298671k&intype=1|fechaarchivu=4 de xunetu de 2015|títulu=샤이니 6월 日 정식데뷔 앞서, 'Replay' 벨소리 공개 동시 모바일 차트 1위 기염!|publicación=Hankyung via BNT News|fechaaccesu=4 de ulio de 2015|fecha=24 d'abril de 2011|idioma=ko}}</ref> El senciellu vendió más de 100&nbsp;000 copies y convirtióse nel senciellu d'un grupu de ''K-pop'' más vendíu según [[Oricon]] nesi momentu.<ref>{{cita web|títulu=샤이니, 韓그룹 일본 데뷔 싱글 사상 최고 판매량 기록!|url=http://www.hankyung.com/news/app/newsview.php?aid=2011062905737&intype=1|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150704191447/http://www.hankyung.com/news/app/newsview.php?aid=2011062905737&intype=1|fechaarchivu=4 de xunetu de 2015|fechaaccesu=5 de payares de 2012|fecha=4 de payares de 2012|idioma=ko}}</ref> El so primer álbum d'estudiu xaponés, ''[[The First]]'', foi llanzáu'l 7 d'avientu de 2011<ref>{{cita noticia|títulu=샤이니, 내녀 4월 일본 첫 전국투어 나선다|url=http://sports.chosun.com/news/ntype.htm?id=201112260100172650015037&servicedate=20111225|fechaaccesu=27 de mayu y 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150623183411/http://sports.chosun.com/news/ntype.htm?id=201112260100172650015037&servicedate=20111225|fechaarchivu=23 de xunu de 2015|editorial=Sports Choseon|fecha=25 d'avientu de 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150623183411/http://sports.chosun.com/news/ntype.htm?id=201112260100172650015037&servicedate=20111225|archivedate=2015-06-23}}</ref> y foi siguíu por ''Boys Meet O'' (2013),<ref>[http://www.billboard.com/biz/articles/news/digital-and-mobile/1552454/universal-music-uk-announces-launch-of-virgin-emi Universal Music UK Announces Launch of Virgin EMI Records]. ''[[Billboard]]'' (18 de marzu de 2013). Consultáu'l 16 de xunetu de 2013.</ref> ''I'm Your Boy'' (2014) y ''[[D×D×D]]'' (2016).<ref>{{Cita web|url=http://www.vcpost.com/articles/111895/20151212/shinee-welcome-2016-newest-album-dxdxd-conquer-japan-dome-tours.htm|títulu=SHINee to Welcome 2016 with Newest Album 'DxDxD and Conquer Japan with Dome Tours|fecha=12 d'avientu de 2015|sitiuweb=Venture Capital Post|fechaaccesu=4 de mayu de 2016}}</ref> == Historia == === 2008-2009: Debú con ''Replay'', ''The Shinee World'', raspiando la popularidá y nuevos llanzamientos === El primer miniálbum del grupu, ''[[Replay (EP)|Replay]]'', foi llanzáu pol sellu discográficu [[SM Entertainment]] el 22 de mayu de 2008.<ref name="shineetimes">{{cita web|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2008/11/143_34146.html|títulu=SHINee Open to New Opportunities|autor=Han, Sang-hee|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081222035648/http://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2008/11/143_34146.html|fechaarchivu=4 de xunetu de 2015|obra=[[The Korea Times]]|fechaaccesu=25 de payares de 2008|fecha=10 de payares de 2008}}</ref> L'álbum debutó nel puestu diez y xubió al octavu llugar nes llistes de Corea del Sur, y vendió 17&nbsp;957 copies na primer metá de 2008.<ref>{{cita web|url=http://www.miak.or.kr/stat/kpop_2008_1.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080822090153/http://www.miak.or.kr/stat/kpop_2008_1.htm|fechaarchivu=22 d'agostu de 2008|títulu=2008 First Half-year Sales|publicación=Music Industry Association of Korea|fechaaccesu=18 de xineru de 2009|idioma=ko}}</ref> El 7 de xunu de 2008, Shinee participó nun eventu llamáu Dream Concert celebráu nel [[Estadiu Olímpicu de Seúl]] con otros grupos y cantantes de Corea del Sur.<ref>{{cita web|url=http://star.moneytoday.co.kr/view/stview.php?non=2008060710040918427&type=1|títulu=Jewelry, ET Unique Martial Arts, Dance, Dance In Public|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120326032808/http://star.mt.co.kr/view/stview.php?non=2008060710040918427&type=1|fechaarchivu=4 de xunetu de 2015|obra=Star News|fechaaccesu=9 de eneo de 2009|fecha=7 de xunu de 2008|idioma=ko}}</ref><ref>{{cita web|url=http://star.moneytoday.co.kr/view/stview.php?non=2008060718250756221&type=1|títulu=Photo-Shinee "Poses a Different"|obra=Star News|fechaaccesu=9 de xineru de 2009|fecha=7 de xunu de 2008|idioma=ko}}</ref> El grupu ganó'l premiu Novatu del mes» nos Cyworld Digital Music Awards el 22 de xunu de 2008.<ref>{{cita web|url=http://music.cyworld.com/chart/chart_dma_last_award.asp?curPage=7|títulu=ROOKIE OF THE MONTH|fechaaccesu=4 de febreru de 2009|fecha=23 de xunu de 2008|idioma=ko}}</ref> Shinee participó en SMTown Live '08 que se realizó'l 18 d'agostu de 2008 nel Estadiu Olímpicu de Seúl.<ref>{{cita web|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2008/12/143_29078.html|títulu=Concerts to Rock Independence Day|autor=Han, Sang-hee|obra=The Korea Times|fechaaccesu=18 de xineru de 2009|fecha=10 d'agostu de 2008}}</ref> El 23 d'agostu de 2008, asistieron a los Mnet 20's Choice Awards 2008 y lleváronse a casa'l premiu Nueva estrella hot».<ref name="BNS">{{cita web|url=http://star.moneytoday.co.kr/view/stview.php?non=2008082318483063265&type=1|títulu=Lee Hyori- 2 Gold The Harmony|obra=Star News|fechaaccesu=9 de xineru de 2009|fecha=23 d'agostu de 2008|idioma=ko}}</ref> [[Ficheru:SHINee in BKK.jpg|thumb|left|270px|SHINee participando nel SMTOWN Live, el 7 de febreru de 2009.]] Shinee llanzó'l so primer álbum d'estudiu, ''[[The Shinee World]]'', el 28 d'agostu de 2008.<ref name="interview">{{cita web|url=http://star.moneytoday.co.kr/view/stview.php?non=2008082808334606194&type=1|títulu=SHINee "Newcomer Goals, Still Stands Out!" (Interview)|obra=Star News|fechaaccesu=9 de xineru de 2009|fecha=28 d'agostu de 2008|idioma=ko}}</ref> L'álbum debutó na tercer posición de delles llistes surcoreanas y vendió más de 30&nbsp;000 copies.<ref>{{cita web |url=http://www.miak.or.kr/stat/kpop_200808.htm |títulu=August Album Sales |publicación=Music Industry Association of Korea |fechaaccesu=18 de xineru de 2009 |idioma=ko |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081211011829/http://www.miak.or.kr/stat/kpop_200808.htm |fechaarchivu=2008-12-11 }}</ref> El primer senciellu del álbum, «[[Love Like Oxygen|Sanso Gateun Neo (Love Like Oxygen)]]», ye una versión del cantar «Show the World» de Martin Hoberg Hedegaard,<ref>{{cita web|url=http://star.moneytoday.co.kr/view/stview.php?non=2008082009252063444&type=1&HSV2|títulu=SHINee Sanso Gateun Neo (Love Like Oxygen)|obra=Star News|fechaaccesu=19 de xineru de 2009|fecha=20 d'agostu de 2008|idioma=ko}}</ref> escrita orixinalmente por Thomas Troelsen, Remee y Lucas Secon.<ref name="albumreview">{{cita web|url=http://shinee.iple.com/pages/shinee/version03/albuminfo.sm?info=review|títulu=SHINee iple Album Review Page, In English|publicación=S.M. Entertainment|fechaaccesu=18 de xineru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090123020830/http://shinee.iple.com/pages/shinee/version03/albuminfo.sm?info=review|fechaarchivu=2009-01-23}}</ref> El 18 de setiembre de 2008, «Love Like Oxygen» llogró'l primer llugar de ''[[M! Countdown]]''.<ref>{{cita web|url=http://article.joins.com/article/article.asp?total_id=3303438|títulu=SHINee, Non. 1 Debú, The First Four Months Tears|obra=Joins|fechaaccesu=19 de xineru de 2009|fecha=26 d'ochobre de 2008|idioma=ko}}</ref> Unos díes dempués, Shinee recibió'l premiu «Mutizen» gracies a el mesmu cantar en ''[[Inkigayo]]'' de [[Seoul Broadcasting System|SBS]]. Shinee participó na quinta entrega del Asian Song Festival, onde llogró'l premiu al «Nuevu meyor artista» col grupu de moces xaponeses [[Berryz Kobo]].<ref name="asiasong">{{cita web|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2008/10/135_32160.html|títulu=5th Asia Song Festival Bigger Than Ever|autor=Cathy Rose A. Garcia |obra=The Korea Times|fechaaccesu=18 de xineru de 2009|fecha=19 de setiembre de 2008}}</ref> El 30 d'ochobre de 2008, el grupu asistió al Ich Awards Style, onde ganó'l premiu como «Nuevu iconu».<ref name="styleicon">{{cita web|url=http://article.joins.com/article/article.asp?total_id=3358948|títulu=SHINee - Michael Jackson Surprise Transformation|obra=Joins|fechaaccesu=19 de xineru de 2009|fecha=30 d'ochobre de 2008|idioma=ko|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120327102025/http://article.joinsmsn.com/news/article/article.asp?total_id=3358948|fechaarchivu=27 de marzu de 2012}}</ref> El mesmu día, llanzóse la reedición de ''The Shinee World'' titulada ''A.Mi.Go''. El discu contién tres canciones nueves, «Forever or Never», un ''remix'' de «Sa.Gye.Han (Love Should Go On)» y el senciellu promocional «Amigu».<ref>{{cita web|títulu=Amigu by Shinee|url=https://itunes.apple.com/us/album/amigu/854890144|obra=[[iTunes]]|idioma=en|fechaaccesu=1 de xunetu de 2018}}</ref> El 15 de payares de 2008, Shinee ganó'l premiu Meyor nuevu grupu masculín» na décima edición de los [[Mnet Asian Music Awards]], superando a otros novatos como [[O-KISS]], [[2PM]], [[2AM]] y Mighty Mouth.<ref name="rookie">{{cita web|url=http://www.newsen.com/news_view.php?uid=200811151853161001|títulu=SHINee and Davichi Win At MKMF|obra=Newsen|fechaaccesu=19 de xineru de 2009|fecha=15 de payares de 2008|idioma=ko}}</ref> A principios de febreru de 2009, Shinee ganó'l premiu Meyor acabante llegar» con [[Davichi]] y Mighty Mouth nos [[Seoul Music Awards]].<ref name="18sma">{{cita web|url=http://www.newsen.com/news_view.php?uid=200902121731041002|títulu=Shinee wins Best Newcomer Award at Seoul Music Awards|obra=Newsen|fechaaccesu=25 de marzu de 2010|fecha=12 de xineru de 2009|idioma=ko}}</ref> El segundu miniálbum de Shinee, ''Romeo'', foi llanzáu'l 25 de mayu.<ref>{{cita noticia|url=http://www.mydaily.co.kr/news/read.html?newsid=200905201323191137|títulu=SHINee Releases Second Mini Album on 1-Year Anniversary|fecha=21 de mayu de 2009|obra=Asia Economy|fechaaccesu=22 de mayu de 2009|idioma=ko}}</ref><ref>{{cita web|títulu=샤이니, 로미오로 누나들 마음 '설레게 한다'|url=http://www.ibtimes.co.kr/article/news/20090512/5361757.htm|obra=IB Times|fechaaccesu=12 de mayu de 2009|fecha=12 de mayu de 2009|idioma=ko|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120419044625/http://www.ibtimes.co.kr/article/news/20090512/5361757.htm|fechaarchivu=2012-04-19}}</ref> El senciellu del discu, «Juliette», foi publicáu ocho díes antes.<ref name=onewteeth>{{cita noticia|url=http://www.mydaily.co.kr/news/read.html?newsid=200905201323191137|títulu=SHINee's Onew Injures Front Teeth Two Days Before Comeback Performance|fecha=20 de mayu de 2009|obra=MyDaily|fechaaccesu=22 de mayu de 2009|idioma=ko}}</ref> «Juliette» ye un ''remake'' del cantar de [[Corbin Bleu]], titulada «Deal with It».<ref>{{ko icon}} Park, Se-yeon. [http://www.newsen.com/news_view.php?news_uid=326207 '로미오' 변신 샤이니 '줄리엣' 노래하다..21일 2nd 미니앨범 공개 (''SHINee Change into "Romeos" and sing "Juliette"...2nd Mini-Album Released on 21st'')]. ''Newsen''. 18 de mayu de 2009. Consultáu'l 12 de payares de 2009.</ref> Shinee interpretó'l senciellu en ''[[Music Bank]]'' el 5 de xunu de 2009 y llogró'l primer troféu pal cantar.<ref>{{ko icon}} Kim, Hyeong-wu. [http://news.joins.com/article/3637204.html?ctg=15 샤이니 컴백 첫무대에 눈물흘린 사연은? 신곡 '줄리엣' 뮤직뱅크 1위 대박 (''SHINee's Reason for Crying on First Comeback Performance? New Song "Juliette" is Music Bank #1'')]. ''Joins.com''/''Newsen''. 5 de xunu de 2009. Consultáu'l 5 de xunu de 2009.</ref> El grupu llanzó'l so tercer miniálbum, ''[[2009, Year of Us]]'', el 19 d'ochobre de 2009.<ref>{{ko icon}} [http://www.yonhapnews.co.kr/entertainment/2009/10/08/1101000000AKR20091008050600005.HTML 샤이니, 19일 세번째 앨범 발표 ("SHINee, Third Mini-album Released on 19th")]. ''Yonhap News''. 8 d'ochobre de 2009. Consultáu'l 8 d'ochobre de 2009.</ref><ref>{{ko icon}} [http://news.joins.com/article/603/3812603.html?ctg=15 샤이니 19일 깜짝 컴백 '파격 변신 선언 기대증폭' (''SHINee Returning Surprisingly on 19th, Exceptional Qualities to be Showcased'')]. ''Joins.com''/''Newsen''. 31 d'ochobre de 2009.</ref> El senciellu principal «Ring Ding Dong» foi llanzáu digitalmente el 14 d'ochobre.<ref>{{ko icon}} [http://www.eto.co.kr/?Code=20091012113550523&ts=143958 '거친 남자' 샤이니, 카리스마 '링딩동' 14일 공개 (''Tough SHINee, Charismatic 'Ring Ding Dong' to be Released on 14th'')]. ''Ecu Today''. 12 d'ochobre de 2009. Consultáu'l 12 d'ochobre de 2009.</ref> A principios d'avientu de 2009, Shinee recibió'l Premiu de popularidá» con [[Super Junior]] na ventena cuarta entrega de los [[Golden Disk Awards]].<ref name="popular">{{cita web|url=http://www.newsen.com/news_view.php?uid=200912102116071002|títulu=Shinee wins Popularity Award|obra=Newsen|fechaaccesu=25 de marzu de 2010|fecha=10 d'avientu de 2009|idioma=ko}}</ref> === 2010-2011: ''Lucifer'', debú xaponés y ''The First'' === En febreru de 2010, el grupu ganó'l Premiu Bonsang» nos 19th [[Seoul Music Awards]].<ref name="19SEOULMUSIC">{{cita noticia |url=http://article.joins.com/article/article.asp?ctg=15&Total_ID=3998680 |títulu=유이 탁재훈 '제19회 하이원 서울가요대상 더블MC 맡았어요' |fecha=3 de febreru de 2010 |publicación=Joins! |fechaaccesu=3 de febreru de 2010 |idioma=ko |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100210105523/http://article.joins.com:80/article/article.asp?ctg=15&Total_ID=3998680 |fechaarchivu=10 de febreru de 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100210105523/http://article.joins.com/article/article.asp?ctg=15&Total_ID=3998680 |archivedate=2010-02-10 }}</ref> El so segundu álbum d'estudiu, ''[[Lucifer (álbum de SHINee)|Lucifer]]'', foi llanzáu'l 19 de xunetu de 2010, xunto col videu musical de «Lucifer».<ref>{{cita videu|url=http://www.youtube.com/watch?v=Dww9UjJ4Dt8|títulu=SHINee(샤이니)_LUCIFER_뮤직비디오(MusicVideo) HD|fecha=19 de xunetu de 2010|obra=SM Entertainment|fechaaccesu=7 d'ochobre de 2010}}</ref> En cuestión d'hores, l'álbum superó exitosamente delles llistes de ventes d'álbumes dixitales y físicos en Corea del Sur.<ref>{{cita web|url=http://www.mydaily.co.kr/news/read.html?newsid=201007201127121133|títulu=샤이니, '루시퍼' 음반·음원차트 1위 '올킬'|autor=Baek, Sol-la mio|fecha=20 de xunetu de 2010|fechaaccesu=20 de xunetu de 2010|obra=ko}}</ref> Los cantares d'esti álbum fueron «escoyíes con más procuru» y dizse que «l'álbum da una gran oportunidá al oyente pa esfrutar de los distintos personaxes musicales y de les habilidaes vocales de los miembros mayores de Shinee».<ref name="smtown">{{cita web |url=http://shinee.smtown.com/pages/shinee/version06/albuminfo.sm?info=intro |títulu=The Second Album: Lucifer - Introduz |sitiuweb=smtown.com |fechaaccesu=26 de xunetu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110716095653/http://shinee.smtown.com/pages/shinee/version06/albuminfo.sm?info=intro |fechaarchivu=2011-07-16 }}</ref> La primer interpretación de «Lucifer» realizóse'l 23 de xunetu de 2010 nel escenariu de ''[[Music Bank]]''.<ref>{{cita web|url=http://newsen.com/news_view.php?uid=201007150844351001&search=title&searchstring=%BB%FE%C0%CC%B4%CF|títulu=샤이니, 민호 부상 딛고 23일 '뮤직뱅크' 컴백|obra=Newsen|fechaaccesu=17 de xunetu de 2010|fecha=17 de xunetu de 2010|idioma=ko}}</ref> ''Hello'', la reedición de ''Lucifer'' foi llanzada'l 1 d'ochobre de 2010. Ente que, el videoclip del senciellu «Hello» foi llanzáu'l 4 d'ochobre de 2010. La reedición contenía trés nueves cantares, «Hello», «One» y «Get It». Metanes actividaes promocionales pal so segundu álbum d'estudiu, el grupu tamién participó en SMTown Live '10 World Tour, xunto a los sos compañeros d'axencia. El 21 d'agostu de 2010, actuaron nun conciertu celebráu nel [[Estadiu Olímpicu de Seúl]].<ref>[http://www.koreatimes.co.kr/www/news/special/2010/07/178_68702.html ''SM Entertainment to launch world tour''] ''[[The Korea Times]]''. 2 de xunetu de 2010. Consultáu'l 5 de xunetu de 2010.</ref> El 4 de setiembre de 2010, tamién actuaron nun conciertu en [[Staples Center]], [[Los Angeles]].<ref>{{cita web|url=http://www.mydaily.co.kr/news/read.html?newsid=201010151451501130 |títulu=SM 타운 LA 공연, 美 빌보드 선정 세계 공연 흥행 10위 기염|fechaaccesu=3 d'agostu de 2011|fecha=15 d'ochobre de 2010|publicación=My Daily|idioma=ko}}</ref> Depués, el 11 de setiembre de 2010, Shinee tamién participó nun conciertu nel estadiu Hongkou de Shanghai. Tres meses dempués, Shinee marcó l'empiezu de la so primer xira de conciertos Shinee World con un conciertu en Yoyogi National Gymnasium, [[Tokiu]], onde asistieron alredor de 24&nbsp;000 fanáticos. [[Ficheru:110303 KBS 창립 특집 음악회 SHINee 02.jpg|thumb|270px|derecha|SHINee el 3 de marzu de 2011.]] El 1 de xineru de 2011, Shinee realizó un conciertu na [[Sable de Ximnasia Olímpica]] de Seúl como parte de la so xira, Shinee World. El conciertu sigue en [[Taipéi]], [[Nanjing]], [[Singapur]], [[Nagoya]] y [[Osaka]] a lo llargo de 2011. Del 25 al 26 de xineru de 2011, el grupu participó nel SMTown Live '10 World Tour colos sos compañeros d'axencia nel Yoyogi National Gymnasium en Tokiu, siguíu de dos conciertos en Zenith de Paris en [[París]], tres concierto nel [[Domo de Tokiu]] en Tokiu y nel [[Madison Square Garden]] na ciudá de [[Nueva York]].<ref>{{cita web|url=http://www.koreaherald.com/national/Detail.jsp?newsMLId=20111024000741|títulu=SM Town wraps up world tour at N.Y.|fecha=24 d'ochobre de 2011|fechaaccesu=9 de payares de 2011|publicación=[[The Korea Herald]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111024200016/http://www.koreaherald.com/national/Detail.jsp?newsMLId=20111024000741|fechaarchivu=2011-10-24}}</ref> El 22 de xunu de 2011, llanzóse la versión xaponesa de «Replay»<ref>{{cita videu|url=http://www.youtube.com/watch?v=Ld95rZy27hI|títulu=SHINee - JAPAN DEBUT SINGLE 「Replay -君は僕のeverything-」Music Video|fechaaccesu=27 de mayu de 2011}}</ref>y vendió más de 91&nbsp;000 copies na so primer selmana. El cantar recibió una certificación d'otru pola [[RIAJ]] al vender de más de 100&nbsp;000 copies.<ref>{{cita web|títulu=ゴールド等認定作品一覧　2011年06月|url=http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201106.html|obra=[[RIAJ]]|idioma=ja|fecha=10 xunetu de 2011|fechaaccesu=14 de xunetu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130915104658/http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201106.html|fechaarchivu=2013-09-15}}</ref> El 19 de xunu, Shinee estableció un récor como'l primer artista asiáticu en presentase nos [[Abbey Road Studios]] de [[Londres]] con un conciertu en xaponés.<ref name="prtimes.jp">{{cita web|url=http://prtimes.jp/main/html/rd/p/000000240.000000664.html|títulu=SHINee：世界進出に先駆け ザ･ビートルズの聖地Abbey Road Studiosでアジアアーティストとして初のライブを敢行!|fecha=21 de xunu de 2011|fechaaccesu=16 de febreru de 2015|publicación=prtimes.jp|idioma=ja}}</ref> El 22 de xunetu de 2011, Shinee empezó'l so debú nel Japan Premium Reception Tour. El grupu presenta conciertos mientres viaxa a delles ciudaes de Xapón, como [[Fukuoka]] el 22 de xunetu, [[Kobe]] el 23 de xunetu, Tokiu el 27 y 28 de xunetu, [[Sapporo]] el 8 d'agostu y [[Nagoya]] el 11 d'agostu de 2011.<ref name="prtimes.jp"/> El 28 d'agostu y el 12 d'ochobre de 2011, llanzáronse dos versiones xaponeses de «Juliette»<ref>{{cita videu|url=http://www.youtube.com/watch?v=lT-iBCuoNS4&feature=feedbul |títulu=SHINee - JULIETTE (Japanese ver.) Music video - full|fechaaccesu=9 d'agostu de 2011}}</ref> y «Lucifer».<ref>{{cita videu|url=http://www.youtube.com/watch?v=VEOKSpViv3s |títulu=SHINee - 「LUCIFER」Music Video |fechaaccesu=9 de payares de 2011}}</ref> El grupu foi convidáu p'abrir el sestu Festival de Cine de Corea en [[Londres]] que tuvo llugar nel Odeon West End Theatre de [[Londres]] el 3 de payares de 2011.<ref>{{cita web|url=http://www.theeast.org/?p=208427|publisher="theeast.org|títulu=SHINee to perform at the London Korean Film Festival|fechaaccesu=31 d'avientu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160715220015/http://www.theeast.org/shinee-in-london-the-6th-london-korean-film-festival-opening-gala-concert/|fechaarchivu=2016-07-15}}</ref> Tamién actuaron nel so propiu conciertu en Londres, les entraes escosar en minutos.<ref>{{cita web|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/1284/shinee-ticket-sales-shut-down-server-in-england|títulu=SHINee Ticket Sales Shut Down Server in England|fecha=31 d'ochobre de 2011|publicación=mwave.interest.me|fechaaccesu=1 de payares de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160715220102/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/1284/shinee-ticket-sales-shut-down-server-in-england|fechaarchivu=2016-07-15}}</ref><ref>{{cita web|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/1850/shinee-in-the-independent|títulu=SHINee in 'The Independent'|fecha=31 d'ochobre de 2011|publicación=mwave.interest.me|fechaaccesu=1 de payares de 2011}}</ref> Shinee ye'l primer grupu de ''[[K-pop]]'' en tener un conciertu en solitariu frente a la sociedá londinense. El so primer álbum d'estudiu xaponés, ''[[The First]]'', foi llanzáu'l 7 d'avientu de 2011.<ref>{{cita web|url=http://www.soompi.com/news/shinees-the-first-tracklist-is-made-public|títulu=Shinee's ''The First'' tracklist is made public|fecha=7 de payares de 2011|obra=[[Soompi]]|fechaaccesu=9 de payares de 2011}}</ref> La versión regular del álbum presenta una banda sonora titulada «Stranger» del drama ''Strangers 6'' como un extra. El 8 d'avientu, Taemin, Onew y Key llanzaron un diariu llamáu ''Children of the Sun'' que contién hestories del so viaxe a [[Barcelona]], [[España]]. Los miembros tomaron fotografíes y escribieron los sos propios diarios mientres les vacaciones.<ref>{{cita web|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/2135/shinee-members-debut-as-writers|títulu=SHINee Members Debú as Writers|fecha=21 d'avientu de 2011|publicación=CJ Y&M enewsWorld|fechaaccesu=16 de febreru de 2015}}</ref> Shinee tamién participó nel álbum ''Winter SMTown 2011 - The Warmest Gift'' interpretando'l cantar «Last Christmas». L'álbum recopilatorio foi llanzáu'l 13 d'avientu de 2011.<ref name="koreangossipgirl">{{cita web|url=http://koreangossipgirl.com/2011-smtown-winter-the-warmest-gift-member-ver-christmas-concept-photo-release/|títulu=SM Town's 2011 Winter SMTown – The Warmest Gift release|publicación=koreangossipgirl.com|fechaaccesu=10 d'agostu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120601064125/http://koreangossipgirl.com/2011-smtown-winter-the-warmest-gift-member-ver-christmas-concept-photo-release/|fechaarchivu=2012-06-01}}</ref> Shinee realizó un conciertu pa celebrar l'esitosu llanzamientu del so primer álbum xaponés, ''The First'', nel Tokyo International Forum Hall Al 24 d'avientu de 2011. Interpretaron seis canciones incluyendo'l so primer senciellu xaponés, «Replay (Kimi wa Boku no Everything)» y «Lucifer», según un nuevu cantar del álbum titulada «To Your Heart».<ref>{{cita web|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/2320/shinee-to-release-photobook|títulu=SHINee To Release Photobook|fecha=24 d'avientu de 2011|publicación=mwave.interest.me|fechaaccesu=24 d'avientu de 2011}}</ref> El 28 d'avientu de 2011, Tower Records Japan anunció que Shinee ganó'l premiu Artista del añu» en K-Pop Lovers! Awards 2011, superando a otros grupos de ''K-pop''.<ref name="news.naver.com">{{cita web|url=http://news.naver.com/main/read.nhn?mode=LSD&mid=sec&sid1=106&oid=001&aid=0005440567|títulu=샤이니.B1A4, 日 타워레코드 'K팝'상 대상|obra=news.naver.com|fechaaccesu=23 d'avientu de 2012|fecha=28 d'avientu de 2011|idioma=ko}}</ref> === 2012-2013: ''Sherlock'', ''Dream Girl'', ''Why So Serious?'', ''Boys Meet O'' y ''Everybody'' === El cuartu miniálbum de Shinee, ''Sherlock'', foi llanzáu digitalmente el 19 de marzu de 2012,<ref>{{cita web|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/4446/shinee-non1-on-music-charts|títulu=SHINee Records All-Kill on Music Charts with Comeback Album |publicación=mwave.interest.féchame=19 de marzu de 2012|fechaaccesu=10 d'abril de 2012}}</ref> ente que un álbum físicu foi llanzáu'l 21 de marzu.<ref>{{cita web|url=https://www.facebook.com/notes/smtown/global-idol-shinee-will-finally-make-a-comeback-the-mini-album-sherlock-to-be-re/346356458740528 |títulu='Global Idol' SHINee will Finally Make a Comeback! The Mini Album 'Sherlock' to be Released on the 21st! |publicación=Facebook |fecha=8 de marzu de 2012 |fechaaccesu=10 d'abril de 2012}}</ref><ref>{{cita web|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/4123/shinee-to-comeback-soon|títulu=SHINee To Comeback in Korea with ′Sherlock′|publicación=mwave.interest.féchame=8 de marzu de 2012|fechaaccesu=10 d'abril de 2012}}</ref><ref>{{cita web|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/4633/shinees-sherlock-music-video-unleashed|títulu=SHINee Unleashes Music Video for 'Sherlock'|publicación=mwave.interest.féchame=22 de marzu de 2012 |fechaaccesu=10 d'abril de 2012}}</ref> Cinco díes dempués, Shinee y los sos compañeros d'axencia convertir n'accionistes de SM Entertainment. Recibieron 340 aiciones (por un valor de 13&nbsp;600 [[Dólar d'Estaos Xuníos|dólares]] per cada miembru).<ref>Kim, JiYeon [http://global.mnet.com/news/newsdetail.m?searchNewsVO.news_id=201203271706_4801&nowPage=4 "SM Artists Take on SM Stock"] ''Mnet News''. 27 de marzu de 2012. Consultáu'l 30 de marzu de 2012.</ref> La versión xaponesa de «Sherlock» foi llanzada en Xapón el 16 de mayu.<ref>{{cita web|url=http://www.shinee.jp/discography/single/sherlock.php|títulu=SHINee to release japanese version of sherlock|fecha=2 d'abril de 2012|publicación=shinee.jp|fechaaccesu=2 d'abril de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170701192403/http://www.shinee.jp/discography/single/sherlock.php|fechaarchivu=2017-07-01}}</ref> El grupu tamién empezó la so primer xira xaponesa titulada ''SHINee World 2012'' el 25 d'abril de 2012. Con un total de 20 conciertos, onde percorrieron Fukuoka, Sapporo, Nagoya, Osaka, Kobe, Tokiu ya Hiroshima.<ref>{{cita web |títulu=SHINee待望のアリーナツアー「THE FIRST JAPAN ARENA TOUR "SHINee WORLD 2012"」開催決定！！ |url=http://shinee.jp/news/live/2011/1224_000556.php/ |publicación=shinee.jp |fechaaccesu=24 d'avientu de 2011 |idioma=ja |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120103155316/http://shinee.jp/news/live/2011/1224_000556.php |fechaarchivu=2012-01-03 }}</ref><ref>{{cita web |títulu=SHINee「THE FIRST JAPAN ARENA TOUR "SHINee WORLD 2012"」追加公演決定！！ |url=http://shinee.jp/news/live/2012/0213_000570.php |publicación=shinee.jp |fechaaccesu=13 de febreru de 2012 |idioma=ja |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120321121910/http://shinee.jp/news/live/2012/0213_000570.php |fechaarchivu=2012-03-21 }}</ref> Shinee convertir nel primer grupu coreanu en completar la so primer xira pol sable xaponesa col mayor númberu d'espectadores, un total de 200&nbsp;000.<ref>{{cita web|títulu=SHINee Successfully Completes Their First Japanese Arena Tour|url=http://www.soompi.com/2012/07/02/shinee-successfully-completes-their-first-japanese-arena-tour/|publicación=[[Soompi]]|fechaaccesu=3 de xunetu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180708162532/https://www.soompi.com/2012/07/02/shinee-successfully-completes-their-first-japanese-arena-tour/|fechaarchivu=2018-07-08}}</ref> El 20 de mayu de 2012, Shinee participó en ''SMTown Live World Tour III'' xunto colos sos compañeros d'axencia nel Honda Center en [[Anaheim]], [[California]].<ref>{{cita noticia|títulu=SM Entertainment to launch world tour|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/special/2010/07/178_68702.html|fechaaccesu=30 de mayu de 2012|obra=[[The Korea Times]]|fecha=7 de febreru de 2012}}</ref><ref>{{cita noticia|títulu=SM Town a success in LA|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2953229|fechaaccesu=26 de xunu de 2012|obra=Joongang Daily|fecha=23 de mayu de 2012}}</ref> Shinee celebró'l so segundu conciertu, ''Shinee World II'', qu'empezó en Seúl el 21 y 22 de xunetu nel [[Sable de Ximnasia Olímpica]].<ref>{{cita noticia|títulu=SHINee to hold second world tour|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2954436|fechaaccesu=24 de xunu de 2012|obra=Joongang Daily|fecha=15 de xunu de 2012}}</ref> Shinee llanzó un senciellu xaponés tituláu «Dazzling Girl» el 10 d'ochobre.<ref>{{cita web|url=http://www.shinee.jp/discography/single/dazzling_girl.php|títulu=SHINee to release new Japanese single 'Dazzling Girl'!|fecha=16 d'agostu de 2012|fechaaccesu=16 d'agostu de 2012|publicación=shinee.jp|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170701192400/http://www.shinee.jp/discography/single/dazzling_girl.php|fechaarchivu=2017-07-01}}</ref> El cantar vendió 97&nbsp;111 copes na primer selmana y foi escoyida como la banda sonora de la serie de televisión xaponesa ''Sukkiri''.<ref>{{cita web|url=http://www.shinee.jp/news/info/2012/0908_000651.php|títulu=New Single「Dazzling Girl」、日本テレビ系「スッキリ！！」10月テーマソングに決定！|fecha=8 de setiembre de 2012|fechaaccesu=8 de setiembre de 2012|publicación=shinee.jp|idioma=ja|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170701190505/http://www.shinee.jp/news/info/2012/0908_000651.php|fechaarchivu=2017-07-01}}</ref> Pa promocionar el so nuevu senciellu, Shinee llevó a cabu la un ''showcase'' especial pa «Dazzling Girl» el 1 y 13 de payares nel Salón Zepp en Fukuoka, Osaka, Tokiu, Nagoya y Sapporo.<ref>{{cita web |títulu=Dazzling Girl」 SPECIAL SHOWCASE |url=http://shinee.jp/news/live/2012/0908_000650.php |fechaaccesu=10 de setiembre de 2012 |idioma=ja |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120911020453/http://shinee.jp/news/live/2012/0908_000650.php |fechaarchivu=2012-09-11 }}</ref> [[Ficheru:Shinee at the MStar in Taiwan on August 2013 05.jpg|thumb|280px|left|Shinee en MStar, el 30 d'agostu de 2013.]] El 19 de payares de 2012, xunto col actor [[Kim Soo-hyun]], Shinee recibió'l Premiu del Ministeriu de Cultura» nel Korean Popular Culture & Arts Award en pol Ministeriu de Cultura, Deportes y Turismu y l'Axencia de Conteníu Creativo de Corea nel Salón Olímpicu de Seúl.<ref>{{cita web|títulu=Psy, 2NE1, SHINee, and Kim Soo Hyun awarded at 2012 Korean Popular Culture & Arts Award|url=http://koreancontent.kr/1085|publisher=koreancontent.kr|fecha=19 de payares de 2012}}</ref><ref>{{cita web|títulu=2012년 대한민국 대중문화예술상 수상후보자|url=http://koreancontent.kr/1098|publicación=koreancontent.kr|fecha=19 de payares de 2012}}</ref> El 30 de payares de 2012, Shinee asistió a los [[Mnet Asian Music Awards]] que se celebraron en [[Ḥong Kong]] onde ganaron el premiu como «Meyor actuación de baille - Grupu masculín» pol so postreru senciellu, «Sherlock (Clue + Note)».<ref>{{cita videu|url=http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=ITMe1i68VDg|títulu=121130 MAMA 2부 Best dace performance malegroup - SHINee|fechaaccesu=30 de payares de 2012}}</ref> Nel mes siguiente, el grupu llanzó'l primer senciellu de balada en xaponés tituláu «1000-nen, Zutto Soba nin Ite...» como'l sestu senciellu y DVD xaponés de la so actuación nel ''Shinee World 2012''.<ref>{{cita web|títulu=2nd Orixinal Japanese Single & Japan Arena Tour DVD Cover|url=http://shinee.jp/news/info/2012/1101_000690.php|fechaaccesu=1 de payares de 2012|idioma=ja|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121104232736/http://shinee.jp/news/info/2012/1101_000690.php|fechaarchivu=2012-11-04}}</ref> El 15 de xineru de 2013, Shinee asistió a los [[Golden Disk Awards]] celebráu nel [[Circuitu Internacional de Sepang]], [[Kuala Lumpur]], y recibió el premiu de popularidá per tercer vegada dempués de ganalo en 2009 y 2010, y llograron el 'Bonsang Disk' pa «Sherlock» que se convirtió nel so segundu ''Bonsang'' dempués de «Lucifer» en 2010.<ref name="shineee">{{cita web|url=http://www.shineee.net/index.php?showtopic=41219 |títulu=SHINee victoriously crowned with the Disk Bonsang and Popularity Award at the 27th Golden Disk Awards - 2013 - SHINee Forums International |publicación=shineee.net|fechaaccesu=10 d'agostu de 2015}}</ref> El 3 de febreru, MBC anunció que Shinee protagonizaría'l so propiu eventu especial pa dar la bienvenida al [[Añu Nuevu Llunar]] tituláu ''Shinee's Wonderful Day'', que se tresmitió'l 10 de febreru. L'eventu especial presenta a los miembros de Shinee visitando dellos países: Onew a Tailandia, Jonghyun a Xapón, Key y Minho a Inglaterra y Taemin a Suiza.<ref>{{cita web|títulu=샤이니, '어느 멋진 날'도 사랑해주세요'|url=http://news.nate.com/view/20130209n03990|publicación=news.nate.com|fecha=9 de febreru de 2013|idioma=ko}}</ref><ref>{{cita web|títulu=설 특집 MBC '샤이니의 어느 멋진 날' 민호, 런던에서 박지성을 만나다|url=http://news.nate.com/view/20130205n32514|publicación=news.nate.com|fecha=5 de febreru de 2013|idioma=ko}}</ref> El tercer álbum d'estudiu de Shinee consta de dos partes.<ref name="nate">{{cita web|url=http://news.nate.com/view/20130207n04799 |títulu=샤이니, 19일 3집 '드림걸' 발표…11개월만의 컴백! : 네이트 뉴스 &#124; S.M. Entertainment announce SHINee's comeback |publicación=news.nate.com|fechaaccesu=10 d'agostu de 2015}}</ref><ref>{{cita web|títulu=샤이니 컴백, 태민 티저 이미지 공개…'Dream' 컨셉|url=http://news.nate.com/view/20130208n04262|publicación=news.nate.com|fecha=8 de febreru de 2013|idioma=ko}}</ref><ref>{{cita web|títulu=샤이니 종현 티저, 세련된 남성미 물씬|url=http://news.nate.com/view/20130209n03233|publicación=news.nate.com|fecha=9 de febreru de 2013|idioma=ko}}</ref><ref>{{cita web|títulu=샤이니 민호, 3집 티저 이미지 공개 '큐트+핸섬' 눈길|url=http://news.nate.com/view/20130210n03152|publicación=news.nate.com|fecha=10 de febreru de 2013|idioma=ko|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160124013536/http://news.nate.com/view/20130210n03152|fechaarchivu=2016-01-24}}</ref><ref>{{cita web|títulu=샤이니 온유, 티저이미지 공개 '분위기 있네'|url=http://news.nate.com/view/20130211n03300|publicación=news.nate.com|fecha=11 de febreru de 2013|idioma=ko}}</ref><ref>{{cita web|títulu=샤이니 앨범시사회 '샤이니 뮤직스포일러' 특별 이벤트 개최|url=http://news.nate.com/view/20130212n04728|publicación=news.nate.com|fecha=12 de febreru de 2013|idioma=ko}}</ref> La primer parte titulada ''Dream Girl - The Misconceptions of You''<ref>{{cita noticia|url=http://www.synnara.co.kr/ss/ss110Main?%2Ffp%2Fmusic%2Fpage.do%3Fcmd=musicDetail&menu=1&prodId=M000311356_1&cateSeq=1|títulu="Dream Girl: The Misconceptions Of You" album details released|fechaaccesu=19 de febreru de 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924112644/http://www.synnara.co.kr/ss/ss110Main?%2Ffp%2Fmusic%2Fpage.do%3Fcmd=musicDetail&menu=1&prodId=M000311356_1&cateSeq=1|archivedate=2015-09-24}}</ref><ref>{{cita web|títulu=The 3rd Album Chapter 1.'Dream Girl-The misconceptions of you'|url=http://shinee.smtown.com/Discography/AlbumInfo/581|publicación=SM Entertainment|fechaaccesu=29 d'abril de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200913085219/http://shinee.smtown.com/Discography/AlbumInfo/581|fechaarchivu=2020-09-13}}</ref> foi llanzada'l 19 de febreru, ente que la segunda parte titulada ''Why So Serious? - The Misconceptions of Me'' foi llanzada'l 29 d'abril.<ref name=accident>{{cita web|títulu=SHINee Ask 'Why So Serious?' Without Member Jonghyun|url=http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/1559652/shinee-ask-why-so-serious-without-member-jonghyun|obra=[[Billboard]]|fecha=6 de mayu de 2013}}</ref><ref>{{cita noticia|url=http://view.asiae.co.kr/news/view.htm?idxno=2013041708332857195&nvr=Y|títulu=샤이니, 정규 3집 Chapter 2 출시··4人 체제로 활동|sitiuweb=view.asiae.co.kr|fecha=17 d'abril de 2013|idioma=ko}}</ref> El senciellu principal «Dream Girl» ye un unu cantar d'[[electro funk]] producíu por Shin Hyuk y Joombas Music Factory.<ref>{{cita web|títulu=컴백 샤이니 '드림걸' 저스틴비버 프로듀서 나섰다|url=http://news.nate.com/view/20130213n04815|publicación=news.nate.com|fecha=13 de febreru de 2013|idioma=ko}}</ref> Más tarde llanzóse un álbum recopilatorio, ''The Misconceptions of Us'', cola adición de dos nueves cantares: «Selene 6.23» y «Better Off».<ref>{{cita web|títulu=SHINee to combine two chapters in new album 'Misconceptions of Us'|url=http://www.dkpopnews.net/2013/08/shinee-to-combine-two-chapters-in-new.html|fechaaccesu=2 d'agostu de 2013}}</ref> El 13 de marzu, Shinee llanzó'l senciellu xaponés «Fire».<ref>{{cita web|títulu=SHINee新シングル「Fire」にBACHLOGIC、D.O.I.ら参加|url=http://natalie.mu/music/news/84168|publicación=natalie.mu|fecha=1 de febreru de 2013|idioma=ja}}</ref> Darréu, el grupu llanzó'l so segundu álbum xaponés, ''Boys Meet O'' el 26 de xunu.<ref>{{cita web|títulu=SHINee日本オリジナルセカンドアルバム「Boys Meet O」6月26日（水）リリース決定|url=http://www.shinee.jp/news/new-release/2013/0515_000796.php|fechaaccesu=15 de mayu de 2013|idioma=ja|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170701183805/http://www.shinee.jp/news/new-release/2013/0515_000796.php|fechaarchivu=2017-07-01}}</ref> El senciellu «Breaking News» llanzóse cuatro díes antes.<ref>{{cita web|títulu=新曲「Breaking News」ミュージックビデオ公開！|url=http://www.shinee.jp/news/info/2013/0621_000812.php|fechaaccesu=21 de xunu de 2013|idioma=ja|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170701193015/http://www.shinee.jp/news/info/2013/0621_000812.php|fechaarchivu=2017-07-01}}</ref> El 28 de xunu de 2013, Shinee embarcar na so segunda xira xaponesa en Saitama.<ref>{{cita web|títulu=NEWS - LIVE - JAPAN ARENA TOUR SHINee WORLD 2013 ~ Boys Meet O|url=http://www.shinee.jp/news/live/2013/0430_000768.php|publicación=shinee.jp|fechaaccesu=26 ~de xunu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130704044758/http://shinee.jp/news/live/2013/0430_000768.php|fechaarchivu=2013-07-04}}</ref> Otru senciellu xaponés, «Boys Meet O», foi llanzáu'l 21 d'agostu. El llanzamientu tamién inclúi'l cantar «Sunny Day Hero» y la versión xaponesa de «Dream Girl».<ref>{{cita web|títulu=SHINee enjoys the beach on "Boys Meet O" MV teaser|url=http://www.dkpopnews.net/2013/07/shinee-enjoys-beach-on-boys-meet-o-mv.html|fechaaccesu=2 d'agostu de 2013}}</ref> Un mes dempués, SM Entertainment anunció que'l quintu miniálbum de Shinee llanzaríase'l 14 d'ochobre.<ref name="nate2">{{cita web|url=http://news.nate.com/view/20130930n05140|títulu=SHINee to come back with seventh release of the year titled "Everybody"|fechaaccesu=30 de setiembre de 2013|fecha=30 de setiembre de 2013|idioma=ko}}</ref> El 6 de payares de 2013, la discográfica anunció sobre un festival de música llamáu ''SM Town Week''.<ref>{{cita web|títulu=SM Entertainment Presents Its First Music Festival, "SMTOWN Week"|url=http://news.nate.com/view/20131106n14252|publicación=news.nate.com|fecha=20 d'avientu de 2013}}</ref> El conciertu de Shinee tituláu ''The Wizard'' convertir nel actu d'apertura del festival el 21 d'avientu en Kintex en [[Ilsan]].<ref>{{cita web|títulu=SHINee to Unveil ' Colorful' MV on Today (12/20)|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/54020/shinee-to-release-new-mv|publicación=mwave.interest.me|autor=Grace Danbi Hong|fechaaccesu=24 d'avientu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141224150148/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/54020/shinee-to-release-new-mv|fechaarchivu=2014-12-24}}</ref> === 2014-2015: ''Im Your Boy'', ''Odd'' y ''DxDxD'' === El 29 de xineru de 2014, Shinee realizó la so tercer xira en marzu llamada ''Shinee World III''<ref name="kpopherald.koreaherald.com">{{cita web|títulu=SHINee gears up for third world tour|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=20140310000953_2|fechaaccesu=10 de marzu de 2014}}</ref> onde se realizaron dellos conciertos adicionales en Suramérica.<ref name="kpopherald.koreaherald.com"/> El 24 de febreru, l'alcaldesa del distritu de Gangnam, Shin Yeon-hee, anunció que Shinee foi nomáu embaxador honorariu del distritu Gangnam de Seúl.<ref>{{cita web|títulu=SHINee Appointed as Honorary Ambassadors of Gangnam |url=http://news.naver.com/main/read.nhn?mode=LSD&mid=shm&sid1=106&oid=003&aid=0005694747|fechaaccesu=7 de marzu de 2014}}</ref> El 2 d'abril, Shinee llanzó un álbum en direuto de la so segunda xira de conciertos. Esti álbum contién dos CD con 29 cantares.<ref>{{cita web|títulu=SHINee to Release Second Solo Concert Live Album|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/62524/shinee-to-release-concert-recording-album|fechaaccesu=16 d'abril de 2014}}</ref> == Integrantes == {| {{tablaguapa}} style="text-align:center" |- ! colspan="7" style="background:| Integrantes |- |- style="color:#fcf;"| ! colspan=2 | Nome artísticu !colspan=2 | Nome de nacencia ! rowspan=2 | Fecha de nacencia ! rowspan=2 | Llugar de nacencia ! rowspan=2 | Posición |- ! Romanización ! Hangul ! Romanización ! Hangul |- | [[Onew]] | {{lang|ko|온유}} | Lee Jin Ki | {{lang|ko|이진기}} | {{Fecha|14|12|1989|edá}} | [[Gwangmyeong]], [[Provincia de Gyeonggi]], [[Corea del Sur]] | Líder, vocalista y baillarín |- | [[Key (cantante)|Key]] | {{lang|ko|키}} | Kim Ki Bum | {{lang|ko|김기범}} | {{Fecha|23|9|1991|edá}} | [[Daegu]], Corea del Sur | Vocalista, raperu y baillarín |- | [[Minho (cantante)|Minho]] | {{lang|ko|민호}} | Choi Min Ho | {{lang|ko|최민호}} | {{Fecha|9|12|1991|edá}} | [[Incheon]], Corea del Sur | Raperu principal, visual, vocalista y baillarín |- | [[Taemin]] | {{lang|ko|태민}} | Lee Tae Min | {{lang|ko|이태민}} | {{Fecha|18|7|1993|edá}} | Seúl, Corea del Sur | Maknae, vocalista y baillarín principal |- ! colspan="7" style="background:| Ex-integrante |- |- style="color:#fcf;"| ! colspan=2 | Nome artísticu !colspan=2 | Nome de nacencia ! rowspan=2 | Fecha de fallecimientu !rowspan=2 | Llugar de fallecimientu !rowspan=2 | Posición |- ! Romanización ! Hangul ! Romanización ! Hangul |- | [[Jonghyun]] | {{lang|ko|종현}} | Kim Jong Hyun | {{lang|ko|김종현}} | {{Fecha|18|12|2017}} (27 años) | [[Seúl]], Corea del Sur | Vocalista principal y baillarín |} == Discografía == {{ap|Discografía de SHINee|l1=Discografía de SHINee}} {{columna}} === Corea del Sur === ;Álbumes d'estudiu * 2008: ''[[The Shinee World]]'' * 2010: ''[[Lucifer (álbum de SHINee)|Lucifer]]'' * 2013: ''Chapter 1. Dream Girl – The Misconceptions of You'' * 2013: ''Chapter 2. Why So Serious? – The Misconceptions of Me'' * 2015: ''[[Odd]]'' * 2016: ''1 of 1'' ;Álbumes reeditaos * 2008: ''[[The Shinee World#Edición Repackage|A.Mi.Go.]]'' * 2010: ''HELLO'' * 2013: ''The Misconceptions Of Us'' * 2015: ''Married To The Music'' * 2016: ''1 and 1'' ;Mini álbumes / EP * 2008: ''[[Replay (EP)|Replay]]'' * 2009: ''Romeo'' * 2009: ''[[2009, Year of Us]]'' * 2012: ''Sherlock'' * 2013: ''Everybody'' * 2018: The Story Of Light Ep 1, The Story Of Light Ep 2, The Story Of Light Ep 3 ;Álbumes en direutu * 2012: ''[[Shinee World|The 1st Concert Album «SHINee World»]]'' * 2014: ''The 2nd Concert Álbum «SHINee World II»'' * 2014: ''The 3rd Concert Álbum «SHINee World III»'' * 2016: ''The 4th Concert Álbum «SHINee World IV»'' {{Nueva columna}} === Xapón === ;Álbumes d'Estudiu * 2011: ''The First'' * 2013: ''Boys Meet O'' * 2014: ''I'm your Boy'' * 2016: ''[[D×D×D]]'' * 2017: ''Five'' {{final columnes}} == Conciertos == {{columnes}} ;Solitarios * ''Shinee World'' (2010-2011) * ''Shinee World II'' (2012) * ''[[Shinee World III]]'' (2014) * ''Shinee World IV'' (2015) * ''Shinee World V'' (2016-2017) ;Participaciones * ''SMTown Live '08'' (2008-2009) * ''SMTown Live '10'' (2010-2011) * ''SMTown Live World Tour III'' (2012-2013) * ''SMTown Week - "The Wizard"'' (2013) * ''SMTown Live World Tour IV'' (2014-2015) * ''KCON: Paris, Francia y Los Angeles, Estaos Xuníos'' (2016) * ''SMTown Live World Tour V'' (2016) * ''SMTown Live World Tour VI'' (2017) {{final columnes}} == Videografía == {{AP|Videografía de Shinee}} == Premios y nomamientos == {{AP|Premios y nominaciones de Shinee}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * [http://shinee.smtown.com/ SHINee Korea Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301053230/http://shinee.smtown.com/ |date=2011-03-01 }} * [http://shinee.jp/ SHINee Japan Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200817004156/http://shinee.jp/ |date=2020-08-17 }} * [http://www.smtown.com/ SMTOWN] * {{commons category|SHINee}} {{Traducíu ref|id|Shinee|oldid=14001331|trad=parcial|fecha=7 de xunetu de 2018}} {{Tradubot|Shinee}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:SHINee| ]] [[Categoría:Boy bands]] [[Categoría:Quintetos de música de Corea del Sur]] [[Categoría:Grupos de pop de Corea del Sur]] [[Categoría:Grupos de música dance]] [[Categoría:Grupos de música]] [[Categoría:Cantantes en coreanu]] [[Categoría:Cantantes en xaponés]] [[Categoría:Ganadores de los Melon Music Awards]] qip3m6tmy89ay6z2z0cy8ztxkgo1kej 0 150641 4503237 4489999 2026-07-08T10:58:48Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503237 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Tan Dun''' —pinyin: Tán Dùn, 譚盾 (谭盾)— (nacíu en 1957, Si Mao, Hunan Central) ye un [[compositor]] de [[música clásica]] contemporánea [[República Popular China|chinu]], residente en [[Nueva York]]. Ye conocíu peles bandes sonores de les películes ''[[Tigre y dragón]]'', pola que ganó'l [[premiu Óscar]],<ref name=oscars> (N'inglés.) [http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2001 «The 73rd Academy Awards: 2001.»] [[The Academy of Motion Picture Arts and Sciences]]. Consultáu'l 5 de setiembre de 2016.</ref> el [[premiu Grammy]]<ref name=grammy> (N'inglés.) [http://www.grammy.com/nominees/search?artist=Tan+Dun&field_nominee_work_value=&year=All&genre=All «Past Winners Search.»] [[The Recording Academy]]. Consultáu'l 5 de setiembre de 2016.</ref> y el [[premiu Bafta]],<ref name=bafta> (N'inglés.) [http://awards.bafta.org/award/2001/film/anthony-asquith-award-for-the-achievement-in-film-music «Film: Anthony Asquith Award for Original Film Music in 2001.»] [[British Academy of Film and Television Arts]]. Consultáu'l 5 de setiembre de 2016.</ref> y por ''[[Hero (película de 2002)|Hero]]'', según pa la música utilizada pa la transimisión de ''[[El Día del Mileniu]]'' ''(2000 Today)'' y la música pa la Ceremonia Inaugural de los Xuegos Olímpicos de [[Beixín 2008]]. Ye 2013, foi nomáu [[Embaxadores de les Naciones Xuníes|embaxador d'UNESCO]].<ref>(N'inglés.) [http://www.unesco.org/new/en/goodwill-ambassadors/tan-dun/ Ficha.] [[UNESCO]]. Consultáu'l 5 de setiembre de 2016.</ref> == Primeros años en China == Tan Dun nació na aldega de Simaonae, [[Changsha]] na provincia [[Hunan]] de [[China]]. Cuando yera neñu, taba esteláu pol papel del [[shimaon]] del so pueblu, que llevaba a cabu rituales y ceremonies, de cutiu con música fecha con oxetos orgánicos, tales como roques y agua. Sicasí, como un neñu metanes la revolución china [[cultural]], atopó esti tipu de práutiques "retrógrades" mal vistes y foi unviáu a trabayar como plantador d'arroz nuna comuña de gobiernu. Eso, sicasí, tuvo poco efeutu sobre la so afinidá pola música. Creó'l so propiu grupu musical, formáu polos llabradores de l'aldega tocando tou lo que pudieren, dacuando inclusive cutiendo olles y cazos. Foi a partir d'estos llabradores, qu'empezó a aprender a tocar preseos de cuerda tradicional de China. La so fuxida de la comuña vieno na forma d'una compañía itinerante patrocinada pol gobiernu de la [[Ópera de Beixín]]. Cuando un ferry llenu d'artistes intérpretes naufragó cerca de la comuña, matando a dellos d'ellos, Tan foi contratáu pola compañía y salió de la comuña. Dende ellí dirixóse a la [[Conservatoriu Central de Música]] en Beixín y estudió con músicos como [[Tōru Takemitsu]], qu'influyó fuertemente na so musicalidá y el so sentíu del estilu musical. Ye ganador d'un [[premiu Óscar]] pela banda sonora de ''[[Tigre y dragón]]''. == Obres == * ''[[2000 Today, A World Symphony For The Millennium]]'' (1999) * ''[[Conciertu pa pianu n.º 1 (Tan Dun)|Conciertu pa pianu "El Fueu"]]'' (2008) * ''[[Sinfonía d'Internet Eroica|Sinfonía d'Internet "Eroica"]]'' (2008) * ''Pasión de l'Agua, según San Mateo'' (2012) === Óperes === * ''[[Marco Polo (ópera)|Marco Polo]]'', con un llibretu de [[Paul Griffiths]] foi estrenada na [[Bienal de Múnich]], el 7 de mayu de 1996, y ganó'l [[Premiu Grawemeyer]] de 1998 de Composición musical. La ópera reponer pola De Nederlandse Opera n'Ámsterdam en payares de 2008. * ''[[Peony Pavilion]]'', basada nun testu de [[Tang Xianzu]] estrenada nel Wiener Festwochen, en [[Viena]], el 12 de mayu de 1998. * ''[[Tea: A Mirror of Soul]]'', con un llibretu de Tan y Xu Ying, foi un encargu del [[Suntory Hall]] en [[Tokiu]], [[Xapón]] y estrenóse ellí'l 22 d'ochobre de 2002. La ópera estrenar nos [[Estaos Xuníos]] el 21 de xunetu de 2007 na [[Ópera de Santa Fé]] en [[Santa Fé (Nuevu Méxicu)]]. * ''[[The First Emperor]]'', estrenóse'l 21 d'avientu de 2006 na ciudá de Nueva York, na [[Metropolitan Opera]], qu'encargara la obra, col compositor dirixendo. El llibretu, obra de Tan y [[Hai Jin]], basar na vida del primer emperador de China, [[Qin Shi Huang]], qu'unificó'l país y construyó una primer versión de la [[Gran Muralla China|Gran Muralla]]. La producción correspondió al direutor [[Zhang Yimou]]. [[Plácido Domingo]] cantó'l rol titular, con [[Elizabeth Futral]] como la fía del emperador y [[Paul Groves]] como'l músicu Gao Jianli. La ópera reponer nel Metropolitan Opera (de nuevu con Plácido Domingo nel rol titular), dos años más tarde, y tamién se produció na ópera de [[Karlsruhe]], Alemaña. === Bandes sonores === * ''[[Don't Cry, Nanking]]'' (1995) * ''[[Tigre y dragón]]'', o ''Wo hu cang long'' (2000) * ''[[Hero (película de 2002)|Hero]]'', o ''Ying xiong'' (2002) * ''[[The Banquet]]'', o ''Ye yan'' (2006) == Referencies == {{llistaref}} ==Bibliografía== * Kennedy, Michael (2006), ''The Oxford Dictionary of Music'', 985 pages, ISBN 0-19-861459-4 == Enllaces esternos == * [http://www.tandunonline.com Tan Dun official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026145816/http://www.tandunonline.com/ |date=2011-10-26 }} * [http://musicmavericks.publicradio.org/features/rafiles/interviews/interview_tan_dun.ram Tan Dun interview] * [https://web.archive.org/web/20120112135834/http://artofthestates.org/cgi-bin/composer.pl?comp=159 Art of the States: Tan Dun] ''Nine Songs'' (1989) * [http://www.schirmer.com/images/composer/large/tan-dun.jpg Photograph of Tan Dun]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721234950/http://www.schirmer.com/images/composer/large/tan-dun.jpg |date=2011-07-21 }} * {{Enllaz rotu|1=Video of discussion with Tan Dun on China's art, Asia Society, New York |2=http://asiasociety.org/video/arts-culture/tan-dun-and-wenda-gu-chines-art-today-complete |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, 11/2/09 {{NF|1957||Tan, Dun}} {{Tradubot|Tan Dun}} [[Categoría:Compositores de música clásica de China]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]] 93bgen4eyxsrf9jl8ohetqt853brc4t 0 151041 4503232 4403140 2026-07-08T10:35:57Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503232 wikitext text/x-wiki {{Avisu médicu}} {{Ficha xenérica}} La '''talidomida''', que foi desenvuelta pola [[compañía farmacéutica]] alemana [[Grünenthal GmbH]], ye un [[fármacu]] que foi comercializáu ente los años 1957 y 1963 como [[sedante]] y como [[calmante]] de les [[estomagada|estomagaes]] mientres los trés primeros meses d'[[embaranzu]] ([[hiperemésis gravídica]]). Como sedante tuvo un gran ésitu popular una y bones, nun principiu, creyóse que nun causaba casi nengún [[efeutu secundariu]] y, en casu de ingestión masiva, nun resultaba letal. Esta melecina, producíu por Grünenthal GmbH n'[[Alemaña]], provocó miles de nacencies de [[ñácaru|ñácaros]] afeutaos de ''[[focomelia]]'', anomalía conxénita que se caracterizaba pola falta o escesiva cortedá de les estremidaes. La talidomida afectaba a los [[fetu|fetos]] de dos maneres: bien que la [[madre]] tomara'l [[melecina]] direutamente como sedante o calmante d'estomagaes o bien que fuera'l [[padre]] quien lo tomara, una y bones la talidomida afectaba al [[espelma]] tresmitiendo los efeutos nocivos dende'l momentu de la [[fecundación|concepción]]. Una vegada comprobaos los efeutos [[teratogénesis|teratogénicos]] nocivos de la melecina (que provocaben [[malformación|malformaciones]] conxénites) afayaos primeramente pol doctor Widukind Lenz<ref name="basededatos">{{cita web|títulu=Talidomida|añu=2012 |url=http://www.basededatos.com/info/talidomida/|fechaaccesu=18 d'ochobre de 2013|idioma=españa}}</ref> y el so compañeru de la Clínica Universitaria d'Hamburgu, l'español Claus Knapp,<ref>[http://sociedad.elpais.com/sociedad/2013/10/18/actualidad/1382124838_004545.html «El detective de la talidomida»]. ''El País''.</ref> este foi retiráu con más o menos priesa nos países onde fuera comercializáu so distintos nomes. [[España]] foi de los postreros, pos lo retiró en 1963.<ref>[http://www.elcorreogallego.es/galicia/ecg/fíos-talidomida-galicia-siguen-esperando-compensacion/idEdicion-2010-07-11/idNoticia-567828/ «Los fíos de la talidomida en Galicia siguen esperando una compensación»]. ''El Correo Gallego''.</ref> Investigando afayóse qu'había dos talidomidas distintes, anque d'igual fórmula molecular, nes cualos camudaba la disposición de los grupos nun carbonu, cosa qu'hasta entós nun se tenía en cuenta. Tratábase, por tanto, d'una sola molécula con dos [[enantiómeros]]. Tán pos (según la nomenclatura actual) la forma R (que producía l'efeutu sedante que se buscaba) y la S (que producía efeutos teratogénicos y la que causaba focomelia). Esti descubrimientu produció qu'a partir d'esi momentu tener en cuenta la [[estereoisomería]] en molécules, utilizando'l sistema ''R''/''S'' actual. La talidomida foi comercializada so estos nomes (ente otros): ''Imidan, Varian, Contergan, Gluto Naftil, Softenon, Noctosediv, Enteru-sediv, Enteru-Sediv-Suspensu…'' [[Ficheru:Thalidomide-structures.png|thumb|right|340px|Los dos enantiómeros de la talidomida:<br />Izq.: '''(''S'')-talidomida'''<br />Der.: '''(''R'')-talidomida''']] == L'impautu social de la talidomida == El fármacu provocó la denominada "catástrofe de la talidomida", yá que miles de ñácaros nacieron en tol mundu con severes malformaciones irreversibles. Munchos d'estos individuos tuvieron (y tienen) dificultaes n'integrase na sociedá por causa de la so llimitación física. Ello ye que nunca se supiera'l so teratogenicidad si la malformación que provocara fora más común, como por casu problemes cardiacos, una y bones les dismelias que provoca son bastante rares. Amás, l'alarma social que provocaron los severos efeutos secundarios fizo que los responsables de Sanidá de munchos países empezaren a faer un control estrictu de les melecines antes del so comercialización. Por casu, n'[[Alemaña]], unu de los países más afeutaos pola talidomida (sol nome de Contergan), antes de la catástrofe nun esistía nenguna llei nin comisión de control de melecines. N'efeutu, dempués de la catástrofe, munchos países pasu ente pasu empezaron a promulgar lleis de control de les melecines y tamién la esixencia qu'éstos sían sometíos a ensayos farmacolóxicos y probaos n'[[animal|animales]], amás d'ensayos clínicos en persones antes del so comercialización. N'[[Estaos Xuníos]], la doctora [[Frances Oldham Kelsey]], revisora de la [[FDA]], negar a autorizar la melecina y pidió más [[Ensayu clínicu|estudios]].,<ref name="heirloom">{{cita web | títulu = Frances Kelsey | obra = Canada Heirloom Series | añu= 1986| url = http://epe.lac-bac.gc.ca/100/205/301/ic/cdc/heirloom_series/volume6/218-219.htm| editorial= Heirloom Publishing Inc.| fechaaccesu= 2 d'abril de 2010|idioma = inglés}}</ref> entá cuando fuera aprobáu en más de 20 países europeos y africanos.<ref name="acs">*{{cita publicación| nome = Maureen | apellíu = Rouhi | fecha = 20 de xunu de 2005| títulu = Top Pharmaceuticals: Thalidomide| publicación = Chemical & Engineering News| editorial = American Chemical Society| volume = 83| númberu = 25| url = http://pubs.acs.org/cen/coverstory/83/8325/8325thalidomide.html| fechaaccesu = 2 d'abril de 2010|idioma = inglés}}</ref> La so insistencia en que la melecina tenía de ser dafechu analizáu antes de la so aprobación foi dramáticamente xustificada cuando sobrevieno la catástrofe.<ref name="fda3">{{cita publicación| apellíu = | fecha = xunu de 1981| títulu = The Story Of The Laws Behind The Labels| publicación = FDA Consumer | url = http://www.fda.gov/AboutFDA/WhatWeDo/History/Overviews/ucm056044.htm| fechaaccesu = 2 d'abril de 2010|idioma = inglés}}</ref> Como resultancia, les reformes a les [[Enmienda Kefauver Harris|pruebes clíniques de melecines]] fueron aprobaes por unanimidá pol Congresu en 1962.<ref name="fda3" /> Estes reformes riquíen "llendes más estrictes pa les pruebes y la distribución de nueves melecines",<ref name="JH mag">{{cita publicación| apellíu = Simpson| nome = Joanne Cavanaugh| fecha = setiembre de 2001| títulu = Pregnant Pause| publicación = Johns Hopkins Magacín| volume = 53| númberu = 4| url = http://www.jhu.edu/~jhumag/0901web/pregnant.html| fechaaccesu = 2 d'abril de 2010| idioma = inglés| archiveurl = https://web.archive.org/web/20121110101116/http://www.jhu.edu/~jhumag/0901web/pregnant.html| archivedate = 2012-11-10}}</ref> pa evitar problemes similares. La enmienda reconoció tamién, per vegada primera, que "la eficacia tendría de ser establecida antes del so comercialización".<ref name="fda3" /> == Otros efeutos secundarios distintos a los teratogénicos == Dempués del remanecimientu d'esta melecina ye necesariu saber que son comunes la cefalea, estomagaes, somnolencia, maréu, [[xerostomía]] y [[onicolisis]]; toos sumen al suspender el so consumu. {{ensin referencies}} == La talidomida anguaño == Na actualidá, la talidomida vuelve utilizase, col sofitu de la [[OMS]], en dellos países, porque se comprobó la so eficacia n'enfermedaes como la [[llepra]]. Conócense casos de nacencies de neños con dismelia n'[[Etiopía]] y [[Brasil]], fíos de padres trataos con talidomida. Puede atopase en venta n'[[Internet]], pero esti tipu de venta ye totalmente fraudulenta. Tamién se tán realizando ensayos con talidomida y dalgunos de los sos derivaos n'enfermos que carecen ciertos tipos de [[cáncer]]. Comprobóse la so eficacia en casos de [[mieloma múltiple]], aplicándose especialmente en casos nos que los tratamientos convencionales (quimio y radioterapia) nun tuvieron ésitu o nun son vidables. En dellos casos la talidomida superó n'eficiencia a la terapia convencional.<ref name="CaraYCruz">{{cita web |apellíu = Iriberri |nome = Ainhoa |títulu = Cara y cruz d'un fármacu maldito |añu = 2008 |ubicación = Madrid, España |editorial = Mediapubli Sociedá de Publicaciones y Ediciones S.L. |url = https://www.publico.es/ciencias/042737/cara/cruz/farmaco/malditu |fechaaccesu = 29 de xineru de 2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080201025026/https://www.publico.es/ciencias/042737/cara/cruz/farmaco/malditu |fechaarchivu = 1 de febreru de 2008 }}</ref> == Mecanismos d'aición == L'usu de la talidomida facer so estricta supervisión médica. El so efeutu inmunomodulador y antiinflamatoriu esplicar por aciu la inducción na medría de la rellación linfocitos T CD8/CD4 por amenorgamientu de los linfocitos T collaboradores circulantes, amás inhibe la producción de Interleucina 1 y 12, los factores de necrosis tumoral alfa.<ref>[https://books.google.es/books?id=1Osiphav6GMC&pg=PA2234&dq=Mecanismos+de+acci%C3%B3n+talidomida&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwiHrtrinNfKAhWC1xoKHRWjBRMQ6AEIHTAA#v=onepage&q=Mecanismos%20de%20acci%C3%B3n%20talidomida&f=false ''Dermatologia En Medicina Xeneral / Dermatology in General Medicine'', páx.2234, en Google Books]</ref> == Usos médicos actuales == Usóse con ésitu y como terapia alternativa o de segunda eleición pa enfermedaes como: [[lupus eritematoso discoide]], [[enfermedá de Behcet]], [[eritema nodoso]], tratamientu complementariu paliativo para [[tuberculosis]], cuando surde resistencia múltiple a les melecines de base ([[isoniacida]] y [[rifampicina]]), [[llepra]], [[enfermedá inxertu contra güéspede]], [[úlceras aftoses en pacientes con VIH]], [[estomatitis aftosa recurrente]], [[prúrigo]] nodular, [[prúrigo]] actínico y [[mieloma múltiple]].<ref>{{Cita publicación|url=http://www.gepac.es/multimedia/gepac2016/pdf/GU%C3%8DA_TALIDOMIDA.pdf|títulu=Talidomida (Thalomid®)-Información útil pa los pacientes y los sos familiares|apellíos=|nome=|fecha=|publicación=Grupo Español de Pacientes con Cáncer (GEPAC)|fechaaccesu=|doi=|pmid=}}</ref> Anguaño tánse desenvolviendo estudios cola droga en casos de [[prostatitis crónica]]. {{ensin referencies}} == Dosis y presentación == Vien en tabletas de 50 mg y alminístrense ente 100 y 400 mg diarios. Tamién s'alministraben en xarabes, había que tomar de 10 a 20 mg según el grau d'estomagaes. == Ver tamién == * [[Crisis sanitaria]] * [[Malicia sanitaria]] * [[Melecina]] * [[Resultaos sanitaries]] * [[Teratogénesis]] * [[MER 29]] * [[AVITE]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * Gamero Esparza, Carlos., ''Píldores nel so llaberintu'' Revista Vivat Academia. Payares de 2002, Nᵘ 40. Publicáu nel sitiu: http://www2.uah.es/vivatacademia/anteriores/n40/ambiente.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170404045359/http://www3.uah.es/vivatacademia/anteriores/n40/ambiente.htm |date=2017-04-04 }} * Gamero Esparza, Carlos., ''Cifres de la Talidomida'' Publicáu nel sitiu: {{Enllaz rotu|1= |2=http://www.avite.org/cifres2.htm |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * Isaza M., ''et al.'' Fundamentos de farmacoloxía en terapeútica. Colombia: 4ª ed; 2002. * {{cita llibru|autor=Jara, Miguel|capítulu=Holocaustu Talidomida (El Regresu)|títulu=Traficantes de salú: cómo nos vienden melecines peligroses y xueguen cola enfermedá|añu=2007|editorial=Barcelona: Icaria Editorial|id=ISBN 84-7426-913-X}} == Enllaces esternos == * [http://www.avite.org/ Web oficial de les víctimes de la Talidomida n'España. A.V.I.T.Y.] * [http://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?Name=thalidomide&Units=SI/ Páxina cola fórmula detallada de la Talidomida] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200501223229/https://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?Name=thalidomide&Units=SI/ |date=2020-05-01 }} * [http://www.nacersano.org/centro/9388_9939.asp Web médica con información d'interés] {{Tradubot|Talidomida}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Teratógenos]] [[Categoría:Carcinóxenos]] [[Categoría:Axentes inmunosupresores]] [[Categoría:Antieméticos]] 3cqa37restqi43dfjqjwg400gt0wvll 0 151931 4503075 4471596 2026-07-07T13:12:42Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503075 wikitext text/x-wiki El '''[[sentimientu antixaponés]] en [[China]]''' ye una tema con raigaños modernos (posteriores a 1868) que de cutiu se venceyen a conflictos nacionalistes o d'interpretación históricasobremanera sobre los testos d'historia xaponesa. Escontra'l final de la [[Dinastía Qing]] [[Xapón]] amestó partes de [[China]] y la insatisfaición col alcuerdu y ''[[Ventiún esixencies]]'' del gobiernu xaponés motivó un severu [[boicó]] de productos xaponeses en China. La rensía en China amontar poles otomíes de la [[Segunda Guerra Sino-Xaponesa]] y les aiciones post-guerra de Xapón. Esti sentimientu tamién puede trate influyíu, siquier en parte, por sentimientos racistes contra chinos y taiwaneses en Xapón. == Efeutos de la Segunda Guerra Mundial == La mayoría de les razones pal sentimientu anti-xaponés en China puede atribuyise direutamente a la Segunda Guerra Sino-Xaponesa, que foi unu de los escenarios de la [[Segunda Guerra Mundial]]. De resultes de la guerra, China sufrió más de 20 millones de muertes de civiles y 3 millones de baxes militares,<ref>[http://atimes.com/atimes/China/GC19Ad05.html ''The real 'China threat' ''] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20110713182739/http://atimes.com/atimes/China/GC19Ad05.html |date=2011-07-13 }}. [[Chalmers Johnson]].</ref> según la muerte d'otros 23 millones de civiles chinos nel [[Sureste Asiáticu]].<ref>[https://web.archive.org/web/20060527170951/http://www.lrb.co.uk/v25/n22/john04_.html ''The Looting of Asia'']. Chalmers Johnson.</ref> Amás, la guerra causó un envaloráu de $ 383,3 mil millones de dólares en daños y creó 95 millones de refuxaos. [[Manchuria]] tuvo sol control xaponés en 1931 como un estáu títere llamáu [[Manchukuo]] y a partir de 1937 munches grandes ciudaes como [[Nankín]], [[Shanghai]] y [[Beixín]], ente otres, fueron ocupaes polos xaponeses. Dalgunos de los incidentes asocedíos nesi periodu fueron la [[Masacre de Nankín]], les investigaciones sobre [[guerra biolóxica]] realizaes en Manchuria, pola [[Unidá 731]], una unidá médica del exércitu xaponés, utilizando civiles chinos como suxetos de prueba, que se conoz como humanos 'logs' nes revistes médiques, y l'usu forzaes de muyeres de munchos países asiáticos, incluyida China, como [[prostitutes]] al serviciu de militares (de cutiu referíes como "[[muyeres de confort]]") en zones d'ocupación xaponesa. == Temes de la posguerra == La inclusión de dalgunos [[criminales de guerra]] ente los veteranos de guerra xaponeses que son veneraos nel [[Santuariu Yasukuni]], col consiguiente tratamientu como [[kami]] o espíritus importantes, provoca una gran rensía que ye agraváu porque'l santuariu declara abiertamente que l'oxetivu de la participación militar de Xapón n'Asia foi'l de traer la prosperidá y la lliberación a los asiáticos. A ello amiéstense los intentos de blanquiar nos llibros d'historia escolares el papel de Xapón na guerra por aciu la atenuación de dellos fechos y la eliminación de la mención d'otros. Per otra parte, dellos medios de comunicación populares, tales como cómics,<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2004/11/12/wcomic12.xml&sSheet=/news/2004/11/12/ixworld.html News - Telegraph<!-- Bot generated title -->]</ref> llibros, películes o documentales referíos a la participación de Xapón na guerra, omiten la mención de les otomíes pa nun afectar los sentimientos nacionalistes o populares. Como exemplos, los críticos señalen al retiru del llibru ''[[La violación de Nanking (llibru)|La violación de Nanking]]'' d'Iris Chang, de la publicación que taba prevista, y la censura d'escenes de la [[Masacre de Nanking]] nel estrenu en cines de Xapón de ''[[L'Últimu Emperador]]''.<ref>[http://www.history.ucsb.edu/faculty/marcuse/classes/133p/133p04papers/JChapelNanjing046.htm Joseph Chapel, "Denial of the Holocaust and the Tosquile of Nanking" (2004)<!-- Bot generated title -->]</ref> Anque China arrenunció a dereches a los arreglos de guerra de Xapón<ref>[http://www.mofa.go.jp/region/asia-paci/china/joint72.html Joint Communique of the Government of Japan and the Government of the People's Republic of China]</ref> nel [[Joint Communiqué of the Government of Japan and the Government of the People's Republic of China|Joint Communiqué]] en 1972, Xapón dio asistencia al desenvolvimientu, por valor de 3 billones de yenes (30 millones de dólares, el 90% de los cualos son préstamos de baxu interés). En Xapón, esto foi percibíu como una forma de reparar a China pola agresión militar del pasáu. Según les estimaciones, les cuentes de Xapón por más de 60 per cientu de la AOD de China recibida. Alredor del 25 per cientu del financiamientu de tolos proyeutos d'infraestructura de China ente 1994 y 1998 - qu'inclúin carreteres, ferrocarriles, sistemes de telecomunicaciones y puertos - vieno de Xapón.<ref>{{Cita web |url=http://www.atimes.com/atimes/China/FB12Ad07.html |títulu=Asia Times Online - News from greater China; Hong Kong and Taiwan<!-- Bot generated title --> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20040211172425/http://www.atimes.com/atimes/China/FB12Ad07.html |fechaarchivu=2004-02-11 }}</ref> L'ayuda xaponesa a China foi escasamente formalmente espublizada al pueblu chinu pol so gobiernu, hasta que Xapón anunció que l'ayuda tenía de ser esaniciada. Finalmente foi reconocíu públicamente pol primer ministru chinu [[Wen Jiabao]] n'abril de 2007 mientres el so viaxe a Xapón.<ref>Letter from China: Wen reveals himself as a new kind of Chinese leader, By Howard W. French, [[International Herald Tribune]], Published: April 19, 2007 [https://web.archive.org/web/20070427041930/http://www.iht.com/articles/2007/04/19/asia/letter.php]</ref> Hai una perceición ente dellos chinos de que [[Estaos Xuníos]], Xapón y [[Taiwán]] tán tratando de contener a China. L'alderique más recién en Xapón sobre la revisión del [[Artículu 9 de la Constitución de Xapón]], la claúsula d'arrenunciu a la guerra, ye vista con barruntu d'una posible re-militarización. El sentimientu anti-xaponés en China tamién se destacar pola calificación de dellos destacaos políticos de Taiwán (especialmente los que defenden la independencia de Taiwán) con un términu denigrante usáu en China que la so traducción lliteral averada sería la de "xaponeses serviles" pelos medios de comunicación estatales. == Temes contemporánees == Les temes alrodiu de la Segunda Guerra Mundial siguen xenerando malestar en China. Una cuestión ye la eliminación de Xapón de les armes químiques abandonaes en China poles tropes xaponeses a la fin de la guerra. La estimación de la Convención sobre les Armes Químiques (CAQ), qu'entró a valir n'abril de 1997, y el Memorándum sobre la destrucción d'armes químiques xaponeses refugaos en China, robláu'l 30 de xunetu de 1999, esixe a Xapón a disponer d'unes 700.000 persones abandonaron les armes químiques (en xaponés ), pero Xapón nun pudo completar el trabayu a tiempu y solicitó una prórroga de cinco años [http://www.mofa.go.jp/announce/announce/1999/12/1224.html] [http://www.china.org.cn/english/2003/Dec/81536.htm], [https://web.archive.org/web/20080226170219/http://www.iht.com/articles/ap/2007/01/25/asia/AS-XEN-Japan-China-Chemical-Weapons.php] Demandantes chinos demandando al gobiernu xaponés sobre los accidentes causaos pol descubrimientu de gas venenoso tuvieron dificultaes pa llograr el prestu de los tribunales xaponeses. 43 persones resultaron mancaes nun accidente de 2003, y cinco familiares d'un fináu hasta'l momentu tuvieron ésitu na so demanda de 1.43 millones de yenes (11,8 millones dólares EE.XX., € 9,1 millones), según los gastos médicos y perdes d'ingresos por cuenta de los problemes de salú. [https://web.archive.org/web/20120225072857/http://jurist.law.pitt.edu/paperchase/2007/03/japan-court-refuses-to-award-damages-in.php], [https://web.archive.org/web/20070930185223/http://japanfocus.org/products/details/2369]. Such issues continue to cause ill-will. El 13 de marzu de 2007, el Tribunal Cimeru de Tokiu confirmó una sentencia de primera instancia y tornó les reclamaciones d'indemnización de cuatro chinos que resultaron mancaos y unu muertu un pariente de la esposición a armes químiques abandonaes per Xapón en China a finales de la guerra. Xuez Presidente Hiromitsu Okita dixo que'l gobiernu xaponés nun yera responsable de la muerte o mancadures de les armes, diciendo que nun podría llevar a cabu una verdadera busca d'armes n'otru país. Los demandantes solicitaren representen el 80 millones de yenes del gobiernu xaponés. El tribunal dixo que l'Estáu nun taba obligáu a realizar una busca o pa pagar los daños "porque nun puede dicise que los acusaos podríen evitar la resultancia" de la muerte y mancadures nel casu, acordies con Japan Times.<ref>{{Cita web |url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070314a3.html |títulu=Japan off hook for China gas weapons ills: court {{!}} The Japan Times Online<!-- Bot generated title --> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110927001238/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070314a3.html |fechaarchivu=2011-09-27 }}</ref> Hubo a lo menos 700.000 pieces d'armes químiques soterraes en Xapón, China, cola información del sitiu destruyíu pol exércitu xaponés según el Ministeriu xaponés d'Asuntos Esteriores.<ref>[http://www.mofa.go.jp/announce/announce/1999/12/1224.html MOFLA: Budget for the Destruction of Abandoned Chemical Weapons in China<!-- Bot generated title -->]</ref> Tales demandes fueron presentaes antes<ref>[https://web.archive.org/web/20080226170219/http://www.iht.com/articles/ap/2007/01/25/asia/AS-XEN-Japan-China-Chemical-Weapons.php Chinese victims of Japanese chemical weapon sue Japan's government - International Herald Tribune<!-- Bot generated title -->]</ref> pero los tribunales xaponeses refugaron la mayoría de les reclamaciones presentaes per caúnu de les víctimes de delitos de guerra la Segunda Guerra Mundial hasta la fecha.<ref>[https://web.archive.org/web/20070929122345/http://www.zmag.org/content/showarticle.cfm?ItemID=12273 ZNet |Japan | Japan's Top Court Poised to Kill Lawsuits by Chinese War Victims<!-- Bot generated title -->]</ref> En marzu de 2007, el primer ministru xaponés, Shinzo Abe, desamarró una disputa sobre les "muyeres de comfort". Alredor d'un grupu de 120 llexisladores del partíu nel Gobiernu de Abe quieren que'l primer ministru revise la sida oficial. Los llexisladores dicen que nun hai pruebes que suxeran que l'Exércitu xaponés participó direutamente en coaccionar a les muyeres. Dixeron que diben presentar al gobiernu con un pidimientu la selmana siguiente esixendo una reescritura de la sida, que consideren una mancha nel honor nacional de Xapón. Abe dixo a los reporteros na so oficina de Tokiu, que comparte la creencia de que nun había nenguna prueba direuta de la participación de los militares. "El fechu ye que nun hai pruebes que demuestren qu'hubo coerción ", dixo acordies con ''LA Times''.<ref>[http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-japan2mar02,1,2332050.story WWII sex slavery issue revived - Los Angeles Times<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090519234222/http://japan.shadowofiris.com/conservatives/abes-misquoted-probably-not/]</ref> Abe dixo que'l Gobiernu coopera con un estudiu que se llevó a cabu por un grupu de diputaos lliberales del Partíu Demócrata que s'amuesen escépticos ante les afirmaciones de que miles de muyeres asiátiques fueron forzaes a trabayar en chamizos militares xaponeses antes y mientres la segunda guerra mundial, acordies con el Guardian.<ref>[http://www.guardian.co.uk/japan/story/0,,2029402,00.html Japan to study wartime 'comfort women' | Special reports | Guardian Unlimited<!-- Bot generated title -->]</ref> Tres la condena de tol mundu, Abe esculpóse cualificada, diciendo que "quiero espresar la mio simpatía poles dificultaes que sufrieron y ufiertar les mios sides pola situación en que s'atopaben" Abe dixo'l llexislador cuando se pulsia sobre lo que-y diría al avieyamientu de los sobrevivientes de les "muyeres de comfort" del sistema. "Como'l primer ministru, esculpo", según ''LA Times''.<ref>[http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-abe27mar27,1,830394.story?coll=la-headlines-world A qualified Abe apology - Los Angeles Times<!-- Bot generated title -->]</ref> Les continues visites de los políticos xaponeses al [[Santuariu Yasukuni]], y la recién aprobación d'un [[Sociedá Xaponesa pa la Reforma de Testos d'Historia|texto]] que resta importancia a la [[Violación de Nanking]] y el papel de la [[esclaves sexuales]] nel [[Exércitu Imperial Xaponés]] tamién espertaron el sentimientu de China. Campaña de Xapón pa convertise en miembru permanente del [[Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes]] atopóse con una fuerte oposición ente'l pueblu chinu, y les [[Islles Diaoyu]] / [[Islles Senkaku]], anguaño controlada y reclamaes per Xapón, pero reclamaes tamién, tantu pola República Popular China y la República de China, siguen siendo un puntu de resfregón y un enfoque simbólicu d'un sentimientu anti-xaponés en China. L'acumuladura d'un sentimientu anti-xaponés, cola ayuda de sitio web, yá fuera señalada pelos medios de comunicación occidentales a principios de 2005. Na primavera de 2005, [[Manifestaciones anti-xaponeses de 2005|manifestaciones anti-xaponeses]] fueron entamaes por elementos anti-nipones en delles ciudaes de China. La Internet, incluyendo servicios de mensaxería instantánea fueron utilizaes na organización de grupos de manifestantes pa tomar parte nes protestes. Munchos fueron pidiendo'l boicó a los [[productos xaponeses]]. Fora de China, estes manifestaciones yeren vistes con escepticismu, en parte porque'l Gobiernu de China nun suel dexar manifestaciones ensin l'aprobación del gobiernu. La resultancia foi una sida per parte del PM xaponés. Esmolición pol sentimientu anti-xaponés créese que ta detrás de la decisión de la censura china de prohibir la película ''[[Memoirs of a Geisha (película)|Memoirs of a Geisha]]'' el 1 de febreru de 2006. El fechu de que les actrices chines interpretaren geishas xaponeses, que de cutiu se consideren equivocadamente como prostitutes en China, causó un considerable discutiniu ente dellos elementos de la población china. Hubo dellos informes de que les tiendes, restoranes, instituciones públiques y los hospitales en China, negar a sirvir a los veceros xaponeses, porque estos nun s'esculpen pola invasión de China.<ref>"[http://news.tom.com/1020/1022/2005721-2323448.html 海南一医院挂牌称“日本人拒不认罪禁止入内"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050725013932/http://news.tom.com/1020/1022/2005721-2323448.html |date=2005-07-25 }}” (南方都市报, July 15, 2005)</ref><ref>"[http://j.peopledaily.com.cn/2002/05/23/jp20020523_17357.html 深センのバーで 「日本人の入店お断り」]" ([[People's Daily|人民網]]日本語版, May 23, 2002)</ref> === Anti-japonismo n'eventos deportivos === ==== Copa Asiática 2004 ==== Mientres la [[Copa Asiática 2004]],un campeonatu de fútbol celebráu en China, los aficionaos chinos ullaron al [[Seleición de fútbol de Xapón|equipu xaponés]] mientres la interpretación del [[Kimi Ga Yo|himnu nacional xaponés]] nos partíos xaponeses con dellos países, incluyida China. Sacante pal partíu contra Bahrein, los aficionaos xaponeses fueron instruyíos pola policía llocal a nun utilizar "pancartes, banderes, preseos musicales, o usar los uniformes del equipu" y pidióse-yos que s'abstengan d'aplaudir. El vuelu a [[Beixín]], el llugar de celebración de la final contra China, retrasóse dos hores por cuenta de los manifestantes chinos nel [[Aeropuertu Internacional de Beixín]]. Dempués que'l campeón defensor Xapón ganó a China na final por 3-1, españó una protesta de China, y l'automóvil del embaxador de Xapón foi severamente estropiáu. ==== Copa Mundial Femenina de Fútbol de 2007 ==== Nel postreru partíu del grupu A del [[Copa Mundial Femenina de Fútbol de 2007]] celebráu en [[Hangzhou]], decenes de miles d'espectadores chinos presentes aplaudieron pal equipu alemán y ullaron l'equipu xaponés con vehemencia. Xapón foi ganáu per Alemaña y esaniciáu del tornéu mui a tiempu. Los xugadores xaponeses más tarde llevantaron una bandera pa estimar a China ("Arigato 謝謝 (Xie Xie) China") a la fin del xuegu, mientres el públicu aplaudía na respuesta. L'incidente causó discutiniu de menor importancia en China mientres el nacionalismu chinu y el sentimientu anti-xaponés amosar nel xuegu.<ref>{{cita noticia | títulu = なでしこ日本「謝謝」に中国で大論争 | url = http://www.daily.co.jp/gossip/2007/09/21/0000643695.shtml | editorial = Daily Sports | fecha = 21 de setiembre de 2007 | fechaaccesu = 24 de setiembre de 2007 | idioma = xaponés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071221221054/http://www.daily.co.jp/gossip/2007/09/21/0000643695.shtml | fechaarchivu = 21 d'avientu de 2007 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071221221054/http://www.daily.co.jp/gossip/2007/09/21/0000643695.shtml | archivedate = 2007-12-21 }}</ref><ref>{{cita noticia | títulu = 被民族主义狼奶毒化的中国愤青 刘晓波 日本女足展开横幅向中国致谢 | url = http://www.observechina.net/info/artshow.asp?ID=45406 | editorial = Repare China | fecha = 19 de setiembre de 2007 | fechaaccesu = 24 de setiembre de 2007 | idioma = chinu | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071014044959/http://observechina.net/info/artshow.asp?ID=45406 | archivedate = 2007-10-14 }}</ref> El xuegu foi orixinalmente entamáu, que se celebrara'l 18 de setiembre, cuando asocedió'l [[Incidente de Mukden]]. Por cuenta de la naturaleza sensible de la fecha en China, celebróse un día antes.<ref>{{cita noticia | títulu = サッカー女子Ｗ杯日独戦、満州事変の日はずして実施 | url = http://news.searchina.ne.jp/disp.cgi?y=2007&d=0918&f=national_0918_003.shtml | editorial = 中国情報局 | fecha = 18 de setiembre de 2007 | fechaaccesu = 24 de setiembre de 2007 | idioma = xaponés }}</ref> === East Asian Cup 2008 === Mientres la [[Campeonatu de Fútbol del Este d'Asia 2008]], los aficionaos chinos ullaron al equipu xaponés mientres la reproducción del himnu nacional xaponés de nuevu, nel primer partíu del [[Seleición de fútbol de Xapón|equipu xaponés]] col [[Seleición de fútbol de Corea del Norte|norcoreanu]] en [[Chongqing]] el 17 de febreru. L'actitú de los aficionaos chinos nun ameyoró magar les alvertencies de la policía antes del partíu.<ref>{{cita noticia | títulu = ４年前の教訓生かされず、日朝戦でブーイング　サッカー東アジア選手権 | url = http://sankei.jp.msn.com/sports/soccer/080217/scr0802171956003-n1.htm | editorial = [[Sankei Shimbun]] | fecha = 17 de febreru de 2008 | fechaaccesu = 18 de febreru de 2008 | idioma = xaponés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080220023905/http://sankei.jp.msn.com/sports/soccer/080217/scr0802171956003-n1.htm | fechaarchivu = 20 de febreru de 2008 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080220023905/http://sankei.jp.msn.com/sports/soccer/080217/scr0802171956003-n1.htm | archivedate = 2008-02-20 }}</ref><ref>{{cita noticia | títulu = 市局部署2008年东亚足球锦标赛决赛安保工作 | url = http://www.cqga.gov.cn/jfzx%5Cjfdt/3108.htm | editorial = 重庆市公安局 | fecha = 5 de febreru de 2008 | fechaaccesu = 18 de febreru de 2008 | idioma = chinu | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080207230437/http://www.cqga.gov.cn/jfzx/jfdt/3108.htm | fechaarchivu = 7 de febreru de 2008 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080207230437/http://www.cqga.gov.cn/jfzx/jfdt/3108.htm | archivedate = 2008-02-07 }}</ref> Dempués del partíu ente l'equipu xaponés y l'[[Seleición de fútbol de China|equipu nacional chinu]] el 20 de febreru, na que l'equipu chinu foi derrotáu, un pequeñu grupu d'aficionaos chinos quemaron la [[Bandera de Xapón|bandera nacional xaponesa]] y ullaron al equipu xaponés col términu despreciatible de, ''[[Anti-Japanese sentiment#In Chinese|xiǎo Rìběn]]'' (小日本, little Japanese).<ref>{{enllaz rotu|1={{cita noticia | títulu = 日の丸燃やし、敗戦悔しがる＝騒乱防止へ３０００人動員－中国当局 | url = http://www.jiji.com/jc/c?g=spo_30&k=2008022001092 | editorial = [[Jiji Press]] | fecha = 20 de febreru de 2008 | fechaaccesu = 20 de febreru de 2008 | idioma = xaponés | archiveurl = https://web.archive.org/web/20141211004200/http://www.jiji.com/jc/c?g=spo_30&k=2008022001092 | archivedate = 2014-12-11 }} |2=http://www.jiji.com/jc/c?g=spo_30&k=2008022001092 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Política == Dalgunos creen que'l sentimientu anti-xaponés en China ye en parte la resultancia de la manipulación política de la [[Partíu Comunista de China]].<ref name="fragile">{{cita web|url= http://www.cceia.org/resources/transcripts/5425.html|títulu= China: Fragile Superpower: How China's Internal Politics Could Derail its Peaceful Rise|fechaaccesu= 29 de xunetu de 2007|fecha= 5 d'abril de 2007|autor= Shirk, Susan|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20070418030337/http://www.cceia.org/resources/transcripts/5425.html|fechaarchivu= 18 d'abril de 2007}}</ref> Según esti puntu de vista, [[Mao Zedong]] y el Partíu Comunista alegó la victoria contra los invasores xaponeses como parte del so legáu. Primeramente, nun hubo necesidá de recurrir a un sentimientu anti-xaponés, porque los principales enemigos del nuevu país fueron los Estaos Xuníos y más tarde la Xunión Soviética. Tres el fracasu del [[Reblincón Alantre]] y l'interrupción de la [[Revolución Cultural]], [[Deng Xiaoping]] y otros líderes decidió tomar el país nuna sienda de desenvolvimientu económicu basáu na economía de mercáu, ensin arrenunciar a encomalo del partíu nel poder político. Según esta opinión, el gobiernu recurrió al nacionalismu, incluyendo un llamamientu a la llucha contra'l PCCh credenciales de xaponeses, con cuenta de reafitar la so llexitimidá pa dirixir el país y solliviar les tensiones inevitables qu'acompañen a la crecedera económica rápidu. Esti enclín intensificar por [[Jiang Zemin]], so que'l so lideralgu, munchos estudiosos estranxeros y los xaponeses creen, les escueles chines empezaron inculcar la retórica anti-xaponeses nos estudiantes. La propaganda anti-xaponesa en China sigue güei, coles cuentes más matizada de la Guerra de censuraes.<ref>Matthew Forney, "Why China Loves to Hate Japan". Time Magazine, December 10, 2005. http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1139759,00.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130825212150/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1139759,00.html |date=2013-08-25 }}, accessed 1 June 2008</ref> Anguaño, les encuestes demostraron que'l sentimientu anti-xaponés en China ye más alta ente l'actual xeneración qu'ente los chinos qu'en realidá vivieron al traviés de la ocupación de la [[Segunda Guerra Sino-Xaponesa]].<ref name="fragile" /> == Ver tamién == * [[Sentimientu antichino en Xapón]] == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Sentimiento antijaponés en China}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Rellaciones China-Xapón]] [[Categoría:Wikipedia:Correxir/Revisar títulu]] b6fpxtb0w55xzo9fdxyr82qzggl2lh4 0 152116 4503114 4489892 2026-07-07T20:29:30Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503114 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Sitio de Beirut}} {{Ficha de conflictu militar |llugar = [[Beirut]], [[El Líbanu]] |coordenaes = |resultáu = Victoria táctica israelina<br />Victoria estratéxica de la OLP<ref>{{cita web |url=http://www.military.com/NewContent/0,13190,NIN_0105_Fallujah-P2,00.html |títulu=Who Won the Battle of Fallujah? |editorial=Military.com |idioma=inglés }}</ref> |consecuencies = * La [[Organización pa la Lliberación de Palestina|OLP]] ye evacuada a [[Tunicia]] * Destrucción de gran parte de la ciudá. |combatientes1 = {{bandera2|Israel}} * {{bandera imaxe |Forces_Libanaises_Flag.svg}} Frente Libanés ** [[Ficheru:Logo_of_Kataeb_Party.svg|20px]] Falanxe ** [[Ficheru:Al-Tanzim logo.png|18px]] Al-Tanzim * [[Exércitu del Sur d'El Líbanu]] |combatientes2 = {{bandera|Palestina}} [[Organización pa la Lliberación de Palestina|OLP]] * {{bandera|El Líbanu}} [[Frente Nacional de Resistencia Libanés|FNRL]] ** {{bandera imaxe |Flag_of_the_Lebanese_Communist_Party.svg}} [[Partíu Comunista Libanés|PCL]] ** {{bandera imaxe |Flag_of_the_Syrian_Social_Nationalist_Party.svg}} [[Partíu Social Nacionalista Siriu|PSNS]] ** {{bandera imaxe |Flag_of_the_Ba'ath_Party.svg}} Partíu Baaz ** {{bandera imaxe |Socialist_red_flag.svg}} OACL * {{bandera2|Siria}} * {{bandera imaxe |Flag of Mourabitoun.svg}} Al-Mourabitoun * {{bandera imaxe |Flag of ASALA.png}} [[Exércitu Secretu Armeniu pa la Lliberación d'Armenia|ESALA]] * {{bandera imaxe |Flag of the Kurdistan Workers' Party (1978-1995).svg}} [[Partíu de los Trabayadores del Kurdistán|PKK]] |comandante1 = {{bandera|Israel}} [[Ariel Sharón]] * {{bandera|Israel}} [[Menachem Begin]] * {{bandera|Israel}} [[Rafael Eitan]] * [[Ficheru:Logo_of_Kataeb_Party.svg|20px]] [[Bachir Gemayel]] * [[Ficheru:Logo_of_Kataeb_Party.svg|20px]] Fadi Frem * [[Ficheru:Logo_of_Kataeb_Party.svg|20px]] [[Elie Hobeika]] * [[Ficheru:Logo_of_Kataeb_Party.svg|20px]] [[Samir Geagea]] * [[Ficheru:Al-Tanzim logo.png|18px]] Fawzi Mahfouz * [[Ficheru:Al-Tanzim logo.png|18px]] Obad Zouein * [[Saad Haddad]] |comandante2 = {{bandera|Palestina}} [[Yasir Arafat]] * {{bandera|Palestina}} [[Abu Jihad]] * {{bandera|Palestina}} [[Salah Khalaf]] * {{bandera imaxe |Flag_of_the_Lebanese_Communist_Party.svg}} George Hawi * {{bandera imaxe |Flag_of_the_Lebanese_Communist_Party.svg}} Elias Atallah * {{bandera imaxe |Flag_of_the_Syrian_Social_Nationalist_Party.svg}} Inaam Raad * {{bandera|Siria}} [[Hafez al-Assad]] * {{bandera|Siria}} [[Mustafa Tlass]] * {{bandera imaxe |Flag of Mourabitoun.svg}} Ibrahim Kulaylat * {{bandera imaxe |Flag of ASALA.png}} Monte Melkonian * {{bandera imaxe |Flag of the Kurdistan Workers' Party (1978-1995).svg}} Mahsum Korkmaz |soldaos1 = 76&nbsp;000 |soldaos2 = 12&nbsp;000 |baxes1 = 368 muertos y 2383 mancaos |baxes2 = {{bandera|Palestina}} 1500 muertos y 8000 sacupaos<br />{{bandera|Siria}} 1200 muertos |baxes4 = 4000-5000 civiles libaneses muertos{{harvnp|Gabriel|1984|pp=164-165}} }} El '''Sitiu de Beirut''' tuvo llugar ente xunu y agostu de [[1982]], nel marcu de la guerra qu'Israel llibraba n'El Líbanu y que'l so casus belli fuera'l fracasu d'una serie de ceses al fueu patrocinaos pola [[Organización de les Naciones Xuníes|ONX]]. La batalla remató cola espulsión de la OLP del territoriu libanés. == Fonderada == {{AP|Insurxencia palestina nel sur d'El Líbanu}} == Desenvolvimientu == Pal [[13 de xunu]] de 1982, siete díes dempués del entamu de la invasión israelina a El Líbanu, Beirut taba efeutivamente arrodiada, quedando la OLP y a parte de les fuercies siries aisllaes dientro la ciudá. Israel esperaba completar el cercu lo más rápido posible. L'oxetivu de la invasión d'El Líbanu yera una victoria rápido y decisivo. Amás, Estaos Xuníos, al traviés del so representante, [[Philip Habib]], primía por que se realizaren negociaciones de paz, yá que cuanto más s'estendiera'l sitiu, crecía'l poder de negociación de Arafat. Nun primer momentu, los israelinos pensaben que les fuercies cristianes maronites erradicarían al cuasi gobierno que la OLP instalara en Beirut, pero resultó que los maronites nun taben preparaos pa entamar esta xera. Pa les FDI, la captura de Beirut en combate urbanu implicaría un inaceptable nivel de baxes. Por esta razón, el métodu escoyíu foi una combinación de presión militar y guerra psicolóxica pa convencer a la OLP de que la única alternativa a la rindición yera l'aniquilación total.{{harvnp|Shlaim|1999|p=410}} Mientres siete selmanes, Israel atacó la ciudá per tierra, mar y aire, cortando'l suministru d'agua, electricidá y alimentos. Magar que llograron prindar l'aeropuertu y dellos barrios al sur, en bona midida les fuercies hebrees nun s'averaron a los sos oxetivos. Como en munchos asedios, la población civil careció xunto colos guerrilleros de la OLP. Israel foi duramente acusada de bombardiar indiscriminadamente la ciudá, ente otres midíes pa debilitar a la OLP. Pa fines de la primer selmana de xunetu, unos 500&nbsp;edificios fueren destruyíos polos ataques israelinos.{{harvnp|Shlaim|1999|p=411}} El [[14 de xunetu]], [[Ariel Sharon]] y el xefe del Estáu Mayor, [[Rafael Eitan]], llograron el sofitu del primer ministru Begin pa una operación a gran escala pa conquistar l'oeste de Beirut, col fin de llograr la espulsión de la OLP. Sicasí, el plan foi refugáu dos díes depués por unanimidá nel gabinete israelín, por cuenta de la esmolición pola enorme perda de vides. Dellos partíos amenaciáu con abandonar la coalición gobernante si adoptaba'l plan.{{harvnp|Morris|2001|p=535}} A fines de xunetu, coles negociaciones entá estancaes, les FDI intensificaron los sos ataques. El [[Mossad]], utilizando los sos contactos falanxistes, unvió axentes árabes a Beirut con coches bomba p'apavorar tanto a los palestinos pa forzalos a rindise, como a los libaneses por qu'aumentaren la presión pa la salida de los primeres. Decenes de persones morrieron de resultes d'estos atentaos. Dalgunos de los axentes israelinos fueron prindaos y finalmente confesaron.{{harvnp|Morris|2001|p=535}} La Fuercia Aérea Israelina intensificó les misiones d'[[asesinatu selectivu]]. La FAI cuntó con asistencia d'axentes en tierra con tresmisores. Sicasí, a pesar de que dellos edificios d'apartamentos fueron destruyíos, matando y mancando a cientos de palestinos y libaneses, los líderes llograron safar los bombardeos.{{harvnp|Morris|2001|pp=535-536}} El [[10 d'agostu]], cuando l'unviáu d'Estaos Xuníos [[Philip Habib]] presentó un proyeutu d'alcuerdu a Israel, el ministru de Defensa Sharon, probablemente provecíu colo que consideraba una intromisión d'Estaos Xuníos, ordenó un [[bombardéu de saturación]] sobre Beirut, nel que morrieron siquier 300&nbsp;persones. El bombardéu foi siguíu por una protesta del presidente d'Estaos Xuníos [[Ronald Reagan]] al gobiernu israelín. En respuesta, el [[12 d'agostu]], el gabinete israelín desaposió a Ariel Sharon de la mayor parte de los sos poderes: nun se-y dexó ordenar l'usu de la fuercia aérea, fuercia blindao y l'artillería ensin l'alcuerdu del gabinete o primer ministru.{{harvnp|Shlaim|1999|p=413}} Mientres el sitiu, los israelinos aseguraron delles posiciones clave n'otres partes d'El Líbanu, pero nun llograron tomar la ciudá primero que un alcuerdu de paz fuera finalmente implementáu. A pesar de que Siria aceptara'l 7 d'agostu, Israel, El Líbanu y la OLP finalmente alcordáu, so mediación de EE.&nbsp;UU., el día 18. El [[21 d'agostu]], 350&nbsp;paracaidistes franceses llegaron en Beirut, siguíos por 800 infantes de marina d'Estaos Xuníos y los [[Bersaglieri]] italianos, más fuercies de paz internacionales adicionales (por una fuercia total de 2130) pa supervisar la retirada de la OLP, primero por barcu y depués per tierra, a Túnez, Yemen, Xordania y Siria. En total, 8500 miembros de la OLP fueron evacuaos a Túnez, y 2500 per tierra a otros países árabes.{{harvnp|Shlaim|1999|p=413}} == Resultaos == Israel llogró detener los ataques con cohetes por un curtiu periodu, según espulsar a la OLP d'El Líbanu, pero nun pudo debilitar a la organización nel so conxuntu. Ye notable la insubordinación del comandante de la 211ª Brigada Acorazada israelina, Eli Geva, quien se negó a liderar les sos fuercies escontra la ciudá, argumentando qu'ello resultaría nuna cantidá escesiva de muertes civiles. Tres el sitiu de Beirut, Arafat escapó a Grecia y depués a [[Túnez (ciudá)|la capital tunecina]], onde establecó el nuevu cuartel xeneral de la OLP. Los fedayines siguieron operando fora de [[Yeme]], [[Xordania]], [[Arxelia]], [[Iraq]] y [[Sudán]], según dientro de los territorios ocupaos por Israel. == Reacciones internacionales == El sitiu lleváu a cabu poles Fuercies de Defensa d'Israel xeneró un gran discutiniu y foi condergáu hasta per Estaos Xuníos, el so más cercanu aliáu, alvirtiéndo-y al país hebréu que l'armamentu provistu por EE.&nbsp;UU. solo tenía de ser usáu pa propósitos defensivos.<ref name="flouts">{{cita publicación |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,950716,00.html |títulu=When Push Comes to Shove: Israel flouts U.S. diplomacy with an attack on Beirut |editorial=Time |fecha=16 d'agostu de 1982 |idioma=inglés }}</ref> Nun puntu, el gobiernu d'Estaos Xuníos consideró amenaciar con sanciones a Israel, col fin de torgar que llanzara un asaltu nel oeste de Beirut n'agostu de 1982. El periódicu ''Ottawa Citizen'' reportó (orixinalmente d'una entrevista nel ''New York Times'') que, el 12 d'agostu, mientres una de dos conversaciones telefóniques ente Reagan y Begin, un airáu Reagan referir al bombardéu de Beirut occidental como un holocaustu».<ref name="holocaustu">{{cita noticia |url=https://news.google.com/newspapers?id=cr4yAAAAIBAJ&sjid=8O4FAAAAIBAJ&pg=2338%2C4670295 |títulu=Begin 'deeply hurt' by Reagan in call on Beirut 'holocaust' |periódicu=Ottawa Citizen |axencia=UPI |fecha=30 d'agostu de 1982 |idioma=inglés}}</ref> Magar Begin nun negó que se produxeren muertes de civiles, y llamentaríase poles mesmes, afirmó que «''nun yeren culpa de los israelinos''».<ref name="holocaustu" /> La [[Xunión Soviética]] intentó faer aprobar na [[ONX]] una resolución pa un embargu armamentístico mundial sobre Israel, que foi vetada por EE.&nbsp;UU.<ref name="flouts" /><ref name="holocaustu" /> == Bibliografía == * An Nahar, 1 de setiembre de 1982. * {{cita llibru |apellíu=Gabriel |nome=Richard A. |títulu=Operation Peace for Galilee, The Israeli-PLO War in Lebanon |allugamientu=Nueva York |editorial=Hill & Wang |añu=1984 |pp=164-165 |isbn=0-8090-7454-0}} * {{cita llibru |apellíu=Davis |nome=M. Thomas |títulu=40 km into Lebanon |ubicación=Washington, DC |editorial=National Defense University Press |añu=1987 |páxines=96–101}} * {{cita llibru |apellíu=Davis |nome=Paul K |títulu=Besieged: 100 Great Sieges from Jericho to Sarajevo |allugamientu=Oxford |editorial=[[Oxford University Press]] |añu=2000}} * {{cita llibru |apellíu=Gabriel |nome=Richard |títulu=Operation Peace for Galilee: The Israel-PLO War in Lebanon |allugamientu=Nueva York |editorial=Hill and Wang |añu=1984}} * {{cita llibru |apellíu=Rabinovich |nome=Itmar |títulu=The War for Lebanon 1970–1985 |allugamientu=Ithaca |editorial=Cornell University Press |añu=1985}} * {{cita llibru |apellíu=Shlaim |nome=Avi |títulu=The Iron Wall |allugamientu=Nueva York |editorial=Norton press |añu=1999}} * {{cita llibru |apellíu=Morris |nome=Benny |títulu=The righteous victims |allugamientu=Nueva York |editorial=Vintage books |añu=2001}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conflictu árabe-israelín]] [[Categoría:Guerres d'Oriente Mediu]] [[Categoría:Guerra Civil Libanesa]] 11erisnel9jrmkh58pttdtedq4y0jzn 0 153185 4503234 4496999 2026-07-08T10:47:49Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503234 wikitext text/x-wiki [[Archivu:Faroe stamp 402 blue whale (Balaenoptera musculus).jpg|thumb|250px|La [[ballena azul]] ye'l mayor animal de tolos tiempos, anque apocayá apuéstase-y la so corona.]] [[Archivu:Riesenmammutbaum.jpg|thumb|250px|L'árbol [[Xeneral Sherman (árbol)|Xeneral Sherman]] ye'l mayor ser vivu del planeta en términos de volume y pesu.]] La variedá de los [[seres vivos]] manifiéstase non solo nes sos formes esternes, sinón nes sos dimensiones o [[tamañu|tamaños]]. Anguaño síguense afayando nueves especies, y de xemes en cuando dalgunes d'elles reemplacen a otres primeramente conocíes nos llugares de les más estremes. De siguío, una llista d'exemplos estremos del '''tamañu de los seres vivos''': == Animales == El tamañu d'un animal ye malo de definir, pos puede atender a distintes carauterístiques: pesu, llargor, valumbu, etc. === Vertebraos === ==== Mamíferos ==== [[Archivu:Suncus etruscus crop.jpg|thumb|left|Exemplar de [[musarañita]], probablemente'l mamíferu más pequeñu qu'esiste.]] La musarañita, ''[[Suncus etruscus]]'', ye, probablemente, el mamíferu más pequeñu. Vive nel Mediterraneu y a lo llargo del sur d'Asia. Atopáronse especímenes d'ente 1,2 y 2,7 g y un llargor corporal d'ente 3,6 a 5,2 cm.<ref name="mammal">{{cita web |url=http://www.abdn.ac.uk/mammal/smallest.shtml |títulu=Mammal records breakers |fechaaccesu=17 de xunu de 2009 |editor=The Mammal Society |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070713081111/http://www.abdn.ac.uk/mammal/smallest.shtml |fechaarchivu=13 de xunetu de 2007 }}</ref> Otros mamíferos que tán ente los más pequeños son: * El [[esperteyu]] ''[[Craseonycteris thonglongyai]]'', de la familia Craseonycteridae, del oeste de [[Tailandia]], con 4 cm y 2 g de tamañu mediu. * El [[esperteyu]] ''[[Nyctiellus lepidus]]'', que vive en [[Cuba]]. Conocíu como l'esperteyu caparina, solo pesa 2-3 g y mide alredor de 3 cm.{{ensin referencies}} Créese qu'esistieron otros mamíferos daqué más pequeños polos restos fósiles topaos.<ref name="mammal" /> Otros llamativos tamaños son: * Los [[venáu|venaos]] más pequeños del mundu son los [[Pudu|pudúes]] d'[[América del Sur]], [[Xéneru (bioloxía)|xéneru]] qu'entiende dos especies: ''[[Pudu puda]]'', que mide 40 cm d'altor a la [[Cruz (zooloxía)|cruz]] y 75-90 cm de llargu<ref>{{cita llibru |nome=Sharon|apellíu=Chester|añu=2008|títulu=A wildlife guide to Chile|edición=primer|editorial=[[Princeton University Press]]|publicación=Nueva Jersey|isbn=978-0-691-12975-4|páxina=308}}</ref> y ''[[Pudu mephistophiles]]'', que mide unos 32-35 cm d'altor y un máximu de 70 cm de llargu, pesando de 3,3 a 6 kg.<ref name="Geist">{{cita llibru |apellíu=Geist|nome=Valerius|títulu=Deer of the World: Their Evolution, Behaviour, and Ecology|editorial=Stackpole Books|fecha=setiembre de 1998|páxines=119–121|url=https://books.google.com/books?id=bcWZX-IMEVkC&pg=PA119&lpg=PA119&dq=pudu+deer+behavior&source=bl&ots=TJIQMJezKH&sig=VSDhTsp20akdZTdj3hFWKrWk16Y&hl=en&ei=jjG1SsCUBtyx8QbqtOW5Dg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2#|isbn=978-0811704960}}</ref> * El [[osu polar]] ye'l mayor depredador terrestre anguaño. Los machos de la especie pueden algamar los 2,5 m de llargu y un pesu de 500 kg. * El mayor mamíferu terrestre actual ye l'[[elefante africanu]], con un máximu de 4,2 m d'altu, 10,6 de llongura total y 12,2 [[Tonelada|t]] pa un exemplar cazáu n'[[Angola]] en 1974. * L'[[Indricotherium|indricoterio]], dacuando llamáu ''Baluchitherium'', foi'l mayor mamíferu terrestre conocíu, con 5 m d'altu, 8 de llargu y unes 15 t. La [[ballena azul]] ye'l mayor de tolos mamíferos. En realidá ye'l mayor animal qu'esistió si atender a la so masa corporal. Con un máximu de 33 m y 180 t, solo superada en llargor pol viérbene ''[[Lineus longissimus]]'' y por un par d'especies de [[dinosauriu|dinosaurios]]. ==== Reptiles ([[Reptilia]]) ==== [[Archivu:SaltwaterCrocodile('Maximo').jpg|thumb|El [[cocodrilu d'agua salao]] ye'l mayor reptil viviente.]] El mayor [[reptilia|reptil]] non aviano actual ye un representante del orde [[Crocodilia]], el [[cocodrilu d'agua salao]] (''Crocodylus porosus'') del sur d'Asia y Australia, que los sos machos adultos miden típicamente ente 3,9 a 5,5 metros de llargu. El mayor espécime de cocodrilu d'agua salao confirmáu midía 6,3&nbsp;metros de llargu y pesaba más de 1360&nbsp;kilogramos.<ref name="ufl">[http://www.flmnh.ufl.edu/natsci/herpetology/brittoncrocs/csp_cpor.htm ''Crocodylus porosus'' (Schneider, 1801)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060108113747/http://www.flmnh.ufl.edu/natsci/herpetology/brittoncrocs/csp_cpor.htm |date=2006-01-08 }}, by Adam Britton from the Crocodilian Species List.</ref> Hai reportes ensin confirmar de cocodrilos entá mayores, pero los exámenes de restos incompletos nunca suxirieron un llargor cimeru a 7&nbsp;metros.<ref>[http://www.flmnh.ufl.edu/cnhc/cbd-faq-q2.htm Crocodilian Biology Database – FAQ – Which is the largest species of crocodile?] Flmnh.ufl.edu</ref> Un espécime vivu envaloráu en 7 metros de llargu y 2000&nbsp;kilogramos foi aceptáu pol Llibru Guinness de los Récores.<ref name= Salty>[http://news.boloji.com/200701/00800.htm Boloji.com – A Study in Diversity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101230162011/http://news.boloji.com/200701/00800.htm |date=2010-12-30 }}. News.boloji.com</ref> Un exemplar prindáu vivu nes [[Filipines]] en 2011 (y allugáu nun zoolóxicu) conocíu como "[[Lolong]]" midía 6,2&nbsp;metros de llargu.<ref name="pawb">[http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=480:lolong-holds-world-record-as-largest-croc-in-the-world&catid=22:news&Itemid=131 “Lolong” holds world record as largest croc in the world] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120419075200/http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=480:lolong-holds-world-record-as-largest-croc-in-the-world&catid=22:news&Itemid=131 |date=2012-04-19 }}. Pawb.gov.ph (2011-11-17). Retrieved on 2012-05-24.</ref><ref>[http://crocodilian.blogspot.com/2011/11/accurate-length-measurement-for-lolong.html Croc Blogue: Accurate length measurement for Lolong] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814180953/http://crocodilian.blogspot.com/2011/11/accurate-length-measurement-for-lolong.html |date=2018-08-14 }}. Crocodilian.blogspot.com (2011-11-12). Retrieved on 2012-05-24.</ref><ref>{{cita noticia| url=http://www.telegraph.co.uk/earth/wildlife/8879042/Philippine-town-claims-worlds-largest-crocodile-title.html | ubicación=Londres | obra=The Daily Telegraph | títulu=Philippine town claims world's largest crocodile title | fecha=9 de payares de 2011}}</ref><ref>[http://www.abs-cbnnews.com/nation/regions/11/09/11/lolong-claims-worlds-largest-croc-title 'Lolong' claims world's largest croc title] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150104023240/http://www.abs-cbnnews.com/nation/regions/11/09/11/lolong-claims-worlds-largest-croc-title |date=2015-01-04 }}. ABS-CNS News (2011-09-11)</ref> ;Tabla de los reptiles vivos más pesaos La siguiente ye una llista de los reptiles vivos más pesaos, que ye apoderada polos crocodilianos. A diferencia de los pesos máximos de los mamíferos, aves o peces, la masa de los reptiles xeneralmente ta mal documentada y por tanto suxeta a munches conxetures y estimaciones.<ref name = "Wood"/> {| {{tablaguapa}} |- ! Rangu !Animal ! Masa promedio<br />[kg] ! Masa máximo<br />[kg] ! Llargor total permediu<br />[m] |- | 1 || [[Cocodrilu d'agua salao]] || 454<ref>[http://animals.nationalgeographic.com/animals/reptiles/saltwater-crocodile/ Saltwater Crocodiles, Saltwater Crocodile Pictures, Saltwater Crocodile Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100204214413/http://animals.nationalgeographic.com/animals/reptiles/saltwater-crocodile |date=2010-02-04 }}. Animals.nationalgeographic.com</ref> || 2000<ref name = Salty/> || 3,85<ref name = "Wood"/> |- | 2 || [[Cocodrilu del Nilo]] || 382<ref>[https://web.archive.org/web/20120403001451/http://sekombo.co.za/game/crocodile.htm Crocodile]. Sekombo.co.za</ref> || 1089<ref name = "Wood"/> || 3,7<ref name = "Wood"/> |- | 3 || [[Tortuga llaúd]] || 364<ref>[https://web.archive.org/web/20120403001455/http://www.euroturtle.org/outline/Leatherback%20Sía%20Turtle.pdf Leatherback Sea Turtle]. euroturtle.org</ref><ref>[http://www.vanaqua.org/education/aquafacts/leatherbacks.html AquaFacts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907073934/http://www.vanaqua.org/education/aquafacts/leatherbacks.html |date=2011-09-07 }}. Vanaqua.org</ref> || 932<ref name = "Wood"/> || 2<ref name = "Wood"/> |- | 4 || [[Caimán negru]] || 300 || 1310<ref>[https://web.archive.org/web/20120403001440/http://www.sharonspetcare.com/extinct-extant-worlds-biggest-crocodiles-and-lizards-ever-before 2000 pound alligator – 2000 lb crocodile – 2000 lb alligator – Extinct & Extant: World's Biggest Crocodiles and Lizards Ever before]. Sharonspetcare.com</ref> || 3,6<ref>[http://crocodilian.com/cnhc/csp_mnig.htm Crocodilian Species – Black Caiman (Melanosucus niger)]. Crocodilian.com</ref> |- | 5 || [[Cocodrilu del Orinoco]] || 290<ref name= Orinoco>[http://www.arkive.org/orinoco-crocodile/crocodylus-intermedius/ Orinoco crocodile videos, photos and facts – Crocodylus intermedius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190205063756/http://www.arkive.org/orinoco-crocodile/crocodylus-intermedius/ |date=2019-02-05 }}. ARKive</ref> || 900 || 3,6<ref name= Orinoco/> |- | 6 || [[Cocodrilu americanu]] || 277<ref name= ACroc>[http://www.arkive.org/american-crocodile/crocodylus-acutus/ American crocodile videos, photos and facts – Crocodylus acutus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926204049/http://www.arkive.org/american-crocodile/crocodylus-acutus/ |date=2015-09-26 }}. ARKive</ref> || 1000<ref>[http://www.seaworld.org/animal-info/animal-bytes/animalia/eumetazoa/coelomates/deuterostomes/chordata/craniata/reptilia/crocodylia/american-crocodile.htm ANIMAL BYTES – American Crocodile]. Seaworld.org</ref> || 3,5<ref name= ACroc/> |- | 7 || [[Aligator americanu]] || 260<ref>[http://www.thebigzoo.com/Animals/American_Alligator.asp American Alligator (Alligator mississippiensis)]. Thebigzoo.com</ref> || 1000<ref name = "Wood"/> || 3,1<ref name = "Wood"/><ref name="IWC"/> |- | 8 || [[Tortúa xigante de Aldabra]] || 205<ref>[http://www.arkive.org/aldabra-giant-tortoise/geochelone-gigantea/ Aldabra giant tortoise videos, photos and facts – Geochelone gigantea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130204182259/http://www.arkive.org/aldabra-giant-tortoise/geochelone-gigantea/ |date=2013-02-04 }}. ARKive</ref> || 360<ref name = "Wood"/> || 1,4<ref>{{Cita publicación|apellíu1=Hughes|apellíu2=Gaymer|apellíu3=Moore|apellíu4=Woakes|nome1=G. M.|nome2=R.|nome3=M.|nome4=A. J.|añu=1971|títulu=Respiratory exchange and body size in the Aldabra giant tortoise|volume=55|páxines=651–665|númberu=3|pmid=5160860|publicación=The Journal of experimental biology}}</ref> |- | 9 || [[Gavial]] || 200<ref name=Ghar>[https://web.archive.org/web/20111018085525/http://wwfindia.org/about_wwf/priority_species/gharial/ Gharial]. WWF India</ref> || 977<ref>[http://animals.nationalgeographic.com/animals/reptiles/gavial.html Gavials (Gharials), Gavial (Gharial) Pictures, Gavial (Gharial) Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070625033007/http://animals.nationalgeographic.com/animals/reptiles/gavial.html |date=2007-06-25 }}. Animals.nationalgeographic.com</ref> || 3,8<ref name= Ghar/> |- | 10 || [[Tortúa xigante de Floreana]] || 175<ref>[http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Geochelone_nigra.html ADW: Geochelone nigra: Information]. Animaldiversity.ummz.umich.edu</ref> || 400<ref name= Ebersbach/> || 1,5<ref>[http://www.sandiegozoo.org/animalbytes/t-galapagos_tortoise.html San Diego Zoo's Animal Bytes: Galápagos Tortoise]. Sandiegozoo.org</ref> |} * '''Crocodilianos''' ([[Crocodylia]]) ** El yá mentáu cocodrilu d'agua salao ye'l mayor miembru d'esti orde, y de la familia de los crocodílidos. El [[cocodrilu del Nilo]] ye'l segundu mayor cocodrilu, cpm un llargor verificáu de más de 6,45&nbsp;metros y un pesu de 1089&nbsp;kilogramos, siendo bien paecíu al cocodrilu d'agua salao.<ref name = "Wood"/> El mayor exemplar en llibertá d'un cocodrilu del Nilo ye un supuestu [[devorador d'homes]] de [[Burundi]] llamáu [[Gustave (cocodrilu)|Gustave]]; créese que mide más de 6,1&nbsp;metros de llargu. El estinguíu ''[[Crocodylus thorbjarnarsoni]]'' foi'l mayor cocodrilu puramente dichu que se conoz, midiendo ente 7,5 a 8 metros de llargor.<ref name=BS12>{{Cita publicación|apellíu1=Brochu|apellíu2=Storrs|nome1=C. A.|nome2=G. W.|añu=2012|títulu=A giant crocodile from the Plio-Pleistocene of Kenya, the phylogenetic relationships of Neogene African crocodylines, and the antiquity ofCrocodylusin Africa|volume=32|doi=10.1080/02724634.2012.652324|páxines=587|númberu=3|publicación=Journal of Vertebrate Paleontology}}</ref> ** El [[gavial]] de delgáu focicu midióse en más de 7&nbsp;metros, siendo'l mayor miembru de la so familia y unu de los mayores crocodilianos. A pesar del so llargor, raramente devasa los 450&nbsp;kilogramos de pesu.<ref>[http://www.theanimalfiles.com/reptiles/crocodiles_alligators/gharial.html Gharial]. The Animal Files. Retrieved on 2012-08-25.</ref> El miembru de la so familia de mayor tamañu qu'esistiera foi'l estinguíu ''[[Rhamphosuchus]]'' del Miocenu d'Asia. Tuvo ente los mayores crocodilianos, con daqué más de 10 metros de llargor y con un pesu envaloráu de 3 tonelaes, por cuenta de una contextura menos pesada que la d'otros crocodilianos xigantes.<ref>Heilprin, Angelo (1974). ''The Geographical and Geological Distribution of Animals: The International Science Series Vol. 57''. Ayer Publishing. ISBN 0-405-05742-3.</ref><ref>[http://dinosaurs.about.com/od/predinosaurreptiles/p/Rhamphosuchus.htm Rhamphosuchus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160410064848/http://dinosaurs.about.com/od/predinosaurreptiles/p/Rhamphosuchus.htm |date=2016-04-10 }}. Dinosaurs.about.com (2012-04-26)</ref> ** Los mayores miembros de la familia Alligatoridae son el [[caimán negru]] y el [[aligator americanu]] de los cualos confirmáronse llargores de más de 4,5&nbsp;metros y pesando más de 450&nbsp;kilogramos, non tan grandes como los crocodilianos precedentes pero aun así son consididerables. Reportes ensin verificar suxeren llargores de más de 6&nbsp;metros pal caimán negru y 5,8&nbsp;metros pal aligator americanu. El mayor miembru d'esta familia foi'l ''[[Purussaurus]]'', que vivió nel norte de Suramérica mientres la dómina del [[Miocenu]]. Llegaba a midir 12&nbsp;metros de llargu y podía pesar siquier 8 tonelaes, convirtiéndolo n'unu de los mayores crocodilianos conocíos.<ref>Schwimmer, David R. (2002).</ref> ** Otros crocodiliformes de gran tamañu inclúin al xéneru del [[Cretácicu]] ''[[Deinosuchus]]'' de Norteamérica, de más de 12&nbsp;metros y en redol a les nueve tonelaes. ''[[Sarcosuchus imperator]]'' del [[Cretácicu Inferior]] foi topáu nel [[Desiertu d'El Sáḥara]] y podría midir alredor de 12 metros de llargu y llegáu a pesar 13,6 tonelaes.<ref>''The Size of Deinosuchus, King of the Crocodylians: The Paleobiology of Deinosuchus''. Indiana University Press. páxs. 42–63. ISBN 0-253-34087-X.</ref><ref>[http://www.supercroc.org/supercroc/about.htm Discover the world's largest crocodile, ''Sarcosuchus'', found by paleontologist Paul Sele]. SuperCroc.org (2003-04-29)</ref><ref>{{Cita publicación|apellíu2=Riff|apellíu3=Bocquentin‐Villanueva|nome2=D.|nome3=J.|añu=2006|títulu=A new giant ''Purussaurus'' (Crocodyliformes, Alligatoridae) from the Upper Miocene Urumaco Formation, Venezuela|volume=4|doi=10.1017/S147720190600188X|páxines=221|númberu=3|publicación=Journal of Systematic Palaeontology|apellíu=Aguilera|nome=O. A.}}</ref> [[Archivu:Green-anaconda.jpg|thumb|L'[[anaconda verde]] ye la mayor culiebra actual.]] * '''Llagartos y culiebres''' ([[Squamata]]) ** El miembru mayor d'esti altamente diversu orde de reptiles ye l'anaconda verde (''[[Eunectes murinus]]'') de los cursos d'agua neotropicales. El máximu tamañu verificáu ye 7,5&nbsp;metros y 250&nbsp;kilogramos, anque persisten los rumores d'anacondes mayores.<ref>[http://animals.nationalgeographic.com/animals/reptiles/green-anaconda/ Green Anacondes, Green Anaconda Pictures, Green Anaconda Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100204214402/http://animals.nationalgeographic.com/animals/reptiles/green-anaconda |date=2010-02-04 }}. Animals.nationalgeographic.com</ref> La pitón reticulada (''[[Python reticulatus]]'') del Sureste d'Asia ye más llarga pero tamién más delgada, y reportóse que llega a midir 9,7&nbsp;metros de llargor y a pesar más de 158&nbsp;kilogramos.<ref name = "Wood"/><ref>[http://www.cotswoldwildlifepark.co.uk/meet-animals/python.htm Cotswold Wildlife Park and Gardens | Reticulated python] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526085206/http://cotswoldwildlifepark.co.uk/meet-animals/python.htm |date=2015-05-26 }}. Cotswoldwildlifepark.co.uk</ref> Los fósiles de la mayor culiebra conocida, la estinguida boa ''[[Titanoboa]]'' fueron topaos en mines de [[carbón]] en [[Colombia]]. Envaloróse qu'esta culiebra algamaba un llargor de 12 a 15 metros,<ref name="CTV">{{cita web|url=http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20090204/snake_biggest_090204/20090204?hub=SciTech|títulu=CTV.ca &#124; Ancient, gargantuan snakes ate crocs for breakfast|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090206074337/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20090204/snake_biggest_090204/20090204?hub=SciTech|fechaarchivu=2009-02-06}}</ref> y pesaba cerca de 1135&nbsp;kg (2,500&nbsp;lb),<ref name="head">{{Cita publicación|apellíu1=Head|apellíu2=Bloch|apellíu3=Hastings|apellíu4=Bourque|apellíu5=Cadena|apellíu6=Ferrera|apellíu7=Polly|apellíu8=Jaramillo|nome1=J. J.|nome2=J. I.|nome3=A. K.|nome4=J. R.|nome5=Y. A.|nome6=F. A.|nome7=P. D.|nome8=C. A.|añu=2009|títulu=Giant boid snake from the Palaeocene neotropics reveals hotter past equatorial temperatures|volume=457|doi=10.1038/nature07671|páxines=715–717|númberu=7230|pmid=19194448|publicación=Nature}}</ref> y midía cerca de 1&nbsp;metru de diámetru na parte más gruesa del so cuerpu.<ref>{{Cita noticia|fecha=5 de febreru de 2009|títulu=Titanoboa made anaconda look like a garter snake|url=http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20090205.wsnake05/BNStory/Science/home|allugamientu=Toronto|apellíu=McIlroy|nome=Anne}}</ref><ref name=dunham>Will Dunham. [http://uk.reuters.com/article/oddlyEnoughNews/idUKTRE5136K320090204 Titanic ancient snake was as long as Tyrannosaurus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090209204233/http://uk.reuters.com/article/oddlyEnoughNews/idUKTRE5136K320090204 |date=2009-02-09 }}. Reuters UK (2009-02-04)</ref> ** Ente los [[colúbridos]], la más diversa de les families de culiebres, los especímenes más llargos reportáronse de la [[Ptyas korros|culiebra aguarón oriental con bandes]] (''Ptyas korros''), con más de 4,75&nbsp;metros.<ref>[http://reptiliamania.blogspot.com/2011/01/ptyas-korros-ular-kayu-jawa-ular-koros.html Ptyas korros – Ular kayu (Jawa), ular koros, ular sayur]. Reptiliamania.blogspot.com (2011-01-19)</ref> ** La culiebra venenosa más grande ye la [[cobra real]] del Sur d'Asia (''Ophiophagus hannah''), con llargores (reportaes en cautividá) de más de 5,7&nbsp;metros y un pesu de más de 12,7&nbsp;kilogramos.<ref name = "Wood"/> Tamién ye'l mayor de los [[elápidos]]. ** La [[víbora de Gabón]], una especie bien robusta con un llargor máximu de dos&nbsp;metros, ye la culiebra non constrictora más pesada y el mayor miembru de la familia de les [[Viperidae|víbores]], con especímenes ensin verificar de 20&nbsp;kilogramos de pesu.<ref name="Wood"/><ref>[http://research.calacademy.org/redirect?url=http://researcharchive.calacademy.org/research/herpetology/frogs/frogsimp/reptiles/y31.htm Gaboon Viper, Bitis gabonica]. California Academy of Sciences</ref> Entá cuando nun ye tan pesada, otru miembru de la familia de les víbores ye entá más llarga: la [[Lachesis muta|culiebra de cascabel muda]] (''Lachesis muta''), con un llargor máximu de 3,65&nbsp;metros.<ref>Mehrtens JM. 1987. ''Living Snakes of the World in Color''. New York: Sterling Publishers. ISBN 0-8069-6460-X.</ref> ** Los [[reptiles]] más pequeños son los [[gecos]] nanos de les especies ''[[Sphaerodactylus ariasae]]'', de la [[Islla Beata]] ([[República Dominicana]]), y '' [[Sphaerodactylus parthenopion]]'', de les [[Islles Vírxenes Britániques]], dambos con solu 16 mm de llongura nel adultu. ** El mayor de los llagartos varanos (y el mayor llagartu polo xeneral) ye'l [[dragón de Komodo]] (''Varanus komodoensis''), [[Endemismu|endémicu]] de la islla d'esi nome, con un llargor máximu de 3,13&nbsp;metros y 166&nbsp;kilogramos de pesu.<ref name = "Wood"/> El ''[[Megalania]]'' de l'Australia del Pleistocenu (''Varanus priscus''), que sumió hai unos 40.000 años, ye'l mayor llagartu terrestre que se sepa esistiera, pero la falta d'una cadarma completa resultó nun ampliu rangu d'estimaciones de tamañu. La estimación de Molnar de 2004 indicó un pesu permediu de 320&nbsp;kg y un llargor de 4,5&nbsp;m, con un pesu máximu de 1940&nbsp;kg y 7&nbsp;m de llargu, lo cual avérase al estremu cimeru de les primeres estimaciones.<ref>{{Cita enciclopedia|añu=2004|url=http://www.iupress.indiana.edu/catalog/product_info.php?products_id=21751|editorial=Indiana University Press|isbn=0-253-34366-6|páxina=588|capítulu=The Long and Honorable History of Monitors and Their Kin|enciclopedia=Varanoid Lizards of the World|apellíu=Molnar|nome=Ralph E.}}</ref> ** El mayor gecko esistente ye'l [[gecko forestal xigante de Nueva Caledonia|gecko xigante]] (''Rhacodactylus leachianus'') de Nueva Caledonia, que puede crecer hasta 360 milímetros de llargu.<ref name="Ballance, Morris">Allison Ballance and Rod Morris, '''''"Island Magic; wildlife of the south seas"''''', David Bateman publishing, 2003</ref> Ye devasáu en tamañu pol estinguíu [[Kawekaweau]] (''Hoplodactylus delcourti'') de Nueva Zelanda, que midía 600 milímetros.<ref name="wilson">{{cita llibru |apellíu=Wilson|nome=Kerry-Jayne|fecha=2004|títulu=Flight of the Huia: Ecology and Conservation of New Zealand's Frogs, Reptiles, Birds and Mammals|páxines=411|llugar=Christchurch, N.Z|editorial=Canterbury University Press|isbn=0-908812-52-3}}</ref> ** Por enforma los mayores miembros conocíos d'esti orde fueron los estinguíos [[mosasáuridos]] (incluyendo a ''[[Hainosaurus]]'', ''[[Mosasaurus]]'' y ''[[Tylosaurus]]''), que midíen alredor de los 17&nbsp;metros de llargu y envalórase pesaben más de 20 tonelaes.<ref>[https://www.bbc.co.uk/science/seamonsters/factfiles/giantmosasaur.shtml Science & Nature – Sea Monsters – Fact File: Giant Mosasaur]. BBC (2005-08-26)</ref> * '''Plesiosaurios''' (''[[Plesiosauria]]''); agora estinguíos. :El mayor [[plesiosauriu]] conocíu ye ''[[Mauisaurus]] haasti'', de los mares del [[Cretácicu Cimeru]] qu'arrodiaben a Nueva Zelanda. Envalórase que crecía a cerca de 20 metros de llargu y pesaba 30 tonelaes.<ref>{{Cita publicación|añu=2005|títulu=The nature of ''Mauisaurus haasti'' Hector, 1874 (Reptilia: Plesiosauria)|volume=25|páxines=588–601|númberu=3|jstor=4524479|publicación=Journal of Vertebrate Paleontology|autor=Hiller, N., Mannering, A.A., Jones, C.M., Cruickshank, A.R.I.}}</ref> * '''Ictiosaurios''' (''[[Ichthyosauria]]''); estinguíos. :El mayor d'estos reptiles marinos (estinguíos dende hai 90 millones d'años) foi la especie ''[[Shastasaurus|Shastasaurus sikanniensis]]'', con aproximao 21 metros de llargu y 68 tonelaes. Esti enorme animal, de la dómina del [[Noriense]] de l'actual Columbia Británica, ye consideráu'l mayor reptil marín conocíu del rexistru fósil.<ref>{{Cita publicación|apellíu1=Nicholls|apellíu2=Manabe|nome1=Y. L.|nome2=M.|añu=2004|títulu=Giant ichthyosaurs of the Triassic—a new species of ''Shonisaurus'' from the Pardonet Formation (Norian: Late Triassic) of British Columbia|volume=24|doi=10.1671/0272-4634(2004)024[0838:GIOTTN]2.0.CO;2|páxines=838|númberu=4|publicación=Journal of Vertebrate Paleontology}}</ref> * '''Tuataras''' ([[Sphenodontia]]) :El mayor de les dos especies actuales de les [[tuatara|tuatares]] neozelandeses ye la especie ''[[Sphenodon guntheri]]'' con un tamañu máximu de 1,4&nbsp;kg y 76&nbsp;cm de llargu. [[Archivu:LeatherbackTurtle.jpg|thumb|La xigantesca [[tortuga llaúd]], la mayor tortúa viva, cavando un nial nuna sablera.]] * '''Tortúes''' ([[Testudines]]) ** La [[Testudines|tortúa]] más pequeña del mundu ye una tortúa mancha del oeste de [[Sudáfrica]], la ''[[Homopus signatus]]'', de la familia [[testudínida]]; la fema adulta, poco mayor que'l machu, nin algama los 8 cm. ** La mayor tortúa viva ye la [[tortuga llaúd]] (''Dermochelys coriacea''), qu'algama un llargor máximu de 3&nbsp;m y un pesu de 932&nbsp;kg.<ref name = "Wood"/> ** La mayor tortúa d'agua duce posiblemente ye la [[tortuga caimán]] (''Macrochelys temminckii'') de Norteamérica, con un pesu ensin verificar de 183&nbsp;kg, anque esto ye delidiáu por delles [[tortúes de cascu blandu]] d'Asia (''[[Rafetus]]'' y ''[[Pelochelys]]'') con pesos ensin verificar de 200&nbsp;kilogramos y cerca de dos&nbsp;metros de llargu.<ref name = "Wood"/><ref>Lukas I. Alpert [https://web.archive.org/web/20120730115531/http://articles.nydailynews.com/2011-04-04/news/29401980_1_freshwater-turtles-turtle-hospital-male-turtle Sacred century-old turtle pulled from Vietnam lake in effort to save its life]. New York Daily News (2011-04-04)</ref><ref>Seth Mydans. [http://www.nytimes.com/2007/05/18/world/asia/18turtles.html "How to Survive in Cambodia: For a Turtle, Beneath Sand,"] New York Times (2007-05-18).</ref> ** La [[tortúa xigante de Floreana]] (''Chelonoidis nigra'') y la [[tortúa xigante de Aldabra]] (''Aldabrachelys gigantea'') son consideraos los mayores reptiles terrestres actuales.<ref name = "Wood"/> Ente que la tortúa de Aldabra promedia un pesu de 205&nbsp;kg, la tortúa de Floreana de tamañu más variable algama un pesu máximu de 400&nbsp;kg y 1.85&nbsp;metros de llargor total.<ref name= Ebersbach>Ebersbach, V.K. (2001). ''Zur Biologie und Haltung der Aldabra-Riesenschildkröte (''Geochelone gigantea'') und der Galapagos-Riesenschildkröte (''Geochelone elephantopus'') in menschlicher Obhut unter besonderer Berücksichtigung der Fortpflanzun (PhD thesis)''. Hannover: Tierärztliche Hochschule. [http://elib.tiho-hannover.de/dissertations/ebersbachk_2001.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070611112930/http://elib.tiho-hannover.de/dissertations/ebersbachk_2001.pdf |date=2007-06-11 }}.</ref><ref>Fritts, T.H. (1983). ''Morphometrics of Galapagos tortoises: evolutionary implications''. In Bowman, I.R.; Berson, M.; Leviton, A.Y. Patterns of evolution in Galapagos organisms. San Francisco: American Association for the Advancement of Science. páxs. 107–122. ISBN 0-934394-05-9</ref> Una tortúa terrestre enforma mayor vivió hasta hai 2000 años, ''[[Meiolania]]'' d'Australia, que midía 2.6&nbsp;metros y un pesu de cerca d'una tonelada.<ref name = "Wood"/> La tortúa ''[[Colossochelys atles]]'', del [[Pleistocenu]] de la zona de Paquistán y la India, yera inclusive mayor, con cerca de 3,1&nbsp;metros y dos tonelaes. ** Esisten delles tortúes estinguíes que delidien pol títulu del mayor queloniu.<ref name = "Wood"/> Les mayores paecen ser la tortúa d'agua duce ''[[Stupendemys]]'', con un llargor de cascu envalorada en más de 3,3&nbsp;metros y con un pesu de 1814–2268&nbsp;kg,<ref>[http://animals.jrank.org/pages/3601/Afro-American-River-Turtles-Podocnemididae-BEHAVIOR-REPRODUCTION.html Afro-American River Turtles: Podocnemididae – Behavior And Reproduction]. animals.jrank.org</ref> al pie de ''[[Archelon]]'', una tortúa marina qu'algamaben un llargor de 4,84&nbsp;m ente les sos aletes y con un pesu de cerca de 2200&nbsp;kg (4850&nbsp;lb).<ref>[https://www.bbc.co.uk/science/seamonsters/factfiles/archelon.shtml Science & Nature – Sea Monsters – Fact File: Archelon]. BBC (2005-08-26)</ref> * '''Pterosaurios''' (''[[Pterosauria]]''); estinguíos na actualidá. :Estos fueron reptiles voladores presentes mientres el [[Mesozoicu]], que incluíana los mayores animales voladores qu'esistieren: la especie ''[[Quetzalcoatlus]] northropi'', del Cretácicu Cimeru de Norteamérica créese que llegaba a pesar más de 250 kilogramos, midiendo unos 7,9 metros de llargor corporal total (incluyendo un llargor de pescuezu de más de 3 metros) y midía más de 11 metros ente les sos ales.<ref name=witton2010>Mark P. Witton, David M. Martill and Robert F. Loveridge, 2010, "Clipping the Wings of Giant Pterosaurs: Comments on Wingspan Estimations and Diversity", ''Acta Geoscientica Sinica'', '''31''' Supp.1: 79–81</ref><ref name="witton&naish2008">{{Cita publicación|apellíu1=Witton|apellíu2=Naish|nome1=M. P.|nome2=D.|añu=2008|editor1=Craig R McClain|títulu=A Reappraisal of Azhdarchid Pterosaur Functional Morphology and Paleoecology|volume=3|doi=10.1371/journal.pone.0002271|páxines=e2271|númberu=5|pmid=18509539|pmc=2386974|publicación=PLoS ONE}}</ref> Otru posible contendiente pol títulu ye'l pterosauriu européu ''[[Hatzegopteryx]]'', al cual tamién envalorar un valumbu d'unos 11 metros.<ref name=witton2010/> ===== Dinosaurios ===== [[Archivu:Largestdinosaursbysuborder scale.png|thumb|380px|Diagrama comparando'l tamañu d'un ser humanu colos mayores dinosaurios conocíos de los cinco grupos principales.]] [[Archivu:Longest dinosaurs1.png|thumb|right|380px|Comparanza ente los tamaños de dalgunos de los dinosaurios más grandes. En gris, el ''[[Bruhathkayosaurus]]'' y en colloráu, el ''[[Amphicoelias|Amphicoelias fragillimus]]'', con tamaños envaloraos a partir de pruebes fósiles.]] :Agora estinguíos, quitando a los terópodos voladores, les ''[[Tamañu de los seres vivos#Aves|Aves]]''. * '''Saurópodos''' ([[Sauropoda]]) ** Los mayores dinosaurios, y los mayores animales terrestres que caminaren sobre la tierra, fueron los grandes herbívoros de pescuezu llargu del grupu [[Sauropoda]]. El más altu y más pesáu espécime conocíu de saurópodo ye una cadarma casi completa d'un ''[[Giraffatitan]]'', afayáu en [[Tanzania]] ente 1907 y 1912. Dende 1933 ta montáu y espuestu nel [[Muséu d'Historia Natural de Berlín]] (y montáu de nuevu en 2005 siguiendo les conocencies anatómiques del [[sieglu XXI]]). Mide 12&nbsp;metros d'altu y, tando vivu, pesaba ente 45 y 78 tonelaes. El más llargu ye un espécime de 25&nbsp;metros de llargor d'un ''[[Diplodocus]]'' descubiertu en [[Wyoming]] y espuestu n'en el [[Muséu Carnegie d'Historia Natural]], en [[Pittsburgh (Pennsylvania)|Pittsburgh]] ([[Estaos Xuníos]]), dende 1907. ** Hubo otros saurópodos entá mayores, pero son conocíos a partir de restos incompletos. Los actuales posesores de dichos récores fueron toos descubiertos dempués de 1971, ya inclúin a ''[[Argentinosaurus]]'', que pudo haber pesáu más de 73 tonelaes; y 35 metros de llargu (pa los más conservadores 25 y a lo más 45 metros)'' [[Supersaurus]]'' pudo algamar los 35&nbsp;metros de llargu y ''[[Sauroposeidon]]'' llegaría a los 18&nbsp;metros d'altu y el titánicu [[Amphicoelias]] pudo haber alcanzáu 60 metros de llargu. * '''Terópodos''' ([[Theropoda]]) ** Probablemente'l más grande de los [[terópodos]] ye ''[[Spinosaurus]]'' del Cretácicu mediu, que ye tamién el más grande [[depredador]] terrestre conocíu qu'esistiera (anque recién descubrimientos suxeren que pasaba parte del so tiempu na agua, prindando preses acuátiques). Les estimaciones de tamañu van dende 12,6 a 18 metros de llargu y de 7 a 21 tonelaes de pesu pal mayor individuu topáu. La falta de consensu sobre'l so tamañu deber a que nun se conocen cadarmes completes, les proporciones de la cabeza y el cuerpu y que función cumplía la "vela" sobre'l so llombu. ** El mayor terópodo conocíu d'una cadarma completa ye un espécime de ''[[Tyrannosaurus]]'' moteyáu "Sue", afayáu en [[Dakota del Sur]] en 1990 y agora n'exhibición nel [[Muséu Field]] de Chicago. Mide 12,3&nbsp;metros de llargor, y pesaría ente 6,8 a 9,1 tonelaes dependiendo del métodu emplegáu.<ref name= Theropod>{{cita publicación | apellíu1 = Therrien | nome1 = F. O. | apellíu2 = Henderson | nome2 = D. M. | títulu = My theropod is bigger than yours … or not: Estimating body size from skull length in theropods | publicación = Journal of Vertebrate Paleontology | volume = 27 | páxines = 108 | añu = 2007 | doi = 10.1671/0272-4634(2007)27[108:MTIBTY]2.0.CO;2 | pmid = | pmc = }}</ref> * '''Dinosaurios acorazaos''' ([[Thyreophora]]) :Los mayores [[tireóforos]] fueron ''[[Ankylosaurus]]'' y ''[[Stegosaurus]]'', que vivieron nos periodos Cretácicu Superior y el Xurásicu Cimeru (respeutivamente) no que güei ye Norteamérica, dambos midiendo más de 9 metros de llargor y con pesos envaloraos en más de 6 tonelaes.<ref>[https://web.archive.org/web/20160126054040/http://www.chemistrydaily.com/chemistry/Stegosaurus Chemistry - Stegosaurus]. Chemistrydaily.com</ref><ref>[http://www.sciencekids.co.nz/sciencefacts/dinosaurs/ankylosaurus.html Ankylosaurus Facts]. sciencekids.co.nz</ref> * '''Ornitópodos''' ([[Ornithopoda]]) ::Los mayores ornitópodos fueron los [[hadrosáuridos]] ''[[Shantungosaurus]]'', un dinosauriu del Cretácicu Cimeru topáu na península de Shandong de China, y ''[[Magnapaulia]]'' del Cretácicu Cimeru de Méxicu. Dambes especies son conocíes de restos fragmentarios pero envalórase qu'algamaríen cerca de 15&nbsp;metros de llargu<ref name=XZetal07>{{cita publicación | apellíu1 = Zhao | nome1 = M. Z. | apellíu2 = Zhang | nome2 = H. Z. | doi = 10.1007/s10114-005-0808-x | títulu = The Weighted Transience and Recurrence of Markov Processes | publicación = Acta Mathematica Sinica, English Series | volume = 23 | páxines = 111 | añu = 2006 | pmid = | pmc = }}</ref><ref name=WJM81>{{cita publicación |apellíu=Morris |nome=William J. |añu=1981 |títulu=A new species of hadrosaurian dinosaur from the Upper Cretaceous of Baxa California: ?''Lambeosaurus laticaudus'' |jstor=1304231|publicación=Journal of Paleontology |volume=55 |númberu=2 |páxines=453–462 }}</ref> y fueron probablemente los dinosaurios más pesaos - amás de los saurópodos - con hasta 23&nbsp;tonelaes.<ref name=WJM81/> * '''Ceratopsios''' ([[Ceratopsia]]) :Los mayores [[ceratopsios]] fueron ''[[Triceratops]]'' y el so ancestru ''[[Eotriceratops]]'' del Cretácicu Cimeru de Norteamérica. Envalórase que dambos xéneros algamaríen los 9&nbsp;metros de llargor<ref name="Dodhorned">{{cita llibru |títulu=The Horned Dinosaurs|añu=1996|autor=Dodson, P.|editorial=Princeton University Press, Princeton, New Jersey|isbn=0-691-02882-6}}</ref> y pesaríen hasta 12&nbsp;tonelaes.<ref name="Alexander">{{cita publicación | apellíu1 = Alexander | nome1 = R. M. . | doi = 10.1111/j.1096-3642.1985.tb00871.x | títulu = Mechanics of posture and gait of some large dinosaurs | publicación = Zoological Journal of the Linnean Society | volume = 83 | páxines = 1–0 | añu = 1985 | pmid = | pmc = }}</ref><ref name="wuetal2007">{{cita publicación | apellíu1 = Wu | nome1 = X. C. | apellíu2 = Brinkman | nome2 = D. B. | apellíu3 = Eberth | nome3 = D. A. | apellíu4 = Braman | nome4 = D. R. | títulu = A new ceratopsid dinosaur (Ornithischia) from the uppermost Horseshoe Canyon Formation (upper Maastrichtian), Alberta, Canada | doi = 10.1139/Y07-011 | publicación = Canadian Journal of Earth Sciences | volume = 44 | númberu = 9 | páxines = 1243| añu = 2007 | pmid = | pmc = }}</ref> ==== Pexes cartilaxinosos ==== [[Archivu:Rhtyp u0 white bg.gif|thumb|Comparanza ente'l tamañu d'un [[Rhincodon typus|tiburón ballena]] y el d'un ser humanu.]] Los condrictios, con cadarma non calcificado, son más llixeros que los osteíctios, polo que pueden algamar mayores dimensiones qu'estos. * El [[tiburón pigméu de güeyu pequeñu]] (''[[Squaliolus aliae]]'') ye'l menor de los tiburones conocíos, con solu 22 cm de llongura nun adultu. * El [[Carcharodon carcharias|tiburón blancu]] ye'l condrictio carnívoru actual más grande, con 6,4 m de llargu como máximu llargor confirmáu. * El estinguíu ''[[Carcharodon megalodon]]'' midía de 15 a 18 m. * El [[tiburón ballena]] ye'l pexe más grande conocíu, con hasta 12 m y 21.000 kg. ==== Pexes óseos ==== * ''[[Paedocypris]] progenetica'' ye'l [[pexe]] más pequeñu conocíu anguaño, y el más pequeñu de los [[vertebráu|vertebraos]], la fema madura más pequeña midía solo 7,9 mm de llargu, esto ye, apenes mayor que la ameba ''Pelomyxa palustris'' más grande identificada, descrita más embaxo. * El [[pez lluna]] ye'l mayor osteíctio, con 3,3 m de llargu y d'altu y 2.300 kg de pesu. * El [[pez remo]] ye'l osteíctio más llargu, llegando a los 11 m. * El [[pixín xigante]] ye'l mayor [[osteíctio]] de [[petón]], con hasta 2,7 m de llargu y 400 kg. * El [[Leedsichthys]], de fines del [[xurásicu]], foi'l mayor pexe oseu conocíu [https://web.archive.org/web/20070817095107/http://news.nationalgeographic.com/kids/2003/10/giantfish.html], con un envaloráu de 16 a 22 m de llargu. ==== Anfibios ==== [[Archivu:Paratype of Paedophryne amauensis (LSUMZ 95004).png|thumb|La xaronca ''Paedophryne amauensis'' sobre una [[Dimi (moneda)|moneda de 10 céntimos de dólar d'Estaos Xuníos]].]] * L'anfibiu más pequeñu ye una [[xaronca]], ''[[Paedophryne amauensis]]'', de [[Papúa Nueva Guinea]], solo 7,7 mm de llargu. * La xaronca viva más grande ye la [[xaronca Goliath]], d'África, con 40 cm de llargu, y hasta de 3 kg, y llega a saltar hasta 3 m. * L'anfibiu actual más grande ye la [[sacavera]] xigante xaponesa (''[[Andrias japonicus]]''), con 1,80 m de llargu y hasta 36 kg de pesu. * L'anfibiu más grande conocíu foi ''[[Prionosuchus]] plummeri'', del [[Permianu]] [[Brasil|brasilanu]], con unos 9 m de llargu y seique más d'una tonelada. === Aves === * El [[Mellisuga helenae|zunzuncito]] ye l'ave más pequeña conocida, con tan solo 5 cm de llargu y 1,8 g de pesu nos adultos. * El [[avestruz]] ye l'ave viva más grande, con 2,7 m d'altu y un pesu d'hasta 165 kg, y los sos güevos pesen hasta 1,4 kg, siendo los mayores actuales y la célula más grande conocida. * El ''[[Argentavis]] magnificens'' yera l'ave voladora más grande conocida, con hasta 8 m de valumbu y 3,5 de llargu. * El [[albatros]] ye l'ave de mayor valumbu, con 3,6 m. * El [[cóndor de los Andes]] ye l'ave voladora viva más grande, con 1,3 m d'altu, 3,3 de valumbu, y hasta 12 kg de pesu. * L'[[avutarda]] ye l'ave voladora más pesada del mundu, pudiendo algamar los 16 kg de pesu. * El estinguíu páxaru elefante (''[[Aepyornis]] maximus'') ye l'ave más grande conocida, con 3 m d'altu y unos 500 kg de pesu. * El estinguíu [[Dinornithiformes|moa xigante]] ye l'ave más alta conocida, con hasta 3,7 m d'altor. === Invertebraos === ==== Inseutos ==== * Escarabayos de la tribu [[Nanosellini]] miden menos de 1 mm de llargu; los más pequeños inclúin [[Scydosella musawasensis]] que mide 338 µm de llargu. * L'inseutu más pequeñu conocíu ye una especie d'[[aviespa]] ensin ales, el ''[[Dicopomorpha echmepterygis]]'', el machu adultu mide unos 140 [[µm|micrómetros]] (antes yera consideráu nesti puestu'l ''Megaphragma caribea'', tamién avispa pero de la familia [[Trichogrammatidae]], con 170 µm). * El [[weta]] xigante (de la especie ''Deinacrida heteracantha'') más pesáu algamó los 71 g, comprobáu. * L'inseutu más grande del mundu sería'l [[escarabayu Goliat]], pero solu n'estáu larvariu, con 115 g y 11,5 cm. * El [[inseutu palu]] ''Phobaeticus kirbyi'' mide hasta 30 cm de llargu tan solo de tueru, midíu d'estremu a estremu de les pates algama los 50 cm. * L'inseutu volador más grande conocíu foi'l [[meganeura]], [[libélula]] xigante del [[Carboníferu]], con 75 cm de valumbu y más de 40 de llargu. * L'escarabayu más llargu que se conoz na actualidá ye'l Titán xigante (''Titanus giganteus'') algamando les femes un llargor d'hasta 22 cm col ovopositor estendíu. ==== Otros invertebraos ==== * El [[artrópodu]] más pequeñu vivu ye l'[[ácaru]] ''[[Acalitus essigi]]'', de la familia [[Eriophyidae|eriófida]], invisible a güeyu, riquir de siquier 20 aumentos pa estremala (daqué según ente 50 y 100 µm). * L'[[araña]] más pequeña ye ''[[Patu marplesi]]'', de la familia Symphytognathidae, atopada en Samoa. La fema adulta mide solo 0,4 mm de llargu (los machos suelen ser más pequeños que les femes, y varia enforma la proporción fema/machu). * L'araña más grande ye la [[tarántula xigante]], con hasta 30 cm d'estremu a estremu de les sos pates estendíes, y hasta 100 g. * La [[Porifera|esponxa]] más grande del mundu ye la [[esponxa barril]] (''[[Xestospongia muta]]''), con hasta 2,4 m d'altu y casi otru tantu d'anchu na so parte más gruesa. * Los estinguíos ''[[Pterygotus]]'' y ''[[Arthropleura]]'' son los mayores artrópodos conocíos, dambos con cerca de 3 m de llargu, anque un fósil del primeru mide casi 30 cm más que'l mayor del segundu. * El [[cámbaru xigante xaponés]] (''[[Macrocheira kaempferi]]'') ye'l mayor artrópodu vivu, con casi 4 m d'anchu, por cuenta de los sos bien llargues pates, llega a pesar hasta 20 kg, muncho menos de lo que de xuru pesaben les especies descrites nel párrafu anterior. * El mayor [[bivalvu]] ye l'[[amasuela]] xigante (''[[Tridacna gigas]]''), con un llargor d'hasta 1,4 m, y 220 kg de pesu. * El mayor [[invertebráu]] conocíu ye'l [[calamar xigante]], con hasta 18 m de llargu y una tonelada de pesu. * El viérbene [[Nemertea|nemerteo]] ''[[Lineus longissimus]]'' sería l'animal más llargu, pos se conocen munchos que miden pocu más de 30 m, más o menos como una ballena azul, pero hai reportes d'un exemplar de 55 m. * Los escorpiones [[Pulmonoscorpius]] y [[Brontoscorpio]] agora estinguíos son los escorpiones más grandes qu'esistieron. == Plantes == * La planta más grande conocida, y el mayor organismu amás de los fungos, ye un exemplar de ''[[Posidonia oceanica]]'' asitiáu no fondero marín cercanu a [[Formentera]], [[Islles Baleares]], [[España]], de 8 km d'estensión, anunciáu en 2006.<ref>[http://axxon.com.ar/not/162/c-1620172.htm axxon.com.ar: Una planta marina d'ocho quilómetros, el ser vivu más grande del mundu]</ref> * La [[fanerógama]] más pequeña del mundu ye una [[Lemnaceae|llenteya d'agua]], del xéneru ''Wolffia''. * El [[alga]] más llarga conocida ye'l kelp xigante (''Macrocystis pyrifera''), con 60 m de llargor comprobáu, frente a la mariña noroeste de EUA. * La [[piniellu]] más grande viva ye la especie ''Equisetum myriochaetum'', de Méxicu central, con un máximu de 8 m altu, y un tarmu de 2,5 cm de grosez. * La [[criptógama]] terrestre más grande del mundu anguaño ye un [[felechu]] arborescente, ''[[Cyatheaceae|Cyathea]] glauca'', de la islla [[Reunión (departamentu de Francia)|Reunión]], que llega a midir hasta 20 m d'altu. * ''[[Sequoia sempervirens]]'' ye l'[[árbol]] y el ser vivu más altu del mundu, llegando a midir 115,55 metros (379,1 pies) d'altu. * ''[[Sequoiadendron giganteum]]'' ye l'árbol y el ser vivu más grande del mundu en términos de volume, pos llega a midir 85 m d'altu y 8,5 de diámetru, habiendo referencies d'un exemplar de 93 m d'altu por 8,8 d'anchu, del que se calcula que, con tou y raigañu, pesaría unes 6.000 [[Tonelada|tm]]. * L'árbol más anchu del mundu ye un exemplar d'[[ahuehuete]], llamáu "El [[árbol del Tule]]", en [[Oaxaca]], que tien una circunferencia de 35,87 m y un diámetru de 11,42 m. * La [[Magnoliophyta|planta con flor]] más grande del mundu ye un [[ocalitu]], el ''[[Eucalyptus regnans]]'', llegando a midir hasta 92 m d'altu. == Fungos == El mayor fungu y mayor organismu vivu conocíu anguaño ye un exemplar de ''[[Armillaria ostoyae]]'' (cogorda miel), un [[fungu]] [[saprófito]] [[alimentu|comestible]], allugáu nel [[Parque Nacional Malheur]] de los [[montes Blue]], con una estensión d'unos 8,9&nbsp;km² y una masa que s'envalora en más de 7000 [[tonelaes]]. <ref>[http://blogs.diariovasco.com/bigbang/2010/01/29/el ser vivu_mas_grande Diariovasco.com - Blogues: El ser vivu más grande] (29 de xineru de 2010)</ref> == Otros reinos == === Virus === Pa los biólogos, los [[virus]] son seres carentes de delles funciones vitales, polo que nun se-yos considera seres vivos, pero'l más pequeñu conocíu ye'l que causa la [[necrosis del tabacu]], con solu 18 [[nm|nanómetros]] d'anchu ([http://users.ipfw.edu/blumenth/Virology/Struct.PDF]), esto ye, 180 átomos d'hidróxenu d'anchu, y un [[pesu molecular]] de de 75.000 ([http://answers.yahoo.com/question/index?qid=1005122500438] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411175301/https://answers.yahoo.com/question/index?qid=1005122500438 |date=2016-04-11 }}). Unu de los virus más grandes ye ''[[Megavirus chilensis]]'', con un diámetru de 700 nm,<ref>{{cita publicación |autor=Defne Arslan |autor2=Matthieu Legendre |autor3=Virginie Seltzer |autor4=Chantal Abergel |autor5=Jean-Michel Claverie |añu=2011 |títulu=Distant Mimivirus relative with a larger genome highlights the fundamental features of Megaviridae |publicación=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America (PNAS) |volume= |númberu= |páxines=1-6 |allugamientu= |editorial= |issn= |url=http://www.pnas.org/content/early/2011/10/04/1110889108.abstract |fechaaccesu=11 d'ochobre de 2011}}</ref> pero ''[[Pandoravirus]]'' ye entá más grande, llegando a midir 1 micrón. Pela so parte, los [[nanobios]] miden ente 20 y 150 nm de llargu, pero permanez l'alderique de si son seres vivos o non. === Unicelulares === * Tratándose d'organismos unicelulares, y polo tanto'l ser vivu más pequeñu conocíu, anguaño ye ''[[Nanoarchaeum equitans]]'', una [[Archaea|arquia]], más emparentada coles [[bacteries]] [[Extremófilu|extremófilas]] que coles [[ameba|amebes]]. Trátase d'un diminutu organismu de tan solo 400 [[nanómetru|nanómetros]] d'anchu, esto ye, formaes en llinia recta cabríen unos 2.500 d'ellos nun [[milímetru]], o dichu en términos químicos, mide unes 4.000 vegaes el diámetru d'un átomu d'[[hidróxenu]]. * ''[[Thiomargarita namibiensis]]'', una [[proteobacteria]], ye la [[bacteria]] más grande (en permediu) conocida, llegando a crecer hasta 0,8 mm de llargu (tien forma de [[perlla]] y color d'azufre, d'ende'l so nome). * L'[[ameba]] ''[[Pelomyxa]] palustris'' de normal mide de 500 a 800 [[μm]], ye dicir de mediu mm a casi unu, pero identificáronse exemplares d'hasta 5 mm. * ''[[Syringammina fragilissima]]'' ye un protista unicelular que la so célula ye la más grande conocida, con un diámetru de 20 cm. Ye'l ser [[unicelular]] más grande conocíu.<ref>{{cita web |autor=Ole Tendal |añu=2009 |títulu=''Syringammina fragillissima'' Brady, 1883 |editorial=[[World Register of Marine Species]] |url=http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=137339 |fechaaccesu=4 de febreru de 2010}}</ref> * ''[[Mycoplasma genitalium]]'' y ''[[Candidatus Carsonella ruddii]]'' son les bacteries más pequeñes, con un tamañu ente 200 y 400 nm. == Referencies == {{llistaref|2}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Morfoloxía (bioloxía)]] [[Categoría:Récores mundiales]] [[Categoría:Tamañu]] [[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]] o35vo908xjfp2zlhgrm4hi1u13nn371 0 153348 4503083 4480413 2026-07-07T14:59:24Z ~2026-27184-53 148770 4503083 wikitext text/x-wiki {{correxir|t=20210104165257}} {{edificiu}} [[Ficheru:Air Europa Logo (2015).svg|miniaturadeimagen|282x282px|AIR EUROPA]] L''''Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid-Barajas''' {{códigos aeroportuarios}},<ref>{{Cita web |obra=[[ABC (España)|Diariu ABC]] |títulu=Barajas yá ye l'aeropuertu «Adolfo Suárez Madrid Barajas» según el BOE |fecha={{Fecha|26|03|2014}} |url=https://www.abc.es/madrid/20140326/abci-barajas-suarez-201403260832.html}}</ref><ref name=CambioDeNombre>{{Cita publicación |publicación=[[Boletín Oficial del Estáu]] nº 74 de {{Fecha|26|03|2014}} |editor=[[Gobiernu d'España]] |títulu=Orde FOM/480/2014, de 24 de marzu, pola que se modificar la denominación oficial del aeropuertu de Madrid-Barajas.|issn=0212-033X |url=https://boe.es/boe/dias/2014/03/26/pdfs/BOE-A-2014-3275.pdf}}</ref> enantes '''Aeropuertu de Madrid-Barajas''',<ref name=CambioDeNombre /> ye un [[Aeropuertos d'España|aeropuertu español]] públicu propiedá d'[[Aena]] asitiáu na redoma de la ciudá de [[Madrid]], la capital d'España. Ye'l primer aeropuertu español por tráficu de pasaxeros, carga aérea y operaciones,<ref name="s2008">{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/ccurl/286/698/Añal-definitivos_2009.pdf |títulu=TRÁFICU DE PASAXEROS, OPERACIONES Y CARGA NOS AEROPUERTOS ESPAÑOLES (2009). |fechaaccesu=22 de xunetu de 2010 |fecha=2009 |autor=[[Aeropuertos Españoles y Navegación Aérea]]}}</ref>según el quintu d'Europa y ventenu cuartu del mundu por númberu de pasaxeros.<ref name="ACI">{{Cita web |url=http://www.aci.aero/Data-Centre/Annual-Traffic-Data/Passengers/2011-final |títulu=Passenger Traffic 2013 FINAL |fechaaccesu=8 de febreru de 2015 |idioma=inglés |fecha=22 d'avientu de 2014 |autor=Airports Council International}}</ref> == Historia == === Entamos === El 23 de marzu de 1929 publicóse'l pliegu de condiciones pa la realización d'un concursu d'eleición de los terrenes pa desenvolver l'aeropuertu civil de Madrid.<ref>Gaceta de Madrid nº87, de 28 de marzu de 1929. Xunta del Aeropuertu de Madrid.</ref>El concursu cerró'l 15 d'abril y a él presentáronse cuatro propuestes: [[Carabanchel Alto]], [[Getafe]], [[Vallecas]] y [[Barajas (Madrid)|Barajas]], aceptándose finalmente esta última propuesta realizada por Rogelio Sol Mestre. La intención yera sustituyir a los aeródromos de Alcalá, [[Aeropuertu de Madrid-Cuatro Viento|Carabanchel]] y [[Base Aérea de Getafe|Getafe]], y pallo escoyó una pradería baldía nel nordeste de la capital nel entós conceyu de Barajas (que darréu foi absorbíu per Madrid) de 493 [[fanega|faneges]] (unes 320&nbsp;[[Hectárea|ha]]), con bones comunicaciones cola capital al traviés de la carretera de Francia (l'actual A-2) y nuna zona despoblada y llibre de torgues. La compra de los terrenes roblóse'l 30 de xunetu de 1930 por un valor de 730&nbsp;000 pesetes. El 23 de xunetu convocó un concursu pa la redaición del proyeutu del nuevu aeropuertu, presentándose siete proyeuto distintos. El xuráu del concursu (compuestu por distintos profesionales civiles y militares) escoyó la propuesta del inxenieru [[Marquesáu de los Álamos del Guadalete|marqués de los Álamos]] y del arquiteutu [[Luis Gutiérrez de Soto]]. Les obres del aeropuertu empezaron namás tener disponibles los terrenes, empezando pola habilitación de la zona d'aterrizaxe y la instalación d'un aerofaro de recalada (primer ayuda al navegación aérea cola que cuntó l'aeropuertu). El 14 d'abril de 1930 autorizar a les compañíes [[CLASSA]], [[CETFA]], [[CASA]] y [[Compañía Española d'Aviación|CEA]] a instalase nel aeropuertu. Abrir al tráficu aereu nacional ya internacional el [[22 d'abril]] de [[1931]], anque les operaciones comerciales regulares tardaron dos años n'empezar a realizase, pos l'aeropuertu entá siguía n'obres. Xunto al campu de vuelos construyó una pequeña terminal, con una capacidá pa 30&nbsp;000 pasaxeros añales, amás de dellos hangares y l'edificiu del Avión Club. El primer direutor del aeropuertu foi Jacobo Armijo y Fernández de Alarcón.<ref>{{Cita web |url=http://www.boe.es/datos/imagenes/BOE/1931/112/A00266.tif |títulu=Orde nomando provisionalmente Xefe y Subxefe del Aeropuertu de Madrid (allugáu en Barajas) a D. Jacobo Armijo y Fernández de Alarcón y D. Rafael Huidobro Polanco. |fechaaccesu=10 de mayu de 2009 |autor=Gaceta de Madrid nº112 |fecha=22 d'abril de 1931 |cita=''... el Gobiernu Provisional de la República Española dispón que sían nomaos provisionalmente, Xefe y Subxefe del Aeropuertu de Madrid [...] don Jacobo Armijo y Fernández de Alarcón [...] y don Rafael Huidobro Polanco [...]''}}.</ref> La primer llinia regular establecer la compañía [[Llinies Aérees Postales Españoles]] (LAPE) cola so llinia a Barcelona. Nos [[años 1930|años 30]] empiecen los vuelos internacionales. Al españar la [[Guerra Civil Española]], LAPE suspende'l so plan de vuelos. Mientres la guerra realicen servicios bélicos y de tresporte civil con [[París]], [[Barcelona]] y la zona norte. Una vegada terminada la guerra, Barajas recupera la so condición d'aeropuertu civil, col aterrizaxe'l 12 d'abril de 1939 d'un avión alemán de compañía Lufthansa.<ref>Utrilla Navarro, Luis: "Un aeropuertu en Barajas" n'AA. VV.: Madrid-Barajas, 75 d'historia, Décimes Xornaes d'Estudios Históricos Aeronáuticos. Madrid: Fundación Aena, 2007, pp 32-33.</ref> El [[1 de mayu]] de [[1939]], [[Iberia LAE|Iberia]] treslladó los sos equipos dende [[Aeropuertu de Salamanca|Matacán (Salamanca)]] a Madrid-Barajas.<ref name=ref_duplicada_1>{{cita llibru |títulu="Plan Direutor del Aeropuertu de Madrid Barajas" |fecha=ochobre de 1999 |editor="[[AENA]]" |allugamientu=[[Madrid]]}}</ref> Orixinalmente, el campu de vuelos yera un gran círculu bordiáu de blancu col nome de ''Madrid'' nel so interior, ensin pavimentar, formáu per suelu natural cubiertu de yerba. Rematada la Guerra Civil, empecípiase'l programa d'espansión del aeropuertu nos [[años 1940|años 40]], cola creación de la sociedá [[Aeropuertu Tresoceánicos Españoles|Aeropuertos Tresoceánicos Españoles (ATE)]]. Se pavimenta el campu de vuelos y diséñense nueves pistes, la primera de les cualos entra en funcionamientu en [[1944]] (la 15-33) que cuntaba con 1,4&nbsp;km de llargor y 48 metros d'anchu. Al rematar la década l'aeropuertu tenía tres pistes, nenguna de les cualos esiste anguaño. === La era de l'aviación comercial === [[Archivu:PanorMadrid170108.jpg|thumb|upright=1.3|Vista dende'l mirador de [[Paracuellos de Jarama]]. Al fondu, el norte de la ciudá de [[Madrid]], colos sos carauterísticos rascacielos. Más palantre, l'Aeropuertu de Madrid-Barajas. La cercanía del conceyu al aeropuertu xeneró continuos conflictos pola molestia que supón el ruíu de los aviones.<ref name = "aero">{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/madrid/vecinos/Paracuellos/unen/ruido/Barajas/elpepiautmad/20060508elpmad_4/Tes/ |títulu=Los vecinos de Paracuellos xunir contra'l ruíu de Barajas |fechaaccesu=17 de xineru de 2008}}</ref>]]L'apertura del réxime autárquico dexó un despegue del númberu de pasaxeros lo mesmo que de les infraestructures del aeropuertu. En xunetu de [[1946]], Barajas queda abiertu al tráficu internacional.<ref name="PD">{{Cita web |url=http://www.boe.es/boe/dias/1999/12/16/pdfs/A44340-44342.pdf |títulu=ORDE de 19 payares de 1999 pola que s'aprueba'l Plan direutor del Aeropuertu de Madrid-Barajas. |fechaaccesu=23 de mayu de 2009 |fecha=16 d'avientu de 1999 |autor=[[Ministeriu de Fomentu d'España|Ministeriu de Fomentu]], nel [[Boletín Oficial del Estáu|BOE]]}}</ref>En [[1948]] enllargar la pista 15-33 hasta los 3050&nbsp;m. de llargor y 90 d'anchor, instalándose de la mesma un sistema d'aterrizaxe instrumental [[SCS-51]].<ref name="PD"/>Nos [[Años 1950|años 50]] l'aeropuertu supera'l mediu millón de pasaxeros, aumenta a 5 el númberu de pistes y empecípiense les llinies regulares con [[Nueva York]]. En [[1951]] inaugúrase la pista 01-19 de 2600 x 61&nbsp;m. En [[1953]] empecípiase la construcción d'un nuevu edificiu terminal, asitiáu al norte del anterior, pero que finalmente nun inclúi la estación de ferrocarril que taba proyeutada. Nel Plan d'Aeropuertu de 1957 Barajas ye clasificáu como aeropuertu internacional de primer categoría.<ref name="PD"/>En [[1959]] instalar nel aeropuertu les compañíes [[ESSO]] y [[Campsa]] pal suministru de combustible. Los grandes reactores aterricen en Madrid-Barajas nos años sesenta y la crecedera de tráficu, de resultes del turismu principalmente, enche les previsiones. A principios del deceniu, algámase'l millón doscientos mil pasaxeros, el doble de lo previsto nel Plan d'Aeropuertos de 1957, lo qu'obliga a reformalo en fondura. La terminal Nacional, actual T2, que s'empezara a construyir en [[1953]] inaugurar nestes feches, y modifíquense les pistes, creándose una disposición de dos pistes úniques cruzaes, la primera de les cualos, de 4,1&nbsp;km de llargor entra en serviciu en [[1965]]. En setiembre d'esi añu camuda'l nome del aeropuertu, pasando a adoptar: ''Aeropuertu de Madrid-Barajas''.<ref name="PD"/>Tamién s'instalen les primeres''/'' ayudes radioeléctriques. En [[1969]] introducióse un sistema pioneru de control de la avifauna por aciu ferres perdigueros adomaos, qu'eviten que les aves averar al aeropuertu y causen estroces nos aviones nos despegues y aterrizaxes. El primer equipu de halconeros foi entrenáu por [[Félix Rodríguez de la Fuente]]. Esi mesmu añu, inauguróse la terminal de carga y la plataforma d'aparcamientu d'aviones cargueros.<ref name="PD" /> Nos [[Años 1970|años 70]], cola puxanza del turismu y la llegada del [[Boeing 747]], l'aeropuertu algama los 4 millones de pasaxeros, y empecípiase la construcción de la terminal internacional (actual T1). En [[1974]], [[Iberia, L.A.E.|Iberia]] introduz la [[ponte aérea]] ente Madrid y Barcelona, un serviciu con múltiples frecuencies diaries cada pocu tiempu ensin reserva previa. El [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|mundial de fútbol de 1982]] trai consigo importantes reformes pal aeropuertu, cola ampliación y reforma de los dos terminales esistentes. === Saturación y ampliación === Les ampliaciones de los [[años 1980]] fixérense pensando que nun s'encheríen hasta l'añu [[2000]], sicasí, la crecedera sostenida del tráficu tres la lliberación del mercáu aereu yá fai pensar en [[1989]] na necesidá de faer daqué pa evitar que l'aeropuertu colápsese dafechu en [[1992]].<ref>[https://www.elpais.com/articulo/madrid/aeropuertu/Barajas/quedara/colapsáu/anos/espectacular/aumentu/trafico/aereo/elpepiespmad/19890523elpmad_1/Tes «L'aeropuertu de Barajas va quedar colapsáu en tres años pol espectacular aumentu del tráficu aereu»] ''[[El País (España)|El País]]'', de 25/05/1989</ref> Propónse como solución crear un nuevu aeropuertu en [[Campo Real (Madrid)|Campo Real]] y cerrar el de Barajas.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/madrid/peor/elpepiespmad/19890523elpmad_2/Tes «Dos peor qu'unu»] ''[[El País (España)|El País]]'' de 23/05/1989</ref>Yá en [[1988]] presentó problemes graves de saturación ante la incapacidá de la [[Direición Xeneral d'Aviación Civil (España)|Direición Xeneral d'Aviación Civil]] (qu'entós xestionaba l'aeropuertu) pa resolvela.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/espana/Aviacion/Civil/reconoz/incapacidá/resolver/colapsu/varios/aeropuertos/elpepiesp/19880809elpepinac_2/Tes «Aviación Civil reconoz la so incapacidá pa resolver el colapsu de dellos aeropuertos»] ''[[El País (España)|El País]]'' de 09/08/1988</ref> L'alderique xira en redol a dos soluciones distintes: ampliación de les instalaciones esistentes, o bien la construcción d'un nuevu aeropuertu. Optar pola primer solución y en 1991 redáctase un Plan Direutor del aeropuertu de Madrid-Barajas, con un Plan d'Infraestructures hasta un horizonte de quince años y un plan d'aición inmediatu pa responder a les insuficiencias detectaes en 1990. En 1992, alcuérdase l'ampliación del aeropuertu col denomináu «Plan Barajas», que recoyía la primer fase propuesta pol Plan Direutor con un horizonte de capacidá pal añu 2010, y qu'incluyía ente otres la construcción d'una nueva pista, una nueva torre de control, un nuevu edificiu terminal, plataformes y sistemes de tresporte. Nos [[años 1990]] l'aeropuertu sufre más ampliaciones. En [[1994]] constrúyese la terminal de carga, l'edificiu de interconexón ente la terminal internacional y la terminal nacional, y el remozamiento de la torre de control. En [[1997]] inaugúrase'l Dique Norte», que ye usáu como terminal esclusivu d'Iberia pa vuelos [[Alcuerdu de Schengen|Schengen]]. En [[1998]] inaugúrase la nueva torre de control, de 71 m d'altor, y en [[1999]] el nuevu «Dique Sur», que supón una ampliación de la terminal internacional. Por estes feches camúdase la distribución de les terminales: El dique sur y la mayor parte de la terminal internacional pasen a llamase T1; el restu de la terminal internacional y la terminal nacional denominar agora T2 y el dique norte denominar T3. [[Archivu:Barajas pista.gif|thumb|Configuración de pistes del aeropuertu tres l'apertura de la pista 18R-36L en [[1998]].]] El 31 d'ochobre de [[1998]] inaugúrase la nueva pista 18R-36L,<ref name="HISTORIA-BARAJAS"/>que sustitúi a l'anterior 18-36, que queda fora de serviciu), de 4400 m de llargor x 60 d'anchu, lo que la convierte na más llarga d'Europa.<ref name="HISTORIA-BARAJAS"/> La pista entra en serviciu real el 5 de payares d'esi añu.<ref>[https://www.elmundo.es/1998/11/05/madrid/05N0131.html «Barajas estrenó anueche la pista más llarga d'Europa»] ''[[El Mundo (España)|El Mundo]]'' de 5/11/1998</ref> En 1999 el [[Metro de Madrid]] enllaza l'aeropuertu con [[Estación de Mar de Cristal|Mar de Cristal]] al traviés de la [[Llinia 8 (Metro de Madrid)|Llinia 8]], llegando a [[Estación de Nuevos Ministerios|Nuevos Ministerios]] en 2002. Esto ye'l resultáu d'un vieyu proyeutu anunciáu dende 1989 de xunir Barajas y el centru de Madrid con un tren de luxu,<ref>[https://www.elpais.com/articulo/madrid/Leguina/Ribayu/anuncien/creacion/tren/luxu/Barajas/Nuevos/Ministerios/elpepiespmad/19890609elpmad_2/Tes «Leguina y Ribayu anuncien la creación d'un tren de luxu ente Barajas y Nuevos Ministerios»] ''[[El País (España)|El País]]'' de 09/06/1989</ref> que tres la presión del empresariáu madrilanu convertir nuna llinia de metro convencional.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/madrid/FERNANDEZ-TAPIA/_FERNANDO_/VICEPRESIDENTE_REAL_MADRID/EMPRESARIU/MADRID/MADRID_/CONCEYU/CEIM/empresarios/proponen/amplie/metro/Barajas/elpepuespmad/19861210elpmad_9/Tes «Los empresarios proponen que s'amplíe'l 'metro' hasta Barajas»] ''[[El País (España)|El País]]'' de 10/12/1986</ref> === El Plan Barajas» === Nel añu [[2000]], l'aeropuertu atópase en cantu de la saturación tres años d'intensa crecedera del tráficu que soporta. Nesi añu empecipia la execución de l'ampliación del aeropuertu, na forma d'un macroproyeutu conocíu como «Plan Barajas». El plan consistía básicamente en construyir un edificiu terminal, un edificiu satélite dependiente del nuevu terminal, dos nueves pistes (paraleles a les esistentes nesi momentu), dos grandes plataformes en redol a los nuevos edificios terminales, nuevos aparcamientos y víes d'accesu al aeropuertu, soterramientu de la [[M-111]] per debaxo de les pistes, un tren automáticu pa la conexón ente'l terminal y el satélite dientro d'un túnel de servicios aeroportuarios, según un sistema de tratamientu automatizado d'equipaxes nos nuevos terminales. Asociáu llevaba l'ampliación de la central llétrica del aeropuertu, la esviadura del [[ríu Jarama]], cais de rodadura nes nueves infraestructures, nueves ayudes al navegación aérea y una nueva torre de control.<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?cid=1074158814152&pagename=Microsite%2Fmicrosite&SMO=1&p=1071230761953&c=Microsite_FA&MO=1 |títulu=Presentación del Plan Barajas |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=Aeropuertu Españoles y Navegación Aérea, S.A. - AENA}}</ref> '''Nueva área terminal''': Consistió na construcción de los nuevos terminales T4 y el so ''satélite'', la T4S, proyeutaes polos arquiteutos [[Estudiu Lamela]]<ref>{{Cita web |títulu=Estudio Lamela |url=http://lamela.com/proyeuto.php?idProyecto=568 |obra=Proyeutos |fechaaccesu=23 d'ochobre de 2016 }}</ref> y [[Richard Rogers|Richard Rogers Partnership]] (ganador esti postreru del [[Premiu Stirling]] de 2006<ref>{{Cita web |url=http://www.elperiodico.com/default.asp?idpublicacio_PK=46&idioma=CAS&idnoticia_PK=347821&idseccio_PK=1021 |títulu=La nueva terminal de Barajas gana'l prestixosu premiu Stirling d'arquiteutura |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=[[El Periódico de Catalunya]] |fecha=15 d'ochobre de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190925073614/https://www.elperiodico.com/es/ |fechaarchivu=2019-09-25 }}</ref>por esti proyeutu), con [[Luis Vidal]] como direutor, y les inxenieríes Initec (Empresa Nacional d'Inxeniería) y Carillion (ganadores del Premiu IStructE d'Estructures Comerciales de 2006 por esti proyeutu)<ref>{{Cita web |url=http://www.carillionplc.com/news/news_story.asp?id=429 |títulu=TPS expertise recognised at Madrid Terminal 4 |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |idioma=inglés |cita=''TPS has won a prestigious award for its role in the Terminal 4 project at Barajas Airport in Madrid. It received the IStructE (Institution of Structural Engineering) Award for commercial or retail structures during a ceremony at the East Wintergarden in Canary Wharf'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120216211147/http://www.carillionplc.com/news/news_story.asp?id=429 |fechaarchivu=2012-02-16 }}.</ref>foi construyíu por [[Remana]], [[Dragados]],<ref>{{Cita web |títulu=Dragados |url=http://www.dragados.com/exp_tinnel_projet.php?type=Building |obra=Visión xeneral. Proyeutos |fechaaccesu=23 d'ochobre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181013211844/http://www.dragados.com/exp_tinnel_projet.php?type=Building |fechaarchivu=2018-10-13 }}</ref> [[Ferrovial]],<ref>{{Cita web |url=http://www.ferrovial.com/en/index.asp?MP=21&MS=594&MN=5 |títulu=Grupu Ferrovial. History 200-2004 |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |idioma=inglés |cita=''On 3 April 2000, the Ferrovial-Agromán joint venture officially obtained a contract worth 104 billion pesetes to build the new terminal at Madrid Barajas Airport'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090207212950/http://www.ferrovial.com/en/index.asp?MP=21&MS=594&MN=5 |fechaarchivu=2009-02-07 }}</ref> OHL<ref>{{Cita web |títulu=OHL Construcción |url=http://www.ohlconstruccion.com/actividad/infraestructuras-aeroportuarias |obra=Actividaes n'infraestructures aeroportuarias|fechaaccesu=23 d'ochobre de 2016}}</ref> y [[Sacyr]].<ref>{{Cita web |títulu=Sacyr |url=http://www.sacyr.com/es_es/soluciones-de-negocio/ampliacion-aeropuerto-de-barajas.aspx |obra=Obres aeroportuarias |fechaaccesu=23 d'ochobre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161024092700/http://www.sacyr.com/es_es/soluciones-de-negocio/ampliacion-aeropuerto-de-barajas.aspx |fechaarchivu=2016-10-24 }}</ref> Inclúi un sistema automatizado de tratamientu d'equipaxes, un tren soterrañu pal treslláu de pasaxeros, equipaxes y equipos aeroportuarios ente'l terminal y el so satélite. La terminal 4 cuenta con 470&nbsp;000&nbsp;m², 38 posiciones de contautu y capacidá pa 35 millones de pasaxeros al añu, ente que l'edificiu satélite cunta con 290&nbsp;000&nbsp;m², 26 posiciones de contautu y capacidá pa 15 millones de pasaxeros al añu.<ref name="HISTORIA-BARAJAS"/>Dambos edificios tán separaos 2,5&nbsp;km. '''Nueves pistes''': Construyéronse dos nueves pistes paraleles a les esistentes, que se denominaron 15L/33R (anguaño 14L/32R) y 18L/36R, colo que se consiguió amontar la capacidá del campu de vuelos hasta 120 operaciones a la hora.<ref name="HISTORIA-BARAJAS"/> Nel añu [[2002]], inaugúrense los servicios de facturación na estación de [[Metro de Madrid|metro]] de [[Nuevos Ministerios (Metro de Madrid)|Nuevos Ministerios]],<ref name="Vía Llibre">''[https://web.archive.org/web/20070927233708/http://www.vialibre-ffe.com/hemeroteca/454/revista/actualidad/actualidá1.htm Inauguráu'l intercambiador de Nuevos Ministerios en Madrid con serviciu direutu de metro al aeropuertu]'', Vía Llibre, N° 454, xunu de 2002</ref>nel corazón del centru financieru de la ciudá ([[AZCA]]) y a poca distancia del centru históricu (malapenes un par de paraes en metro); esti serviciu foi clausuráu en 2005.<ref name="ABC SEPLA">{{Cita web |url=http://www.sepla.es/news/archives/010026.php |títulu=Les aereollinies refuguen retomar la facturación en Nuevos Ministerios |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=[[ABC (España)|ABC]] (copia del orixinal en [[SEPLA]]) |fecha=24 de xunetu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090206214606/http://www.sepla.es/news/archives/010026.php |fechaarchivu=6 de febreru de 2009 }}</ref>Yera un complementu a la [[Llinia 8 (Metro de Madrid)|llinia 8 del metro]]. Les nueves terminales y les pistes completar en [[2004]], pero retraso alministrativos y d'equipamientu, según la polémica sobre la redistribución de les terminales provoquen que nun entren en serviciu hasta'l [[5 de febreru]] de [[2006]].<ref name="INAUGURACIÓN">{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/espana/gran/Barajas/inaugura/güei/aumenta/capacidá/aeroportuaria/Madrid/elpporesp/20060204elpepinac_12/Tes |títulu=El 'gran Barajas' que s'inaugura güei aumenta nun 50% la capacidá aeroportuaria de Madrid |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=N. Junquera, N. Tesón n'[[El País (España)|El País]] |fecha=4 de febreru de 2006}}</ref> [[Archivu:Aeropuerto de Madrid-Barajas - Exterior 04.jpg|thumb|Vista nocherniega.]] N'ochobre de 2006 salió a concursu'l proyeutu pa construyir una llinia de [[Cercaníes Renfe]] que xuniera l'aeropuertu coles estaciones de [[Estación de Chamartín|Chamartín]] y con ella la d'[[Estación de Atocha-Cercaníes|Atocha-Cercaníes]] con fecha de terminación primeramente prevista pa 2009 y finalmente inaugurada en 2011 como [[Llinia C-1 (Cercanía Madrid)|Llinia C-1]].<ref>{{Cita web |url=http://terranoticias.terra.es/articulo/html/av22147344.htm |títulu=Cercaníes que va xunir Chamartín y aeropuertu Barajas va funcionar en 2010 |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=[[Axencia EFE|EFE]] n'[[Terra Networks|Actualidá terra]] |fecha=27 d'avientu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100619045130/http://terranoticias.terra.es/articulo/html/av22147344.htm |fechaarchivu=19 de xunu de 2010 }}</ref> Con esta nueva ampliación, Madrid-Barajas algama una capacidá máxima de 70 millones de pasaxeros añales, una superficie disponible en terminales de 940&nbsp;000&nbsp;m², 104 posiciones d'aparcamientu de contautu p'aeronaves y de 21&nbsp;800 places d'aparcamientu.<ref name="HISTORIA-BARAJAS"/>En 2007, l'aeropuertu crució la barrera de los 50 millones de pasaxeros que viaxaron al traviés d'él. La cifra concreta foi de 52&nbsp;143&nbsp;275 persones. === Historia recién === [[Archivu:Atentado ETA Barajas.jpg|thumb|Columna de fumu nel aeropuertu tres la esplosión d'un [[coche bomba]] el [[30 d'avientu]] de [[2006]].]] El [[30 d'avientu]] de [[2006]] hubo un atentáu terrorista en Barajas. Una furgoneta bomba españó nel módulu D del aparcamientu de la T4, causando'l colapsu de dichu módulu ya innumberables daños materiales, según una ventena de mancaos y dos muertos, Carlos Alonso Palate y Diego Armando Estacio, dambos d'orixe ecuatorianu. L'atentáu foi reivindicáu pol grupu [[terrorista]] [[ETA]]. {{AP|Atentáu nel Aeropuertu de Madrid-Barajas de 2006}} L'aeropuertu foi escoyíu ''meyor aeropuertu del añu 2008'' polos llectores de la revista Condé Nast Traveller<ref>{{Cita web |url=http://cntraveller.com/ReadersAwards/2008/Airports/ |títulu=Readers' Travel Awards 2008 - Airports |fechaaccesu=23 de mayu de 2009 |autor=CondéNet UK Ltd |fecha=2009 |idioma=inglés |cita=''Singapore and Madrid have the cleanest airports in the world (both 93.33), but the new terminal at Madrid Barajas helped it edge ahead for design/layout (91.25).'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091016014309/http://www.cntraveller.com/ReadersAwards/2008/Airports/ |fechaarchivu=2009-10-16 }}</ref>El [[9 de xineru]] de [[2009]] l'aeropuertu tuvo que ser cerráu mientres 5 hores por cuenta de la nieve cayida esa mañana.<ref>{{Cita web |url=http://avion.microsiervos.com/aeropuertos/madrid-barajas-zarr%C3%A1u-cinco-hores-por |títulu=L'aeropuertu de Madrid - Barajas zarráu cinco hores por una fuerte nevada |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=Avion Revue - Microsiervos |fecha=9 de xineru de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20251006035248/http://avion.microsiervos.com/aeropuertos/madrid-barajas-zarr%C3%A1u-cinco-hores-por |fechaarchivu=2025-10-06 }}</ref>A los problemes causaos pola nieve sumáronse los conflictos llaborales de los pilotos de la compañía [[Iberia L.A.E.|Iberia]] y la de los controladores d'[[Aena]], causando ciertu caos mientres dellos díes nel aeropuertu. El 1 d'agostu de 2015, l'aereollinia dubaití [[Emirates]] inauguró la so ruta Dubái-Madrid col [[Airbus A380]],<ref>{{Cita web |url=http://revistatravelmanager.es/el-a380-de-emirates-desapiega-dende-madrid/ |títulu=L'A380 de Emirates desapiega dende Madrid |fechaaccesu=7 de setiembre de 2015 |fecha=3 d'agostu de 2015 |obra=revistratravelmanager.es }}</ref> siendo la primer vegada qu'esti avión operaba en Barajas. Antes d'esto, la ruta yera cubierta pol [[Boeing 777]].<ref>{{Cita web |url=http://www.expansion.com/empresas/transporte/2015/07/31/55bb9ae9y2704hala6578b458f.html |títulu=L'avión comercial más grande del mundu desapiega en Madrid |fechaaccesu=7 de setiembre de 2015 |apellíos1=Cáceres |nome1=Iván |apellíos2=Alonso |nome2=Raquel |fecha=31 de xunetu de 2015 |editorial=''[[Expansión (periódicu)|Expansión]]'' }}</ref> === Cambéu de nome en 2014 === El [[26 de marzu]] de [[2014]] publicar una orde ministerial del [[Ministeriu de Fomentu]] pola cual l'aeropuertu pasa a llamase ''Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid–Barajas''.<ref name=CambioDeNombre/> El renombramiento busca homenaxar a [[Adolfo Suárez González]], primer presidente del gobiernu d'España tres la restauración de la democracia y reconocíu como unu de los artífices de la [[Transición Española]].<ref>{{cita noticia |títulu=Presidente de la Transición |url=http://politica.elpais.com/politica/2014/03/23/actualidad/1395610122_813041.html |editorial=El País |fecha=24 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref><ref>{{cita noticia |títulu=Adolfo Suarez, artisan de la transition post-franquiste, est mort |url=http://www.lemonde.fr/disparitions/article/2014/03/23/adolfo-suarez-artisan-de-la-transition-post-franquiste-est-mort_4388007_3382.html |editorial=Monde |fecha=23 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref><ref>{{cita noticia |títulu=Morrió Adolfo Suárez, el pilotu de la Transición española |url=https://www.bbc.co.uk/mundo/noticias/2014/03/140322_obituariu_espana_adolfo_suarez_lav.shtmlm |editorial=BBC |fecha=23 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref><ref>{{cita noticia |títulu=España llora a Adolfo Suárez, l'home de la Transición |url=https://www.lavanguardia.com/politica/20140323/54404358605/espana-llora-adolfo-suarez-transicion.html |editorial=BBC |fecha=23 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref><ref>{{cita noticia |títulu=L'últimu adiós a Adolfo Suárez, el pilotu de la transición |url=http://www.lavozdegalicia.es/noticia/politica/2014/03/24/ultimo-adios-presidente-transicion-adolfo-suarez-capiya-encesa-congresu/00031395647694694667487.htm |editorial=BBC |fecha=23 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref><ref>{{cita noticia |títulu=Muerre Adolfo Suárez, el presidente de la Transición |url=https://www.elmundo.es/espana/2014/03/23/532eecdf268y3y791y8b456d.html |editorial=BBC |fecha=23 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref> fináu'l [[23 de marzu]] de [[2014]], pocos díes antes de la decisión del cambéu de nome. == Na actualidá == L'aeropuertu allugar nel nordeste de [[Madrid]]. Les terminales alcontrar nel términu municipal de Madrid, pero'l campu de vuelos estiéndese tamién por [[Alcobendas]], [[San Sebastián de los Reyes]] y [[Paracuellos de Jarama]]. L'aeropuertu entró en serviciu'l [[22 d'abril]] de [[1931]], anque hubo vuelos de prueba nos terrenes onde s'asitiaría l'aeropuertu dende [[1928]].<ref name=UTR/> Amás de tener bien bones conexones con cuasi tolos aeropuertos españoles, ye l'aeropuertu européu que más conexones tien con [[Hispanoamérica]], gracies a qu'[[Iberia (aereollinia)|Iberia]], la compañía líder ente Europa y América Llatina, fixo de la T4 la so [[centru de conexión|hub]]. La ruta que xune Madrid-Barajas col [[Aeropuertu de Barcelona]] (el conocíu como ''Ponte Aérea''), fundáu por [[Iberia (aereollinia)|Iberia]] en 1974 ye la ruta ente dos aeropuertos que tien mayor númberu de vuelos a la selmana de tol mundu,<ref>{{Cita web |url=http://www.oag.com/oagcorporate/pressreleases/07+OAG+reveals+latest+industry+intelligence+on+the+busiest+routes+2109072.html |títulu=OAG reveals latest industry intelligence on the busiest routes |fechaaccesu=23 de mayu de 2009 |idioma=inglés |fecha=21 de setiembre de 2007 |autor=[[Official Airline Guide|OAG]] |cita=''The route between Barcelona and Madrid has retained top spot on the list of ‘world's busiest routes' with the highest number of flight operations (971 per week).'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101104053818/http://www.oag.com/oagcorporate/pressreleases/07+OAG+reveals+latest+industry+intelligence+on+the+busiest+routes+2109072.html |fechaarchivu=2010-11-04 }}</ref>anque tres l'apertura en [[2008]] de la [[Llinia d'alta velocidá Madrid-Zaragoza-Barcelona-Frontera francesa|Llinia d'Alta Velocidá Madrid-Barcelona]] el tráficu amenorgóse notablemente nesta ruta,<ref>[https://www.elmundo.es/mundodinero/2008/07/19/economia/1216462796.html L'AVE ente Madrid y Barcelona amenorga nun 14,2% el tráficu aereu ente dambes ciudaes] en elmundo.es de 19/07/2008</ref> llegando'l tren d'alta velocidá a atropar el 50&nbsp;% del total de pasaxeros ente les dos ciudaes.<ref>{{Cita web |url=http://www.cope.es/economia/20-04-09--ave-madrid-barcelona-gánase-pasaxeros-45911-1 |títulu=L'AVE Madrid-Barcelona ganar a los pasaxeros |fechaaccesu=23 de mayu de 2009 |fecha=20 d'abril de 2009 |autor=[[COPE|cope.es]] }}</ref> En 2007 tuvo un tráficu 52,1 millones de pasaxeros, lo que lo convirtió nel cuartu d'Europa.<ref>[http://elviajero.elpais.com/articulo/viaxeru/Barajas/cuartu/aeropuertu/européu/numbero/pasaxeros/elppor/20090114elpepuvia_1/Tes Barajas yá ye'l cuartu aeropuertu européu en númberu de pasaxeros], en ''El Viaxeru'' d'[[El País (España)|El País]] de 14/01/2009</ref>Sicasí, el númberu de pasaxeros baxó a pocu más de 50 millones al añu siguiente. El númberu de pasaxeros creció significativamente desque s'inauguró l'ampliación del aeropuertu en [[2006]] y cabo destacar que yá en 2007 desbancó al aeropuertu holandés de [[Aeropuertu de Schiphol|Schiphol (Ámsterdam)]] como cuartu aeropuertu européu en númberu de pasaxeros. En 2010 l'aeropuertu volvió xubir hasta los 50 millones de pasaxeros. Hasta l'añu 2010, Aena nun apurría datos desagregaos del beneficiu o perdes xeneráu por cada aeropuertu de la so rede, pero según datos proporcionaos pola mesma Aena a una publicación específica del sector, nel añu 2004 el Ebitda de Madrid-Barajas (incluyendo los elevaos costos de navegación aérea inherentes al aeropuertu) foi de 173 millones d'euros, lo que lo convertía nel que llograba'l mayor marxe brutu d'esplotación.<ref>{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/economia/mitad/aeropuertu/espanoles/rexistra/perdíes/explotacion/elpepieco/20061201elpepieco_2/Tes/ |títulu=La metá de los aeropuertos españoles rexistra perdes d'esplotación |fechaaccesu=16 de mayu de 2009 |fecha=1 d'avientu de 2006 |autor=Belén Cebrián, n'[[El País (España)|El País]] |cita=''Madrid-Barajas encabeza la llista de los rentables. En 2004 rexistró un Ebitda de 173 millones d'euros, siguíu del aeropuertu de Barcelona, con 87,2 millones.''}}.</ref>Sicasí, l'aeropuertu rexistra perdes netes, debíu al eleváu importe que representen les amortizaciones y costu del capital qu'encaren los grandes aeropuertos españoles, somorguiaos históricamente nuna permanente crisis de crecedera.<ref>{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/economia/Solu/48/aerodromos/espanoles/tienen/beneficios/elpepieco/20100113elpepieco_3/Tes#/ |títulu=Namái nueve de los 48 aeródromos españoles tienen beneficios |fechaaccesu=20 de xineru de 2010 |fecha=13 de xineru de 2010 |autor=L.O., n'[[El País (España)|El País]] |cita=''El casu de Madrid ye bien significativu. Barajas llogró un Ebitda de 138,94 millones, pero amortizó inversiones per valor de 283,5 con unos gastos financieros de 156 millones. Asina que el resultáu antes d'impuestos ye de 300 millones de perdes.''}}.</ref>Nel añu 2009, tanto Barajas como El Prat (Barcelona), rexistraron inclusive perdes operatives, entá ensin contabilizar amortizaciones y depreciaciones.<ref>{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/economia/Solu/aeropuertos/Aena/llograron/beneficios/2009/elpepueco/20100112elpepueco_3/Tes#/ |títulu=Namái nueve aeropuertos de Aena llograron beneficios en 2009 |fechaaccesu=20 de xineru de 2010 |fecha=12 de xineru de 2010 |autor=ELPAIS.com, n'[[El País (España)|El País]] |cita=''En 2010, según les previsiones ellaboraes por Fomentu, estes perdes operatives van disparar hasta los 597,7 millones d'euros, de los que 311 millones correspuenden a Barajas, ente que El Prat va triplicar les sos perdes operatives hasta los 145,13 millones d'euros.''}}.</ref> Nel aeropuertu tienen base d'operaciones les aereollinies [[Iberia LAE|Iberia]] (que ye l'aereollinia dominante nel aeropuertu yá que mueve cuasi la metá de los pasaxeros totales), [[Air Europa]], [[Air Nostrum]], [[Vueling Airlines]], [[EasyJet]], [[Ryanair]], [[Wamos Air]], [[Swiftair]] y [[Gestair Cargo]]. Les trés primeres utilicen l'aeropuertu como centru de conexones ente vuelos o ''Hub''. El día 26 de marzu del 2014, una orde ministerial del [[Ministeriu de Fomentu]] dispón que l'aeropuertu pasa a tener el nome de '''Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid-Barajas,'''<ref name="CambioDeNombre"/> n'homenaxe al antiguu presidente del Gobiernu d'España [[Adolfo Suárez]], fináu pocos díes antes. [[Ficheru:Iberia economy class in-flight meals.jpg|miniaturadeimagen|IBERIA]] == Allugamientu y comunicaciones == [[Archivu:Madrid barajas aeropuerto terminal t4.jpg|thumb|Zona preembarque Terminal 4 y galería comercial.]] {{Mapa de llocalización |Madrid (conceyu) |lat_gra=|lat_min = 29 |lat_seg = 36.80 |lon_gra=|lon_min = -34 |lon_seg = -0.035 |label = Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid-Barajas |position = left |lat_deg = 40 |lon_deg = -3 |float = left |caption = Situación del aeropuertu nel conceyu de Madrid. |width = 200 }} L'aeropuertu asitiar al nordeste de [[Madrid]], nel [[distritu de Barajas]], anque'l sistema aeroportuario estiéndese tamién pelos conceyos d'[[Alcobendas]], [[San Sebastián de los Reyes]] y [[Paracuellos de Jarama]]. La T4, la más recién, ta dixebrada más de 2 quilómetros de les terminales T1, T2 y T3. Pa la comunicación ente toles terminales, [[Aena]] dispunxo un serviciu gratuitu d'autobús (Airport Shuttle). De la mesma, los dos edificios de los que se compón la terminal 4: el principal y el so satélite, al tar dixebraos por más d'un quilómetru y tener ente ellos una de les pistes, tán comunicaos por un tren neumáticu llétricu ensin conductor que realiza'l percorríu por una galería soterraña. === Accesu en taxi === [[Archivu:Barajas interior3.jpg|thumb|Terminal 4.]] [[Archivu:AA en Barajas.JPG|thumb|[[Boeing 767]] d'[[American Airlines]] nel aeropuertu.]] Toles terminales disponen de paraes de taxi nel esterior de les árees de ''llegaes'' correutamente señalizaes. Les tarifes son fixes pa tolos trayectos ente l'Aeropuertu y la ciudá de Madrid, independientemente del númberu de pasaxeros y la distancia percorrida. Asina, si'l destín del viaxe ta dientro de la [[M-30]], el preciu ye de 30 [http://www.aeropuertomadrid-barajas.com/transportes/taxis-barajas.htm euros], ente que si'l destín ta nel área esterior de la M-30, el preciu ye de 20 euros pa percorríos d'hasta 10&nbsp;km. Superaos los 10&nbsp;km, el taxímetru va siguir contabilizando na tarifa que correspuenda. Los taxis oficiales son blancos con bandes coloraes y escudos del [[Conceyu de Madrid]] nes puertes. === Accesu n'autobús === [[Archivu:Barajas interior5.jpg|thumb|Entrada Planta Cimera. Salida Planta Inferior.]] La forma más barata y cómoda d'aportar al aeropuertu dende la ciudá ye n'autobús. La llinia 200 de la [[Empresa Municipal de Tresportes de Madrid|EMT]] coneuta'l '''Intercambiador d'Avenida d'América''' con Canillejas y les terminales T1-T2-T3 y T4, respeutivamente. Los autobuses qu'operen la llinia 200 tán diseñaos específicamente pa esti trayeutu, disponen de portaequipajes y operen ente les 05:00 y les 24:00 h, un horariu muncho más ampliu que'l restu de llinies de la EMT. La llinia 101 xune les terminales 1,2 y 3 del Aeropuertu col cascu históricu de [[Barajas]] por un estremu y col intercambiador de [[Estación de Canillejas|Canillejas]] pol otru. Les tarifes de les llinies 200 y 101 son les mesmes que pal restu de la rede de la EMT (1,5&nbsp;€ el billete senciellu que baxa a 1,20&nbsp;€ con [[Metrobús (Madrid)|metrobús]]). Enantes esistía una llinia (la 89) d'autobús que comunicaba l'aeropuertu cola plaza de ''Colón'' en Madrid, pero foi esaniciada pocu dempués de que la llinia que parte dende ''Avenida d'América'' empezara a emprestar serviciu. Tamién esistía la llinia 201, que comunicaba la estación Barajas cola T4. Foi esaniciada en 2007, cola llegada del metro a la T4. Dende payares de 2010, esiste una nueva llinia de EMT, la [[Llinia Exprés Aeropuertu (EMT Madrid)|Llinia Exprés Aeropuertu]], que sale de la [[estación de Atocha]], con paraes en: [[Plaza de Cibeles]] y [[Cai d'O'Donnell|O'Donnell]]. Dende ellí va direutamente al aeropuertu de Barajas con parada nes terminales 1, 2 y 4. La llinia funciona 24h al día, 365 díes al añu con una tarifa de 5 euros per persona (nun son válidos nesta llinia nin los metrobús nin los abonos tresporte o turísticos). De nueche, la cabecera ta na Plaza de Cibeles, coneutando con toles llinies d'autobuses nocherniegos de Madrid. Otres llinies del Consorciu Rexonal de Tresportes conecten les distintes terminales con conceyos cercanos: * '''822''': T1 - [[Coslada]] - [[San Fernando de Henares]] * '''824''': T2 - [[Torrejón de Ardoz]] - [[Alcalá de Henares]] * '''827''': Canillejas - T4 - [[Alcobendas]] - [[Universidá Autónoma de Madrid]] - [[Tres Cantos]] * '''828''': Canillejas - T4 - [[Alcobendas]] - [[Universidá Autónoma de Madrid]] === Accesu en metro === {{AP|Estación d'Aeropuertu T1-T2-T3}} {{AP|Estación d'Aeropuertu T4}} [[Archivu:Pasillo T1 Madrid-Barajas.jpg|thumb|Terminal 1.]] [[Archivu:Aeropuerto.Barajas.Interior1.jpg|thumb|Zona d'embarque de la T3.]] [[Archivu:Madrid 1.JPG|thumb|Terminal 1 de Madrid-Barajas.]] [[Archivu:Madrid 3.JPG|thumb|[[Boeing 777]] d'[[Aeroméxico]] nel aeropuertu.]] [[Archivu:Terminal T-4 Madrid - Barajas Airport (8520153689).jpg|thumb|Terminal 4 de Madrid-Barajas.]] [[Archivu:Madrid 5.JPG|thumb|Pasiellu nel aeropuertu de Madrid.]] [[Archivu:N774AM (8154584727).jpg|thumb|[[Boeing 777|Boeing 777 2Q8]] d'[[Aeroméxico]] en plataforma.]] La '''[[Llinia 8 (Metro de Madrid)|Llinia 8]]''' del [[Metro de Madrid]] (Nuevos Ministerios-Aeropuertu T4) xune la estación de Nuevos Ministerios coles terminales del aeropuertu en 20 min. Esisten 2 estaciones nel aeropuertu, la que da serviciu a les terminales antigües ([[Estación d'Aeropuertu T1-T2-T3|Aeropuertu T1-T2-T3]], asitiada nel Terminal T3) y la de la nueva área terminal ([[Estación d'Aeropuertu T4|Aeropuertu T4]]). Pa entrar o salir de cualesquier de les dos estaciones ye necesariu un suplementu de 3&nbsp;€ que puede mercase por separáu o añader al abonu correspondiente. Los usuarios d'Abonu Tresportes nun paguen suplementu. Barajas, al igual que l'[[Aeropuertu de Barcelona]] y l'[[Aeropuertu de Heathrow]] (Londres), ye unu de los trés únicos aeropuertos europeos con delles estaciones de metro, nos casos de Barajas y Barcelona, con dos caúna, nel de Heathrow, trés. Nel casu de l'ampliación del metro hasta la T4, esistió un rifirrafe políticu ente la [[Comunidá de Madrid]] y el [[Ministeriu de Fomentu d'España|Ministeriu de Fomentu]] sobre quién yera l'alministración competente pa llevar a cabu esta ampliación de la [[Llinia 8 (Metro de Madrid)|llinia 8]], tando no fondero la discrepancia sobre quién tenía de financiar les obres. Finalmente, la [[Comunidá de Madrid]] decidió recurrir al financiamientu priváu y sacó a concursu les obres en febreru de 2006, siendo axudicaes en abril de 2006. Asina, la esplotación y construcción del nuevu tramu axudicar a una concesión privada mientres venti años, inaugurándose'l 3 de mayu de 2007 ya incorporando el suplementu antes citáu pa llegar a la nueva terminal nesti mediu de tresporte. Por que los viaxeros de los cuatro terminales tean n'igualdá de condiciones, los viaxeros que xuban na parada de les T1-T2-T3 tamién paguen el suplementu. === Accesu en tren === Dende'l día 23 de setiembre de 2011, la terminal 4 tien [[estación d'Aeropuertu T4|estación de cercaníes Renfe]]. Nun futuru, entámase llevar l'AVE al aeropuertu. D'esta forma, el '''Aeropuertu de Barajas''' va quedar integráu, non solo na rede de [[Cercanía Madrid]], sinón tamién nes redes [[Alta Velocidá Española|AVE]] y de ''Llargu Percorríu'' de [[Renfe Operadora|RENFE]]. == Tráficu y estadístiques == === El númberu de pasaxeros === Apreciar nos últimos años una medría considerable nel númberu de pasaxeros de vuelos internacionales, permaneciendo esa cifra estable de 2007 a 2009 y amontándose nuevamente en 2010 y 2011 con medríes porcentuales d'un 6,1&nbsp;% y un 4,6&nbsp;%, respeutivamente. Sicasí, dende 2007 amenorgóse'l númberu de viaxeros de trayectos nacionales, coincidiendo cola progresiva puesta en serviciu de llinies ferroviaries d'alta velocidá ([[LAV]]) a Málaga, Barcelona, Valencia y Alicante. En 2010 el númberu de viaxeros nacionales baxó un 1,4&nbsp;% y en 2011 amenorgar de nuevu nun 9&nbsp;%.<ref name = "eleconomista.es (d'Axencia EFE)">{{Cita web |títulu=eleconomista.es (axencia EFE) Barajas creció un 2,9&nbsp;% en pasaxeros en 2010, pero perdió 0,3&nbsp;% tráficu aereu |url=http://www.eleconomista.es/mercado-cotizaciones/noticias/2739128/01/11/Barajas-crecio-un-29-per cientu-en-pasaxeros-en-2010-pero-perdio-03-en-trafico-aereo.html}} Barajas creció un 2,9&nbsp;% en pasaxeros en 2010, pero perdió 0,3&nbsp;% tráficu aereu.</ref><ref name = "abc.es(d'Axencia EFE)">{{Cita web |títulu=abc.es (axencia EFE) Barajas perdió en 2011 un 0,4&nbsp;% en pasaxeros y un 1&nbsp;% de vuelos, pero creció en carga. |url=https://www.abc.es/agencias/noticia.asp?noticia=1063418}} Barajas perdió en 2011 un 0,4&nbsp;% en pasaxeros y un 1&nbsp;% de vuelos, pero creció en carga.</ref> La cifra más alta de pasaxeros nun mes nel Aeropuertu de Barajas rexistrar en xunetu de 2007, con 5&nbsp;011&nbsp;924 pasaxeros (2&nbsp;145&nbsp;349 en trayectos nacionales y 2&nbsp;866&nbsp;575 en trayectos internacionales). Xineru y febreru suelen ser los meses con un menor númberu de viaxeros, con 3&nbsp;412&nbsp;101 pasaxeros en xineru de 2010 y 3&nbsp;107&nbsp;963 en xineru de 2009. Na tabla siguiente detállase'l númberu de pasaxeros en Barajas, según datos del Ministeriu de Fomentu:<ref name = "Ministeriu de Fomentu">{{Cita web |títulu=Ministeriu de Fomentu |url=http://www.fomento.es/BE/?nivel=2&orde=03000000}} Tráficu por aeropuertos</ref> {| class="toccolours" border="1" cellpadding="4" style="border-collapse:collapse" |- bgcolor=red !Exerciciu!! Total pasaxeros!! Tray. nacionales!! Tray. internacionales |- | 2017 || 53&nbsp;402&nbsp;506 || 14&nbsp;868&nbsp;354 || 38&nbsp;534&nbsp;152 |- | 2016 || 50&nbsp;354&nbsp;370 || 14&nbsp;279&nbsp;682 || 36&nbsp;074&nbsp;688 |-bgcolor=CCFF00 | 2015 || 46&nbsp;828&nbsp;279 || 12&nbsp;985&nbsp;428 || 33&nbsp;842&nbsp;851 |- | 2014 || 41&nbsp;763&nbsp;897 || 12&nbsp;145&nbsp;696 || 29&nbsp;618&nbsp;201 |- | 2013 || 39&nbsp;661&nbsp;478 || 11&nbsp;952&nbsp;232 || 27&nbsp;709&nbsp;246 |-bgcolor="CCFF00" | 2012 || 45&nbsp;102&nbsp;128 || 14&nbsp;486&nbsp;737 || 30&nbsp;615&nbsp;391 |- | 2011 || 49&nbsp;542&nbsp;117 || 17&nbsp;095&nbsp;150 || 32&nbsp;446&nbsp;967 |- | 2010 || 49&nbsp;632&nbsp;904 || 18&nbsp;702&nbsp;156 || 30&nbsp;930&nbsp;748 |- | 2009 || 47&nbsp;950&nbsp;995 || 18&nbsp;884&nbsp;879 || 29&nbsp;066&nbsp;116 |- | 2008 || 50&nbsp;501&nbsp;156 || 20&nbsp;714&nbsp;149 || 29&nbsp;787&nbsp;007 |- | 2007 || 52&nbsp;789&nbsp;619 || 22&nbsp;767&nbsp;156 || 29&nbsp;022&nbsp;463 |- | 2006 || 45&nbsp;158&nbsp;242 || 20&nbsp;589&nbsp;801 || 24&nbsp;568&nbsp;441 |- | 2005 || 41&nbsp;560&nbsp;552 || 19&nbsp;567&nbsp;545 || 21&nbsp;993&nbsp;007 |- | 2004 || 38&nbsp;121&nbsp;423 || 18&nbsp;168&nbsp;317 || 19&nbsp;953&nbsp;106 |- | 2003 || 35&nbsp;359&nbsp;101 || 17&nbsp;218&nbsp;633 || 18&nbsp;140&nbsp;468 |-bgcolor="CCFF00" | 2002 || 33&nbsp;677&nbsp;304 || 16&nbsp;437&nbsp;685 || 17&nbsp;239&nbsp;619 |- |} === Estadístiques de la ruta === {| | {|class="toccolours" border="1" cellpadding="4" style="border-collapse:collapse" |- bgcolor=red |+ '''Rutes internacionales más transitaes Madrid-Barajas (2017)<ref>[http://www.aena.es/csee/Satellite?c=Page&cid=1113582476715&pagename=Estadisticas%2FEstadisticas Estadístiques aena-aeropuertos.]</ref>''' |- ! Puestu !Ciudá !Pasaxeros ! Compañíes Aérees |-bgcolor="CCFF00" | 1 | {{bandera|Portugal}} [[Aeropuertu de Lisboa|Lisboa (Portugal)]] | 1.428.663 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[TAP Portugal|TAP Air Portugal]], [[EasyJet]] |-bgcolor="CCFF00" | 2 | {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Aeropuertu de Londres-Heathrow|Londres-Heathrow (Reinu Xuníu)]] | 1.382.307 | [[British Airways]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |-bgcolor="CCFF00" | 3 | {{bandera|Francia}} [[Aeropuertu de París-Orly|París-Orly (Francia)]] | 1.152.677 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Transavia]]. |-bgcolor="CCFF00" | 4 | {{bandera|Francia}} [[Aeropuertu de París-Charles de Gaulle|París-Charles de Gaulle (Francia)]] | 1.106.478 | [[Vueling]], [[Air France]], [[Iberia Express]], [[EasyJet]] |- | 5 | {{bandera|Italia}} [[Aeropuertu de Roma-Fiumicino|Roma (Italia)]] | 1.095.726 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Alitalia]], [[Ethiopian Airlines]], [[Vueling]] |- | 6 | {{bandera|Alemaña}} [[Aeropuertu de Frankfurt del Main|Frankfurt del Main (Alemaña)]] | 1.048.560 | [[Air Europa]], [[Lufthansa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[LATAM]], [[Air Nostrum]], [[Ryanair]] |- | 7 | {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Aeropuertu de Londres-Gatwick|Londres-Gatwick (Reinu Xuníu)]] | 1.030.226 | [[Air Europa]], [[EasyJet]], [[Iberia Express]], [[Norwegian Air Shuttle|Norwegian]] |- | 8 | {{Bandera|Países Baxos}} [[Aeropuertu d'Ámsterdam-Schiphol|Ámsterdam (Países Baxos)]] | 1.027.895 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[KLM]]. |- | 9 | {{bandera|Bélxica}} [[Aeropuertu de Bruxeles-National|Bruxeles (Bélxica)]] | 965.715 | [[Air Europa]], [[Brussels Airlines]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Ryanair]] |- | 10 | {{bandera|Alemaña}} [[Aeropuertu Internacional de Múnich-Franz Josef Strauss|Múnich (Alemaña)]] | 829.460 | [[Air Europa]], [[Lufthansa]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 11 | {{bandera|Arxentina}} [[Aeropuertu Internacional Ministru Pistarini|Buenos Aires (Arxentina)]] | 814.915 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Aerolíneas Argentinas]]. |- | 12 | {{bandera|Colombia}} [[Aeropuertu Internacional El Dorado|Bogotá (Colombia)]] | 790.035 | [[Air Europa]], [[Avianca]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 13 | {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Aeropuertu Internacional John F. Kennedy|Nueva York (EE.&nbsp;UU.)]] | 779.086 | [[Air Europa]], [[American Airlines]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Delta Air Lines]] |- | 14 | {{bandera|Méxicu}} [[Aeropuertu Internacional de la Ciudá de Méxicu|Ciudá de Méxicu (Méxicu)]] | 681.814 | [[Aeroméxico]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 15 | {{Bandera|Perú}} [[Aeropuertu Internacional Jorge Chávez|Lima (Perú)]] | 653.066 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[LATAM Peru|LATAM Perú]], [[Plus ultra Llinies Aérees|Plus ultra]]. |- | 16 | {{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Aeropuertu Internacional de Miami|Miami (Estaos Xuníos)]] | 650.756 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[American Airlines]] |- | 17 | {{bandera|Brasil}} [[Aeropuertu Internacional de São Paulo-Guarulhos|São Paulo-Guarulhos (Brasil)]] | 628.636 | [[Air Europa]], [[Air China]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[LATAM (Brasil)|LATAM]]. |- | 18 | {{Bandera|Suiza}} [[Aeropuertu de Zúrich|Zúrich (Suiza)]] | 622.518 | [[Air Europa]], [[Iberia (aereollinia)|Iberia]], [[Swiss International Air Lines|Swiss International]] |- | 19 | | {{Bandera|Portugal}} [[Aeropuertu de Porto-Francisco Sá Carneiro|Porto (Portugal)]] | 615.307 | [[Air Europa]], [[TAP Air Portugal]], [[Ryanair]], [[Air Nostrum]] |- | 20 | {{bandera|Italia}} [[Aeropuertu de Milán-Malpensa|Milán-Malpensa (Italia)]] | 602.604 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[EasyJet]] <!-- |- | 21 | {{Bandera|Portugal}} [[Aeropuertu de Porto-Francisco Sá Carneiro|Porto (Portugal)]] | 443 789 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[TAP]], [[Ryanair]]] |- | 22 | {{bandera|Italia}} [[Aeropuertu de Venecia|Venecia (Italia)]] | 436 816 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Alitalia]]. |- | 23 | {{bandera|Colombia}} [[Aeropuertu Internacional El Dorado|Bogotá (Colombia)]] | 387 731 | [[Air Europa]], [[Avianca]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 24 | {{bandera|Cuba}} [[Aeropuertu Internacional José Martí|L'Habana (Cuba)]] | 374 075 | [[Air Europa]], [[Cubana de Aviación]]. |- | 25 | {{bandera|Grecia}} [[Aeropuertu Internacional Eleftherios Venizelos|Atenes (Grecia)]] | 358 865 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Aegean Airlines]]. |- | 26 | {{bandera|Chile}} [[Aeropuertu Comodoro Arturo Merino Benítez|Santiago de Chile (Chile)]] | 358 381 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[LATAM]]. |- | 27 | {{bandera|República Dominicana}} [[Aeropuertu Internacional Las Américas|Santu Domingu (República Dominicana)]] | 337 897 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 28 | {{bandera|Italia}} [[Aeropuertu de Milán-Linate|Milán-Linate (Italia)]] | 330 353 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Alitalia]]. |-BG-FF0000 | 29 | {{bandera|Irlanda}} [[Aeropuertu de Dublín|Dublín (Irlanda)]] | 321 924 | [[Iberia Express]], [[Ryanair]], [[Aer Lingus]]. |-`BG-00FFFF | 30 | {{bandera|Turquía}} [[Aeropuertu Internacional Atatürk|Istambul (Turquía)]] | 321 418 | [[Turkish Airlines]]. |- | 31 | {{bandera|Israel}} [[Aeropuertu Internacional Ben Gurión|Tel-Aviv (Israel)]] | 308 485 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[El Al]]. |- | 32 | {{bandera|Bélxica}} [[Aeropuertu de Bruxeles Sur|Charleroi (Bélxica)]] | 307 658 | [[Ryanair]] |- | 33 | {{bandera|Dinamarca}} [[Aeropuertu de Copenḥague-Kastrup|Copenḥague-Kastrup (Dinamarca)]] | 307 003 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Scandinavian Airlines System|SAS]], [[Norwegian Air Shuttle]] |- | 34 | {{bandera|Italia}} [[Aeropuertu de Bolonia|Bolonia (Italia)]] | 286 117 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Ryanair]]. |- | 35 | {{bandera|Alemaña}} [[Aeropuertu Internacional de Düsseldorf|Düsseldorf (Alemaña)]] | 284 923 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 36 | {{bandera|Alemaña}} [[Aeropuertu de Berlín-Tegel|Berlín-Tegel (Alemaña)]] | 278 762 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Lufthansa]], [[Air Berlin]], [[EasyJet]]. |- | 37 | {{bandera|República Checa}} [[Aeropuertu de Praga|Praga (República Checa)]] | 277 752 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Czech Airlines|CSA]], [[Wizzair]]. |- | 38 | {{bandera|Méxicu}} [[Aeropuertu Internacional de Cancún|Cancún (Méxicu)]] | 264 168 | [[Air Europa]], [[Air Pullmantur]], [[Evelop Airlines]], [[Orbest Orizonia Airlines]] |- | 39 | {{bandera|Marruecos}} [[Aeropuertu de Casablanca|Casablanca (Marruecos)]] | 259 506 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Royal Air Maroc]], [[EasyJet]], [[Ryanair]] |- | 40 | {{bandera|Ecuador}} [[Aeropuertu Internacional de Guayaquil|Guayaquil (Ecuador)]] | 251 873 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[LATAM (Ecuador)|LATAM]]. --> |} {| {{tablaguapa}} style="font-size: 85%" width=align= |+ '''Rutes aérees nacionales más transitaes dende Madrid-Barajas (2017)''' |- ! Puestu !Ciudá !Pasaxeros ! Compañíes Aérees |- | 1 | [[Archivu:Flag of Catalonia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Barcelona|Barcelona]] | 2.341.060 | Air Europa, Iberia, Vueling Airlines |- |2 | [[Archivu:Flag of the Balearic Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu de Palma de Mallorca|Palma de Mallorca]] | 1.816.204 | Air Europa, Iberia Express, Ryanair, Norwegian |- | 3 | [[Archivu:Flag of the Canary Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu de Gran Canaria|Gran Canaria]] | 1.510.712 | Air Europa, Iberia Express, Ryanair, Norwegian |- | 4 | [[Archivu:Flag of the Canary Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu de Tenerife Norte|Tenerife]] | 1.382.264 | Air Europa, Iberia Express, Ryanair, Norwegian |- | 5 | [[Archivu:Flag of the Basque Country.svg|20px]] [[Aeropuertu de Bilbao|Bilbao]] | 743.844 | Iberia, Air Europa |- | 6 | [[Archivu:Flag of the Balearic Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu d'Eivissa|Eivissa]] | 730.162 | Air Europa, Air Nostrum, Ryanair, Vueling Airlines |- |7 | [[Archivu:Flag of Galicia.svg|20px]] [[Aeropuertu de La Coruña|La Coruña]] | 621.971 | Iberia, Air Europa |- | 8 | [[Archivu:Flag of Galicia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Santiago de Compostela|Santiago de Compostela]] | 608.003 | Iberia Express, Ryanair |- | 9 | [[Archivu:Flag of Galicia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Vigo-Peinador|Vigo]] | 594.044 | Air Europa, Iberia |- | 10 | [[Archivu:Flag of Asturias.svg|20px]] [[Aeropuertu d'Asturies|Asturies]] | 479.819 | Iberia, Iberia Express |- | 11 | [[Archivu:Flag of the Canary Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu de Lanzarote|Lanzarote]] | 456.216 | Air Europa, Ryanair, Iberia Express |- | 12 | [[Archivu:Flag_of_the_Land_of_Valencia_(official).svg|20px]] [[Aeropuertu de Valencia|Valencia]] | 343.015 | Air Nostrum, Air Europa |- | 13 | [[Archivu:Flag of Andalusia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Málaga-Costa del Sol|Málaga]] | 320.744 | Iberia Express, Air Nostrum, Air Europa |- | 14 | [[Archivu:Flag of the Canary Islands.svg|20x20px]] [[Aeropuertu d'Alicante-Elx|Fuerteventura]] | 305.502 | Iberia Express, Ryanair |- |15 |[[Archivu:Flag of Andalusia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Sevilla|Sevilla]] |301.902 |Iberia Express, Air Nostrum |} |} [[Ficheru:Iberia A330 Economy Class.jpg|miniaturadeimagen|246x246px|IBERIA]] == Carauterístiques téuniques == === Operatives === L'aeropuertu de Madrid-Barajas ye un aeropuertu H24 (abiertu 24 hores)<ref name="AIP" />pero les operaciones nél sufren delles restricciones. Ta prohibíu'l so usu por aeronaves ensin radiocomunicación y helicópteros. Amás prohíbese la operación de despegue y aterrizaxe d'aeronaves clasificaes a partir de CR-4 (esto ye, con una cuota de ruíu de nivel 4 o más). De la mesma esisten restricciones parciales pa otres aeronaves ente les 23:00 y les 7:00. Delles aeronaves tienen restricciones nocherniegues nel usu de les [[Unidá d'Enerxía Auxiliar|APU]]: [[Ilyushin]] (tolos modelos), [[DC-8]] (tolos modelos), [[Fokker 50]], [[McDonnell Douglas MD-80]] (tolos modelos), [[MD-11]], [[B-747|Boeing 747]] (tolos modelos), [[Bombardier CRJ100/200|Bombardier CRJ200]], [[Embraer 120]], [[B-717|Boeing 717]] y [[B-727|Boeing 727]]. Les siguientes tienen amás restricciones nos procedimientos de salida: [[Antonov 72]], [[Antonov 124]], [[Airbus A340|Airbus A340-600]], [[B-727|Boeing 727]], [[B-737|Boeing 737-100]], [[B-737|Boeing 737-200]], [[B-747|Boeing 747]], [[Douglas DC-8]], [[McDonnell Douglas DC-10]], [[Ilyushin 62]], [[Lockheed L-1011 TriStar|Lockheed L-1011]], [[McDonnell Douglas MD-11]], [[Tupolev 134]], [[British Aerospace BAe 125]], [[North American Sabreliner]] y [[Yakovlev Yac-42]]. [[Archivu:AMadridBarajas.JPG|thumb|Vista del Aeropuertu.]] [[Archivu:IberiaAMadridBarajas.JPG|thumb|[[Airbus A340|Airbus A340-600]] d'[[Iberia (aereollinia)|Iberia]] aparcáu.]] === Aeródromu === [[Archivu:Avión de Iberia en el aeropuerto de Barajas. Septiembre de 2011.JPG|thumb|[[Airbus A319]] d'Iberia nel aeropuertu de Barajas en setiembre de 2011.]] ==== Edificios ==== [[Archivu:A319 Iberia T4.JPG|thumb|right|[[Airbus A319]] aparcáu na T4.]] L'aeropuertu de Barajas consta de tres edificios terminales, un edificiu satélite y dos ''diques'' (unu de los cualos puede cuasi considerase una terminal), amás d'una terminal dedicada puramente a carga. La división espacial utilizada na nomenclatura del aeropuertu (T1, T2, T3, T4 y T4-S) nun coincide esautamente cola división real arquitectónica del aeropuertu. Amás y dende entamos del 2013 amás cunta con una terminal d'Aviación Executiva que foi remocicada d'antigües instalaciones, por aciu una concesión a un consorciu formáu por Gestair y Multiservicios Aeroportuarios. * '''Antigua Terminal Internacional o Terminal T1''' : Ye'l más antiguu de los que s'atopen n'operación nel aeropuertu. Foi xuníu al terminal nacional por un edificiu de interconexón, que-y dexó aumentar en 4 nueves puertes d'embarque. Cuenta con 22 puertes d'embarque (puertes C43 a C50 y D53 a D66). * '''Antigua Terminal Nacional o Terminal T2''': En cuanto al área d'embarque, cuenta con 16 puertes d'embarque, pero tópase estremáu ente'l T1 (puertes B20 a B33, correspondientes a la zona internacional) y T2 (puertes C34 a C43, correspondiente a la zona Schengen). * '''Dique Norte o Terminal T3''': El T3 ye un terminal integráu nel edificiu del ''Dique Norte'', pero que solo se trata d'un área de facturación separada (ensin operaciones anguaño), yá que tanto les sales d'embarque como de recoyida d'equipaxes tán integraes nel T2. El dique norte plantegóse como una estensión del terminal nacional, al cual apurría once mostradores de facturación, cinco cintes de recoyida d'equipaxes y 20 puertes d'embarque. * '''Dique Sur''': Ye un edificiu amiesto a la terminal T1. Cuenta con 10 puertes d'embarque (puertes A1 a A14), 5 d'elles con [[pasarela d'accesu direutu a aeronaves|fingers]]. Incluyíu dafechu dientro del T1. * '''Terminal 4''': Denomináu T4, cuenta con 6 plantes, 3 sobre rasante y 3 so rasante. Na primer planta cunta con 22 cintes de recoyida d'equipaxes estremaes ente 2 sales, 10 y 11, la primera destinada a vuelos de llegada internacionales y la segunda a vuelos de llegada nacionales. Cuenta con 2 cintes dobles y 2 cintes pa recoyida d'equipaxes especiales. La primer planta cunta con 76 puertes d'embarque. * '''Satélite''': Denomináu T4-S. Cuenta con trés plantes sobre rasante. La primera ta dedicada a salíes Schengen y cuenta con 19 puertes d'embarque. La segunda ta dedicada a salíes internacionales, cuenta con 48 puertes d'embarque. La tercera ta dedicada a recibir los vuelos de llegaes internacionales polo que cunta colos filtros de seguridá afechos pa tal fin. ==== Terminales ==== {| {{tablaguapa}} border="1" width="" |- | colspan="7" align="center" | '''Carauterístiques de los terminales''' |- !Terminal!!Puertes!!Mostradores de<br />facturación!!Puertes de<br />embarque!!Pasareles!!Cintes de<br />recoyida de<br />equipaxes!!Superficie<br />preséu<ref>{{Cita web |url=http://www.fomento.es/NR/rdonlyres/2AFEDA1A-D3B0-4CC1-8206-A25F73CE7604/54813/Estusituaaeropuertu.pdf |títulu=Carauterístiques |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] |cita='Plan Direutor del Aeropuertu de Madrid-Barajas'}}</ref> |- |'''[[Archivu:MAD-LEMD Madrid Barajas T1.svg|22px]]''' ||align="center"|[[Archivu:Madrid Barajas A.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas B.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas C.svg|18px]]||170<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046408532&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Facturación T1 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]]}}</ref> ||43<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046408459&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Embarque T1 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]]}}</ref> || 17|| 15||90&nbsp;110 |- |'''[[Archivu:MAD-LEMD Madrid Barajas T2.svg|22px]]''' ||align="center"|[[Archivu:Madrid Barajas C.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas D.svg|18px]]||99<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046408865&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Facturación T2 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]]}}</ref> ||20<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046408912&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Embarque T2 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]]}}</ref> || 11|| 12||85&nbsp;165 |- |'''[[Archivu:MAD-LEMD Madrid Barajas T3.svg|22px]]''' ||align="center"|[[Archivu:Madrid Barajas H.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas F.svg|18px]]||20<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046409034&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Facturación T3 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]]}}</ref> ||21<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046409062&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Embarque T3 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] }}</ref> ||12 ||5 ||23&nbsp;046 |- |'''[[Archivu:MAD-LEMD Madrid Barajas T4.svg|22px]]''' ||align="center"|[[Archivu:Madrid Barajas H.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas J.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas K.svg|18px]]||185<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1132835520925&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Facturación T4 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] }}</ref>||76<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1132835522778&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Embarque T4 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] }}</ref> || 38<ref>{{Cita web |url=http://www.iberia.com/OneToOne/v3/product.do?cntCat=Productos/LLESAL&cntId=terminalesT4_T4S&isPopup=true |títulu=Embarque T4 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] }}</ref>||22 ||470&nbsp;000 |- |'''[[Archivu:MAD-LEMD Madrid Barajas T4S.svg|30px]]''' ||align="center"|[[Archivu:Madrid Barajas M.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas S.svg|18px]]|||0 ||67<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1132835522778&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Embarque T4S |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] }}</ref> || 26<ref>{{Cita web |url=http://www.iberia.com/OneToOne/v3/product.do?cntCat=Productos/LLESAL&cntId=terminalesT4_T4S&isPopup=true |títulu=Embarque T4S |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] |cita='16 d'elles dobles'}}</ref>||0 ||286&nbsp;984 |- |colspan="2" align="center" |'''Total''' || 474|| 227|| 104|| 54||955&nbsp;305 |} *[[Ficheru:Boeing 747-267B, Iberia (Air Atlanta Icelandic) AN0171212.jpg|miniaturadeimagen|IBERIA]]'''T1''': Puertes A, B y C, esta postrera hasta la C42. Cuenta con 170 mostradores de facturación, incluyendo les automátiques, y dispón d'un total de 43 puertes d'embarque. Cuenta coles mesmes con dos sales de llegaes caúna con ocho y siete cintes de recoyida d'equipaxes respeutivamente. Ta formada per parte del antiguu ''Terminal Internacional'' y el nuevu ''Dique Sur''. * '''T2''': Puertes C, dende la C43 d'equí p'arriba, y D. Amás de los 99 mostradores de facturación tien dellos más na pasarela d'entrada al aeropuertu, que nun fueron señalaos. Dispón de 20 puertes d'embarque y pa la recoyida d'equipaxes de dos sales de llegaes con seis cintes d'equipaxe caúna. Corresponder col antiguu ''Terminal Nacional'' más parte del antiguu ''Terminal Internacional''. * '''T3''': Puertes Y y F. Cuenta con venti mostradores de facturación (fora de serviciu anguaño), cinco cintes de recoyida d'equipaxes (nuna sala amiesta a la de la T2) y 21 puertes d'embarque (de la Y68 a la Y82 y de la F90 a la F94, estes postreres destinaes puramente a vuelos rexonales). La T3 corresponder al ''Dique Norte'' y anguaño utilízase puramente como una estensión de la T2 y non como terminal independiente. * '''T4''': Puertes H, J y K. Na primer planta cunta con 22 cintes de recoyida d'equipaxes estremaes ente 2 sales, 10 y 11, la primera destinada a vuelos de llegada internacionales y la segunda a vuelos de llegada nacionales. Cuenta con 2 cintes dobles y 2 cintes pa recoyida d'equipaxes especiales. La primer planta cunta con 76 puertes d'embarque (de la H1 a la H37, de la J40 a la J59 y de la K62 a K98). Na segunda planta atópense los mostradores de facturación y los filtros principales de seguridá. * '''T4-S''': Puertes M y S. Cuenta con 19 puertes d'embarque (puertes M22 a M48) na ''zona [[Alcuerdu de Schengen|Schengen]]''. La segunda planta ta dedicada a salíes internacionales, cuntando con 48 puertes d'embarque (puertes S1 a S12 y S15 a S50). La tercera ta dedicada a recibir los vuelos de llegaes internacionales polo que cunta colos filtros de seguridá afechos pa tal fin. ==== Hangares ==== Barajas cuenta con dos zones principales d'hangares, per un sitiu, la ''Antigua Área Industrial'', ente'l T3 y el T4, y per otru llau el ''Área Industrial de La Muñoza''. Iberia tien hangares de caltenimientu en dambes árees, anque tienen más actividá los de la segunda zona. ==== Pista ==== Madrid-Barajas cuenta con cuatro pistes físiques paraleles dos a dos: les 18L/36R - 18R/36L y les 14L/32R - 14R/32L. En terminoloxía aeronáutica considérase que tien 8 pistes distintes, y que solo s'usen simultáneamente cuatro d'elles según les configuraciones d'operación, norte o sur. El ATC escueye una o otra configuración en función de la meteoroloxía. * Configuración norte: mientres el día (07:00-23:00), les pistes 36L y 36R van utilizar pa despegues y les pistes 32L y 32R p'aterrizaxes. Mientres la nueche (23:00-07:00) va utilizase la pista 36L pa despegues y la pista 32R p'aterrizaxes. Nun s'autoricen despegues peles pistes 14L/14R. * Configuración sur: mientres el día (07:00-23:00), les pistes 14L y 14R van utilizar pa despegues y les pistes 18L y 18R p'aterrizaxes. Mientres la nueche (23:00-07:00) va utilizase la pista 14L pa despegues y la pista 18L p'aterrizaxes. Nun se van autorizar despegues peles pistes 32L/32R. * Amás esiste una pista más (18C/36C, antes 18-36 y 18L-36R) que foi la primera que tuvo l'aeropuertu. Úsase como pista d'aparcamientu y escurre ente'l Terminal T4s-Terminal 1. La pista ta cortada al altor del so encruz cola pista 14R/32L y cerca del so estremu norte ye cruciada per una carretera de vehículos del aeropuertu, lo que torga qu'agora mesmu se puedan realizar operaciones de despegue y aterrizaxe. Atopar ensin usu dende la inauguración de les pistes 18R/36L y 14L/32R, a mediaos de la década de 2000. El 20 de setiembre de 2012, coincidiendo col cambéu de ciclu [[AIRAC]], les antigües pistes 15R/33L y 15L/33R camudaron la so denominación y pasaron a llamase 14R/32L y 14L/32R, por cuenta de los cambeos na declinación magnética local.<ref name=AIRAC0912/> Les carauterístiques físiques de les pistes son les siguientes:<ref name="AIP" /> === Navegación Aérea === ==== Torres de control ==== [[Archivu:Torre de control de Madrid-Barajas - 01.jpg|thumb|upright|Torre Norte.]] L'aeropuertu cunta con tres torres de control: * La '''Torre Norte''', asitiada xunto al edificiu satélite. Empezó a funcionar el 31 d'ochobre de 1998.<ref name="HISTORIA-BARAJAS">(2003). Madrid: Aeropuertos Españoles y Navegación Aérea. ''Madrid-Barajas, historia d'un futuru'' (folletu informativu). Disponible en [https://www.scribd.com/doc/8354891/Historia-del Aeropuertu-de-Barajas Scribd]</ref> * La '''Torre Oeste''', emplazada xunto al edificiu terminal T4. * La '''Torre Sur''', asitiada encastrada dientro del edificiu terminal T2. Cualesquier de los trés torres tien capacidá pa controlar cualquier aspeutu del tráficu aereu y el movimientu d'aeronaves nel aeropuertu, pero en condiciones de funcionamientu normal les xeres tán partíes ente los trés. La '''Torre Norte''' ye la torre de control principal del aeropuertu y la más grande de toes coles que cunta. Foi inaugurada en [[1998]] y sustituyó a l'actual Torre Sur como principal del aeropuertu. La '''Torre Oeste''' foi la última torre de control en construyise nel aeropuertu. Inaugurar en 2006 al par que'l Terminal T4. Encargar de xestionar el movimientu de rodadura de les aeronaves en tierra en redol al terminal T4. [[Archivu:Aeropuerto de Madrid-Barajas - Exterior 02.jpg|thumb|Torre Sur.]] La '''Torre Sur''' ye l'antigua torre de control del aeropuertu. Asítiase dientro del terminal T2, anque cuando foi construyida taba emplazada nel ''Terminal Nacional''. Hasta 1998 yera la única torre de control del aeropuertu, pero dende esi momentu solo xestiona les operaciones de rodadura de les aeronaves en redol a los edificios terminal T1, T2 y T3, según col terminal de carga. A pesar d'esti amenorgamientu de funciones la torre sigue cuntando con capacidaes operatives plenes. ==== Ayudes al navegación ==== L'aeropuertu cunta con distintes ayudes al navegación. Tocantes a ayudes pal aterrizaxe, l'aeropuertu cunta con [[Instrumental landing system|ILS]] de Categoría III, [[Indicador de Trayeutoria d'Aproximamientu de Precisión|PAPI]] y de Sistemes de Llume d'Aproximamientu de Precisión CAT II/III (900&nbsp;m), nes pistes 32L, 32R, 18L y 18R (que son les que se destinen a aterrizaxes). Les carauterístiques de los ILS son les siguientes:<ref name="AIP" /> * '''Pista 32L''': localizador ''MAA'' emitiendo en 109.900 MHz dende {{coord|40|29|10.3810|N|003|34|38.5956|W}}, sienda d'entamo emitiendo en 333.800 MHz dende {{coord|40|27|57.0555|N|003|33|17.5709|W}}. * '''Pista 32R''': localizador ''MBB'' emitiendo en 109.100 MHz dende {{coord|40|29|49.4289|N|003|33|36.1747|W}}, sienda d'entamo emitiendo en 331.400 MHz dende {{coord|40|28|34.5222|N|003|32|13.6731|W}}. * '''Pista 18L''': localizador ''IML'' emitiendo en 111.500 MHz dende {{coord|40|29|54.2065|N|003|33|33.0949|W}}, sienda d'entamo emitiendo en 332.900 MHz dende {{coord|40|31|31.5282|N|003|33|28.9570|W}}. * '''Pista 18R''': localizador ''IMR'' emitiendo en 110.700 MHz dende {{coord|40|29|24.5249|N|003|34|28.5949|W}}, sienda d'entamo emitiendo en 330.200 MHz dende {{coord|40|31|11.7539|N|003|34|24.1107|W}}. Cuenta de la mesma con cuatro [[VOR]],<ref name="AIP">AIS ESPAÑA, [[AIP]] d'aeródromu: [https://web.archive.org/web/20070929104805/http://www.aena.es/csee/ccurl/-Y_AD_2_LEMD_en.pdf -Y AD 2 - LEMD], de 9 d'abril de 2009. Navegación Aérea d'España.</ref>toos ellos acomuñaos a un DME. Dos d'ellos nes cercaníes del aeropuertu (xestionaos direutamente pol aeropuertu) y otros dos na redolada de Madrid, xestionaos pola Direición de Navegación Aérea de la Rexón Centro: * DVOR BRA (Barajas, {{coord|40|28|08.50|N|003|33|27.59|W}}): asitiáu al pie de la pista 14R/32L * DVOR SSY (San Sebastián de los Reyes, {{coord|40|32|47.1194|N|003|34|31.3318|W}}): asitiáu al norte de la cabecera 18R, a 1,5 nM aproximao. * DVOR RBO (Robledillo de Mohernando, {{coord|40|51|14.2766|N|003|14|47.4050|W}}): asitiáu na [[Provincia de Guadalaxara]], nel Términu Municipal del mesmu nome, bien próximu al [[Aeródromu de Robledillo de Mohernando|Aeródromu de Robledillo]], [[LERM]]. * DVOR PDT (Perales de Tajuña, {{coord|40|15|10.4401|N|003|20|52.2750|W}}): asitiáu a unes 15 nM al sureste de les cabeceres 32L/32R. ==== Sistemes de vixilancia ==== * L'aeropuertu cunta con dos radares de Superficie (SMR), que vixilen los movimientos d'aeronaves lo mesmo que de cualquier vehículu nel área de maniobres. Tán asitiaos nel campu d'antenes de la torre Norte (al pie de la T4 Satélite) y nel de la torre Sur (al pie de la T2). * Tamién cuenta, dende marzu del 2011, con un sistema de multilateración,<ref>{{Cita web |autor=YERA International, Inc. |títulu=Yera Surface System Operational in Madrid |url=http://news.sra.com/press-release/yera-surface-system-operational-madrid |fechaaccesu=19 de xunetu de 2012 |idioma=inglés}}</ref> capaz de detectar blancos cooperativos (dotaos de trasponder) nel área de maniobres. ==== Enerxía ==== L'aeropuertu tien una central térmica de ciclu combináu mesma que lo abastez d'enerxía llétrica, calefaición y otres necesidaes.{{ensin referencies}} == Aereollinies y destinos == Les principales aereollinies del aeropuertu son [[Iberia LAE|Iberia]] y [[Air Europa]]. Madrid-Barajas ye l'aeropuertu européu con más vuelos con [[Iberoamérica]], tien enllaces frecuentes con cuasi tolos aeropuertos españoles y tien bones conexones coles capitales europees, amás de tener delles conexones con África, Asia y Norteamérica.<ref>[http://www.aena.es/ AENA] Aeropuertos Españoles y Navegación Aérea</ref> === Destinos nacionales === == Accidentes ya incidentes notables == * El [[30 de setiembre]] de [[1972]], el [[Douglas C-47]] de la compañía [[Spantax]] con matrícula ''EC-AQE'' estrellar mientres el despegue, mientres un vuelu d'entrenamientu. Morrió 1 de los 6 ocupantes del avión.<ref>{{Cita web|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19720930-0|títulu=ASN Aircraft accident Douglas C-47B-1-DK EC-AQE Madrid-Barajas Airport (MAD)|fechaaccesu=23 de mayu de 2009|autor=Aviation Safety Network|fecha=2009|idioma=inglés}}</ref> *El [[27 de payares]] de [[1983]], el [[Boeing 747|Boeing 747-200]] de la compañía [[Avianca]] con matrícula ''HK-2910'', qu'operaba'l vuelu AV 011 procedente de [[Aeropuertu de París-Charles de Gaulle|París]],<ref>''Reseña del vuelu''. Ministeriu de Fomentu. [https://web.archive.org/web/20100508183902/http://www.fomento.es/MFOM/LANG_CASTELLANO/DIRECCIONES_GENERALES/ORGANOS_COLEGIADOS/CIAIAC/PUBLICACIONES/HISTORICOS/AVIANCA/avianca_1_1.htm]</ref> estrellar en [[Mejorada del Campo]] mientres les maniobres d'aproximamientu p'aterrizar nel aeropuertu. L'avión topetó contra una llomba y quedó partíu en 5 cachos. Solo 11 de los 169 pasaxeros sobrevivieron, y nun hubo sobrevivientes ente los 23 tripulantes.<ref>{{Cita web |url=http://www.fomento.es/MFOM/LANG_CASTELLANO/DIRECCIONES_GENERALES/ORGANOS_COLEGIADOS/CIAIAC/PUBLICACIONES/HISTORICOS/AVIANCA/avianca_1_2.htm |títulu=A-042/1983 Informe Téunicu del Accidente Sufiertu pola Aeronave Boeing 747-283B, Matrícula HK-2910, a 12 KM. del Aeropuertu de Madrid-Barajas el día 27 de payares de 1983, "Mancadures a persones" |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=Comisión d'Investigación d'Accidentes ya Incidentes d'Aviación Civil |fecha=1983 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090212134100/http://fomento.es/MFOM/LANG_CASTELLANO/DIRECCIONES_GENERALES/ORGANOS_COLEGIADOS/CIAIAC/PUBLICACIONES/HISTORICOS/AVIANCA/avianca_1_2.htm |fechaarchivu=12 de febreru de 2009 }}</ref> {{AP|Vuelu 11 de Avianca}} * El [[7 d'avientu]] de [[1983]] el [[Boeing 727]] con matrícula ''EC-CFJ'' qu'operaba'l vuelu IB 350 d'[[Iberia L.A.E.|Iberia]] con destín [[Aeropuertu de Roma-Fiumicino|Roma-Fiumicino]] topetó mientres el despegue con un [[McDonnell Douglas DC-9|Douglas DC-9]] con matrícula ''EC-CGS'' d'[[Aviaco]] qu'operaba'l vuelu AO 134 con destín [[Aeropuertu de Santander|Santander]]. El DC-9 de Aviaco entrara por equivocación na pista mientres el vuelu d'Iberia taba desapegando. Nel vuelu d'Iberia viaxaben 93 persones de les que 51 finaron. Nun hubo sobrevivientes ente les 42 persones del avión de Aviaco. {{AP|Choque de 1983 en Barajas}} * El [[20 d'agostu]] de [[2008]] a les 14:25 h, el vuelu JK 5022 de [[Spanair]] (operáu por un [[McDonnell Douglas MD-80|McDonnel Douglas MD-82]]) con destín [[Aeropuertu de Gran Canaria|Gran Canaria]] estrellar mientres la maniobra de despegue. L'aeronave diba cuasi llena, con 166 pasaxeros y 6 tripulantes a bordu. Ello ye que solo 11 asientos de los 175 que constituyíen la configuración total del avión, bautizáu ''Sunbreeze'',<ref>{{Cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2008/graficos/ago/s3/sunbreeze.html |títulu=Anatomía del Sunbreeze |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=[[El Mundo (España)|El Mundo]]}}</ref>quedaron vacíos.<ref>{{Cita web |url=https://www.elpais.com/graficos/sociedad/Traxedia/Barajas/elpgra/20080820elpepusoc_1/Ge/ |títulu=Accidente aereu en Barajas |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=Matías Guadalupe Cruz n'[[El País (España)|El País]] |fecha=19 de setiembre de 2009}}</ref>Hubo 154 finaos y 18 sobrevivientes, toos ellos mancaos. {{AP|Vuelu 5022 de Spanair}} == Ver tamién == * [[Aeropuertos d'España]] * [[Tresportes n'España]] * [[Aereollinies y destinos del Aeropuertu de Madrid-Barajas]] == Referencies == {{llistaref|3}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.aeropuertomadrid-barajas.com Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid-Barajas ] * [http://www.aena.es/es/aeropuertu-madrid-barajas/index.html Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid-Barajas - Web oficial] * {{Enllaz rotu|1=Asina se fixo la terminal 4 del Aeropuertu de Madrid Barajas |2=http://www.arquiteuturayreforma.com/aeropuerto-barajas-t4/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{COAM|F3.221}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Aeropuertos d'España]] [[Categoría:Edificios de la Comunidá de Madrid]] mfaz8lw5n059orrdexkzl60cy7m9cp8 4503085 4503083 2026-07-07T15:01:29Z ~2026-27184-53 148770 /* Estadístiques de la ruta */ 4503085 wikitext text/x-wiki {{correxir|t=20210104165257}} {{edificiu}} [[Ficheru:Air Europa Logo (2015).svg|miniaturadeimagen|282x282px|AIR EUROPA]] L''''Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid-Barajas''' {{códigos aeroportuarios}},<ref>{{Cita web |obra=[[ABC (España)|Diariu ABC]] |títulu=Barajas yá ye l'aeropuertu «Adolfo Suárez Madrid Barajas» según el BOE |fecha={{Fecha|26|03|2014}} |url=https://www.abc.es/madrid/20140326/abci-barajas-suarez-201403260832.html}}</ref><ref name=CambioDeNombre>{{Cita publicación |publicación=[[Boletín Oficial del Estáu]] nº 74 de {{Fecha|26|03|2014}} |editor=[[Gobiernu d'España]] |títulu=Orde FOM/480/2014, de 24 de marzu, pola que se modificar la denominación oficial del aeropuertu de Madrid-Barajas.|issn=0212-033X |url=https://boe.es/boe/dias/2014/03/26/pdfs/BOE-A-2014-3275.pdf}}</ref> enantes '''Aeropuertu de Madrid-Barajas''',<ref name=CambioDeNombre /> ye un [[Aeropuertos d'España|aeropuertu español]] públicu propiedá d'[[Aena]] asitiáu na redoma de la ciudá de [[Madrid]], la capital d'España. Ye'l primer aeropuertu español por tráficu de pasaxeros, carga aérea y operaciones,<ref name="s2008">{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/ccurl/286/698/Añal-definitivos_2009.pdf |títulu=TRÁFICU DE PASAXEROS, OPERACIONES Y CARGA NOS AEROPUERTOS ESPAÑOLES (2009). |fechaaccesu=22 de xunetu de 2010 |fecha=2009 |autor=[[Aeropuertos Españoles y Navegación Aérea]]}}</ref>según el quintu d'Europa y ventenu cuartu del mundu por númberu de pasaxeros.<ref name="ACI">{{Cita web |url=http://www.aci.aero/Data-Centre/Annual-Traffic-Data/Passengers/2011-final |títulu=Passenger Traffic 2013 FINAL |fechaaccesu=8 de febreru de 2015 |idioma=inglés |fecha=22 d'avientu de 2014 |autor=Airports Council International}}</ref> == Historia == === Entamos === El 23 de marzu de 1929 publicóse'l pliegu de condiciones pa la realización d'un concursu d'eleición de los terrenes pa desenvolver l'aeropuertu civil de Madrid.<ref>Gaceta de Madrid nº87, de 28 de marzu de 1929. Xunta del Aeropuertu de Madrid.</ref>El concursu cerró'l 15 d'abril y a él presentáronse cuatro propuestes: [[Carabanchel Alto]], [[Getafe]], [[Vallecas]] y [[Barajas (Madrid)|Barajas]], aceptándose finalmente esta última propuesta realizada por Rogelio Sol Mestre. La intención yera sustituyir a los aeródromos de Alcalá, [[Aeropuertu de Madrid-Cuatro Viento|Carabanchel]] y [[Base Aérea de Getafe|Getafe]], y pallo escoyó una pradería baldía nel nordeste de la capital nel entós conceyu de Barajas (que darréu foi absorbíu per Madrid) de 493 [[fanega|faneges]] (unes 320&nbsp;[[Hectárea|ha]]), con bones comunicaciones cola capital al traviés de la carretera de Francia (l'actual A-2) y nuna zona despoblada y llibre de torgues. La compra de los terrenes roblóse'l 30 de xunetu de 1930 por un valor de 730&nbsp;000 pesetes. El 23 de xunetu convocó un concursu pa la redaición del proyeutu del nuevu aeropuertu, presentándose siete proyeuto distintos. El xuráu del concursu (compuestu por distintos profesionales civiles y militares) escoyó la propuesta del inxenieru [[Marquesáu de los Álamos del Guadalete|marqués de los Álamos]] y del arquiteutu [[Luis Gutiérrez de Soto]]. Les obres del aeropuertu empezaron namás tener disponibles los terrenes, empezando pola habilitación de la zona d'aterrizaxe y la instalación d'un aerofaro de recalada (primer ayuda al navegación aérea cola que cuntó l'aeropuertu). El 14 d'abril de 1930 autorizar a les compañíes [[CLASSA]], [[CETFA]], [[CASA]] y [[Compañía Española d'Aviación|CEA]] a instalase nel aeropuertu. Abrir al tráficu aereu nacional ya internacional el [[22 d'abril]] de [[1931]], anque les operaciones comerciales regulares tardaron dos años n'empezar a realizase, pos l'aeropuertu entá siguía n'obres. Xunto al campu de vuelos construyó una pequeña terminal, con una capacidá pa 30&nbsp;000 pasaxeros añales, amás de dellos hangares y l'edificiu del Avión Club. El primer direutor del aeropuertu foi Jacobo Armijo y Fernández de Alarcón.<ref>{{Cita web |url=http://www.boe.es/datos/imagenes/BOE/1931/112/A00266.tif |títulu=Orde nomando provisionalmente Xefe y Subxefe del Aeropuertu de Madrid (allugáu en Barajas) a D. Jacobo Armijo y Fernández de Alarcón y D. Rafael Huidobro Polanco. |fechaaccesu=10 de mayu de 2009 |autor=Gaceta de Madrid nº112 |fecha=22 d'abril de 1931 |cita=''... el Gobiernu Provisional de la República Española dispón que sían nomaos provisionalmente, Xefe y Subxefe del Aeropuertu de Madrid [...] don Jacobo Armijo y Fernández de Alarcón [...] y don Rafael Huidobro Polanco [...]''}}.</ref> La primer llinia regular establecer la compañía [[Llinies Aérees Postales Españoles]] (LAPE) cola so llinia a Barcelona. Nos [[años 1930|años 30]] empiecen los vuelos internacionales. Al españar la [[Guerra Civil Española]], LAPE suspende'l so plan de vuelos. Mientres la guerra realicen servicios bélicos y de tresporte civil con [[París]], [[Barcelona]] y la zona norte. Una vegada terminada la guerra, Barajas recupera la so condición d'aeropuertu civil, col aterrizaxe'l 12 d'abril de 1939 d'un avión alemán de compañía Lufthansa.<ref>Utrilla Navarro, Luis: "Un aeropuertu en Barajas" n'AA. VV.: Madrid-Barajas, 75 d'historia, Décimes Xornaes d'Estudios Históricos Aeronáuticos. Madrid: Fundación Aena, 2007, pp 32-33.</ref> El [[1 de mayu]] de [[1939]], [[Iberia LAE|Iberia]] treslladó los sos equipos dende [[Aeropuertu de Salamanca|Matacán (Salamanca)]] a Madrid-Barajas.<ref name=ref_duplicada_1>{{cita llibru |títulu="Plan Direutor del Aeropuertu de Madrid Barajas" |fecha=ochobre de 1999 |editor="[[AENA]]" |allugamientu=[[Madrid]]}}</ref> Orixinalmente, el campu de vuelos yera un gran círculu bordiáu de blancu col nome de ''Madrid'' nel so interior, ensin pavimentar, formáu per suelu natural cubiertu de yerba. Rematada la Guerra Civil, empecípiase'l programa d'espansión del aeropuertu nos [[años 1940|años 40]], cola creación de la sociedá [[Aeropuertu Tresoceánicos Españoles|Aeropuertos Tresoceánicos Españoles (ATE)]]. Se pavimenta el campu de vuelos y diséñense nueves pistes, la primera de les cualos entra en funcionamientu en [[1944]] (la 15-33) que cuntaba con 1,4&nbsp;km de llargor y 48 metros d'anchu. Al rematar la década l'aeropuertu tenía tres pistes, nenguna de les cualos esiste anguaño. === La era de l'aviación comercial === [[Archivu:PanorMadrid170108.jpg|thumb|upright=1.3|Vista dende'l mirador de [[Paracuellos de Jarama]]. Al fondu, el norte de la ciudá de [[Madrid]], colos sos carauterísticos rascacielos. Más palantre, l'Aeropuertu de Madrid-Barajas. La cercanía del conceyu al aeropuertu xeneró continuos conflictos pola molestia que supón el ruíu de los aviones.<ref name = "aero">{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/madrid/vecinos/Paracuellos/unen/ruido/Barajas/elpepiautmad/20060508elpmad_4/Tes/ |títulu=Los vecinos de Paracuellos xunir contra'l ruíu de Barajas |fechaaccesu=17 de xineru de 2008}}</ref>]]L'apertura del réxime autárquico dexó un despegue del númberu de pasaxeros lo mesmo que de les infraestructures del aeropuertu. En xunetu de [[1946]], Barajas queda abiertu al tráficu internacional.<ref name="PD">{{Cita web |url=http://www.boe.es/boe/dias/1999/12/16/pdfs/A44340-44342.pdf |títulu=ORDE de 19 payares de 1999 pola que s'aprueba'l Plan direutor del Aeropuertu de Madrid-Barajas. |fechaaccesu=23 de mayu de 2009 |fecha=16 d'avientu de 1999 |autor=[[Ministeriu de Fomentu d'España|Ministeriu de Fomentu]], nel [[Boletín Oficial del Estáu|BOE]]}}</ref>En [[1948]] enllargar la pista 15-33 hasta los 3050&nbsp;m. de llargor y 90 d'anchor, instalándose de la mesma un sistema d'aterrizaxe instrumental [[SCS-51]].<ref name="PD"/>Nos [[Años 1950|años 50]] l'aeropuertu supera'l mediu millón de pasaxeros, aumenta a 5 el númberu de pistes y empecípiense les llinies regulares con [[Nueva York]]. En [[1951]] inaugúrase la pista 01-19 de 2600 x 61&nbsp;m. En [[1953]] empecípiase la construcción d'un nuevu edificiu terminal, asitiáu al norte del anterior, pero que finalmente nun inclúi la estación de ferrocarril que taba proyeutada. Nel Plan d'Aeropuertu de 1957 Barajas ye clasificáu como aeropuertu internacional de primer categoría.<ref name="PD"/>En [[1959]] instalar nel aeropuertu les compañíes [[ESSO]] y [[Campsa]] pal suministru de combustible. Los grandes reactores aterricen en Madrid-Barajas nos años sesenta y la crecedera de tráficu, de resultes del turismu principalmente, enche les previsiones. A principios del deceniu, algámase'l millón doscientos mil pasaxeros, el doble de lo previsto nel Plan d'Aeropuertos de 1957, lo qu'obliga a reformalo en fondura. La terminal Nacional, actual T2, que s'empezara a construyir en [[1953]] inaugurar nestes feches, y modifíquense les pistes, creándose una disposición de dos pistes úniques cruzaes, la primera de les cualos, de 4,1&nbsp;km de llargor entra en serviciu en [[1965]]. En setiembre d'esi añu camuda'l nome del aeropuertu, pasando a adoptar: ''Aeropuertu de Madrid-Barajas''.<ref name="PD"/>Tamién s'instalen les primeres''/'' ayudes radioeléctriques. En [[1969]] introducióse un sistema pioneru de control de la avifauna por aciu ferres perdigueros adomaos, qu'eviten que les aves averar al aeropuertu y causen estroces nos aviones nos despegues y aterrizaxes. El primer equipu de halconeros foi entrenáu por [[Félix Rodríguez de la Fuente]]. Esi mesmu añu, inauguróse la terminal de carga y la plataforma d'aparcamientu d'aviones cargueros.<ref name="PD" /> Nos [[Años 1970|años 70]], cola puxanza del turismu y la llegada del [[Boeing 747]], l'aeropuertu algama los 4 millones de pasaxeros, y empecípiase la construcción de la terminal internacional (actual T1). En [[1974]], [[Iberia, L.A.E.|Iberia]] introduz la [[ponte aérea]] ente Madrid y Barcelona, un serviciu con múltiples frecuencies diaries cada pocu tiempu ensin reserva previa. El [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|mundial de fútbol de 1982]] trai consigo importantes reformes pal aeropuertu, cola ampliación y reforma de los dos terminales esistentes. === Saturación y ampliación === Les ampliaciones de los [[años 1980]] fixérense pensando que nun s'encheríen hasta l'añu [[2000]], sicasí, la crecedera sostenida del tráficu tres la lliberación del mercáu aereu yá fai pensar en [[1989]] na necesidá de faer daqué pa evitar que l'aeropuertu colápsese dafechu en [[1992]].<ref>[https://www.elpais.com/articulo/madrid/aeropuertu/Barajas/quedara/colapsáu/anos/espectacular/aumentu/trafico/aereo/elpepiespmad/19890523elpmad_1/Tes «L'aeropuertu de Barajas va quedar colapsáu en tres años pol espectacular aumentu del tráficu aereu»] ''[[El País (España)|El País]]'', de 25/05/1989</ref> Propónse como solución crear un nuevu aeropuertu en [[Campo Real (Madrid)|Campo Real]] y cerrar el de Barajas.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/madrid/peor/elpepiespmad/19890523elpmad_2/Tes «Dos peor qu'unu»] ''[[El País (España)|El País]]'' de 23/05/1989</ref>Yá en [[1988]] presentó problemes graves de saturación ante la incapacidá de la [[Direición Xeneral d'Aviación Civil (España)|Direición Xeneral d'Aviación Civil]] (qu'entós xestionaba l'aeropuertu) pa resolvela.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/espana/Aviacion/Civil/reconoz/incapacidá/resolver/colapsu/varios/aeropuertos/elpepiesp/19880809elpepinac_2/Tes «Aviación Civil reconoz la so incapacidá pa resolver el colapsu de dellos aeropuertos»] ''[[El País (España)|El País]]'' de 09/08/1988</ref> L'alderique xira en redol a dos soluciones distintes: ampliación de les instalaciones esistentes, o bien la construcción d'un nuevu aeropuertu. Optar pola primer solución y en 1991 redáctase un Plan Direutor del aeropuertu de Madrid-Barajas, con un Plan d'Infraestructures hasta un horizonte de quince años y un plan d'aición inmediatu pa responder a les insuficiencias detectaes en 1990. En 1992, alcuérdase l'ampliación del aeropuertu col denomináu «Plan Barajas», que recoyía la primer fase propuesta pol Plan Direutor con un horizonte de capacidá pal añu 2010, y qu'incluyía ente otres la construcción d'una nueva pista, una nueva torre de control, un nuevu edificiu terminal, plataformes y sistemes de tresporte. Nos [[años 1990]] l'aeropuertu sufre más ampliaciones. En [[1994]] constrúyese la terminal de carga, l'edificiu de interconexón ente la terminal internacional y la terminal nacional, y el remozamiento de la torre de control. En [[1997]] inaugúrase'l Dique Norte», que ye usáu como terminal esclusivu d'Iberia pa vuelos [[Alcuerdu de Schengen|Schengen]]. En [[1998]] inaugúrase la nueva torre de control, de 71 m d'altor, y en [[1999]] el nuevu «Dique Sur», que supón una ampliación de la terminal internacional. Por estes feches camúdase la distribución de les terminales: El dique sur y la mayor parte de la terminal internacional pasen a llamase T1; el restu de la terminal internacional y la terminal nacional denominar agora T2 y el dique norte denominar T3. [[Archivu:Barajas pista.gif|thumb|Configuración de pistes del aeropuertu tres l'apertura de la pista 18R-36L en [[1998]].]] El 31 d'ochobre de [[1998]] inaugúrase la nueva pista 18R-36L,<ref name="HISTORIA-BARAJAS"/>que sustitúi a l'anterior 18-36, que queda fora de serviciu), de 4400 m de llargor x 60 d'anchu, lo que la convierte na más llarga d'Europa.<ref name="HISTORIA-BARAJAS"/> La pista entra en serviciu real el 5 de payares d'esi añu.<ref>[https://www.elmundo.es/1998/11/05/madrid/05N0131.html «Barajas estrenó anueche la pista más llarga d'Europa»] ''[[El Mundo (España)|El Mundo]]'' de 5/11/1998</ref> En 1999 el [[Metro de Madrid]] enllaza l'aeropuertu con [[Estación de Mar de Cristal|Mar de Cristal]] al traviés de la [[Llinia 8 (Metro de Madrid)|Llinia 8]], llegando a [[Estación de Nuevos Ministerios|Nuevos Ministerios]] en 2002. Esto ye'l resultáu d'un vieyu proyeutu anunciáu dende 1989 de xunir Barajas y el centru de Madrid con un tren de luxu,<ref>[https://www.elpais.com/articulo/madrid/Leguina/Ribayu/anuncien/creacion/tren/luxu/Barajas/Nuevos/Ministerios/elpepiespmad/19890609elpmad_2/Tes «Leguina y Ribayu anuncien la creación d'un tren de luxu ente Barajas y Nuevos Ministerios»] ''[[El País (España)|El País]]'' de 09/06/1989</ref> que tres la presión del empresariáu madrilanu convertir nuna llinia de metro convencional.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/madrid/FERNANDEZ-TAPIA/_FERNANDO_/VICEPRESIDENTE_REAL_MADRID/EMPRESARIU/MADRID/MADRID_/CONCEYU/CEIM/empresarios/proponen/amplie/metro/Barajas/elpepuespmad/19861210elpmad_9/Tes «Los empresarios proponen que s'amplíe'l 'metro' hasta Barajas»] ''[[El País (España)|El País]]'' de 10/12/1986</ref> === El Plan Barajas» === Nel añu [[2000]], l'aeropuertu atópase en cantu de la saturación tres años d'intensa crecedera del tráficu que soporta. Nesi añu empecipia la execución de l'ampliación del aeropuertu, na forma d'un macroproyeutu conocíu como «Plan Barajas». El plan consistía básicamente en construyir un edificiu terminal, un edificiu satélite dependiente del nuevu terminal, dos nueves pistes (paraleles a les esistentes nesi momentu), dos grandes plataformes en redol a los nuevos edificios terminales, nuevos aparcamientos y víes d'accesu al aeropuertu, soterramientu de la [[M-111]] per debaxo de les pistes, un tren automáticu pa la conexón ente'l terminal y el satélite dientro d'un túnel de servicios aeroportuarios, según un sistema de tratamientu automatizado d'equipaxes nos nuevos terminales. Asociáu llevaba l'ampliación de la central llétrica del aeropuertu, la esviadura del [[ríu Jarama]], cais de rodadura nes nueves infraestructures, nueves ayudes al navegación aérea y una nueva torre de control.<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?cid=1074158814152&pagename=Microsite%2Fmicrosite&SMO=1&p=1071230761953&c=Microsite_FA&MO=1 |títulu=Presentación del Plan Barajas |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=Aeropuertu Españoles y Navegación Aérea, S.A. - AENA}}</ref> '''Nueva área terminal''': Consistió na construcción de los nuevos terminales T4 y el so ''satélite'', la T4S, proyeutaes polos arquiteutos [[Estudiu Lamela]]<ref>{{Cita web |títulu=Estudio Lamela |url=http://lamela.com/proyeuto.php?idProyecto=568 |obra=Proyeutos |fechaaccesu=23 d'ochobre de 2016 }}</ref> y [[Richard Rogers|Richard Rogers Partnership]] (ganador esti postreru del [[Premiu Stirling]] de 2006<ref>{{Cita web |url=http://www.elperiodico.com/default.asp?idpublicacio_PK=46&idioma=CAS&idnoticia_PK=347821&idseccio_PK=1021 |títulu=La nueva terminal de Barajas gana'l prestixosu premiu Stirling d'arquiteutura |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=[[El Periódico de Catalunya]] |fecha=15 d'ochobre de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190925073614/https://www.elperiodico.com/es/ |fechaarchivu=2019-09-25 }}</ref>por esti proyeutu), con [[Luis Vidal]] como direutor, y les inxenieríes Initec (Empresa Nacional d'Inxeniería) y Carillion (ganadores del Premiu IStructE d'Estructures Comerciales de 2006 por esti proyeutu)<ref>{{Cita web |url=http://www.carillionplc.com/news/news_story.asp?id=429 |títulu=TPS expertise recognised at Madrid Terminal 4 |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |idioma=inglés |cita=''TPS has won a prestigious award for its role in the Terminal 4 project at Barajas Airport in Madrid. It received the IStructE (Institution of Structural Engineering) Award for commercial or retail structures during a ceremony at the East Wintergarden in Canary Wharf'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120216211147/http://www.carillionplc.com/news/news_story.asp?id=429 |fechaarchivu=2012-02-16 }}.</ref>foi construyíu por [[Remana]], [[Dragados]],<ref>{{Cita web |títulu=Dragados |url=http://www.dragados.com/exp_tinnel_projet.php?type=Building |obra=Visión xeneral. Proyeutos |fechaaccesu=23 d'ochobre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181013211844/http://www.dragados.com/exp_tinnel_projet.php?type=Building |fechaarchivu=2018-10-13 }}</ref> [[Ferrovial]],<ref>{{Cita web |url=http://www.ferrovial.com/en/index.asp?MP=21&MS=594&MN=5 |títulu=Grupu Ferrovial. History 200-2004 |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |idioma=inglés |cita=''On 3 April 2000, the Ferrovial-Agromán joint venture officially obtained a contract worth 104 billion pesetes to build the new terminal at Madrid Barajas Airport'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090207212950/http://www.ferrovial.com/en/index.asp?MP=21&MS=594&MN=5 |fechaarchivu=2009-02-07 }}</ref> OHL<ref>{{Cita web |títulu=OHL Construcción |url=http://www.ohlconstruccion.com/actividad/infraestructuras-aeroportuarias |obra=Actividaes n'infraestructures aeroportuarias|fechaaccesu=23 d'ochobre de 2016}}</ref> y [[Sacyr]].<ref>{{Cita web |títulu=Sacyr |url=http://www.sacyr.com/es_es/soluciones-de-negocio/ampliacion-aeropuerto-de-barajas.aspx |obra=Obres aeroportuarias |fechaaccesu=23 d'ochobre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161024092700/http://www.sacyr.com/es_es/soluciones-de-negocio/ampliacion-aeropuerto-de-barajas.aspx |fechaarchivu=2016-10-24 }}</ref> Inclúi un sistema automatizado de tratamientu d'equipaxes, un tren soterrañu pal treslláu de pasaxeros, equipaxes y equipos aeroportuarios ente'l terminal y el so satélite. La terminal 4 cuenta con 470&nbsp;000&nbsp;m², 38 posiciones de contautu y capacidá pa 35 millones de pasaxeros al añu, ente que l'edificiu satélite cunta con 290&nbsp;000&nbsp;m², 26 posiciones de contautu y capacidá pa 15 millones de pasaxeros al añu.<ref name="HISTORIA-BARAJAS"/>Dambos edificios tán separaos 2,5&nbsp;km. '''Nueves pistes''': Construyéronse dos nueves pistes paraleles a les esistentes, que se denominaron 15L/33R (anguaño 14L/32R) y 18L/36R, colo que se consiguió amontar la capacidá del campu de vuelos hasta 120 operaciones a la hora.<ref name="HISTORIA-BARAJAS"/> Nel añu [[2002]], inaugúrense los servicios de facturación na estación de [[Metro de Madrid|metro]] de [[Nuevos Ministerios (Metro de Madrid)|Nuevos Ministerios]],<ref name="Vía Llibre">''[https://web.archive.org/web/20070927233708/http://www.vialibre-ffe.com/hemeroteca/454/revista/actualidad/actualidá1.htm Inauguráu'l intercambiador de Nuevos Ministerios en Madrid con serviciu direutu de metro al aeropuertu]'', Vía Llibre, N° 454, xunu de 2002</ref>nel corazón del centru financieru de la ciudá ([[AZCA]]) y a poca distancia del centru históricu (malapenes un par de paraes en metro); esti serviciu foi clausuráu en 2005.<ref name="ABC SEPLA">{{Cita web |url=http://www.sepla.es/news/archives/010026.php |títulu=Les aereollinies refuguen retomar la facturación en Nuevos Ministerios |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=[[ABC (España)|ABC]] (copia del orixinal en [[SEPLA]]) |fecha=24 de xunetu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090206214606/http://www.sepla.es/news/archives/010026.php |fechaarchivu=6 de febreru de 2009 }}</ref>Yera un complementu a la [[Llinia 8 (Metro de Madrid)|llinia 8 del metro]]. Les nueves terminales y les pistes completar en [[2004]], pero retraso alministrativos y d'equipamientu, según la polémica sobre la redistribución de les terminales provoquen que nun entren en serviciu hasta'l [[5 de febreru]] de [[2006]].<ref name="INAUGURACIÓN">{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/espana/gran/Barajas/inaugura/güei/aumenta/capacidá/aeroportuaria/Madrid/elpporesp/20060204elpepinac_12/Tes |títulu=El 'gran Barajas' que s'inaugura güei aumenta nun 50% la capacidá aeroportuaria de Madrid |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=N. Junquera, N. Tesón n'[[El País (España)|El País]] |fecha=4 de febreru de 2006}}</ref> [[Archivu:Aeropuerto de Madrid-Barajas - Exterior 04.jpg|thumb|Vista nocherniega.]] N'ochobre de 2006 salió a concursu'l proyeutu pa construyir una llinia de [[Cercaníes Renfe]] que xuniera l'aeropuertu coles estaciones de [[Estación de Chamartín|Chamartín]] y con ella la d'[[Estación de Atocha-Cercaníes|Atocha-Cercaníes]] con fecha de terminación primeramente prevista pa 2009 y finalmente inaugurada en 2011 como [[Llinia C-1 (Cercanía Madrid)|Llinia C-1]].<ref>{{Cita web |url=http://terranoticias.terra.es/articulo/html/av22147344.htm |títulu=Cercaníes que va xunir Chamartín y aeropuertu Barajas va funcionar en 2010 |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=[[Axencia EFE|EFE]] n'[[Terra Networks|Actualidá terra]] |fecha=27 d'avientu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100619045130/http://terranoticias.terra.es/articulo/html/av22147344.htm |fechaarchivu=19 de xunu de 2010 }}</ref> Con esta nueva ampliación, Madrid-Barajas algama una capacidá máxima de 70 millones de pasaxeros añales, una superficie disponible en terminales de 940&nbsp;000&nbsp;m², 104 posiciones d'aparcamientu de contautu p'aeronaves y de 21&nbsp;800 places d'aparcamientu.<ref name="HISTORIA-BARAJAS"/>En 2007, l'aeropuertu crució la barrera de los 50 millones de pasaxeros que viaxaron al traviés d'él. La cifra concreta foi de 52&nbsp;143&nbsp;275 persones. === Historia recién === [[Archivu:Atentado ETA Barajas.jpg|thumb|Columna de fumu nel aeropuertu tres la esplosión d'un [[coche bomba]] el [[30 d'avientu]] de [[2006]].]] El [[30 d'avientu]] de [[2006]] hubo un atentáu terrorista en Barajas. Una furgoneta bomba españó nel módulu D del aparcamientu de la T4, causando'l colapsu de dichu módulu ya innumberables daños materiales, según una ventena de mancaos y dos muertos, Carlos Alonso Palate y Diego Armando Estacio, dambos d'orixe ecuatorianu. L'atentáu foi reivindicáu pol grupu [[terrorista]] [[ETA]]. {{AP|Atentáu nel Aeropuertu de Madrid-Barajas de 2006}} L'aeropuertu foi escoyíu ''meyor aeropuertu del añu 2008'' polos llectores de la revista Condé Nast Traveller<ref>{{Cita web |url=http://cntraveller.com/ReadersAwards/2008/Airports/ |títulu=Readers' Travel Awards 2008 - Airports |fechaaccesu=23 de mayu de 2009 |autor=CondéNet UK Ltd |fecha=2009 |idioma=inglés |cita=''Singapore and Madrid have the cleanest airports in the world (both 93.33), but the new terminal at Madrid Barajas helped it edge ahead for design/layout (91.25).'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091016014309/http://www.cntraveller.com/ReadersAwards/2008/Airports/ |fechaarchivu=2009-10-16 }}</ref>El [[9 de xineru]] de [[2009]] l'aeropuertu tuvo que ser cerráu mientres 5 hores por cuenta de la nieve cayida esa mañana.<ref>{{Cita web |url=http://avion.microsiervos.com/aeropuertos/madrid-barajas-zarr%C3%A1u-cinco-hores-por |títulu=L'aeropuertu de Madrid - Barajas zarráu cinco hores por una fuerte nevada |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=Avion Revue - Microsiervos |fecha=9 de xineru de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20251006035248/http://avion.microsiervos.com/aeropuertos/madrid-barajas-zarr%C3%A1u-cinco-hores-por |fechaarchivu=2025-10-06 }}</ref>A los problemes causaos pola nieve sumáronse los conflictos llaborales de los pilotos de la compañía [[Iberia L.A.E.|Iberia]] y la de los controladores d'[[Aena]], causando ciertu caos mientres dellos díes nel aeropuertu. El 1 d'agostu de 2015, l'aereollinia dubaití [[Emirates]] inauguró la so ruta Dubái-Madrid col [[Airbus A380]],<ref>{{Cita web |url=http://revistatravelmanager.es/el-a380-de-emirates-desapiega-dende-madrid/ |títulu=L'A380 de Emirates desapiega dende Madrid |fechaaccesu=7 de setiembre de 2015 |fecha=3 d'agostu de 2015 |obra=revistratravelmanager.es }}</ref> siendo la primer vegada qu'esti avión operaba en Barajas. Antes d'esto, la ruta yera cubierta pol [[Boeing 777]].<ref>{{Cita web |url=http://www.expansion.com/empresas/transporte/2015/07/31/55bb9ae9y2704hala6578b458f.html |títulu=L'avión comercial más grande del mundu desapiega en Madrid |fechaaccesu=7 de setiembre de 2015 |apellíos1=Cáceres |nome1=Iván |apellíos2=Alonso |nome2=Raquel |fecha=31 de xunetu de 2015 |editorial=''[[Expansión (periódicu)|Expansión]]'' }}</ref> === Cambéu de nome en 2014 === El [[26 de marzu]] de [[2014]] publicar una orde ministerial del [[Ministeriu de Fomentu]] pola cual l'aeropuertu pasa a llamase ''Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid–Barajas''.<ref name=CambioDeNombre/> El renombramiento busca homenaxar a [[Adolfo Suárez González]], primer presidente del gobiernu d'España tres la restauración de la democracia y reconocíu como unu de los artífices de la [[Transición Española]].<ref>{{cita noticia |títulu=Presidente de la Transición |url=http://politica.elpais.com/politica/2014/03/23/actualidad/1395610122_813041.html |editorial=El País |fecha=24 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref><ref>{{cita noticia |títulu=Adolfo Suarez, artisan de la transition post-franquiste, est mort |url=http://www.lemonde.fr/disparitions/article/2014/03/23/adolfo-suarez-artisan-de-la-transition-post-franquiste-est-mort_4388007_3382.html |editorial=Monde |fecha=23 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref><ref>{{cita noticia |títulu=Morrió Adolfo Suárez, el pilotu de la Transición española |url=https://www.bbc.co.uk/mundo/noticias/2014/03/140322_obituariu_espana_adolfo_suarez_lav.shtmlm |editorial=BBC |fecha=23 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref><ref>{{cita noticia |títulu=España llora a Adolfo Suárez, l'home de la Transición |url=https://www.lavanguardia.com/politica/20140323/54404358605/espana-llora-adolfo-suarez-transicion.html |editorial=BBC |fecha=23 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref><ref>{{cita noticia |títulu=L'últimu adiós a Adolfo Suárez, el pilotu de la transición |url=http://www.lavozdegalicia.es/noticia/politica/2014/03/24/ultimo-adios-presidente-transicion-adolfo-suarez-capiya-encesa-congresu/00031395647694694667487.htm |editorial=BBC |fecha=23 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref><ref>{{cita noticia |títulu=Muerre Adolfo Suárez, el presidente de la Transición |url=https://www.elmundo.es/espana/2014/03/23/532eecdf268y3y791y8b456d.html |editorial=BBC |fecha=23 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref> fináu'l [[23 de marzu]] de [[2014]], pocos díes antes de la decisión del cambéu de nome. == Na actualidá == L'aeropuertu allugar nel nordeste de [[Madrid]]. Les terminales alcontrar nel términu municipal de Madrid, pero'l campu de vuelos estiéndese tamién por [[Alcobendas]], [[San Sebastián de los Reyes]] y [[Paracuellos de Jarama]]. L'aeropuertu entró en serviciu'l [[22 d'abril]] de [[1931]], anque hubo vuelos de prueba nos terrenes onde s'asitiaría l'aeropuertu dende [[1928]].<ref name=UTR/> Amás de tener bien bones conexones con cuasi tolos aeropuertos españoles, ye l'aeropuertu européu que más conexones tien con [[Hispanoamérica]], gracies a qu'[[Iberia (aereollinia)|Iberia]], la compañía líder ente Europa y América Llatina, fixo de la T4 la so [[centru de conexión|hub]]. La ruta que xune Madrid-Barajas col [[Aeropuertu de Barcelona]] (el conocíu como ''Ponte Aérea''), fundáu por [[Iberia (aereollinia)|Iberia]] en 1974 ye la ruta ente dos aeropuertos que tien mayor númberu de vuelos a la selmana de tol mundu,<ref>{{Cita web |url=http://www.oag.com/oagcorporate/pressreleases/07+OAG+reveals+latest+industry+intelligence+on+the+busiest+routes+2109072.html |títulu=OAG reveals latest industry intelligence on the busiest routes |fechaaccesu=23 de mayu de 2009 |idioma=inglés |fecha=21 de setiembre de 2007 |autor=[[Official Airline Guide|OAG]] |cita=''The route between Barcelona and Madrid has retained top spot on the list of ‘world's busiest routes' with the highest number of flight operations (971 per week).'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101104053818/http://www.oag.com/oagcorporate/pressreleases/07+OAG+reveals+latest+industry+intelligence+on+the+busiest+routes+2109072.html |fechaarchivu=2010-11-04 }}</ref>anque tres l'apertura en [[2008]] de la [[Llinia d'alta velocidá Madrid-Zaragoza-Barcelona-Frontera francesa|Llinia d'Alta Velocidá Madrid-Barcelona]] el tráficu amenorgóse notablemente nesta ruta,<ref>[https://www.elmundo.es/mundodinero/2008/07/19/economia/1216462796.html L'AVE ente Madrid y Barcelona amenorga nun 14,2% el tráficu aereu ente dambes ciudaes] en elmundo.es de 19/07/2008</ref> llegando'l tren d'alta velocidá a atropar el 50&nbsp;% del total de pasaxeros ente les dos ciudaes.<ref>{{Cita web |url=http://www.cope.es/economia/20-04-09--ave-madrid-barcelona-gánase-pasaxeros-45911-1 |títulu=L'AVE Madrid-Barcelona ganar a los pasaxeros |fechaaccesu=23 de mayu de 2009 |fecha=20 d'abril de 2009 |autor=[[COPE|cope.es]] }}</ref> En 2007 tuvo un tráficu 52,1 millones de pasaxeros, lo que lo convirtió nel cuartu d'Europa.<ref>[http://elviajero.elpais.com/articulo/viaxeru/Barajas/cuartu/aeropuertu/européu/numbero/pasaxeros/elppor/20090114elpepuvia_1/Tes Barajas yá ye'l cuartu aeropuertu européu en númberu de pasaxeros], en ''El Viaxeru'' d'[[El País (España)|El País]] de 14/01/2009</ref>Sicasí, el númberu de pasaxeros baxó a pocu más de 50 millones al añu siguiente. El númberu de pasaxeros creció significativamente desque s'inauguró l'ampliación del aeropuertu en [[2006]] y cabo destacar que yá en 2007 desbancó al aeropuertu holandés de [[Aeropuertu de Schiphol|Schiphol (Ámsterdam)]] como cuartu aeropuertu européu en númberu de pasaxeros. En 2010 l'aeropuertu volvió xubir hasta los 50 millones de pasaxeros. Hasta l'añu 2010, Aena nun apurría datos desagregaos del beneficiu o perdes xeneráu por cada aeropuertu de la so rede, pero según datos proporcionaos pola mesma Aena a una publicación específica del sector, nel añu 2004 el Ebitda de Madrid-Barajas (incluyendo los elevaos costos de navegación aérea inherentes al aeropuertu) foi de 173 millones d'euros, lo que lo convertía nel que llograba'l mayor marxe brutu d'esplotación.<ref>{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/economia/mitad/aeropuertu/espanoles/rexistra/perdíes/explotacion/elpepieco/20061201elpepieco_2/Tes/ |títulu=La metá de los aeropuertos españoles rexistra perdes d'esplotación |fechaaccesu=16 de mayu de 2009 |fecha=1 d'avientu de 2006 |autor=Belén Cebrián, n'[[El País (España)|El País]] |cita=''Madrid-Barajas encabeza la llista de los rentables. En 2004 rexistró un Ebitda de 173 millones d'euros, siguíu del aeropuertu de Barcelona, con 87,2 millones.''}}.</ref>Sicasí, l'aeropuertu rexistra perdes netes, debíu al eleváu importe que representen les amortizaciones y costu del capital qu'encaren los grandes aeropuertos españoles, somorguiaos históricamente nuna permanente crisis de crecedera.<ref>{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/economia/Solu/48/aerodromos/espanoles/tienen/beneficios/elpepieco/20100113elpepieco_3/Tes#/ |títulu=Namái nueve de los 48 aeródromos españoles tienen beneficios |fechaaccesu=20 de xineru de 2010 |fecha=13 de xineru de 2010 |autor=L.O., n'[[El País (España)|El País]] |cita=''El casu de Madrid ye bien significativu. Barajas llogró un Ebitda de 138,94 millones, pero amortizó inversiones per valor de 283,5 con unos gastos financieros de 156 millones. Asina que el resultáu antes d'impuestos ye de 300 millones de perdes.''}}.</ref>Nel añu 2009, tanto Barajas como El Prat (Barcelona), rexistraron inclusive perdes operatives, entá ensin contabilizar amortizaciones y depreciaciones.<ref>{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/economia/Solu/aeropuertos/Aena/llograron/beneficios/2009/elpepueco/20100112elpepueco_3/Tes#/ |títulu=Namái nueve aeropuertos de Aena llograron beneficios en 2009 |fechaaccesu=20 de xineru de 2010 |fecha=12 de xineru de 2010 |autor=ELPAIS.com, n'[[El País (España)|El País]] |cita=''En 2010, según les previsiones ellaboraes por Fomentu, estes perdes operatives van disparar hasta los 597,7 millones d'euros, de los que 311 millones correspuenden a Barajas, ente que El Prat va triplicar les sos perdes operatives hasta los 145,13 millones d'euros.''}}.</ref> Nel aeropuertu tienen base d'operaciones les aereollinies [[Iberia LAE|Iberia]] (que ye l'aereollinia dominante nel aeropuertu yá que mueve cuasi la metá de los pasaxeros totales), [[Air Europa]], [[Air Nostrum]], [[Vueling Airlines]], [[EasyJet]], [[Ryanair]], [[Wamos Air]], [[Swiftair]] y [[Gestair Cargo]]. Les trés primeres utilicen l'aeropuertu como centru de conexones ente vuelos o ''Hub''. El día 26 de marzu del 2014, una orde ministerial del [[Ministeriu de Fomentu]] dispón que l'aeropuertu pasa a tener el nome de '''Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid-Barajas,'''<ref name="CambioDeNombre"/> n'homenaxe al antiguu presidente del Gobiernu d'España [[Adolfo Suárez]], fináu pocos díes antes. [[Ficheru:Iberia economy class in-flight meals.jpg|miniaturadeimagen|IBERIA]] == Allugamientu y comunicaciones == [[Archivu:Madrid barajas aeropuerto terminal t4.jpg|thumb|Zona preembarque Terminal 4 y galería comercial.]] {{Mapa de llocalización |Madrid (conceyu) |lat_gra=|lat_min = 29 |lat_seg = 36.80 |lon_gra=|lon_min = -34 |lon_seg = -0.035 |label = Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid-Barajas |position = left |lat_deg = 40 |lon_deg = -3 |float = left |caption = Situación del aeropuertu nel conceyu de Madrid. |width = 200 }} L'aeropuertu asitiar al nordeste de [[Madrid]], nel [[distritu de Barajas]], anque'l sistema aeroportuario estiéndese tamién pelos conceyos d'[[Alcobendas]], [[San Sebastián de los Reyes]] y [[Paracuellos de Jarama]]. La T4, la más recién, ta dixebrada más de 2 quilómetros de les terminales T1, T2 y T3. Pa la comunicación ente toles terminales, [[Aena]] dispunxo un serviciu gratuitu d'autobús (Airport Shuttle). De la mesma, los dos edificios de los que se compón la terminal 4: el principal y el so satélite, al tar dixebraos por más d'un quilómetru y tener ente ellos una de les pistes, tán comunicaos por un tren neumáticu llétricu ensin conductor que realiza'l percorríu por una galería soterraña. === Accesu en taxi === [[Archivu:Barajas interior3.jpg|thumb|Terminal 4.]] [[Archivu:AA en Barajas.JPG|thumb|[[Boeing 767]] d'[[American Airlines]] nel aeropuertu.]] Toles terminales disponen de paraes de taxi nel esterior de les árees de ''llegaes'' correutamente señalizaes. Les tarifes son fixes pa tolos trayectos ente l'Aeropuertu y la ciudá de Madrid, independientemente del númberu de pasaxeros y la distancia percorrida. Asina, si'l destín del viaxe ta dientro de la [[M-30]], el preciu ye de 30 [http://www.aeropuertomadrid-barajas.com/transportes/taxis-barajas.htm euros], ente que si'l destín ta nel área esterior de la M-30, el preciu ye de 20 euros pa percorríos d'hasta 10&nbsp;km. Superaos los 10&nbsp;km, el taxímetru va siguir contabilizando na tarifa que correspuenda. Los taxis oficiales son blancos con bandes coloraes y escudos del [[Conceyu de Madrid]] nes puertes. === Accesu n'autobús === [[Archivu:Barajas interior5.jpg|thumb|Entrada Planta Cimera. Salida Planta Inferior.]] La forma más barata y cómoda d'aportar al aeropuertu dende la ciudá ye n'autobús. La llinia 200 de la [[Empresa Municipal de Tresportes de Madrid|EMT]] coneuta'l '''Intercambiador d'Avenida d'América''' con Canillejas y les terminales T1-T2-T3 y T4, respeutivamente. Los autobuses qu'operen la llinia 200 tán diseñaos específicamente pa esti trayeutu, disponen de portaequipajes y operen ente les 05:00 y les 24:00 h, un horariu muncho más ampliu que'l restu de llinies de la EMT. La llinia 101 xune les terminales 1,2 y 3 del Aeropuertu col cascu históricu de [[Barajas]] por un estremu y col intercambiador de [[Estación de Canillejas|Canillejas]] pol otru. Les tarifes de les llinies 200 y 101 son les mesmes que pal restu de la rede de la EMT (1,5&nbsp;€ el billete senciellu que baxa a 1,20&nbsp;€ con [[Metrobús (Madrid)|metrobús]]). Enantes esistía una llinia (la 89) d'autobús que comunicaba l'aeropuertu cola plaza de ''Colón'' en Madrid, pero foi esaniciada pocu dempués de que la llinia que parte dende ''Avenida d'América'' empezara a emprestar serviciu. Tamién esistía la llinia 201, que comunicaba la estación Barajas cola T4. Foi esaniciada en 2007, cola llegada del metro a la T4. Dende payares de 2010, esiste una nueva llinia de EMT, la [[Llinia Exprés Aeropuertu (EMT Madrid)|Llinia Exprés Aeropuertu]], que sale de la [[estación de Atocha]], con paraes en: [[Plaza de Cibeles]] y [[Cai d'O'Donnell|O'Donnell]]. Dende ellí va direutamente al aeropuertu de Barajas con parada nes terminales 1, 2 y 4. La llinia funciona 24h al día, 365 díes al añu con una tarifa de 5 euros per persona (nun son válidos nesta llinia nin los metrobús nin los abonos tresporte o turísticos). De nueche, la cabecera ta na Plaza de Cibeles, coneutando con toles llinies d'autobuses nocherniegos de Madrid. Otres llinies del Consorciu Rexonal de Tresportes conecten les distintes terminales con conceyos cercanos: * '''822''': T1 - [[Coslada]] - [[San Fernando de Henares]] * '''824''': T2 - [[Torrejón de Ardoz]] - [[Alcalá de Henares]] * '''827''': Canillejas - T4 - [[Alcobendas]] - [[Universidá Autónoma de Madrid]] - [[Tres Cantos]] * '''828''': Canillejas - T4 - [[Alcobendas]] - [[Universidá Autónoma de Madrid]] === Accesu en metro === {{AP|Estación d'Aeropuertu T1-T2-T3}} {{AP|Estación d'Aeropuertu T4}} [[Archivu:Pasillo T1 Madrid-Barajas.jpg|thumb|Terminal 1.]] [[Archivu:Aeropuerto.Barajas.Interior1.jpg|thumb|Zona d'embarque de la T3.]] [[Archivu:Madrid 1.JPG|thumb|Terminal 1 de Madrid-Barajas.]] [[Archivu:Madrid 3.JPG|thumb|[[Boeing 777]] d'[[Aeroméxico]] nel aeropuertu.]] [[Archivu:Terminal T-4 Madrid - Barajas Airport (8520153689).jpg|thumb|Terminal 4 de Madrid-Barajas.]] [[Archivu:Madrid 5.JPG|thumb|Pasiellu nel aeropuertu de Madrid.]] [[Archivu:N774AM (8154584727).jpg|thumb|[[Boeing 777|Boeing 777 2Q8]] d'[[Aeroméxico]] en plataforma.]] La '''[[Llinia 8 (Metro de Madrid)|Llinia 8]]''' del [[Metro de Madrid]] (Nuevos Ministerios-Aeropuertu T4) xune la estación de Nuevos Ministerios coles terminales del aeropuertu en 20 min. Esisten 2 estaciones nel aeropuertu, la que da serviciu a les terminales antigües ([[Estación d'Aeropuertu T1-T2-T3|Aeropuertu T1-T2-T3]], asitiada nel Terminal T3) y la de la nueva área terminal ([[Estación d'Aeropuertu T4|Aeropuertu T4]]). Pa entrar o salir de cualesquier de les dos estaciones ye necesariu un suplementu de 3&nbsp;€ que puede mercase por separáu o añader al abonu correspondiente. Los usuarios d'Abonu Tresportes nun paguen suplementu. Barajas, al igual que l'[[Aeropuertu de Barcelona]] y l'[[Aeropuertu de Heathrow]] (Londres), ye unu de los trés únicos aeropuertos europeos con delles estaciones de metro, nos casos de Barajas y Barcelona, con dos caúna, nel de Heathrow, trés. Nel casu de l'ampliación del metro hasta la T4, esistió un rifirrafe políticu ente la [[Comunidá de Madrid]] y el [[Ministeriu de Fomentu d'España|Ministeriu de Fomentu]] sobre quién yera l'alministración competente pa llevar a cabu esta ampliación de la [[Llinia 8 (Metro de Madrid)|llinia 8]], tando no fondero la discrepancia sobre quién tenía de financiar les obres. Finalmente, la [[Comunidá de Madrid]] decidió recurrir al financiamientu priváu y sacó a concursu les obres en febreru de 2006, siendo axudicaes en abril de 2006. Asina, la esplotación y construcción del nuevu tramu axudicar a una concesión privada mientres venti años, inaugurándose'l 3 de mayu de 2007 ya incorporando el suplementu antes citáu pa llegar a la nueva terminal nesti mediu de tresporte. Por que los viaxeros de los cuatro terminales tean n'igualdá de condiciones, los viaxeros que xuban na parada de les T1-T2-T3 tamién paguen el suplementu. === Accesu en tren === Dende'l día 23 de setiembre de 2011, la terminal 4 tien [[estación d'Aeropuertu T4|estación de cercaníes Renfe]]. Nun futuru, entámase llevar l'AVE al aeropuertu. D'esta forma, el '''Aeropuertu de Barajas''' va quedar integráu, non solo na rede de [[Cercanía Madrid]], sinón tamién nes redes [[Alta Velocidá Española|AVE]] y de ''Llargu Percorríu'' de [[Renfe Operadora|RENFE]]. == Tráficu y estadístiques == === El númberu de pasaxeros === Apreciar nos últimos años una medría considerable nel númberu de pasaxeros de vuelos internacionales, permaneciendo esa cifra estable de 2007 a 2009 y amontándose nuevamente en 2010 y 2011 con medríes porcentuales d'un 6,1&nbsp;% y un 4,6&nbsp;%, respeutivamente. Sicasí, dende 2007 amenorgóse'l númberu de viaxeros de trayectos nacionales, coincidiendo cola progresiva puesta en serviciu de llinies ferroviaries d'alta velocidá ([[LAV]]) a Málaga, Barcelona, Valencia y Alicante. En 2010 el númberu de viaxeros nacionales baxó un 1,4&nbsp;% y en 2011 amenorgar de nuevu nun 9&nbsp;%.<ref name = "eleconomista.es (d'Axencia EFE)">{{Cita web |títulu=eleconomista.es (axencia EFE) Barajas creció un 2,9&nbsp;% en pasaxeros en 2010, pero perdió 0,3&nbsp;% tráficu aereu |url=http://www.eleconomista.es/mercado-cotizaciones/noticias/2739128/01/11/Barajas-crecio-un-29-per cientu-en-pasaxeros-en-2010-pero-perdio-03-en-trafico-aereo.html}} Barajas creció un 2,9&nbsp;% en pasaxeros en 2010, pero perdió 0,3&nbsp;% tráficu aereu.</ref><ref name = "abc.es(d'Axencia EFE)">{{Cita web |títulu=abc.es (axencia EFE) Barajas perdió en 2011 un 0,4&nbsp;% en pasaxeros y un 1&nbsp;% de vuelos, pero creció en carga. |url=https://www.abc.es/agencias/noticia.asp?noticia=1063418}} Barajas perdió en 2011 un 0,4&nbsp;% en pasaxeros y un 1&nbsp;% de vuelos, pero creció en carga.</ref> La cifra más alta de pasaxeros nun mes nel Aeropuertu de Barajas rexistrar en xunetu de 2007, con 5&nbsp;011&nbsp;924 pasaxeros (2&nbsp;145&nbsp;349 en trayectos nacionales y 2&nbsp;866&nbsp;575 en trayectos internacionales). Xineru y febreru suelen ser los meses con un menor númberu de viaxeros, con 3&nbsp;412&nbsp;101 pasaxeros en xineru de 2010 y 3&nbsp;107&nbsp;963 en xineru de 2009. Na tabla siguiente detállase'l númberu de pasaxeros en Barajas, según datos del Ministeriu de Fomentu:<ref name = "Ministeriu de Fomentu">{{Cita web |títulu=Ministeriu de Fomentu |url=http://www.fomento.es/BE/?nivel=2&orde=03000000}} Tráficu por aeropuertos</ref> {| class="toccolours" border="1" cellpadding="4" style="border-collapse:collapse" |- bgcolor=red !Exerciciu!! Total pasaxeros!! Tray. nacionales!! Tray. internacionales |- | 2017 || 53&nbsp;402&nbsp;506 || 14&nbsp;868&nbsp;354 || 38&nbsp;534&nbsp;152 |- | 2016 || 50&nbsp;354&nbsp;370 || 14&nbsp;279&nbsp;682 || 36&nbsp;074&nbsp;688 |-bgcolor=CCFF00 | 2015 || 46&nbsp;828&nbsp;279 || 12&nbsp;985&nbsp;428 || 33&nbsp;842&nbsp;851 |- | 2014 || 41&nbsp;763&nbsp;897 || 12&nbsp;145&nbsp;696 || 29&nbsp;618&nbsp;201 |- | 2013 || 39&nbsp;661&nbsp;478 || 11&nbsp;952&nbsp;232 || 27&nbsp;709&nbsp;246 |-bgcolor="CCFF00" | 2012 || 45&nbsp;102&nbsp;128 || 14&nbsp;486&nbsp;737 || 30&nbsp;615&nbsp;391 |- | 2011 || 49&nbsp;542&nbsp;117 || 17&nbsp;095&nbsp;150 || 32&nbsp;446&nbsp;967 |- | 2010 || 49&nbsp;632&nbsp;904 || 18&nbsp;702&nbsp;156 || 30&nbsp;930&nbsp;748 |- | 2009 || 47&nbsp;950&nbsp;995 || 18&nbsp;884&nbsp;879 || 29&nbsp;066&nbsp;116 |- | 2008 || 50&nbsp;501&nbsp;156 || 20&nbsp;714&nbsp;149 || 29&nbsp;787&nbsp;007 |- | 2007 || 52&nbsp;789&nbsp;619 || 22&nbsp;767&nbsp;156 || 29&nbsp;022&nbsp;463 |- | 2006 || 45&nbsp;158&nbsp;242 || 20&nbsp;589&nbsp;801 || 24&nbsp;568&nbsp;441 |- | 2005 || 41&nbsp;560&nbsp;552 || 19&nbsp;567&nbsp;545 || 21&nbsp;993&nbsp;007 |- | 2004 || 38&nbsp;121&nbsp;423 || 18&nbsp;168&nbsp;317 || 19&nbsp;953&nbsp;106 |- | 2003 || 35&nbsp;359&nbsp;101 || 17&nbsp;218&nbsp;633 || 18&nbsp;140&nbsp;468 |-bgcolor="CCFF00" | 2002 || 33&nbsp;677&nbsp;304 || 16&nbsp;437&nbsp;685 || 17&nbsp;239&nbsp;619 |- |} === Estadístiques de la ruta === {| | {|class="toccolours" border="1" cellpadding="4" style="border-collapse:collapse" |- bgcolor=red |+ '''Rutes internacionales más transitaes Madrid-Barajas (2017)<ref>[http://www.aena.es/csee/Satellite?c=Page&cid=1113582476715&pagename=Estadisticas%2FEstadisticas Estadístiques aena-aeropuertos.]</ref>''' |- ! Puestu !Ciudá !Pasaxeros ! Compañíes Aérees |-bgcolor="CCFF00" | 1 | {{bandera|Portugal}} [[Aeropuertu de Lisboa|Lisboa (Portugal)]] | 1.428.663 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[TAP Portugal|TAP Air Portugal]], [[EasyJet]] |-bgcolor="CCFF00" | 2 | {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Aeropuertu de Londres-Heathrow|Londres-Heathrow (Reinu Xuníu)]] | 1.382.307 | [[British Airways]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |-bgcolor="CCFF00" | 3 | {{bandera|Francia}} [[Aeropuertu de París-Orly|París-Orly (Francia)]] | 1.152.677 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Transavia]]. |-bgcolor="CCFF00" | 4 | {{bandera|Francia}} [[Aeropuertu de París-Charles de Gaulle|París-Charles de Gaulle (Francia)]] | 1.106.478 | [[Vueling]], [[Air France]], [[Iberia Express]], [[EasyJet]] |- | 5 | {{bandera|Italia}} [[Aeropuertu de Roma-Fiumicino|Roma (Italia)]] | 1.095.726 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Alitalia]], [[Ethiopian Airlines]], [[Vueling]] |- | 6 | {{bandera|Alemaña}} [[Aeropuertu de Frankfurt del Main|Frankfurt del Main (Alemaña)]] | 1.048.560 | [[Air Europa]], [[Lufthansa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[LATAM]], [[Air Nostrum]], [[Ryanair]] |- | 7 | {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Aeropuertu de Londres-Gatwick|Londres-Gatwick (Reinu Xuníu)]] | 1.030.226 | [[Air Europa]], [[EasyJet]], [[Iberia Express]], [[Norwegian Air Shuttle|Norwegian]] |- | 8 | {{Bandera|Países Baxos}} [[Aeropuertu d'Ámsterdam-Schiphol|Ámsterdam (Países Baxos)]] | 1.027.895 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[KLM]]. |- | 9 | {{bandera|Bélxica}} [[Aeropuertu de Bruxeles-National|Bruxeles (Bélxica)]] | 965.715 | [[Air Europa]], [[Brussels Airlines]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Ryanair]] |- | 10 | {{bandera|Alemaña}} [[Aeropuertu Internacional de Múnich-Franz Josef Strauss|Múnich (Alemaña)]] | 829.460 | [[Air Europa]], [[Lufthansa]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 11 | {{bandera|Arxentina}} [[Aeropuertu Internacional Ministru Pistarini|Buenos Aires (Arxentina)]] | 814.915 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Aerolíneas Argentinas]]. |- | 12 | {{bandera|Colombia}} [[Aeropuertu Internacional El Dorado|Bogotá (Colombia)]] | 790.035 | [[Air Europa]], [[Avianca]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 13 | {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Aeropuertu Internacional John F. Kennedy|Nueva York (EE.&nbsp;UU.)]] | 779.086 | [[Air Europa]], [[American Airlines]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Delta Air Lines]] |- | 14 | {{bandera|Méxicu}} [[Aeropuertu Internacional de la Ciudá de Méxicu|Ciudá de Méxicu (Méxicu)]] | 681.814 | [[Aeroméxico]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 15 | {{Bandera|Perú}} [[Aeropuertu Internacional Jorge Chávez|Lima (Perú)]] | 653.066 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[LATAM Peru|LATAM Perú]], [[Plus ultra Llinies Aérees|Plus ultra]]. |-bg-ff0000 | 16 | {{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Aeropuertu Internacional de Miami|Miami (Estaos Xuníos)]] | 650.756 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[American Airlines]] |-bg-0000ff | 17 | {{bandera|Brasil}} [[Aeropuertu Internacional de São Paulo-Guarulhos|São Paulo-Guarulhos (Brasil)]] | 628.636 | [[Air Europa]], [[Air China]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[LATAM (Brasil)|LATAM]]. |-bg-ff0000 | 18 | {{Bandera|Suiza}} [[Aeropuertu de Zúrich|Zúrich (Suiza)]] | 622.518 | [[Air Europa]], [[Iberia (aereollinia)|Iberia]], [[Swiss International Air Lines|Swiss International]] |-bd-00ffff | 19 | | {{Bandera|Portugal}} [[Aeropuertu de Porto-Francisco Sá Carneiro|Porto (Portugal)]] | 615.307 | [[Air Europa]], [[TAP Air Portugal]], [[Ryanair]], [[Air Nostrum]] |- | 20 | {{bandera|Italia}} [[Aeropuertu de Milán-Malpensa|Milán-Malpensa (Italia)]] | 602.604 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[EasyJet]] <!-- |- | 21 | {{Bandera|Portugal}} [[Aeropuertu de Porto-Francisco Sá Carneiro|Porto (Portugal)]] | 443 789 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[TAP]], [[Ryanair]]] |- | 22 | {{bandera|Italia}} [[Aeropuertu de Venecia|Venecia (Italia)]] | 436 816 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Alitalia]]. |- | 23 | {{bandera|Colombia}} [[Aeropuertu Internacional El Dorado|Bogotá (Colombia)]] | 387 731 | [[Air Europa]], [[Avianca]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 24 | {{bandera|Cuba}} [[Aeropuertu Internacional José Martí|L'Habana (Cuba)]] | 374 075 | [[Air Europa]], [[Cubana de Aviación]]. |- | 25 | {{bandera|Grecia}} [[Aeropuertu Internacional Eleftherios Venizelos|Atenes (Grecia)]] | 358 865 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Aegean Airlines]]. |- | 26 | {{bandera|Chile}} [[Aeropuertu Comodoro Arturo Merino Benítez|Santiago de Chile (Chile)]] | 358 381 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[LATAM]]. |- | 27 | {{bandera|República Dominicana}} [[Aeropuertu Internacional Las Américas|Santu Domingu (República Dominicana)]] | 337 897 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 28 | {{bandera|Italia}} [[Aeropuertu de Milán-Linate|Milán-Linate (Italia)]] | 330 353 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Alitalia]]. |-BG-FF0000 | 29 | {{bandera|Irlanda}} [[Aeropuertu de Dublín|Dublín (Irlanda)]] | 321 924 | [[Iberia Express]], [[Ryanair]], [[Aer Lingus]]. |-`BG-00FFFF | 30 | {{bandera|Turquía}} [[Aeropuertu Internacional Atatürk|Istambul (Turquía)]] | 321 418 | [[Turkish Airlines]]. |- | 31 | {{bandera|Israel}} [[Aeropuertu Internacional Ben Gurión|Tel-Aviv (Israel)]] | 308 485 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[El Al]]. |- | 32 | {{bandera|Bélxica}} [[Aeropuertu de Bruxeles Sur|Charleroi (Bélxica)]] | 307 658 | [[Ryanair]] |- | 33 | {{bandera|Dinamarca}} [[Aeropuertu de Copenḥague-Kastrup|Copenḥague-Kastrup (Dinamarca)]] | 307 003 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Scandinavian Airlines System|SAS]], [[Norwegian Air Shuttle]] |- | 34 | {{bandera|Italia}} [[Aeropuertu de Bolonia|Bolonia (Italia)]] | 286 117 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Ryanair]]. |- | 35 | {{bandera|Alemaña}} [[Aeropuertu Internacional de Düsseldorf|Düsseldorf (Alemaña)]] | 284 923 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 36 | {{bandera|Alemaña}} [[Aeropuertu de Berlín-Tegel|Berlín-Tegel (Alemaña)]] | 278 762 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Lufthansa]], [[Air Berlin]], [[EasyJet]]. |- | 37 | {{bandera|República Checa}} [[Aeropuertu de Praga|Praga (República Checa)]] | 277 752 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Czech Airlines|CSA]], [[Wizzair]]. |- | 38 | {{bandera|Méxicu}} [[Aeropuertu Internacional de Cancún|Cancún (Méxicu)]] | 264 168 | [[Air Europa]], [[Air Pullmantur]], [[Evelop Airlines]], [[Orbest Orizonia Airlines]] |- | 39 | {{bandera|Marruecos}} [[Aeropuertu de Casablanca|Casablanca (Marruecos)]] | 259 506 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Royal Air Maroc]], [[EasyJet]], [[Ryanair]] |- | 40 | {{bandera|Ecuador}} [[Aeropuertu Internacional de Guayaquil|Guayaquil (Ecuador)]] | 251 873 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[LATAM (Ecuador)|LATAM]]. --> |} {| {{tablaguapa}} style="font-size: 85%" width=align= |+ '''Rutes aérees nacionales más transitaes dende Madrid-Barajas (2017)''' |- ! Puestu !Ciudá !Pasaxeros ! Compañíes Aérees |- | 1 | [[Archivu:Flag of Catalonia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Barcelona|Barcelona]] | 2.341.060 | Air Europa, Iberia, Vueling Airlines |- |2 | [[Archivu:Flag of the Balearic Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu de Palma de Mallorca|Palma de Mallorca]] | 1.816.204 | Air Europa, Iberia Express, Ryanair, Norwegian |- | 3 | [[Archivu:Flag of the Canary Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu de Gran Canaria|Gran Canaria]] | 1.510.712 | Air Europa, Iberia Express, Ryanair, Norwegian |- | 4 | [[Archivu:Flag of the Canary Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu de Tenerife Norte|Tenerife]] | 1.382.264 | Air Europa, Iberia Express, Ryanair, Norwegian |- | 5 | [[Archivu:Flag of the Basque Country.svg|20px]] [[Aeropuertu de Bilbao|Bilbao]] | 743.844 | Iberia, Air Europa |- | 6 | [[Archivu:Flag of the Balearic Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu d'Eivissa|Eivissa]] | 730.162 | Air Europa, Air Nostrum, Ryanair, Vueling Airlines |- |7 | [[Archivu:Flag of Galicia.svg|20px]] [[Aeropuertu de La Coruña|La Coruña]] | 621.971 | Iberia, Air Europa |- | 8 | [[Archivu:Flag of Galicia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Santiago de Compostela|Santiago de Compostela]] | 608.003 | Iberia Express, Ryanair |- | 9 | [[Archivu:Flag of Galicia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Vigo-Peinador|Vigo]] | 594.044 | Air Europa, Iberia |- | 10 | [[Archivu:Flag of Asturias.svg|20px]] [[Aeropuertu d'Asturies|Asturies]] | 479.819 | Iberia, Iberia Express |- | 11 | [[Archivu:Flag of the Canary Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu de Lanzarote|Lanzarote]] | 456.216 | Air Europa, Ryanair, Iberia Express |- | 12 | [[Archivu:Flag_of_the_Land_of_Valencia_(official).svg|20px]] [[Aeropuertu de Valencia|Valencia]] | 343.015 | Air Nostrum, Air Europa |- | 13 | [[Archivu:Flag of Andalusia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Málaga-Costa del Sol|Málaga]] | 320.744 | Iberia Express, Air Nostrum, Air Europa |- | 14 | [[Archivu:Flag of the Canary Islands.svg|20x20px]] [[Aeropuertu d'Alicante-Elx|Fuerteventura]] | 305.502 | Iberia Express, Ryanair |- |15 |[[Archivu:Flag of Andalusia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Sevilla|Sevilla]] |301.902 |Iberia Express, Air Nostrum |} |} [[Ficheru:Iberia A330 Economy Class.jpg|miniaturadeimagen|246x246px|IBERIA]] == Carauterístiques téuniques == === Operatives === L'aeropuertu de Madrid-Barajas ye un aeropuertu H24 (abiertu 24 hores)<ref name="AIP" />pero les operaciones nél sufren delles restricciones. Ta prohibíu'l so usu por aeronaves ensin radiocomunicación y helicópteros. Amás prohíbese la operación de despegue y aterrizaxe d'aeronaves clasificaes a partir de CR-4 (esto ye, con una cuota de ruíu de nivel 4 o más). De la mesma esisten restricciones parciales pa otres aeronaves ente les 23:00 y les 7:00. Delles aeronaves tienen restricciones nocherniegues nel usu de les [[Unidá d'Enerxía Auxiliar|APU]]: [[Ilyushin]] (tolos modelos), [[DC-8]] (tolos modelos), [[Fokker 50]], [[McDonnell Douglas MD-80]] (tolos modelos), [[MD-11]], [[B-747|Boeing 747]] (tolos modelos), [[Bombardier CRJ100/200|Bombardier CRJ200]], [[Embraer 120]], [[B-717|Boeing 717]] y [[B-727|Boeing 727]]. Les siguientes tienen amás restricciones nos procedimientos de salida: [[Antonov 72]], [[Antonov 124]], [[Airbus A340|Airbus A340-600]], [[B-727|Boeing 727]], [[B-737|Boeing 737-100]], [[B-737|Boeing 737-200]], [[B-747|Boeing 747]], [[Douglas DC-8]], [[McDonnell Douglas DC-10]], [[Ilyushin 62]], [[Lockheed L-1011 TriStar|Lockheed L-1011]], [[McDonnell Douglas MD-11]], [[Tupolev 134]], [[British Aerospace BAe 125]], [[North American Sabreliner]] y [[Yakovlev Yac-42]]. [[Archivu:AMadridBarajas.JPG|thumb|Vista del Aeropuertu.]] [[Archivu:IberiaAMadridBarajas.JPG|thumb|[[Airbus A340|Airbus A340-600]] d'[[Iberia (aereollinia)|Iberia]] aparcáu.]] === Aeródromu === [[Archivu:Avión de Iberia en el aeropuerto de Barajas. Septiembre de 2011.JPG|thumb|[[Airbus A319]] d'Iberia nel aeropuertu de Barajas en setiembre de 2011.]] ==== Edificios ==== [[Archivu:A319 Iberia T4.JPG|thumb|right|[[Airbus A319]] aparcáu na T4.]] L'aeropuertu de Barajas consta de tres edificios terminales, un edificiu satélite y dos ''diques'' (unu de los cualos puede cuasi considerase una terminal), amás d'una terminal dedicada puramente a carga. La división espacial utilizada na nomenclatura del aeropuertu (T1, T2, T3, T4 y T4-S) nun coincide esautamente cola división real arquitectónica del aeropuertu. Amás y dende entamos del 2013 amás cunta con una terminal d'Aviación Executiva que foi remocicada d'antigües instalaciones, por aciu una concesión a un consorciu formáu por Gestair y Multiservicios Aeroportuarios. * '''Antigua Terminal Internacional o Terminal T1''' : Ye'l más antiguu de los que s'atopen n'operación nel aeropuertu. Foi xuníu al terminal nacional por un edificiu de interconexón, que-y dexó aumentar en 4 nueves puertes d'embarque. Cuenta con 22 puertes d'embarque (puertes C43 a C50 y D53 a D66). * '''Antigua Terminal Nacional o Terminal T2''': En cuanto al área d'embarque, cuenta con 16 puertes d'embarque, pero tópase estremáu ente'l T1 (puertes B20 a B33, correspondientes a la zona internacional) y T2 (puertes C34 a C43, correspondiente a la zona Schengen). * '''Dique Norte o Terminal T3''': El T3 ye un terminal integráu nel edificiu del ''Dique Norte'', pero que solo se trata d'un área de facturación separada (ensin operaciones anguaño), yá que tanto les sales d'embarque como de recoyida d'equipaxes tán integraes nel T2. El dique norte plantegóse como una estensión del terminal nacional, al cual apurría once mostradores de facturación, cinco cintes de recoyida d'equipaxes y 20 puertes d'embarque. * '''Dique Sur''': Ye un edificiu amiesto a la terminal T1. Cuenta con 10 puertes d'embarque (puertes A1 a A14), 5 d'elles con [[pasarela d'accesu direutu a aeronaves|fingers]]. Incluyíu dafechu dientro del T1. * '''Terminal 4''': Denomináu T4, cuenta con 6 plantes, 3 sobre rasante y 3 so rasante. Na primer planta cunta con 22 cintes de recoyida d'equipaxes estremaes ente 2 sales, 10 y 11, la primera destinada a vuelos de llegada internacionales y la segunda a vuelos de llegada nacionales. Cuenta con 2 cintes dobles y 2 cintes pa recoyida d'equipaxes especiales. La primer planta cunta con 76 puertes d'embarque. * '''Satélite''': Denomináu T4-S. Cuenta con trés plantes sobre rasante. La primera ta dedicada a salíes Schengen y cuenta con 19 puertes d'embarque. La segunda ta dedicada a salíes internacionales, cuenta con 48 puertes d'embarque. La tercera ta dedicada a recibir los vuelos de llegaes internacionales polo que cunta colos filtros de seguridá afechos pa tal fin. ==== Terminales ==== {| {{tablaguapa}} border="1" width="" |- | colspan="7" align="center" | '''Carauterístiques de los terminales''' |- !Terminal!!Puertes!!Mostradores de<br />facturación!!Puertes de<br />embarque!!Pasareles!!Cintes de<br />recoyida de<br />equipaxes!!Superficie<br />preséu<ref>{{Cita web |url=http://www.fomento.es/NR/rdonlyres/2AFEDA1A-D3B0-4CC1-8206-A25F73CE7604/54813/Estusituaaeropuertu.pdf |títulu=Carauterístiques |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] |cita='Plan Direutor del Aeropuertu de Madrid-Barajas'}}</ref> |- |'''[[Archivu:MAD-LEMD Madrid Barajas T1.svg|22px]]''' ||align="center"|[[Archivu:Madrid Barajas A.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas B.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas C.svg|18px]]||170<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046408532&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Facturación T1 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]]}}</ref> ||43<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046408459&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Embarque T1 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]]}}</ref> || 17|| 15||90&nbsp;110 |- |'''[[Archivu:MAD-LEMD Madrid Barajas T2.svg|22px]]''' ||align="center"|[[Archivu:Madrid Barajas C.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas D.svg|18px]]||99<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046408865&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Facturación T2 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]]}}</ref> ||20<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046408912&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Embarque T2 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]]}}</ref> || 11|| 12||85&nbsp;165 |- |'''[[Archivu:MAD-LEMD Madrid Barajas T3.svg|22px]]''' ||align="center"|[[Archivu:Madrid Barajas H.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas F.svg|18px]]||20<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046409034&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Facturación T3 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]]}}</ref> ||21<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046409062&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Embarque T3 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] }}</ref> ||12 ||5 ||23&nbsp;046 |- |'''[[Archivu:MAD-LEMD Madrid Barajas T4.svg|22px]]''' ||align="center"|[[Archivu:Madrid Barajas H.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas J.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas K.svg|18px]]||185<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1132835520925&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Facturación T4 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] }}</ref>||76<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1132835522778&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Embarque T4 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] }}</ref> || 38<ref>{{Cita web |url=http://www.iberia.com/OneToOne/v3/product.do?cntCat=Productos/LLESAL&cntId=terminalesT4_T4S&isPopup=true |títulu=Embarque T4 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] }}</ref>||22 ||470&nbsp;000 |- |'''[[Archivu:MAD-LEMD Madrid Barajas T4S.svg|30px]]''' ||align="center"|[[Archivu:Madrid Barajas M.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas S.svg|18px]]|||0 ||67<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1132835522778&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Embarque T4S |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] }}</ref> || 26<ref>{{Cita web |url=http://www.iberia.com/OneToOne/v3/product.do?cntCat=Productos/LLESAL&cntId=terminalesT4_T4S&isPopup=true |títulu=Embarque T4S |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] |cita='16 d'elles dobles'}}</ref>||0 ||286&nbsp;984 |- |colspan="2" align="center" |'''Total''' || 474|| 227|| 104|| 54||955&nbsp;305 |} *[[Ficheru:Boeing 747-267B, Iberia (Air Atlanta Icelandic) AN0171212.jpg|miniaturadeimagen|IBERIA]]'''T1''': Puertes A, B y C, esta postrera hasta la C42. Cuenta con 170 mostradores de facturación, incluyendo les automátiques, y dispón d'un total de 43 puertes d'embarque. Cuenta coles mesmes con dos sales de llegaes caúna con ocho y siete cintes de recoyida d'equipaxes respeutivamente. Ta formada per parte del antiguu ''Terminal Internacional'' y el nuevu ''Dique Sur''. * '''T2''': Puertes C, dende la C43 d'equí p'arriba, y D. Amás de los 99 mostradores de facturación tien dellos más na pasarela d'entrada al aeropuertu, que nun fueron señalaos. Dispón de 20 puertes d'embarque y pa la recoyida d'equipaxes de dos sales de llegaes con seis cintes d'equipaxe caúna. Corresponder col antiguu ''Terminal Nacional'' más parte del antiguu ''Terminal Internacional''. * '''T3''': Puertes Y y F. Cuenta con venti mostradores de facturación (fora de serviciu anguaño), cinco cintes de recoyida d'equipaxes (nuna sala amiesta a la de la T2) y 21 puertes d'embarque (de la Y68 a la Y82 y de la F90 a la F94, estes postreres destinaes puramente a vuelos rexonales). La T3 corresponder al ''Dique Norte'' y anguaño utilízase puramente como una estensión de la T2 y non como terminal independiente. * '''T4''': Puertes H, J y K. Na primer planta cunta con 22 cintes de recoyida d'equipaxes estremaes ente 2 sales, 10 y 11, la primera destinada a vuelos de llegada internacionales y la segunda a vuelos de llegada nacionales. Cuenta con 2 cintes dobles y 2 cintes pa recoyida d'equipaxes especiales. La primer planta cunta con 76 puertes d'embarque (de la H1 a la H37, de la J40 a la J59 y de la K62 a K98). Na segunda planta atópense los mostradores de facturación y los filtros principales de seguridá. * '''T4-S''': Puertes M y S. Cuenta con 19 puertes d'embarque (puertes M22 a M48) na ''zona [[Alcuerdu de Schengen|Schengen]]''. La segunda planta ta dedicada a salíes internacionales, cuntando con 48 puertes d'embarque (puertes S1 a S12 y S15 a S50). La tercera ta dedicada a recibir los vuelos de llegaes internacionales polo que cunta colos filtros de seguridá afechos pa tal fin. ==== Hangares ==== Barajas cuenta con dos zones principales d'hangares, per un sitiu, la ''Antigua Área Industrial'', ente'l T3 y el T4, y per otru llau el ''Área Industrial de La Muñoza''. Iberia tien hangares de caltenimientu en dambes árees, anque tienen más actividá los de la segunda zona. ==== Pista ==== Madrid-Barajas cuenta con cuatro pistes físiques paraleles dos a dos: les 18L/36R - 18R/36L y les 14L/32R - 14R/32L. En terminoloxía aeronáutica considérase que tien 8 pistes distintes, y que solo s'usen simultáneamente cuatro d'elles según les configuraciones d'operación, norte o sur. El ATC escueye una o otra configuración en función de la meteoroloxía. * Configuración norte: mientres el día (07:00-23:00), les pistes 36L y 36R van utilizar pa despegues y les pistes 32L y 32R p'aterrizaxes. Mientres la nueche (23:00-07:00) va utilizase la pista 36L pa despegues y la pista 32R p'aterrizaxes. Nun s'autoricen despegues peles pistes 14L/14R. * Configuración sur: mientres el día (07:00-23:00), les pistes 14L y 14R van utilizar pa despegues y les pistes 18L y 18R p'aterrizaxes. Mientres la nueche (23:00-07:00) va utilizase la pista 14L pa despegues y la pista 18L p'aterrizaxes. Nun se van autorizar despegues peles pistes 32L/32R. * Amás esiste una pista más (18C/36C, antes 18-36 y 18L-36R) que foi la primera que tuvo l'aeropuertu. Úsase como pista d'aparcamientu y escurre ente'l Terminal T4s-Terminal 1. La pista ta cortada al altor del so encruz cola pista 14R/32L y cerca del so estremu norte ye cruciada per una carretera de vehículos del aeropuertu, lo que torga qu'agora mesmu se puedan realizar operaciones de despegue y aterrizaxe. Atopar ensin usu dende la inauguración de les pistes 18R/36L y 14L/32R, a mediaos de la década de 2000. El 20 de setiembre de 2012, coincidiendo col cambéu de ciclu [[AIRAC]], les antigües pistes 15R/33L y 15L/33R camudaron la so denominación y pasaron a llamase 14R/32L y 14L/32R, por cuenta de los cambeos na declinación magnética local.<ref name=AIRAC0912/> Les carauterístiques físiques de les pistes son les siguientes:<ref name="AIP" /> === Navegación Aérea === ==== Torres de control ==== [[Archivu:Torre de control de Madrid-Barajas - 01.jpg|thumb|upright|Torre Norte.]] L'aeropuertu cunta con tres torres de control: * La '''Torre Norte''', asitiada xunto al edificiu satélite. Empezó a funcionar el 31 d'ochobre de 1998.<ref name="HISTORIA-BARAJAS">(2003). Madrid: Aeropuertos Españoles y Navegación Aérea. ''Madrid-Barajas, historia d'un futuru'' (folletu informativu). Disponible en [https://www.scribd.com/doc/8354891/Historia-del Aeropuertu-de-Barajas Scribd]</ref> * La '''Torre Oeste''', emplazada xunto al edificiu terminal T4. * La '''Torre Sur''', asitiada encastrada dientro del edificiu terminal T2. Cualesquier de los trés torres tien capacidá pa controlar cualquier aspeutu del tráficu aereu y el movimientu d'aeronaves nel aeropuertu, pero en condiciones de funcionamientu normal les xeres tán partíes ente los trés. La '''Torre Norte''' ye la torre de control principal del aeropuertu y la más grande de toes coles que cunta. Foi inaugurada en [[1998]] y sustituyó a l'actual Torre Sur como principal del aeropuertu. La '''Torre Oeste''' foi la última torre de control en construyise nel aeropuertu. Inaugurar en 2006 al par que'l Terminal T4. Encargar de xestionar el movimientu de rodadura de les aeronaves en tierra en redol al terminal T4. [[Archivu:Aeropuerto de Madrid-Barajas - Exterior 02.jpg|thumb|Torre Sur.]] La '''Torre Sur''' ye l'antigua torre de control del aeropuertu. Asítiase dientro del terminal T2, anque cuando foi construyida taba emplazada nel ''Terminal Nacional''. Hasta 1998 yera la única torre de control del aeropuertu, pero dende esi momentu solo xestiona les operaciones de rodadura de les aeronaves en redol a los edificios terminal T1, T2 y T3, según col terminal de carga. A pesar d'esti amenorgamientu de funciones la torre sigue cuntando con capacidaes operatives plenes. ==== Ayudes al navegación ==== L'aeropuertu cunta con distintes ayudes al navegación. Tocantes a ayudes pal aterrizaxe, l'aeropuertu cunta con [[Instrumental landing system|ILS]] de Categoría III, [[Indicador de Trayeutoria d'Aproximamientu de Precisión|PAPI]] y de Sistemes de Llume d'Aproximamientu de Precisión CAT II/III (900&nbsp;m), nes pistes 32L, 32R, 18L y 18R (que son les que se destinen a aterrizaxes). Les carauterístiques de los ILS son les siguientes:<ref name="AIP" /> * '''Pista 32L''': localizador ''MAA'' emitiendo en 109.900 MHz dende {{coord|40|29|10.3810|N|003|34|38.5956|W}}, sienda d'entamo emitiendo en 333.800 MHz dende {{coord|40|27|57.0555|N|003|33|17.5709|W}}. * '''Pista 32R''': localizador ''MBB'' emitiendo en 109.100 MHz dende {{coord|40|29|49.4289|N|003|33|36.1747|W}}, sienda d'entamo emitiendo en 331.400 MHz dende {{coord|40|28|34.5222|N|003|32|13.6731|W}}. * '''Pista 18L''': localizador ''IML'' emitiendo en 111.500 MHz dende {{coord|40|29|54.2065|N|003|33|33.0949|W}}, sienda d'entamo emitiendo en 332.900 MHz dende {{coord|40|31|31.5282|N|003|33|28.9570|W}}. * '''Pista 18R''': localizador ''IMR'' emitiendo en 110.700 MHz dende {{coord|40|29|24.5249|N|003|34|28.5949|W}}, sienda d'entamo emitiendo en 330.200 MHz dende {{coord|40|31|11.7539|N|003|34|24.1107|W}}. Cuenta de la mesma con cuatro [[VOR]],<ref name="AIP">AIS ESPAÑA, [[AIP]] d'aeródromu: [https://web.archive.org/web/20070929104805/http://www.aena.es/csee/ccurl/-Y_AD_2_LEMD_en.pdf -Y AD 2 - LEMD], de 9 d'abril de 2009. Navegación Aérea d'España.</ref>toos ellos acomuñaos a un DME. Dos d'ellos nes cercaníes del aeropuertu (xestionaos direutamente pol aeropuertu) y otros dos na redolada de Madrid, xestionaos pola Direición de Navegación Aérea de la Rexón Centro: * DVOR BRA (Barajas, {{coord|40|28|08.50|N|003|33|27.59|W}}): asitiáu al pie de la pista 14R/32L * DVOR SSY (San Sebastián de los Reyes, {{coord|40|32|47.1194|N|003|34|31.3318|W}}): asitiáu al norte de la cabecera 18R, a 1,5 nM aproximao. * DVOR RBO (Robledillo de Mohernando, {{coord|40|51|14.2766|N|003|14|47.4050|W}}): asitiáu na [[Provincia de Guadalaxara]], nel Términu Municipal del mesmu nome, bien próximu al [[Aeródromu de Robledillo de Mohernando|Aeródromu de Robledillo]], [[LERM]]. * DVOR PDT (Perales de Tajuña, {{coord|40|15|10.4401|N|003|20|52.2750|W}}): asitiáu a unes 15 nM al sureste de les cabeceres 32L/32R. ==== Sistemes de vixilancia ==== * L'aeropuertu cunta con dos radares de Superficie (SMR), que vixilen los movimientos d'aeronaves lo mesmo que de cualquier vehículu nel área de maniobres. Tán asitiaos nel campu d'antenes de la torre Norte (al pie de la T4 Satélite) y nel de la torre Sur (al pie de la T2). * Tamién cuenta, dende marzu del 2011, con un sistema de multilateración,<ref>{{Cita web |autor=YERA International, Inc. |títulu=Yera Surface System Operational in Madrid |url=http://news.sra.com/press-release/yera-surface-system-operational-madrid |fechaaccesu=19 de xunetu de 2012 |idioma=inglés}}</ref> capaz de detectar blancos cooperativos (dotaos de trasponder) nel área de maniobres. ==== Enerxía ==== L'aeropuertu tien una central térmica de ciclu combináu mesma que lo abastez d'enerxía llétrica, calefaición y otres necesidaes.{{ensin referencies}} == Aereollinies y destinos == Les principales aereollinies del aeropuertu son [[Iberia LAE|Iberia]] y [[Air Europa]]. Madrid-Barajas ye l'aeropuertu européu con más vuelos con [[Iberoamérica]], tien enllaces frecuentes con cuasi tolos aeropuertos españoles y tien bones conexones coles capitales europees, amás de tener delles conexones con África, Asia y Norteamérica.<ref>[http://www.aena.es/ AENA] Aeropuertos Españoles y Navegación Aérea</ref> === Destinos nacionales === == Accidentes ya incidentes notables == * El [[30 de setiembre]] de [[1972]], el [[Douglas C-47]] de la compañía [[Spantax]] con matrícula ''EC-AQE'' estrellar mientres el despegue, mientres un vuelu d'entrenamientu. Morrió 1 de los 6 ocupantes del avión.<ref>{{Cita web|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19720930-0|títulu=ASN Aircraft accident Douglas C-47B-1-DK EC-AQE Madrid-Barajas Airport (MAD)|fechaaccesu=23 de mayu de 2009|autor=Aviation Safety Network|fecha=2009|idioma=inglés}}</ref> *El [[27 de payares]] de [[1983]], el [[Boeing 747|Boeing 747-200]] de la compañía [[Avianca]] con matrícula ''HK-2910'', qu'operaba'l vuelu AV 011 procedente de [[Aeropuertu de París-Charles de Gaulle|París]],<ref>''Reseña del vuelu''. Ministeriu de Fomentu. [https://web.archive.org/web/20100508183902/http://www.fomento.es/MFOM/LANG_CASTELLANO/DIRECCIONES_GENERALES/ORGANOS_COLEGIADOS/CIAIAC/PUBLICACIONES/HISTORICOS/AVIANCA/avianca_1_1.htm]</ref> estrellar en [[Mejorada del Campo]] mientres les maniobres d'aproximamientu p'aterrizar nel aeropuertu. L'avión topetó contra una llomba y quedó partíu en 5 cachos. Solo 11 de los 169 pasaxeros sobrevivieron, y nun hubo sobrevivientes ente los 23 tripulantes.<ref>{{Cita web |url=http://www.fomento.es/MFOM/LANG_CASTELLANO/DIRECCIONES_GENERALES/ORGANOS_COLEGIADOS/CIAIAC/PUBLICACIONES/HISTORICOS/AVIANCA/avianca_1_2.htm |títulu=A-042/1983 Informe Téunicu del Accidente Sufiertu pola Aeronave Boeing 747-283B, Matrícula HK-2910, a 12 KM. del Aeropuertu de Madrid-Barajas el día 27 de payares de 1983, "Mancadures a persones" |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=Comisión d'Investigación d'Accidentes ya Incidentes d'Aviación Civil |fecha=1983 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090212134100/http://fomento.es/MFOM/LANG_CASTELLANO/DIRECCIONES_GENERALES/ORGANOS_COLEGIADOS/CIAIAC/PUBLICACIONES/HISTORICOS/AVIANCA/avianca_1_2.htm |fechaarchivu=12 de febreru de 2009 }}</ref> {{AP|Vuelu 11 de Avianca}} * El [[7 d'avientu]] de [[1983]] el [[Boeing 727]] con matrícula ''EC-CFJ'' qu'operaba'l vuelu IB 350 d'[[Iberia L.A.E.|Iberia]] con destín [[Aeropuertu de Roma-Fiumicino|Roma-Fiumicino]] topetó mientres el despegue con un [[McDonnell Douglas DC-9|Douglas DC-9]] con matrícula ''EC-CGS'' d'[[Aviaco]] qu'operaba'l vuelu AO 134 con destín [[Aeropuertu de Santander|Santander]]. El DC-9 de Aviaco entrara por equivocación na pista mientres el vuelu d'Iberia taba desapegando. Nel vuelu d'Iberia viaxaben 93 persones de les que 51 finaron. Nun hubo sobrevivientes ente les 42 persones del avión de Aviaco. {{AP|Choque de 1983 en Barajas}} * El [[20 d'agostu]] de [[2008]] a les 14:25 h, el vuelu JK 5022 de [[Spanair]] (operáu por un [[McDonnell Douglas MD-80|McDonnel Douglas MD-82]]) con destín [[Aeropuertu de Gran Canaria|Gran Canaria]] estrellar mientres la maniobra de despegue. L'aeronave diba cuasi llena, con 166 pasaxeros y 6 tripulantes a bordu. Ello ye que solo 11 asientos de los 175 que constituyíen la configuración total del avión, bautizáu ''Sunbreeze'',<ref>{{Cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2008/graficos/ago/s3/sunbreeze.html |títulu=Anatomía del Sunbreeze |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=[[El Mundo (España)|El Mundo]]}}</ref>quedaron vacíos.<ref>{{Cita web |url=https://www.elpais.com/graficos/sociedad/Traxedia/Barajas/elpgra/20080820elpepusoc_1/Ge/ |títulu=Accidente aereu en Barajas |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=Matías Guadalupe Cruz n'[[El País (España)|El País]] |fecha=19 de setiembre de 2009}}</ref>Hubo 154 finaos y 18 sobrevivientes, toos ellos mancaos. {{AP|Vuelu 5022 de Spanair}} == Ver tamién == * [[Aeropuertos d'España]] * [[Tresportes n'España]] * [[Aereollinies y destinos del Aeropuertu de Madrid-Barajas]] == Referencies == {{llistaref|3}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.aeropuertomadrid-barajas.com Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid-Barajas ] * [http://www.aena.es/es/aeropuertu-madrid-barajas/index.html Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid-Barajas - Web oficial] * {{Enllaz rotu|1=Asina se fixo la terminal 4 del Aeropuertu de Madrid Barajas |2=http://www.arquiteuturayreforma.com/aeropuerto-barajas-t4/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{COAM|F3.221}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Aeropuertos d'España]] [[Categoría:Edificios de la Comunidá de Madrid]] 2r1swjudumdasfgcyec9txsbu0r22xu 4503086 4503085 2026-07-07T15:02:31Z ~2026-27184-53 148770 /* Estadístiques de la ruta */ 4503086 wikitext text/x-wiki {{correxir|t=20210104165257}} {{edificiu}} [[Ficheru:Air Europa Logo (2015).svg|miniaturadeimagen|282x282px|AIR EUROPA]] L''''Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid-Barajas''' {{códigos aeroportuarios}},<ref>{{Cita web |obra=[[ABC (España)|Diariu ABC]] |títulu=Barajas yá ye l'aeropuertu «Adolfo Suárez Madrid Barajas» según el BOE |fecha={{Fecha|26|03|2014}} |url=https://www.abc.es/madrid/20140326/abci-barajas-suarez-201403260832.html}}</ref><ref name=CambioDeNombre>{{Cita publicación |publicación=[[Boletín Oficial del Estáu]] nº 74 de {{Fecha|26|03|2014}} |editor=[[Gobiernu d'España]] |títulu=Orde FOM/480/2014, de 24 de marzu, pola que se modificar la denominación oficial del aeropuertu de Madrid-Barajas.|issn=0212-033X |url=https://boe.es/boe/dias/2014/03/26/pdfs/BOE-A-2014-3275.pdf}}</ref> enantes '''Aeropuertu de Madrid-Barajas''',<ref name=CambioDeNombre /> ye un [[Aeropuertos d'España|aeropuertu español]] públicu propiedá d'[[Aena]] asitiáu na redoma de la ciudá de [[Madrid]], la capital d'España. Ye'l primer aeropuertu español por tráficu de pasaxeros, carga aérea y operaciones,<ref name="s2008">{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/ccurl/286/698/Añal-definitivos_2009.pdf |títulu=TRÁFICU DE PASAXEROS, OPERACIONES Y CARGA NOS AEROPUERTOS ESPAÑOLES (2009). |fechaaccesu=22 de xunetu de 2010 |fecha=2009 |autor=[[Aeropuertos Españoles y Navegación Aérea]]}}</ref>según el quintu d'Europa y ventenu cuartu del mundu por númberu de pasaxeros.<ref name="ACI">{{Cita web |url=http://www.aci.aero/Data-Centre/Annual-Traffic-Data/Passengers/2011-final |títulu=Passenger Traffic 2013 FINAL |fechaaccesu=8 de febreru de 2015 |idioma=inglés |fecha=22 d'avientu de 2014 |autor=Airports Council International}}</ref> == Historia == === Entamos === El 23 de marzu de 1929 publicóse'l pliegu de condiciones pa la realización d'un concursu d'eleición de los terrenes pa desenvolver l'aeropuertu civil de Madrid.<ref>Gaceta de Madrid nº87, de 28 de marzu de 1929. Xunta del Aeropuertu de Madrid.</ref>El concursu cerró'l 15 d'abril y a él presentáronse cuatro propuestes: [[Carabanchel Alto]], [[Getafe]], [[Vallecas]] y [[Barajas (Madrid)|Barajas]], aceptándose finalmente esta última propuesta realizada por Rogelio Sol Mestre. La intención yera sustituyir a los aeródromos de Alcalá, [[Aeropuertu de Madrid-Cuatro Viento|Carabanchel]] y [[Base Aérea de Getafe|Getafe]], y pallo escoyó una pradería baldía nel nordeste de la capital nel entós conceyu de Barajas (que darréu foi absorbíu per Madrid) de 493 [[fanega|faneges]] (unes 320&nbsp;[[Hectárea|ha]]), con bones comunicaciones cola capital al traviés de la carretera de Francia (l'actual A-2) y nuna zona despoblada y llibre de torgues. La compra de los terrenes roblóse'l 30 de xunetu de 1930 por un valor de 730&nbsp;000 pesetes. El 23 de xunetu convocó un concursu pa la redaición del proyeutu del nuevu aeropuertu, presentándose siete proyeuto distintos. El xuráu del concursu (compuestu por distintos profesionales civiles y militares) escoyó la propuesta del inxenieru [[Marquesáu de los Álamos del Guadalete|marqués de los Álamos]] y del arquiteutu [[Luis Gutiérrez de Soto]]. Les obres del aeropuertu empezaron namás tener disponibles los terrenes, empezando pola habilitación de la zona d'aterrizaxe y la instalación d'un aerofaro de recalada (primer ayuda al navegación aérea cola que cuntó l'aeropuertu). El 14 d'abril de 1930 autorizar a les compañíes [[CLASSA]], [[CETFA]], [[CASA]] y [[Compañía Española d'Aviación|CEA]] a instalase nel aeropuertu. Abrir al tráficu aereu nacional ya internacional el [[22 d'abril]] de [[1931]], anque les operaciones comerciales regulares tardaron dos años n'empezar a realizase, pos l'aeropuertu entá siguía n'obres. Xunto al campu de vuelos construyó una pequeña terminal, con una capacidá pa 30&nbsp;000 pasaxeros añales, amás de dellos hangares y l'edificiu del Avión Club. El primer direutor del aeropuertu foi Jacobo Armijo y Fernández de Alarcón.<ref>{{Cita web |url=http://www.boe.es/datos/imagenes/BOE/1931/112/A00266.tif |títulu=Orde nomando provisionalmente Xefe y Subxefe del Aeropuertu de Madrid (allugáu en Barajas) a D. Jacobo Armijo y Fernández de Alarcón y D. Rafael Huidobro Polanco. |fechaaccesu=10 de mayu de 2009 |autor=Gaceta de Madrid nº112 |fecha=22 d'abril de 1931 |cita=''... el Gobiernu Provisional de la República Española dispón que sían nomaos provisionalmente, Xefe y Subxefe del Aeropuertu de Madrid [...] don Jacobo Armijo y Fernández de Alarcón [...] y don Rafael Huidobro Polanco [...]''}}.</ref> La primer llinia regular establecer la compañía [[Llinies Aérees Postales Españoles]] (LAPE) cola so llinia a Barcelona. Nos [[años 1930|años 30]] empiecen los vuelos internacionales. Al españar la [[Guerra Civil Española]], LAPE suspende'l so plan de vuelos. Mientres la guerra realicen servicios bélicos y de tresporte civil con [[París]], [[Barcelona]] y la zona norte. Una vegada terminada la guerra, Barajas recupera la so condición d'aeropuertu civil, col aterrizaxe'l 12 d'abril de 1939 d'un avión alemán de compañía Lufthansa.<ref>Utrilla Navarro, Luis: "Un aeropuertu en Barajas" n'AA. VV.: Madrid-Barajas, 75 d'historia, Décimes Xornaes d'Estudios Históricos Aeronáuticos. Madrid: Fundación Aena, 2007, pp 32-33.</ref> El [[1 de mayu]] de [[1939]], [[Iberia LAE|Iberia]] treslladó los sos equipos dende [[Aeropuertu de Salamanca|Matacán (Salamanca)]] a Madrid-Barajas.<ref name=ref_duplicada_1>{{cita llibru |títulu="Plan Direutor del Aeropuertu de Madrid Barajas" |fecha=ochobre de 1999 |editor="[[AENA]]" |allugamientu=[[Madrid]]}}</ref> Orixinalmente, el campu de vuelos yera un gran círculu bordiáu de blancu col nome de ''Madrid'' nel so interior, ensin pavimentar, formáu per suelu natural cubiertu de yerba. Rematada la Guerra Civil, empecípiase'l programa d'espansión del aeropuertu nos [[años 1940|años 40]], cola creación de la sociedá [[Aeropuertu Tresoceánicos Españoles|Aeropuertos Tresoceánicos Españoles (ATE)]]. Se pavimenta el campu de vuelos y diséñense nueves pistes, la primera de les cualos entra en funcionamientu en [[1944]] (la 15-33) que cuntaba con 1,4&nbsp;km de llargor y 48 metros d'anchu. Al rematar la década l'aeropuertu tenía tres pistes, nenguna de les cualos esiste anguaño. === La era de l'aviación comercial === [[Archivu:PanorMadrid170108.jpg|thumb|upright=1.3|Vista dende'l mirador de [[Paracuellos de Jarama]]. Al fondu, el norte de la ciudá de [[Madrid]], colos sos carauterísticos rascacielos. Más palantre, l'Aeropuertu de Madrid-Barajas. La cercanía del conceyu al aeropuertu xeneró continuos conflictos pola molestia que supón el ruíu de los aviones.<ref name = "aero">{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/madrid/vecinos/Paracuellos/unen/ruido/Barajas/elpepiautmad/20060508elpmad_4/Tes/ |títulu=Los vecinos de Paracuellos xunir contra'l ruíu de Barajas |fechaaccesu=17 de xineru de 2008}}</ref>]]L'apertura del réxime autárquico dexó un despegue del númberu de pasaxeros lo mesmo que de les infraestructures del aeropuertu. En xunetu de [[1946]], Barajas queda abiertu al tráficu internacional.<ref name="PD">{{Cita web |url=http://www.boe.es/boe/dias/1999/12/16/pdfs/A44340-44342.pdf |títulu=ORDE de 19 payares de 1999 pola que s'aprueba'l Plan direutor del Aeropuertu de Madrid-Barajas. |fechaaccesu=23 de mayu de 2009 |fecha=16 d'avientu de 1999 |autor=[[Ministeriu de Fomentu d'España|Ministeriu de Fomentu]], nel [[Boletín Oficial del Estáu|BOE]]}}</ref>En [[1948]] enllargar la pista 15-33 hasta los 3050&nbsp;m. de llargor y 90 d'anchor, instalándose de la mesma un sistema d'aterrizaxe instrumental [[SCS-51]].<ref name="PD"/>Nos [[Años 1950|años 50]] l'aeropuertu supera'l mediu millón de pasaxeros, aumenta a 5 el númberu de pistes y empecípiense les llinies regulares con [[Nueva York]]. En [[1951]] inaugúrase la pista 01-19 de 2600 x 61&nbsp;m. En [[1953]] empecípiase la construcción d'un nuevu edificiu terminal, asitiáu al norte del anterior, pero que finalmente nun inclúi la estación de ferrocarril que taba proyeutada. Nel Plan d'Aeropuertu de 1957 Barajas ye clasificáu como aeropuertu internacional de primer categoría.<ref name="PD"/>En [[1959]] instalar nel aeropuertu les compañíes [[ESSO]] y [[Campsa]] pal suministru de combustible. Los grandes reactores aterricen en Madrid-Barajas nos años sesenta y la crecedera de tráficu, de resultes del turismu principalmente, enche les previsiones. A principios del deceniu, algámase'l millón doscientos mil pasaxeros, el doble de lo previsto nel Plan d'Aeropuertos de 1957, lo qu'obliga a reformalo en fondura. La terminal Nacional, actual T2, que s'empezara a construyir en [[1953]] inaugurar nestes feches, y modifíquense les pistes, creándose una disposición de dos pistes úniques cruzaes, la primera de les cualos, de 4,1&nbsp;km de llargor entra en serviciu en [[1965]]. En setiembre d'esi añu camuda'l nome del aeropuertu, pasando a adoptar: ''Aeropuertu de Madrid-Barajas''.<ref name="PD"/>Tamién s'instalen les primeres''/'' ayudes radioeléctriques. En [[1969]] introducióse un sistema pioneru de control de la avifauna por aciu ferres perdigueros adomaos, qu'eviten que les aves averar al aeropuertu y causen estroces nos aviones nos despegues y aterrizaxes. El primer equipu de halconeros foi entrenáu por [[Félix Rodríguez de la Fuente]]. Esi mesmu añu, inauguróse la terminal de carga y la plataforma d'aparcamientu d'aviones cargueros.<ref name="PD" /> Nos [[Años 1970|años 70]], cola puxanza del turismu y la llegada del [[Boeing 747]], l'aeropuertu algama los 4 millones de pasaxeros, y empecípiase la construcción de la terminal internacional (actual T1). En [[1974]], [[Iberia, L.A.E.|Iberia]] introduz la [[ponte aérea]] ente Madrid y Barcelona, un serviciu con múltiples frecuencies diaries cada pocu tiempu ensin reserva previa. El [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|mundial de fútbol de 1982]] trai consigo importantes reformes pal aeropuertu, cola ampliación y reforma de los dos terminales esistentes. === Saturación y ampliación === Les ampliaciones de los [[años 1980]] fixérense pensando que nun s'encheríen hasta l'añu [[2000]], sicasí, la crecedera sostenida del tráficu tres la lliberación del mercáu aereu yá fai pensar en [[1989]] na necesidá de faer daqué pa evitar que l'aeropuertu colápsese dafechu en [[1992]].<ref>[https://www.elpais.com/articulo/madrid/aeropuertu/Barajas/quedara/colapsáu/anos/espectacular/aumentu/trafico/aereo/elpepiespmad/19890523elpmad_1/Tes «L'aeropuertu de Barajas va quedar colapsáu en tres años pol espectacular aumentu del tráficu aereu»] ''[[El País (España)|El País]]'', de 25/05/1989</ref> Propónse como solución crear un nuevu aeropuertu en [[Campo Real (Madrid)|Campo Real]] y cerrar el de Barajas.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/madrid/peor/elpepiespmad/19890523elpmad_2/Tes «Dos peor qu'unu»] ''[[El País (España)|El País]]'' de 23/05/1989</ref>Yá en [[1988]] presentó problemes graves de saturación ante la incapacidá de la [[Direición Xeneral d'Aviación Civil (España)|Direición Xeneral d'Aviación Civil]] (qu'entós xestionaba l'aeropuertu) pa resolvela.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/espana/Aviacion/Civil/reconoz/incapacidá/resolver/colapsu/varios/aeropuertos/elpepiesp/19880809elpepinac_2/Tes «Aviación Civil reconoz la so incapacidá pa resolver el colapsu de dellos aeropuertos»] ''[[El País (España)|El País]]'' de 09/08/1988</ref> L'alderique xira en redol a dos soluciones distintes: ampliación de les instalaciones esistentes, o bien la construcción d'un nuevu aeropuertu. Optar pola primer solución y en 1991 redáctase un Plan Direutor del aeropuertu de Madrid-Barajas, con un Plan d'Infraestructures hasta un horizonte de quince años y un plan d'aición inmediatu pa responder a les insuficiencias detectaes en 1990. En 1992, alcuérdase l'ampliación del aeropuertu col denomináu «Plan Barajas», que recoyía la primer fase propuesta pol Plan Direutor con un horizonte de capacidá pal añu 2010, y qu'incluyía ente otres la construcción d'una nueva pista, una nueva torre de control, un nuevu edificiu terminal, plataformes y sistemes de tresporte. Nos [[años 1990]] l'aeropuertu sufre más ampliaciones. En [[1994]] constrúyese la terminal de carga, l'edificiu de interconexón ente la terminal internacional y la terminal nacional, y el remozamiento de la torre de control. En [[1997]] inaugúrase'l Dique Norte», que ye usáu como terminal esclusivu d'Iberia pa vuelos [[Alcuerdu de Schengen|Schengen]]. En [[1998]] inaugúrase la nueva torre de control, de 71 m d'altor, y en [[1999]] el nuevu «Dique Sur», que supón una ampliación de la terminal internacional. Por estes feches camúdase la distribución de les terminales: El dique sur y la mayor parte de la terminal internacional pasen a llamase T1; el restu de la terminal internacional y la terminal nacional denominar agora T2 y el dique norte denominar T3. [[Archivu:Barajas pista.gif|thumb|Configuración de pistes del aeropuertu tres l'apertura de la pista 18R-36L en [[1998]].]] El 31 d'ochobre de [[1998]] inaugúrase la nueva pista 18R-36L,<ref name="HISTORIA-BARAJAS"/>que sustitúi a l'anterior 18-36, que queda fora de serviciu), de 4400 m de llargor x 60 d'anchu, lo que la convierte na más llarga d'Europa.<ref name="HISTORIA-BARAJAS"/> La pista entra en serviciu real el 5 de payares d'esi añu.<ref>[https://www.elmundo.es/1998/11/05/madrid/05N0131.html «Barajas estrenó anueche la pista más llarga d'Europa»] ''[[El Mundo (España)|El Mundo]]'' de 5/11/1998</ref> En 1999 el [[Metro de Madrid]] enllaza l'aeropuertu con [[Estación de Mar de Cristal|Mar de Cristal]] al traviés de la [[Llinia 8 (Metro de Madrid)|Llinia 8]], llegando a [[Estación de Nuevos Ministerios|Nuevos Ministerios]] en 2002. Esto ye'l resultáu d'un vieyu proyeutu anunciáu dende 1989 de xunir Barajas y el centru de Madrid con un tren de luxu,<ref>[https://www.elpais.com/articulo/madrid/Leguina/Ribayu/anuncien/creacion/tren/luxu/Barajas/Nuevos/Ministerios/elpepiespmad/19890609elpmad_2/Tes «Leguina y Ribayu anuncien la creación d'un tren de luxu ente Barajas y Nuevos Ministerios»] ''[[El País (España)|El País]]'' de 09/06/1989</ref> que tres la presión del empresariáu madrilanu convertir nuna llinia de metro convencional.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/madrid/FERNANDEZ-TAPIA/_FERNANDO_/VICEPRESIDENTE_REAL_MADRID/EMPRESARIU/MADRID/MADRID_/CONCEYU/CEIM/empresarios/proponen/amplie/metro/Barajas/elpepuespmad/19861210elpmad_9/Tes «Los empresarios proponen que s'amplíe'l 'metro' hasta Barajas»] ''[[El País (España)|El País]]'' de 10/12/1986</ref> === El Plan Barajas» === Nel añu [[2000]], l'aeropuertu atópase en cantu de la saturación tres años d'intensa crecedera del tráficu que soporta. Nesi añu empecipia la execución de l'ampliación del aeropuertu, na forma d'un macroproyeutu conocíu como «Plan Barajas». El plan consistía básicamente en construyir un edificiu terminal, un edificiu satélite dependiente del nuevu terminal, dos nueves pistes (paraleles a les esistentes nesi momentu), dos grandes plataformes en redol a los nuevos edificios terminales, nuevos aparcamientos y víes d'accesu al aeropuertu, soterramientu de la [[M-111]] per debaxo de les pistes, un tren automáticu pa la conexón ente'l terminal y el satélite dientro d'un túnel de servicios aeroportuarios, según un sistema de tratamientu automatizado d'equipaxes nos nuevos terminales. Asociáu llevaba l'ampliación de la central llétrica del aeropuertu, la esviadura del [[ríu Jarama]], cais de rodadura nes nueves infraestructures, nueves ayudes al navegación aérea y una nueva torre de control.<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?cid=1074158814152&pagename=Microsite%2Fmicrosite&SMO=1&p=1071230761953&c=Microsite_FA&MO=1 |títulu=Presentación del Plan Barajas |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=Aeropuertu Españoles y Navegación Aérea, S.A. - AENA}}</ref> '''Nueva área terminal''': Consistió na construcción de los nuevos terminales T4 y el so ''satélite'', la T4S, proyeutaes polos arquiteutos [[Estudiu Lamela]]<ref>{{Cita web |títulu=Estudio Lamela |url=http://lamela.com/proyeuto.php?idProyecto=568 |obra=Proyeutos |fechaaccesu=23 d'ochobre de 2016 }}</ref> y [[Richard Rogers|Richard Rogers Partnership]] (ganador esti postreru del [[Premiu Stirling]] de 2006<ref>{{Cita web |url=http://www.elperiodico.com/default.asp?idpublicacio_PK=46&idioma=CAS&idnoticia_PK=347821&idseccio_PK=1021 |títulu=La nueva terminal de Barajas gana'l prestixosu premiu Stirling d'arquiteutura |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=[[El Periódico de Catalunya]] |fecha=15 d'ochobre de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190925073614/https://www.elperiodico.com/es/ |fechaarchivu=2019-09-25 }}</ref>por esti proyeutu), con [[Luis Vidal]] como direutor, y les inxenieríes Initec (Empresa Nacional d'Inxeniería) y Carillion (ganadores del Premiu IStructE d'Estructures Comerciales de 2006 por esti proyeutu)<ref>{{Cita web |url=http://www.carillionplc.com/news/news_story.asp?id=429 |títulu=TPS expertise recognised at Madrid Terminal 4 |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |idioma=inglés |cita=''TPS has won a prestigious award for its role in the Terminal 4 project at Barajas Airport in Madrid. It received the IStructE (Institution of Structural Engineering) Award for commercial or retail structures during a ceremony at the East Wintergarden in Canary Wharf'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120216211147/http://www.carillionplc.com/news/news_story.asp?id=429 |fechaarchivu=2012-02-16 }}.</ref>foi construyíu por [[Remana]], [[Dragados]],<ref>{{Cita web |títulu=Dragados |url=http://www.dragados.com/exp_tinnel_projet.php?type=Building |obra=Visión xeneral. Proyeutos |fechaaccesu=23 d'ochobre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181013211844/http://www.dragados.com/exp_tinnel_projet.php?type=Building |fechaarchivu=2018-10-13 }}</ref> [[Ferrovial]],<ref>{{Cita web |url=http://www.ferrovial.com/en/index.asp?MP=21&MS=594&MN=5 |títulu=Grupu Ferrovial. History 200-2004 |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |idioma=inglés |cita=''On 3 April 2000, the Ferrovial-Agromán joint venture officially obtained a contract worth 104 billion pesetes to build the new terminal at Madrid Barajas Airport'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090207212950/http://www.ferrovial.com/en/index.asp?MP=21&MS=594&MN=5 |fechaarchivu=2009-02-07 }}</ref> OHL<ref>{{Cita web |títulu=OHL Construcción |url=http://www.ohlconstruccion.com/actividad/infraestructuras-aeroportuarias |obra=Actividaes n'infraestructures aeroportuarias|fechaaccesu=23 d'ochobre de 2016}}</ref> y [[Sacyr]].<ref>{{Cita web |títulu=Sacyr |url=http://www.sacyr.com/es_es/soluciones-de-negocio/ampliacion-aeropuerto-de-barajas.aspx |obra=Obres aeroportuarias |fechaaccesu=23 d'ochobre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161024092700/http://www.sacyr.com/es_es/soluciones-de-negocio/ampliacion-aeropuerto-de-barajas.aspx |fechaarchivu=2016-10-24 }}</ref> Inclúi un sistema automatizado de tratamientu d'equipaxes, un tren soterrañu pal treslláu de pasaxeros, equipaxes y equipos aeroportuarios ente'l terminal y el so satélite. La terminal 4 cuenta con 470&nbsp;000&nbsp;m², 38 posiciones de contautu y capacidá pa 35 millones de pasaxeros al añu, ente que l'edificiu satélite cunta con 290&nbsp;000&nbsp;m², 26 posiciones de contautu y capacidá pa 15 millones de pasaxeros al añu.<ref name="HISTORIA-BARAJAS"/>Dambos edificios tán separaos 2,5&nbsp;km. '''Nueves pistes''': Construyéronse dos nueves pistes paraleles a les esistentes, que se denominaron 15L/33R (anguaño 14L/32R) y 18L/36R, colo que se consiguió amontar la capacidá del campu de vuelos hasta 120 operaciones a la hora.<ref name="HISTORIA-BARAJAS"/> Nel añu [[2002]], inaugúrense los servicios de facturación na estación de [[Metro de Madrid|metro]] de [[Nuevos Ministerios (Metro de Madrid)|Nuevos Ministerios]],<ref name="Vía Llibre">''[https://web.archive.org/web/20070927233708/http://www.vialibre-ffe.com/hemeroteca/454/revista/actualidad/actualidá1.htm Inauguráu'l intercambiador de Nuevos Ministerios en Madrid con serviciu direutu de metro al aeropuertu]'', Vía Llibre, N° 454, xunu de 2002</ref>nel corazón del centru financieru de la ciudá ([[AZCA]]) y a poca distancia del centru históricu (malapenes un par de paraes en metro); esti serviciu foi clausuráu en 2005.<ref name="ABC SEPLA">{{Cita web |url=http://www.sepla.es/news/archives/010026.php |títulu=Les aereollinies refuguen retomar la facturación en Nuevos Ministerios |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=[[ABC (España)|ABC]] (copia del orixinal en [[SEPLA]]) |fecha=24 de xunetu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090206214606/http://www.sepla.es/news/archives/010026.php |fechaarchivu=6 de febreru de 2009 }}</ref>Yera un complementu a la [[Llinia 8 (Metro de Madrid)|llinia 8 del metro]]. Les nueves terminales y les pistes completar en [[2004]], pero retraso alministrativos y d'equipamientu, según la polémica sobre la redistribución de les terminales provoquen que nun entren en serviciu hasta'l [[5 de febreru]] de [[2006]].<ref name="INAUGURACIÓN">{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/espana/gran/Barajas/inaugura/güei/aumenta/capacidá/aeroportuaria/Madrid/elpporesp/20060204elpepinac_12/Tes |títulu=El 'gran Barajas' que s'inaugura güei aumenta nun 50% la capacidá aeroportuaria de Madrid |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=N. Junquera, N. Tesón n'[[El País (España)|El País]] |fecha=4 de febreru de 2006}}</ref> [[Archivu:Aeropuerto de Madrid-Barajas - Exterior 04.jpg|thumb|Vista nocherniega.]] N'ochobre de 2006 salió a concursu'l proyeutu pa construyir una llinia de [[Cercaníes Renfe]] que xuniera l'aeropuertu coles estaciones de [[Estación de Chamartín|Chamartín]] y con ella la d'[[Estación de Atocha-Cercaníes|Atocha-Cercaníes]] con fecha de terminación primeramente prevista pa 2009 y finalmente inaugurada en 2011 como [[Llinia C-1 (Cercanía Madrid)|Llinia C-1]].<ref>{{Cita web |url=http://terranoticias.terra.es/articulo/html/av22147344.htm |títulu=Cercaníes que va xunir Chamartín y aeropuertu Barajas va funcionar en 2010 |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=[[Axencia EFE|EFE]] n'[[Terra Networks|Actualidá terra]] |fecha=27 d'avientu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100619045130/http://terranoticias.terra.es/articulo/html/av22147344.htm |fechaarchivu=19 de xunu de 2010 }}</ref> Con esta nueva ampliación, Madrid-Barajas algama una capacidá máxima de 70 millones de pasaxeros añales, una superficie disponible en terminales de 940&nbsp;000&nbsp;m², 104 posiciones d'aparcamientu de contautu p'aeronaves y de 21&nbsp;800 places d'aparcamientu.<ref name="HISTORIA-BARAJAS"/>En 2007, l'aeropuertu crució la barrera de los 50 millones de pasaxeros que viaxaron al traviés d'él. La cifra concreta foi de 52&nbsp;143&nbsp;275 persones. === Historia recién === [[Archivu:Atentado ETA Barajas.jpg|thumb|Columna de fumu nel aeropuertu tres la esplosión d'un [[coche bomba]] el [[30 d'avientu]] de [[2006]].]] El [[30 d'avientu]] de [[2006]] hubo un atentáu terrorista en Barajas. Una furgoneta bomba españó nel módulu D del aparcamientu de la T4, causando'l colapsu de dichu módulu ya innumberables daños materiales, según una ventena de mancaos y dos muertos, Carlos Alonso Palate y Diego Armando Estacio, dambos d'orixe ecuatorianu. L'atentáu foi reivindicáu pol grupu [[terrorista]] [[ETA]]. {{AP|Atentáu nel Aeropuertu de Madrid-Barajas de 2006}} L'aeropuertu foi escoyíu ''meyor aeropuertu del añu 2008'' polos llectores de la revista Condé Nast Traveller<ref>{{Cita web |url=http://cntraveller.com/ReadersAwards/2008/Airports/ |títulu=Readers' Travel Awards 2008 - Airports |fechaaccesu=23 de mayu de 2009 |autor=CondéNet UK Ltd |fecha=2009 |idioma=inglés |cita=''Singapore and Madrid have the cleanest airports in the world (both 93.33), but the new terminal at Madrid Barajas helped it edge ahead for design/layout (91.25).'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091016014309/http://www.cntraveller.com/ReadersAwards/2008/Airports/ |fechaarchivu=2009-10-16 }}</ref>El [[9 de xineru]] de [[2009]] l'aeropuertu tuvo que ser cerráu mientres 5 hores por cuenta de la nieve cayida esa mañana.<ref>{{Cita web |url=http://avion.microsiervos.com/aeropuertos/madrid-barajas-zarr%C3%A1u-cinco-hores-por |títulu=L'aeropuertu de Madrid - Barajas zarráu cinco hores por una fuerte nevada |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=Avion Revue - Microsiervos |fecha=9 de xineru de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20251006035248/http://avion.microsiervos.com/aeropuertos/madrid-barajas-zarr%C3%A1u-cinco-hores-por |fechaarchivu=2025-10-06 }}</ref>A los problemes causaos pola nieve sumáronse los conflictos llaborales de los pilotos de la compañía [[Iberia L.A.E.|Iberia]] y la de los controladores d'[[Aena]], causando ciertu caos mientres dellos díes nel aeropuertu. El 1 d'agostu de 2015, l'aereollinia dubaití [[Emirates]] inauguró la so ruta Dubái-Madrid col [[Airbus A380]],<ref>{{Cita web |url=http://revistatravelmanager.es/el-a380-de-emirates-desapiega-dende-madrid/ |títulu=L'A380 de Emirates desapiega dende Madrid |fechaaccesu=7 de setiembre de 2015 |fecha=3 d'agostu de 2015 |obra=revistratravelmanager.es }}</ref> siendo la primer vegada qu'esti avión operaba en Barajas. Antes d'esto, la ruta yera cubierta pol [[Boeing 777]].<ref>{{Cita web |url=http://www.expansion.com/empresas/transporte/2015/07/31/55bb9ae9y2704hala6578b458f.html |títulu=L'avión comercial más grande del mundu desapiega en Madrid |fechaaccesu=7 de setiembre de 2015 |apellíos1=Cáceres |nome1=Iván |apellíos2=Alonso |nome2=Raquel |fecha=31 de xunetu de 2015 |editorial=''[[Expansión (periódicu)|Expansión]]'' }}</ref> === Cambéu de nome en 2014 === El [[26 de marzu]] de [[2014]] publicar una orde ministerial del [[Ministeriu de Fomentu]] pola cual l'aeropuertu pasa a llamase ''Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid–Barajas''.<ref name=CambioDeNombre/> El renombramiento busca homenaxar a [[Adolfo Suárez González]], primer presidente del gobiernu d'España tres la restauración de la democracia y reconocíu como unu de los artífices de la [[Transición Española]].<ref>{{cita noticia |títulu=Presidente de la Transición |url=http://politica.elpais.com/politica/2014/03/23/actualidad/1395610122_813041.html |editorial=El País |fecha=24 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref><ref>{{cita noticia |títulu=Adolfo Suarez, artisan de la transition post-franquiste, est mort |url=http://www.lemonde.fr/disparitions/article/2014/03/23/adolfo-suarez-artisan-de-la-transition-post-franquiste-est-mort_4388007_3382.html |editorial=Monde |fecha=23 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref><ref>{{cita noticia |títulu=Morrió Adolfo Suárez, el pilotu de la Transición española |url=https://www.bbc.co.uk/mundo/noticias/2014/03/140322_obituariu_espana_adolfo_suarez_lav.shtmlm |editorial=BBC |fecha=23 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref><ref>{{cita noticia |títulu=España llora a Adolfo Suárez, l'home de la Transición |url=https://www.lavanguardia.com/politica/20140323/54404358605/espana-llora-adolfo-suarez-transicion.html |editorial=BBC |fecha=23 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref><ref>{{cita noticia |títulu=L'últimu adiós a Adolfo Suárez, el pilotu de la transición |url=http://www.lavozdegalicia.es/noticia/politica/2014/03/24/ultimo-adios-presidente-transicion-adolfo-suarez-capiya-encesa-congresu/00031395647694694667487.htm |editorial=BBC |fecha=23 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref><ref>{{cita noticia |títulu=Muerre Adolfo Suárez, el presidente de la Transición |url=https://www.elmundo.es/espana/2014/03/23/532eecdf268y3y791y8b456d.html |editorial=BBC |fecha=23 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref> fináu'l [[23 de marzu]] de [[2014]], pocos díes antes de la decisión del cambéu de nome. == Na actualidá == L'aeropuertu allugar nel nordeste de [[Madrid]]. Les terminales alcontrar nel términu municipal de Madrid, pero'l campu de vuelos estiéndese tamién por [[Alcobendas]], [[San Sebastián de los Reyes]] y [[Paracuellos de Jarama]]. L'aeropuertu entró en serviciu'l [[22 d'abril]] de [[1931]], anque hubo vuelos de prueba nos terrenes onde s'asitiaría l'aeropuertu dende [[1928]].<ref name=UTR/> Amás de tener bien bones conexones con cuasi tolos aeropuertos españoles, ye l'aeropuertu européu que más conexones tien con [[Hispanoamérica]], gracies a qu'[[Iberia (aereollinia)|Iberia]], la compañía líder ente Europa y América Llatina, fixo de la T4 la so [[centru de conexión|hub]]. La ruta que xune Madrid-Barajas col [[Aeropuertu de Barcelona]] (el conocíu como ''Ponte Aérea''), fundáu por [[Iberia (aereollinia)|Iberia]] en 1974 ye la ruta ente dos aeropuertos que tien mayor númberu de vuelos a la selmana de tol mundu,<ref>{{Cita web |url=http://www.oag.com/oagcorporate/pressreleases/07+OAG+reveals+latest+industry+intelligence+on+the+busiest+routes+2109072.html |títulu=OAG reveals latest industry intelligence on the busiest routes |fechaaccesu=23 de mayu de 2009 |idioma=inglés |fecha=21 de setiembre de 2007 |autor=[[Official Airline Guide|OAG]] |cita=''The route between Barcelona and Madrid has retained top spot on the list of ‘world's busiest routes' with the highest number of flight operations (971 per week).'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101104053818/http://www.oag.com/oagcorporate/pressreleases/07+OAG+reveals+latest+industry+intelligence+on+the+busiest+routes+2109072.html |fechaarchivu=2010-11-04 }}</ref>anque tres l'apertura en [[2008]] de la [[Llinia d'alta velocidá Madrid-Zaragoza-Barcelona-Frontera francesa|Llinia d'Alta Velocidá Madrid-Barcelona]] el tráficu amenorgóse notablemente nesta ruta,<ref>[https://www.elmundo.es/mundodinero/2008/07/19/economia/1216462796.html L'AVE ente Madrid y Barcelona amenorga nun 14,2% el tráficu aereu ente dambes ciudaes] en elmundo.es de 19/07/2008</ref> llegando'l tren d'alta velocidá a atropar el 50&nbsp;% del total de pasaxeros ente les dos ciudaes.<ref>{{Cita web |url=http://www.cope.es/economia/20-04-09--ave-madrid-barcelona-gánase-pasaxeros-45911-1 |títulu=L'AVE Madrid-Barcelona ganar a los pasaxeros |fechaaccesu=23 de mayu de 2009 |fecha=20 d'abril de 2009 |autor=[[COPE|cope.es]] }}</ref> En 2007 tuvo un tráficu 52,1 millones de pasaxeros, lo que lo convirtió nel cuartu d'Europa.<ref>[http://elviajero.elpais.com/articulo/viaxeru/Barajas/cuartu/aeropuertu/européu/numbero/pasaxeros/elppor/20090114elpepuvia_1/Tes Barajas yá ye'l cuartu aeropuertu européu en númberu de pasaxeros], en ''El Viaxeru'' d'[[El País (España)|El País]] de 14/01/2009</ref>Sicasí, el númberu de pasaxeros baxó a pocu más de 50 millones al añu siguiente. El númberu de pasaxeros creció significativamente desque s'inauguró l'ampliación del aeropuertu en [[2006]] y cabo destacar que yá en 2007 desbancó al aeropuertu holandés de [[Aeropuertu de Schiphol|Schiphol (Ámsterdam)]] como cuartu aeropuertu européu en númberu de pasaxeros. En 2010 l'aeropuertu volvió xubir hasta los 50 millones de pasaxeros. Hasta l'añu 2010, Aena nun apurría datos desagregaos del beneficiu o perdes xeneráu por cada aeropuertu de la so rede, pero según datos proporcionaos pola mesma Aena a una publicación específica del sector, nel añu 2004 el Ebitda de Madrid-Barajas (incluyendo los elevaos costos de navegación aérea inherentes al aeropuertu) foi de 173 millones d'euros, lo que lo convertía nel que llograba'l mayor marxe brutu d'esplotación.<ref>{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/economia/mitad/aeropuertu/espanoles/rexistra/perdíes/explotacion/elpepieco/20061201elpepieco_2/Tes/ |títulu=La metá de los aeropuertos españoles rexistra perdes d'esplotación |fechaaccesu=16 de mayu de 2009 |fecha=1 d'avientu de 2006 |autor=Belén Cebrián, n'[[El País (España)|El País]] |cita=''Madrid-Barajas encabeza la llista de los rentables. En 2004 rexistró un Ebitda de 173 millones d'euros, siguíu del aeropuertu de Barcelona, con 87,2 millones.''}}.</ref>Sicasí, l'aeropuertu rexistra perdes netes, debíu al eleváu importe que representen les amortizaciones y costu del capital qu'encaren los grandes aeropuertos españoles, somorguiaos históricamente nuna permanente crisis de crecedera.<ref>{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/economia/Solu/48/aerodromos/espanoles/tienen/beneficios/elpepieco/20100113elpepieco_3/Tes#/ |títulu=Namái nueve de los 48 aeródromos españoles tienen beneficios |fechaaccesu=20 de xineru de 2010 |fecha=13 de xineru de 2010 |autor=L.O., n'[[El País (España)|El País]] |cita=''El casu de Madrid ye bien significativu. Barajas llogró un Ebitda de 138,94 millones, pero amortizó inversiones per valor de 283,5 con unos gastos financieros de 156 millones. Asina que el resultáu antes d'impuestos ye de 300 millones de perdes.''}}.</ref>Nel añu 2009, tanto Barajas como El Prat (Barcelona), rexistraron inclusive perdes operatives, entá ensin contabilizar amortizaciones y depreciaciones.<ref>{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/economia/Solu/aeropuertos/Aena/llograron/beneficios/2009/elpepueco/20100112elpepueco_3/Tes#/ |títulu=Namái nueve aeropuertos de Aena llograron beneficios en 2009 |fechaaccesu=20 de xineru de 2010 |fecha=12 de xineru de 2010 |autor=ELPAIS.com, n'[[El País (España)|El País]] |cita=''En 2010, según les previsiones ellaboraes por Fomentu, estes perdes operatives van disparar hasta los 597,7 millones d'euros, de los que 311 millones correspuenden a Barajas, ente que El Prat va triplicar les sos perdes operatives hasta los 145,13 millones d'euros.''}}.</ref> Nel aeropuertu tienen base d'operaciones les aereollinies [[Iberia LAE|Iberia]] (que ye l'aereollinia dominante nel aeropuertu yá que mueve cuasi la metá de los pasaxeros totales), [[Air Europa]], [[Air Nostrum]], [[Vueling Airlines]], [[EasyJet]], [[Ryanair]], [[Wamos Air]], [[Swiftair]] y [[Gestair Cargo]]. Les trés primeres utilicen l'aeropuertu como centru de conexones ente vuelos o ''Hub''. El día 26 de marzu del 2014, una orde ministerial del [[Ministeriu de Fomentu]] dispón que l'aeropuertu pasa a tener el nome de '''Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid-Barajas,'''<ref name="CambioDeNombre"/> n'homenaxe al antiguu presidente del Gobiernu d'España [[Adolfo Suárez]], fináu pocos díes antes. [[Ficheru:Iberia economy class in-flight meals.jpg|miniaturadeimagen|IBERIA]] == Allugamientu y comunicaciones == [[Archivu:Madrid barajas aeropuerto terminal t4.jpg|thumb|Zona preembarque Terminal 4 y galería comercial.]] {{Mapa de llocalización |Madrid (conceyu) |lat_gra=|lat_min = 29 |lat_seg = 36.80 |lon_gra=|lon_min = -34 |lon_seg = -0.035 |label = Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid-Barajas |position = left |lat_deg = 40 |lon_deg = -3 |float = left |caption = Situación del aeropuertu nel conceyu de Madrid. |width = 200 }} L'aeropuertu asitiar al nordeste de [[Madrid]], nel [[distritu de Barajas]], anque'l sistema aeroportuario estiéndese tamién pelos conceyos d'[[Alcobendas]], [[San Sebastián de los Reyes]] y [[Paracuellos de Jarama]]. La T4, la más recién, ta dixebrada más de 2 quilómetros de les terminales T1, T2 y T3. Pa la comunicación ente toles terminales, [[Aena]] dispunxo un serviciu gratuitu d'autobús (Airport Shuttle). De la mesma, los dos edificios de los que se compón la terminal 4: el principal y el so satélite, al tar dixebraos por más d'un quilómetru y tener ente ellos una de les pistes, tán comunicaos por un tren neumáticu llétricu ensin conductor que realiza'l percorríu por una galería soterraña. === Accesu en taxi === [[Archivu:Barajas interior3.jpg|thumb|Terminal 4.]] [[Archivu:AA en Barajas.JPG|thumb|[[Boeing 767]] d'[[American Airlines]] nel aeropuertu.]] Toles terminales disponen de paraes de taxi nel esterior de les árees de ''llegaes'' correutamente señalizaes. Les tarifes son fixes pa tolos trayectos ente l'Aeropuertu y la ciudá de Madrid, independientemente del númberu de pasaxeros y la distancia percorrida. Asina, si'l destín del viaxe ta dientro de la [[M-30]], el preciu ye de 30 [http://www.aeropuertomadrid-barajas.com/transportes/taxis-barajas.htm euros], ente que si'l destín ta nel área esterior de la M-30, el preciu ye de 20 euros pa percorríos d'hasta 10&nbsp;km. Superaos los 10&nbsp;km, el taxímetru va siguir contabilizando na tarifa que correspuenda. Los taxis oficiales son blancos con bandes coloraes y escudos del [[Conceyu de Madrid]] nes puertes. === Accesu n'autobús === [[Archivu:Barajas interior5.jpg|thumb|Entrada Planta Cimera. Salida Planta Inferior.]] La forma más barata y cómoda d'aportar al aeropuertu dende la ciudá ye n'autobús. La llinia 200 de la [[Empresa Municipal de Tresportes de Madrid|EMT]] coneuta'l '''Intercambiador d'Avenida d'América''' con Canillejas y les terminales T1-T2-T3 y T4, respeutivamente. Los autobuses qu'operen la llinia 200 tán diseñaos específicamente pa esti trayeutu, disponen de portaequipajes y operen ente les 05:00 y les 24:00 h, un horariu muncho más ampliu que'l restu de llinies de la EMT. La llinia 101 xune les terminales 1,2 y 3 del Aeropuertu col cascu históricu de [[Barajas]] por un estremu y col intercambiador de [[Estación de Canillejas|Canillejas]] pol otru. Les tarifes de les llinies 200 y 101 son les mesmes que pal restu de la rede de la EMT (1,5&nbsp;€ el billete senciellu que baxa a 1,20&nbsp;€ con [[Metrobús (Madrid)|metrobús]]). Enantes esistía una llinia (la 89) d'autobús que comunicaba l'aeropuertu cola plaza de ''Colón'' en Madrid, pero foi esaniciada pocu dempués de que la llinia que parte dende ''Avenida d'América'' empezara a emprestar serviciu. Tamién esistía la llinia 201, que comunicaba la estación Barajas cola T4. Foi esaniciada en 2007, cola llegada del metro a la T4. Dende payares de 2010, esiste una nueva llinia de EMT, la [[Llinia Exprés Aeropuertu (EMT Madrid)|Llinia Exprés Aeropuertu]], que sale de la [[estación de Atocha]], con paraes en: [[Plaza de Cibeles]] y [[Cai d'O'Donnell|O'Donnell]]. Dende ellí va direutamente al aeropuertu de Barajas con parada nes terminales 1, 2 y 4. La llinia funciona 24h al día, 365 díes al añu con una tarifa de 5 euros per persona (nun son válidos nesta llinia nin los metrobús nin los abonos tresporte o turísticos). De nueche, la cabecera ta na Plaza de Cibeles, coneutando con toles llinies d'autobuses nocherniegos de Madrid. Otres llinies del Consorciu Rexonal de Tresportes conecten les distintes terminales con conceyos cercanos: * '''822''': T1 - [[Coslada]] - [[San Fernando de Henares]] * '''824''': T2 - [[Torrejón de Ardoz]] - [[Alcalá de Henares]] * '''827''': Canillejas - T4 - [[Alcobendas]] - [[Universidá Autónoma de Madrid]] - [[Tres Cantos]] * '''828''': Canillejas - T4 - [[Alcobendas]] - [[Universidá Autónoma de Madrid]] === Accesu en metro === {{AP|Estación d'Aeropuertu T1-T2-T3}} {{AP|Estación d'Aeropuertu T4}} [[Archivu:Pasillo T1 Madrid-Barajas.jpg|thumb|Terminal 1.]] [[Archivu:Aeropuerto.Barajas.Interior1.jpg|thumb|Zona d'embarque de la T3.]] [[Archivu:Madrid 1.JPG|thumb|Terminal 1 de Madrid-Barajas.]] [[Archivu:Madrid 3.JPG|thumb|[[Boeing 777]] d'[[Aeroméxico]] nel aeropuertu.]] [[Archivu:Terminal T-4 Madrid - Barajas Airport (8520153689).jpg|thumb|Terminal 4 de Madrid-Barajas.]] [[Archivu:Madrid 5.JPG|thumb|Pasiellu nel aeropuertu de Madrid.]] [[Archivu:N774AM (8154584727).jpg|thumb|[[Boeing 777|Boeing 777 2Q8]] d'[[Aeroméxico]] en plataforma.]] La '''[[Llinia 8 (Metro de Madrid)|Llinia 8]]''' del [[Metro de Madrid]] (Nuevos Ministerios-Aeropuertu T4) xune la estación de Nuevos Ministerios coles terminales del aeropuertu en 20 min. Esisten 2 estaciones nel aeropuertu, la que da serviciu a les terminales antigües ([[Estación d'Aeropuertu T1-T2-T3|Aeropuertu T1-T2-T3]], asitiada nel Terminal T3) y la de la nueva área terminal ([[Estación d'Aeropuertu T4|Aeropuertu T4]]). Pa entrar o salir de cualesquier de les dos estaciones ye necesariu un suplementu de 3&nbsp;€ que puede mercase por separáu o añader al abonu correspondiente. Los usuarios d'Abonu Tresportes nun paguen suplementu. Barajas, al igual que l'[[Aeropuertu de Barcelona]] y l'[[Aeropuertu de Heathrow]] (Londres), ye unu de los trés únicos aeropuertos europeos con delles estaciones de metro, nos casos de Barajas y Barcelona, con dos caúna, nel de Heathrow, trés. Nel casu de l'ampliación del metro hasta la T4, esistió un rifirrafe políticu ente la [[Comunidá de Madrid]] y el [[Ministeriu de Fomentu d'España|Ministeriu de Fomentu]] sobre quién yera l'alministración competente pa llevar a cabu esta ampliación de la [[Llinia 8 (Metro de Madrid)|llinia 8]], tando no fondero la discrepancia sobre quién tenía de financiar les obres. Finalmente, la [[Comunidá de Madrid]] decidió recurrir al financiamientu priváu y sacó a concursu les obres en febreru de 2006, siendo axudicaes en abril de 2006. Asina, la esplotación y construcción del nuevu tramu axudicar a una concesión privada mientres venti años, inaugurándose'l 3 de mayu de 2007 ya incorporando el suplementu antes citáu pa llegar a la nueva terminal nesti mediu de tresporte. Por que los viaxeros de los cuatro terminales tean n'igualdá de condiciones, los viaxeros que xuban na parada de les T1-T2-T3 tamién paguen el suplementu. === Accesu en tren === Dende'l día 23 de setiembre de 2011, la terminal 4 tien [[estación d'Aeropuertu T4|estación de cercaníes Renfe]]. Nun futuru, entámase llevar l'AVE al aeropuertu. D'esta forma, el '''Aeropuertu de Barajas''' va quedar integráu, non solo na rede de [[Cercanía Madrid]], sinón tamién nes redes [[Alta Velocidá Española|AVE]] y de ''Llargu Percorríu'' de [[Renfe Operadora|RENFE]]. == Tráficu y estadístiques == === El númberu de pasaxeros === Apreciar nos últimos años una medría considerable nel númberu de pasaxeros de vuelos internacionales, permaneciendo esa cifra estable de 2007 a 2009 y amontándose nuevamente en 2010 y 2011 con medríes porcentuales d'un 6,1&nbsp;% y un 4,6&nbsp;%, respeutivamente. Sicasí, dende 2007 amenorgóse'l númberu de viaxeros de trayectos nacionales, coincidiendo cola progresiva puesta en serviciu de llinies ferroviaries d'alta velocidá ([[LAV]]) a Málaga, Barcelona, Valencia y Alicante. En 2010 el númberu de viaxeros nacionales baxó un 1,4&nbsp;% y en 2011 amenorgar de nuevu nun 9&nbsp;%.<ref name = "eleconomista.es (d'Axencia EFE)">{{Cita web |títulu=eleconomista.es (axencia EFE) Barajas creció un 2,9&nbsp;% en pasaxeros en 2010, pero perdió 0,3&nbsp;% tráficu aereu |url=http://www.eleconomista.es/mercado-cotizaciones/noticias/2739128/01/11/Barajas-crecio-un-29-per cientu-en-pasaxeros-en-2010-pero-perdio-03-en-trafico-aereo.html}} Barajas creció un 2,9&nbsp;% en pasaxeros en 2010, pero perdió 0,3&nbsp;% tráficu aereu.</ref><ref name = "abc.es(d'Axencia EFE)">{{Cita web |títulu=abc.es (axencia EFE) Barajas perdió en 2011 un 0,4&nbsp;% en pasaxeros y un 1&nbsp;% de vuelos, pero creció en carga. |url=https://www.abc.es/agencias/noticia.asp?noticia=1063418}} Barajas perdió en 2011 un 0,4&nbsp;% en pasaxeros y un 1&nbsp;% de vuelos, pero creció en carga.</ref> La cifra más alta de pasaxeros nun mes nel Aeropuertu de Barajas rexistrar en xunetu de 2007, con 5&nbsp;011&nbsp;924 pasaxeros (2&nbsp;145&nbsp;349 en trayectos nacionales y 2&nbsp;866&nbsp;575 en trayectos internacionales). Xineru y febreru suelen ser los meses con un menor númberu de viaxeros, con 3&nbsp;412&nbsp;101 pasaxeros en xineru de 2010 y 3&nbsp;107&nbsp;963 en xineru de 2009. Na tabla siguiente detállase'l númberu de pasaxeros en Barajas, según datos del Ministeriu de Fomentu:<ref name = "Ministeriu de Fomentu">{{Cita web |títulu=Ministeriu de Fomentu |url=http://www.fomento.es/BE/?nivel=2&orde=03000000}} Tráficu por aeropuertos</ref> {| class="toccolours" border="1" cellpadding="4" style="border-collapse:collapse" |- bgcolor=red !Exerciciu!! Total pasaxeros!! Tray. nacionales!! Tray. internacionales |- | 2017 || 53&nbsp;402&nbsp;506 || 14&nbsp;868&nbsp;354 || 38&nbsp;534&nbsp;152 |- | 2016 || 50&nbsp;354&nbsp;370 || 14&nbsp;279&nbsp;682 || 36&nbsp;074&nbsp;688 |-bgcolor=CCFF00 | 2015 || 46&nbsp;828&nbsp;279 || 12&nbsp;985&nbsp;428 || 33&nbsp;842&nbsp;851 |- | 2014 || 41&nbsp;763&nbsp;897 || 12&nbsp;145&nbsp;696 || 29&nbsp;618&nbsp;201 |- | 2013 || 39&nbsp;661&nbsp;478 || 11&nbsp;952&nbsp;232 || 27&nbsp;709&nbsp;246 |-bgcolor="CCFF00" | 2012 || 45&nbsp;102&nbsp;128 || 14&nbsp;486&nbsp;737 || 30&nbsp;615&nbsp;391 |- | 2011 || 49&nbsp;542&nbsp;117 || 17&nbsp;095&nbsp;150 || 32&nbsp;446&nbsp;967 |- | 2010 || 49&nbsp;632&nbsp;904 || 18&nbsp;702&nbsp;156 || 30&nbsp;930&nbsp;748 |- | 2009 || 47&nbsp;950&nbsp;995 || 18&nbsp;884&nbsp;879 || 29&nbsp;066&nbsp;116 |- | 2008 || 50&nbsp;501&nbsp;156 || 20&nbsp;714&nbsp;149 || 29&nbsp;787&nbsp;007 |- | 2007 || 52&nbsp;789&nbsp;619 || 22&nbsp;767&nbsp;156 || 29&nbsp;022&nbsp;463 |- | 2006 || 45&nbsp;158&nbsp;242 || 20&nbsp;589&nbsp;801 || 24&nbsp;568&nbsp;441 |- | 2005 || 41&nbsp;560&nbsp;552 || 19&nbsp;567&nbsp;545 || 21&nbsp;993&nbsp;007 |- | 2004 || 38&nbsp;121&nbsp;423 || 18&nbsp;168&nbsp;317 || 19&nbsp;953&nbsp;106 |- | 2003 || 35&nbsp;359&nbsp;101 || 17&nbsp;218&nbsp;633 || 18&nbsp;140&nbsp;468 |-bgcolor="CCFF00" | 2002 || 33&nbsp;677&nbsp;304 || 16&nbsp;437&nbsp;685 || 17&nbsp;239&nbsp;619 |- |} === Estadístiques de la ruta === {| | {|class="toccolours" border="1" cellpadding="4" style="border-collapse:collapse" |- bgcolor=red |+ '''Rutes internacionales más transitaes Madrid-Barajas (2017)<ref>[http://www.aena.es/csee/Satellite?c=Page&cid=1113582476715&pagename=Estadisticas%2FEstadisticas Estadístiques aena-aeropuertos.]</ref>''' |- ! Puestu !Ciudá !Pasaxeros ! Compañíes Aérees |-bgcolor="CCFF00" | 1 | {{bandera|Portugal}} [[Aeropuertu de Lisboa|Lisboa (Portugal)]] | 1.428.663 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[TAP Portugal|TAP Air Portugal]], [[EasyJet]] |-bgcolor="CCFF00" | 2 | {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Aeropuertu de Londres-Heathrow|Londres-Heathrow (Reinu Xuníu)]] | 1.382.307 | [[British Airways]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |-bgcolor="CCFF00" | 3 | {{bandera|Francia}} [[Aeropuertu de París-Orly|París-Orly (Francia)]] | 1.152.677 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Transavia]]. |-bgcolor="CCFF00" | 4 | {{bandera|Francia}} [[Aeropuertu de París-Charles de Gaulle|París-Charles de Gaulle (Francia)]] | 1.106.478 | [[Vueling]], [[Air France]], [[Iberia Express]], [[EasyJet]] |- | 5 | {{bandera|Italia}} [[Aeropuertu de Roma-Fiumicino|Roma (Italia)]] | 1.095.726 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Alitalia]], [[Ethiopian Airlines]], [[Vueling]] |- | 6 | {{bandera|Alemaña}} [[Aeropuertu de Frankfurt del Main|Frankfurt del Main (Alemaña)]] | 1.048.560 | [[Air Europa]], [[Lufthansa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[LATAM]], [[Air Nostrum]], [[Ryanair]] |- | 7 | {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Aeropuertu de Londres-Gatwick|Londres-Gatwick (Reinu Xuníu)]] | 1.030.226 | [[Air Europa]], [[EasyJet]], [[Iberia Express]], [[Norwegian Air Shuttle|Norwegian]] |- | 8 | {{Bandera|Países Baxos}} [[Aeropuertu d'Ámsterdam-Schiphol|Ámsterdam (Países Baxos)]] | 1.027.895 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[KLM]]. |- | 9 | {{bandera|Bélxica}} [[Aeropuertu de Bruxeles-National|Bruxeles (Bélxica)]] | 965.715 | [[Air Europa]], [[Brussels Airlines]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Ryanair]] |- | 10 | {{bandera|Alemaña}} [[Aeropuertu Internacional de Múnich-Franz Josef Strauss|Múnich (Alemaña)]] | 829.460 | [[Air Europa]], [[Lufthansa]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 11 | {{bandera|Arxentina}} [[Aeropuertu Internacional Ministru Pistarini|Buenos Aires (Arxentina)]] | 814.915 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Aerolíneas Argentinas]]. |- | 12 | {{bandera|Colombia}} [[Aeropuertu Internacional El Dorado|Bogotá (Colombia)]] | 790.035 | [[Air Europa]], [[Avianca]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 13 | {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Aeropuertu Internacional John F. Kennedy|Nueva York (EE.&nbsp;UU.)]] | 779.086 | [[Air Europa]], [[American Airlines]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Delta Air Lines]] |- | 14 | {{bandera|Méxicu}} [[Aeropuertu Internacional de la Ciudá de Méxicu|Ciudá de Méxicu (Méxicu)]] | 681.814 | [[Aeroméxico]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 15 | {{Bandera|Perú}} [[Aeropuertu Internacional Jorge Chávez|Lima (Perú)]] | 653.066 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[LATAM Peru|LATAM Perú]], [[Plus ultra Llinies Aérees|Plus ultra]]. |-bg-bgcolor=ff0000 | 16 | {{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Aeropuertu Internacional de Miami|Miami (Estaos Xuníos)]] | 650.756 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[American Airlines]] |-bg-bgcolor=0000ff | 17 | {{bandera|Brasil}} [[Aeropuertu Internacional de São Paulo-Guarulhos|São Paulo-Guarulhos (Brasil)]] | 628.636 | [[Air Europa]], [[Air China]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[LATAM (Brasil)|LATAM]]. |-bg-bgcolor=ff0000 | 18 | {{Bandera|Suiza}} [[Aeropuertu de Zúrich|Zúrich (Suiza)]] | 622.518 | [[Air Europa]], [[Iberia (aereollinia)|Iberia]], [[Swiss International Air Lines|Swiss International]] |-bd-00ffff | 19 | | {{Bandera|Portugal}} [[Aeropuertu de Porto-Francisco Sá Carneiro|Porto (Portugal)]] | 615.307 | [[Air Europa]], [[TAP Air Portugal]], [[Ryanair]], [[Air Nostrum]] |- | 20 | {{bandera|Italia}} [[Aeropuertu de Milán-Malpensa|Milán-Malpensa (Italia)]] | 602.604 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[EasyJet]] <!-- |- | 21 | {{Bandera|Portugal}} [[Aeropuertu de Porto-Francisco Sá Carneiro|Porto (Portugal)]] | 443 789 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[TAP]], [[Ryanair]]] |- | 22 | {{bandera|Italia}} [[Aeropuertu de Venecia|Venecia (Italia)]] | 436 816 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Alitalia]]. |- | 23 | {{bandera|Colombia}} [[Aeropuertu Internacional El Dorado|Bogotá (Colombia)]] | 387 731 | [[Air Europa]], [[Avianca]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 24 | {{bandera|Cuba}} [[Aeropuertu Internacional José Martí|L'Habana (Cuba)]] | 374 075 | [[Air Europa]], [[Cubana de Aviación]]. |- | 25 | {{bandera|Grecia}} [[Aeropuertu Internacional Eleftherios Venizelos|Atenes (Grecia)]] | 358 865 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Aegean Airlines]]. |- | 26 | {{bandera|Chile}} [[Aeropuertu Comodoro Arturo Merino Benítez|Santiago de Chile (Chile)]] | 358 381 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[LATAM]]. |- | 27 | {{bandera|República Dominicana}} [[Aeropuertu Internacional Las Américas|Santu Domingu (República Dominicana)]] | 337 897 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 28 | {{bandera|Italia}} [[Aeropuertu de Milán-Linate|Milán-Linate (Italia)]] | 330 353 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Alitalia]]. |-BG-FF0000 | 29 | {{bandera|Irlanda}} [[Aeropuertu de Dublín|Dublín (Irlanda)]] | 321 924 | [[Iberia Express]], [[Ryanair]], [[Aer Lingus]]. |-`BG-00FFFF | 30 | {{bandera|Turquía}} [[Aeropuertu Internacional Atatürk|Istambul (Turquía)]] | 321 418 | [[Turkish Airlines]]. |- | 31 | {{bandera|Israel}} [[Aeropuertu Internacional Ben Gurión|Tel-Aviv (Israel)]] | 308 485 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[El Al]]. |- | 32 | {{bandera|Bélxica}} [[Aeropuertu de Bruxeles Sur|Charleroi (Bélxica)]] | 307 658 | [[Ryanair]] |- | 33 | {{bandera|Dinamarca}} [[Aeropuertu de Copenḥague-Kastrup|Copenḥague-Kastrup (Dinamarca)]] | 307 003 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Scandinavian Airlines System|SAS]], [[Norwegian Air Shuttle]] |- | 34 | {{bandera|Italia}} [[Aeropuertu de Bolonia|Bolonia (Italia)]] | 286 117 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Ryanair]]. |- | 35 | {{bandera|Alemaña}} [[Aeropuertu Internacional de Düsseldorf|Düsseldorf (Alemaña)]] | 284 923 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 36 | {{bandera|Alemaña}} [[Aeropuertu de Berlín-Tegel|Berlín-Tegel (Alemaña)]] | 278 762 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Lufthansa]], [[Air Berlin]], [[EasyJet]]. |- | 37 | {{bandera|República Checa}} [[Aeropuertu de Praga|Praga (República Checa)]] | 277 752 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Czech Airlines|CSA]], [[Wizzair]]. |- | 38 | {{bandera|Méxicu}} [[Aeropuertu Internacional de Cancún|Cancún (Méxicu)]] | 264 168 | [[Air Europa]], [[Air Pullmantur]], [[Evelop Airlines]], [[Orbest Orizonia Airlines]] |- | 39 | {{bandera|Marruecos}} [[Aeropuertu de Casablanca|Casablanca (Marruecos)]] | 259 506 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Royal Air Maroc]], [[EasyJet]], [[Ryanair]] |- | 40 | {{bandera|Ecuador}} [[Aeropuertu Internacional de Guayaquil|Guayaquil (Ecuador)]] | 251 873 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[LATAM (Ecuador)|LATAM]]. --> |} {| {{tablaguapa}} style="font-size: 85%" width=align= |+ '''Rutes aérees nacionales más transitaes dende Madrid-Barajas (2017)''' |- ! Puestu !Ciudá !Pasaxeros ! Compañíes Aérees |- | 1 | [[Archivu:Flag of Catalonia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Barcelona|Barcelona]] | 2.341.060 | Air Europa, Iberia, Vueling Airlines |- |2 | [[Archivu:Flag of the Balearic Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu de Palma de Mallorca|Palma de Mallorca]] | 1.816.204 | Air Europa, Iberia Express, Ryanair, Norwegian |- | 3 | [[Archivu:Flag of the Canary Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu de Gran Canaria|Gran Canaria]] | 1.510.712 | Air Europa, Iberia Express, Ryanair, Norwegian |- | 4 | [[Archivu:Flag of the Canary Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu de Tenerife Norte|Tenerife]] | 1.382.264 | Air Europa, Iberia Express, Ryanair, Norwegian |- | 5 | [[Archivu:Flag of the Basque Country.svg|20px]] [[Aeropuertu de Bilbao|Bilbao]] | 743.844 | Iberia, Air Europa |- | 6 | [[Archivu:Flag of the Balearic Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu d'Eivissa|Eivissa]] | 730.162 | Air Europa, Air Nostrum, Ryanair, Vueling Airlines |- |7 | [[Archivu:Flag of Galicia.svg|20px]] [[Aeropuertu de La Coruña|La Coruña]] | 621.971 | Iberia, Air Europa |- | 8 | [[Archivu:Flag of Galicia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Santiago de Compostela|Santiago de Compostela]] | 608.003 | Iberia Express, Ryanair |- | 9 | [[Archivu:Flag of Galicia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Vigo-Peinador|Vigo]] | 594.044 | Air Europa, Iberia |- | 10 | [[Archivu:Flag of Asturias.svg|20px]] [[Aeropuertu d'Asturies|Asturies]] | 479.819 | Iberia, Iberia Express |- | 11 | [[Archivu:Flag of the Canary Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu de Lanzarote|Lanzarote]] | 456.216 | Air Europa, Ryanair, Iberia Express |- | 12 | [[Archivu:Flag_of_the_Land_of_Valencia_(official).svg|20px]] [[Aeropuertu de Valencia|Valencia]] | 343.015 | Air Nostrum, Air Europa |- | 13 | [[Archivu:Flag of Andalusia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Málaga-Costa del Sol|Málaga]] | 320.744 | Iberia Express, Air Nostrum, Air Europa |- | 14 | [[Archivu:Flag of the Canary Islands.svg|20x20px]] [[Aeropuertu d'Alicante-Elx|Fuerteventura]] | 305.502 | Iberia Express, Ryanair |- |15 |[[Archivu:Flag of Andalusia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Sevilla|Sevilla]] |301.902 |Iberia Express, Air Nostrum |} |} [[Ficheru:Iberia A330 Economy Class.jpg|miniaturadeimagen|246x246px|IBERIA]] == Carauterístiques téuniques == === Operatives === L'aeropuertu de Madrid-Barajas ye un aeropuertu H24 (abiertu 24 hores)<ref name="AIP" />pero les operaciones nél sufren delles restricciones. Ta prohibíu'l so usu por aeronaves ensin radiocomunicación y helicópteros. Amás prohíbese la operación de despegue y aterrizaxe d'aeronaves clasificaes a partir de CR-4 (esto ye, con una cuota de ruíu de nivel 4 o más). De la mesma esisten restricciones parciales pa otres aeronaves ente les 23:00 y les 7:00. Delles aeronaves tienen restricciones nocherniegues nel usu de les [[Unidá d'Enerxía Auxiliar|APU]]: [[Ilyushin]] (tolos modelos), [[DC-8]] (tolos modelos), [[Fokker 50]], [[McDonnell Douglas MD-80]] (tolos modelos), [[MD-11]], [[B-747|Boeing 747]] (tolos modelos), [[Bombardier CRJ100/200|Bombardier CRJ200]], [[Embraer 120]], [[B-717|Boeing 717]] y [[B-727|Boeing 727]]. Les siguientes tienen amás restricciones nos procedimientos de salida: [[Antonov 72]], [[Antonov 124]], [[Airbus A340|Airbus A340-600]], [[B-727|Boeing 727]], [[B-737|Boeing 737-100]], [[B-737|Boeing 737-200]], [[B-747|Boeing 747]], [[Douglas DC-8]], [[McDonnell Douglas DC-10]], [[Ilyushin 62]], [[Lockheed L-1011 TriStar|Lockheed L-1011]], [[McDonnell Douglas MD-11]], [[Tupolev 134]], [[British Aerospace BAe 125]], [[North American Sabreliner]] y [[Yakovlev Yac-42]]. [[Archivu:AMadridBarajas.JPG|thumb|Vista del Aeropuertu.]] [[Archivu:IberiaAMadridBarajas.JPG|thumb|[[Airbus A340|Airbus A340-600]] d'[[Iberia (aereollinia)|Iberia]] aparcáu.]] === Aeródromu === [[Archivu:Avión de Iberia en el aeropuerto de Barajas. Septiembre de 2011.JPG|thumb|[[Airbus A319]] d'Iberia nel aeropuertu de Barajas en setiembre de 2011.]] ==== Edificios ==== [[Archivu:A319 Iberia T4.JPG|thumb|right|[[Airbus A319]] aparcáu na T4.]] L'aeropuertu de Barajas consta de tres edificios terminales, un edificiu satélite y dos ''diques'' (unu de los cualos puede cuasi considerase una terminal), amás d'una terminal dedicada puramente a carga. La división espacial utilizada na nomenclatura del aeropuertu (T1, T2, T3, T4 y T4-S) nun coincide esautamente cola división real arquitectónica del aeropuertu. Amás y dende entamos del 2013 amás cunta con una terminal d'Aviación Executiva que foi remocicada d'antigües instalaciones, por aciu una concesión a un consorciu formáu por Gestair y Multiservicios Aeroportuarios. * '''Antigua Terminal Internacional o Terminal T1''' : Ye'l más antiguu de los que s'atopen n'operación nel aeropuertu. Foi xuníu al terminal nacional por un edificiu de interconexón, que-y dexó aumentar en 4 nueves puertes d'embarque. Cuenta con 22 puertes d'embarque (puertes C43 a C50 y D53 a D66). * '''Antigua Terminal Nacional o Terminal T2''': En cuanto al área d'embarque, cuenta con 16 puertes d'embarque, pero tópase estremáu ente'l T1 (puertes B20 a B33, correspondientes a la zona internacional) y T2 (puertes C34 a C43, correspondiente a la zona Schengen). * '''Dique Norte o Terminal T3''': El T3 ye un terminal integráu nel edificiu del ''Dique Norte'', pero que solo se trata d'un área de facturación separada (ensin operaciones anguaño), yá que tanto les sales d'embarque como de recoyida d'equipaxes tán integraes nel T2. El dique norte plantegóse como una estensión del terminal nacional, al cual apurría once mostradores de facturación, cinco cintes de recoyida d'equipaxes y 20 puertes d'embarque. * '''Dique Sur''': Ye un edificiu amiesto a la terminal T1. Cuenta con 10 puertes d'embarque (puertes A1 a A14), 5 d'elles con [[pasarela d'accesu direutu a aeronaves|fingers]]. Incluyíu dafechu dientro del T1. * '''Terminal 4''': Denomináu T4, cuenta con 6 plantes, 3 sobre rasante y 3 so rasante. Na primer planta cunta con 22 cintes de recoyida d'equipaxes estremaes ente 2 sales, 10 y 11, la primera destinada a vuelos de llegada internacionales y la segunda a vuelos de llegada nacionales. Cuenta con 2 cintes dobles y 2 cintes pa recoyida d'equipaxes especiales. La primer planta cunta con 76 puertes d'embarque. * '''Satélite''': Denomináu T4-S. Cuenta con trés plantes sobre rasante. La primera ta dedicada a salíes Schengen y cuenta con 19 puertes d'embarque. La segunda ta dedicada a salíes internacionales, cuenta con 48 puertes d'embarque. La tercera ta dedicada a recibir los vuelos de llegaes internacionales polo que cunta colos filtros de seguridá afechos pa tal fin. ==== Terminales ==== {| {{tablaguapa}} border="1" width="" |- | colspan="7" align="center" | '''Carauterístiques de los terminales''' |- !Terminal!!Puertes!!Mostradores de<br />facturación!!Puertes de<br />embarque!!Pasareles!!Cintes de<br />recoyida de<br />equipaxes!!Superficie<br />preséu<ref>{{Cita web |url=http://www.fomento.es/NR/rdonlyres/2AFEDA1A-D3B0-4CC1-8206-A25F73CE7604/54813/Estusituaaeropuertu.pdf |títulu=Carauterístiques |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] |cita='Plan Direutor del Aeropuertu de Madrid-Barajas'}}</ref> |- |'''[[Archivu:MAD-LEMD Madrid Barajas T1.svg|22px]]''' ||align="center"|[[Archivu:Madrid Barajas A.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas B.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas C.svg|18px]]||170<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046408532&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Facturación T1 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]]}}</ref> ||43<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046408459&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Embarque T1 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]]}}</ref> || 17|| 15||90&nbsp;110 |- |'''[[Archivu:MAD-LEMD Madrid Barajas T2.svg|22px]]''' ||align="center"|[[Archivu:Madrid Barajas C.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas D.svg|18px]]||99<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046408865&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Facturación T2 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]]}}</ref> ||20<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046408912&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Embarque T2 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]]}}</ref> || 11|| 12||85&nbsp;165 |- |'''[[Archivu:MAD-LEMD Madrid Barajas T3.svg|22px]]''' ||align="center"|[[Archivu:Madrid Barajas H.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas F.svg|18px]]||20<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046409034&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Facturación T3 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]]}}</ref> ||21<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046409062&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Embarque T3 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] }}</ref> ||12 ||5 ||23&nbsp;046 |- |'''[[Archivu:MAD-LEMD Madrid Barajas T4.svg|22px]]''' ||align="center"|[[Archivu:Madrid Barajas H.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas J.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas K.svg|18px]]||185<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1132835520925&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Facturación T4 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] }}</ref>||76<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1132835522778&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Embarque T4 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] }}</ref> || 38<ref>{{Cita web |url=http://www.iberia.com/OneToOne/v3/product.do?cntCat=Productos/LLESAL&cntId=terminalesT4_T4S&isPopup=true |títulu=Embarque T4 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] }}</ref>||22 ||470&nbsp;000 |- |'''[[Archivu:MAD-LEMD Madrid Barajas T4S.svg|30px]]''' ||align="center"|[[Archivu:Madrid Barajas M.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas S.svg|18px]]|||0 ||67<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1132835522778&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Embarque T4S |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] }}</ref> || 26<ref>{{Cita web |url=http://www.iberia.com/OneToOne/v3/product.do?cntCat=Productos/LLESAL&cntId=terminalesT4_T4S&isPopup=true |títulu=Embarque T4S |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] |cita='16 d'elles dobles'}}</ref>||0 ||286&nbsp;984 |- |colspan="2" align="center" |'''Total''' || 474|| 227|| 104|| 54||955&nbsp;305 |} *[[Ficheru:Boeing 747-267B, Iberia (Air Atlanta Icelandic) AN0171212.jpg|miniaturadeimagen|IBERIA]]'''T1''': Puertes A, B y C, esta postrera hasta la C42. Cuenta con 170 mostradores de facturación, incluyendo les automátiques, y dispón d'un total de 43 puertes d'embarque. Cuenta coles mesmes con dos sales de llegaes caúna con ocho y siete cintes de recoyida d'equipaxes respeutivamente. Ta formada per parte del antiguu ''Terminal Internacional'' y el nuevu ''Dique Sur''. * '''T2''': Puertes C, dende la C43 d'equí p'arriba, y D. Amás de los 99 mostradores de facturación tien dellos más na pasarela d'entrada al aeropuertu, que nun fueron señalaos. Dispón de 20 puertes d'embarque y pa la recoyida d'equipaxes de dos sales de llegaes con seis cintes d'equipaxe caúna. Corresponder col antiguu ''Terminal Nacional'' más parte del antiguu ''Terminal Internacional''. * '''T3''': Puertes Y y F. Cuenta con venti mostradores de facturación (fora de serviciu anguaño), cinco cintes de recoyida d'equipaxes (nuna sala amiesta a la de la T2) y 21 puertes d'embarque (de la Y68 a la Y82 y de la F90 a la F94, estes postreres destinaes puramente a vuelos rexonales). La T3 corresponder al ''Dique Norte'' y anguaño utilízase puramente como una estensión de la T2 y non como terminal independiente. * '''T4''': Puertes H, J y K. Na primer planta cunta con 22 cintes de recoyida d'equipaxes estremaes ente 2 sales, 10 y 11, la primera destinada a vuelos de llegada internacionales y la segunda a vuelos de llegada nacionales. Cuenta con 2 cintes dobles y 2 cintes pa recoyida d'equipaxes especiales. La primer planta cunta con 76 puertes d'embarque (de la H1 a la H37, de la J40 a la J59 y de la K62 a K98). Na segunda planta atópense los mostradores de facturación y los filtros principales de seguridá. * '''T4-S''': Puertes M y S. Cuenta con 19 puertes d'embarque (puertes M22 a M48) na ''zona [[Alcuerdu de Schengen|Schengen]]''. La segunda planta ta dedicada a salíes internacionales, cuntando con 48 puertes d'embarque (puertes S1 a S12 y S15 a S50). La tercera ta dedicada a recibir los vuelos de llegaes internacionales polo que cunta colos filtros de seguridá afechos pa tal fin. ==== Hangares ==== Barajas cuenta con dos zones principales d'hangares, per un sitiu, la ''Antigua Área Industrial'', ente'l T3 y el T4, y per otru llau el ''Área Industrial de La Muñoza''. Iberia tien hangares de caltenimientu en dambes árees, anque tienen más actividá los de la segunda zona. ==== Pista ==== Madrid-Barajas cuenta con cuatro pistes físiques paraleles dos a dos: les 18L/36R - 18R/36L y les 14L/32R - 14R/32L. En terminoloxía aeronáutica considérase que tien 8 pistes distintes, y que solo s'usen simultáneamente cuatro d'elles según les configuraciones d'operación, norte o sur. El ATC escueye una o otra configuración en función de la meteoroloxía. * Configuración norte: mientres el día (07:00-23:00), les pistes 36L y 36R van utilizar pa despegues y les pistes 32L y 32R p'aterrizaxes. Mientres la nueche (23:00-07:00) va utilizase la pista 36L pa despegues y la pista 32R p'aterrizaxes. Nun s'autoricen despegues peles pistes 14L/14R. * Configuración sur: mientres el día (07:00-23:00), les pistes 14L y 14R van utilizar pa despegues y les pistes 18L y 18R p'aterrizaxes. Mientres la nueche (23:00-07:00) va utilizase la pista 14L pa despegues y la pista 18L p'aterrizaxes. Nun se van autorizar despegues peles pistes 32L/32R. * Amás esiste una pista más (18C/36C, antes 18-36 y 18L-36R) que foi la primera que tuvo l'aeropuertu. Úsase como pista d'aparcamientu y escurre ente'l Terminal T4s-Terminal 1. La pista ta cortada al altor del so encruz cola pista 14R/32L y cerca del so estremu norte ye cruciada per una carretera de vehículos del aeropuertu, lo que torga qu'agora mesmu se puedan realizar operaciones de despegue y aterrizaxe. Atopar ensin usu dende la inauguración de les pistes 18R/36L y 14L/32R, a mediaos de la década de 2000. El 20 de setiembre de 2012, coincidiendo col cambéu de ciclu [[AIRAC]], les antigües pistes 15R/33L y 15L/33R camudaron la so denominación y pasaron a llamase 14R/32L y 14L/32R, por cuenta de los cambeos na declinación magnética local.<ref name=AIRAC0912/> Les carauterístiques físiques de les pistes son les siguientes:<ref name="AIP" /> === Navegación Aérea === ==== Torres de control ==== [[Archivu:Torre de control de Madrid-Barajas - 01.jpg|thumb|upright|Torre Norte.]] L'aeropuertu cunta con tres torres de control: * La '''Torre Norte''', asitiada xunto al edificiu satélite. Empezó a funcionar el 31 d'ochobre de 1998.<ref name="HISTORIA-BARAJAS">(2003). Madrid: Aeropuertos Españoles y Navegación Aérea. ''Madrid-Barajas, historia d'un futuru'' (folletu informativu). Disponible en [https://www.scribd.com/doc/8354891/Historia-del Aeropuertu-de-Barajas Scribd]</ref> * La '''Torre Oeste''', emplazada xunto al edificiu terminal T4. * La '''Torre Sur''', asitiada encastrada dientro del edificiu terminal T2. Cualesquier de los trés torres tien capacidá pa controlar cualquier aspeutu del tráficu aereu y el movimientu d'aeronaves nel aeropuertu, pero en condiciones de funcionamientu normal les xeres tán partíes ente los trés. La '''Torre Norte''' ye la torre de control principal del aeropuertu y la más grande de toes coles que cunta. Foi inaugurada en [[1998]] y sustituyó a l'actual Torre Sur como principal del aeropuertu. La '''Torre Oeste''' foi la última torre de control en construyise nel aeropuertu. Inaugurar en 2006 al par que'l Terminal T4. Encargar de xestionar el movimientu de rodadura de les aeronaves en tierra en redol al terminal T4. [[Archivu:Aeropuerto de Madrid-Barajas - Exterior 02.jpg|thumb|Torre Sur.]] La '''Torre Sur''' ye l'antigua torre de control del aeropuertu. Asítiase dientro del terminal T2, anque cuando foi construyida taba emplazada nel ''Terminal Nacional''. Hasta 1998 yera la única torre de control del aeropuertu, pero dende esi momentu solo xestiona les operaciones de rodadura de les aeronaves en redol a los edificios terminal T1, T2 y T3, según col terminal de carga. A pesar d'esti amenorgamientu de funciones la torre sigue cuntando con capacidaes operatives plenes. ==== Ayudes al navegación ==== L'aeropuertu cunta con distintes ayudes al navegación. Tocantes a ayudes pal aterrizaxe, l'aeropuertu cunta con [[Instrumental landing system|ILS]] de Categoría III, [[Indicador de Trayeutoria d'Aproximamientu de Precisión|PAPI]] y de Sistemes de Llume d'Aproximamientu de Precisión CAT II/III (900&nbsp;m), nes pistes 32L, 32R, 18L y 18R (que son les que se destinen a aterrizaxes). Les carauterístiques de los ILS son les siguientes:<ref name="AIP" /> * '''Pista 32L''': localizador ''MAA'' emitiendo en 109.900 MHz dende {{coord|40|29|10.3810|N|003|34|38.5956|W}}, sienda d'entamo emitiendo en 333.800 MHz dende {{coord|40|27|57.0555|N|003|33|17.5709|W}}. * '''Pista 32R''': localizador ''MBB'' emitiendo en 109.100 MHz dende {{coord|40|29|49.4289|N|003|33|36.1747|W}}, sienda d'entamo emitiendo en 331.400 MHz dende {{coord|40|28|34.5222|N|003|32|13.6731|W}}. * '''Pista 18L''': localizador ''IML'' emitiendo en 111.500 MHz dende {{coord|40|29|54.2065|N|003|33|33.0949|W}}, sienda d'entamo emitiendo en 332.900 MHz dende {{coord|40|31|31.5282|N|003|33|28.9570|W}}. * '''Pista 18R''': localizador ''IMR'' emitiendo en 110.700 MHz dende {{coord|40|29|24.5249|N|003|34|28.5949|W}}, sienda d'entamo emitiendo en 330.200 MHz dende {{coord|40|31|11.7539|N|003|34|24.1107|W}}. Cuenta de la mesma con cuatro [[VOR]],<ref name="AIP">AIS ESPAÑA, [[AIP]] d'aeródromu: [https://web.archive.org/web/20070929104805/http://www.aena.es/csee/ccurl/-Y_AD_2_LEMD_en.pdf -Y AD 2 - LEMD], de 9 d'abril de 2009. Navegación Aérea d'España.</ref>toos ellos acomuñaos a un DME. Dos d'ellos nes cercaníes del aeropuertu (xestionaos direutamente pol aeropuertu) y otros dos na redolada de Madrid, xestionaos pola Direición de Navegación Aérea de la Rexón Centro: * DVOR BRA (Barajas, {{coord|40|28|08.50|N|003|33|27.59|W}}): asitiáu al pie de la pista 14R/32L * DVOR SSY (San Sebastián de los Reyes, {{coord|40|32|47.1194|N|003|34|31.3318|W}}): asitiáu al norte de la cabecera 18R, a 1,5 nM aproximao. * DVOR RBO (Robledillo de Mohernando, {{coord|40|51|14.2766|N|003|14|47.4050|W}}): asitiáu na [[Provincia de Guadalaxara]], nel Términu Municipal del mesmu nome, bien próximu al [[Aeródromu de Robledillo de Mohernando|Aeródromu de Robledillo]], [[LERM]]. * DVOR PDT (Perales de Tajuña, {{coord|40|15|10.4401|N|003|20|52.2750|W}}): asitiáu a unes 15 nM al sureste de les cabeceres 32L/32R. ==== Sistemes de vixilancia ==== * L'aeropuertu cunta con dos radares de Superficie (SMR), que vixilen los movimientos d'aeronaves lo mesmo que de cualquier vehículu nel área de maniobres. Tán asitiaos nel campu d'antenes de la torre Norte (al pie de la T4 Satélite) y nel de la torre Sur (al pie de la T2). * Tamién cuenta, dende marzu del 2011, con un sistema de multilateración,<ref>{{Cita web |autor=YERA International, Inc. |títulu=Yera Surface System Operational in Madrid |url=http://news.sra.com/press-release/yera-surface-system-operational-madrid |fechaaccesu=19 de xunetu de 2012 |idioma=inglés}}</ref> capaz de detectar blancos cooperativos (dotaos de trasponder) nel área de maniobres. ==== Enerxía ==== L'aeropuertu tien una central térmica de ciclu combináu mesma que lo abastez d'enerxía llétrica, calefaición y otres necesidaes.{{ensin referencies}} == Aereollinies y destinos == Les principales aereollinies del aeropuertu son [[Iberia LAE|Iberia]] y [[Air Europa]]. Madrid-Barajas ye l'aeropuertu européu con más vuelos con [[Iberoamérica]], tien enllaces frecuentes con cuasi tolos aeropuertos españoles y tien bones conexones coles capitales europees, amás de tener delles conexones con África, Asia y Norteamérica.<ref>[http://www.aena.es/ AENA] Aeropuertos Españoles y Navegación Aérea</ref> === Destinos nacionales === == Accidentes ya incidentes notables == * El [[30 de setiembre]] de [[1972]], el [[Douglas C-47]] de la compañía [[Spantax]] con matrícula ''EC-AQE'' estrellar mientres el despegue, mientres un vuelu d'entrenamientu. Morrió 1 de los 6 ocupantes del avión.<ref>{{Cita web|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19720930-0|títulu=ASN Aircraft accident Douglas C-47B-1-DK EC-AQE Madrid-Barajas Airport (MAD)|fechaaccesu=23 de mayu de 2009|autor=Aviation Safety Network|fecha=2009|idioma=inglés}}</ref> *El [[27 de payares]] de [[1983]], el [[Boeing 747|Boeing 747-200]] de la compañía [[Avianca]] con matrícula ''HK-2910'', qu'operaba'l vuelu AV 011 procedente de [[Aeropuertu de París-Charles de Gaulle|París]],<ref>''Reseña del vuelu''. Ministeriu de Fomentu. [https://web.archive.org/web/20100508183902/http://www.fomento.es/MFOM/LANG_CASTELLANO/DIRECCIONES_GENERALES/ORGANOS_COLEGIADOS/CIAIAC/PUBLICACIONES/HISTORICOS/AVIANCA/avianca_1_1.htm]</ref> estrellar en [[Mejorada del Campo]] mientres les maniobres d'aproximamientu p'aterrizar nel aeropuertu. L'avión topetó contra una llomba y quedó partíu en 5 cachos. Solo 11 de los 169 pasaxeros sobrevivieron, y nun hubo sobrevivientes ente los 23 tripulantes.<ref>{{Cita web |url=http://www.fomento.es/MFOM/LANG_CASTELLANO/DIRECCIONES_GENERALES/ORGANOS_COLEGIADOS/CIAIAC/PUBLICACIONES/HISTORICOS/AVIANCA/avianca_1_2.htm |títulu=A-042/1983 Informe Téunicu del Accidente Sufiertu pola Aeronave Boeing 747-283B, Matrícula HK-2910, a 12 KM. del Aeropuertu de Madrid-Barajas el día 27 de payares de 1983, "Mancadures a persones" |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=Comisión d'Investigación d'Accidentes ya Incidentes d'Aviación Civil |fecha=1983 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090212134100/http://fomento.es/MFOM/LANG_CASTELLANO/DIRECCIONES_GENERALES/ORGANOS_COLEGIADOS/CIAIAC/PUBLICACIONES/HISTORICOS/AVIANCA/avianca_1_2.htm |fechaarchivu=12 de febreru de 2009 }}</ref> {{AP|Vuelu 11 de Avianca}} * El [[7 d'avientu]] de [[1983]] el [[Boeing 727]] con matrícula ''EC-CFJ'' qu'operaba'l vuelu IB 350 d'[[Iberia L.A.E.|Iberia]] con destín [[Aeropuertu de Roma-Fiumicino|Roma-Fiumicino]] topetó mientres el despegue con un [[McDonnell Douglas DC-9|Douglas DC-9]] con matrícula ''EC-CGS'' d'[[Aviaco]] qu'operaba'l vuelu AO 134 con destín [[Aeropuertu de Santander|Santander]]. El DC-9 de Aviaco entrara por equivocación na pista mientres el vuelu d'Iberia taba desapegando. Nel vuelu d'Iberia viaxaben 93 persones de les que 51 finaron. Nun hubo sobrevivientes ente les 42 persones del avión de Aviaco. {{AP|Choque de 1983 en Barajas}} * El [[20 d'agostu]] de [[2008]] a les 14:25 h, el vuelu JK 5022 de [[Spanair]] (operáu por un [[McDonnell Douglas MD-80|McDonnel Douglas MD-82]]) con destín [[Aeropuertu de Gran Canaria|Gran Canaria]] estrellar mientres la maniobra de despegue. L'aeronave diba cuasi llena, con 166 pasaxeros y 6 tripulantes a bordu. Ello ye que solo 11 asientos de los 175 que constituyíen la configuración total del avión, bautizáu ''Sunbreeze'',<ref>{{Cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2008/graficos/ago/s3/sunbreeze.html |títulu=Anatomía del Sunbreeze |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=[[El Mundo (España)|El Mundo]]}}</ref>quedaron vacíos.<ref>{{Cita web |url=https://www.elpais.com/graficos/sociedad/Traxedia/Barajas/elpgra/20080820elpepusoc_1/Ge/ |títulu=Accidente aereu en Barajas |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=Matías Guadalupe Cruz n'[[El País (España)|El País]] |fecha=19 de setiembre de 2009}}</ref>Hubo 154 finaos y 18 sobrevivientes, toos ellos mancaos. {{AP|Vuelu 5022 de Spanair}} == Ver tamién == * [[Aeropuertos d'España]] * [[Tresportes n'España]] * [[Aereollinies y destinos del Aeropuertu de Madrid-Barajas]] == Referencies == {{llistaref|3}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.aeropuertomadrid-barajas.com Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid-Barajas ] * [http://www.aena.es/es/aeropuertu-madrid-barajas/index.html Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid-Barajas - Web oficial] * {{Enllaz rotu|1=Asina se fixo la terminal 4 del Aeropuertu de Madrid Barajas |2=http://www.arquiteuturayreforma.com/aeropuerto-barajas-t4/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{COAM|F3.221}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Aeropuertos d'España]] [[Categoría:Edificios de la Comunidá de Madrid]] ikdu25b5hia1f63tfrjv73ggf3z249k 4503087 4503086 2026-07-07T15:03:25Z ~2026-27184-53 148770 /* Estadístiques de la ruta */ 4503087 wikitext text/x-wiki {{correxir|t=20210104165257}} {{edificiu}} [[Ficheru:Air Europa Logo (2015).svg|miniaturadeimagen|282x282px|AIR EUROPA]] L''''Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid-Barajas''' {{códigos aeroportuarios}},<ref>{{Cita web |obra=[[ABC (España)|Diariu ABC]] |títulu=Barajas yá ye l'aeropuertu «Adolfo Suárez Madrid Barajas» según el BOE |fecha={{Fecha|26|03|2014}} |url=https://www.abc.es/madrid/20140326/abci-barajas-suarez-201403260832.html}}</ref><ref name=CambioDeNombre>{{Cita publicación |publicación=[[Boletín Oficial del Estáu]] nº 74 de {{Fecha|26|03|2014}} |editor=[[Gobiernu d'España]] |títulu=Orde FOM/480/2014, de 24 de marzu, pola que se modificar la denominación oficial del aeropuertu de Madrid-Barajas.|issn=0212-033X |url=https://boe.es/boe/dias/2014/03/26/pdfs/BOE-A-2014-3275.pdf}}</ref> enantes '''Aeropuertu de Madrid-Barajas''',<ref name=CambioDeNombre /> ye un [[Aeropuertos d'España|aeropuertu español]] públicu propiedá d'[[Aena]] asitiáu na redoma de la ciudá de [[Madrid]], la capital d'España. Ye'l primer aeropuertu español por tráficu de pasaxeros, carga aérea y operaciones,<ref name="s2008">{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/ccurl/286/698/Añal-definitivos_2009.pdf |títulu=TRÁFICU DE PASAXEROS, OPERACIONES Y CARGA NOS AEROPUERTOS ESPAÑOLES (2009). |fechaaccesu=22 de xunetu de 2010 |fecha=2009 |autor=[[Aeropuertos Españoles y Navegación Aérea]]}}</ref>según el quintu d'Europa y ventenu cuartu del mundu por númberu de pasaxeros.<ref name="ACI">{{Cita web |url=http://www.aci.aero/Data-Centre/Annual-Traffic-Data/Passengers/2011-final |títulu=Passenger Traffic 2013 FINAL |fechaaccesu=8 de febreru de 2015 |idioma=inglés |fecha=22 d'avientu de 2014 |autor=Airports Council International}}</ref> == Historia == === Entamos === El 23 de marzu de 1929 publicóse'l pliegu de condiciones pa la realización d'un concursu d'eleición de los terrenes pa desenvolver l'aeropuertu civil de Madrid.<ref>Gaceta de Madrid nº87, de 28 de marzu de 1929. Xunta del Aeropuertu de Madrid.</ref>El concursu cerró'l 15 d'abril y a él presentáronse cuatro propuestes: [[Carabanchel Alto]], [[Getafe]], [[Vallecas]] y [[Barajas (Madrid)|Barajas]], aceptándose finalmente esta última propuesta realizada por Rogelio Sol Mestre. La intención yera sustituyir a los aeródromos de Alcalá, [[Aeropuertu de Madrid-Cuatro Viento|Carabanchel]] y [[Base Aérea de Getafe|Getafe]], y pallo escoyó una pradería baldía nel nordeste de la capital nel entós conceyu de Barajas (que darréu foi absorbíu per Madrid) de 493 [[fanega|faneges]] (unes 320&nbsp;[[Hectárea|ha]]), con bones comunicaciones cola capital al traviés de la carretera de Francia (l'actual A-2) y nuna zona despoblada y llibre de torgues. La compra de los terrenes roblóse'l 30 de xunetu de 1930 por un valor de 730&nbsp;000 pesetes. El 23 de xunetu convocó un concursu pa la redaición del proyeutu del nuevu aeropuertu, presentándose siete proyeuto distintos. El xuráu del concursu (compuestu por distintos profesionales civiles y militares) escoyó la propuesta del inxenieru [[Marquesáu de los Álamos del Guadalete|marqués de los Álamos]] y del arquiteutu [[Luis Gutiérrez de Soto]]. Les obres del aeropuertu empezaron namás tener disponibles los terrenes, empezando pola habilitación de la zona d'aterrizaxe y la instalación d'un aerofaro de recalada (primer ayuda al navegación aérea cola que cuntó l'aeropuertu). El 14 d'abril de 1930 autorizar a les compañíes [[CLASSA]], [[CETFA]], [[CASA]] y [[Compañía Española d'Aviación|CEA]] a instalase nel aeropuertu. Abrir al tráficu aereu nacional ya internacional el [[22 d'abril]] de [[1931]], anque les operaciones comerciales regulares tardaron dos años n'empezar a realizase, pos l'aeropuertu entá siguía n'obres. Xunto al campu de vuelos construyó una pequeña terminal, con una capacidá pa 30&nbsp;000 pasaxeros añales, amás de dellos hangares y l'edificiu del Avión Club. El primer direutor del aeropuertu foi Jacobo Armijo y Fernández de Alarcón.<ref>{{Cita web |url=http://www.boe.es/datos/imagenes/BOE/1931/112/A00266.tif |títulu=Orde nomando provisionalmente Xefe y Subxefe del Aeropuertu de Madrid (allugáu en Barajas) a D. Jacobo Armijo y Fernández de Alarcón y D. Rafael Huidobro Polanco. |fechaaccesu=10 de mayu de 2009 |autor=Gaceta de Madrid nº112 |fecha=22 d'abril de 1931 |cita=''... el Gobiernu Provisional de la República Española dispón que sían nomaos provisionalmente, Xefe y Subxefe del Aeropuertu de Madrid [...] don Jacobo Armijo y Fernández de Alarcón [...] y don Rafael Huidobro Polanco [...]''}}.</ref> La primer llinia regular establecer la compañía [[Llinies Aérees Postales Españoles]] (LAPE) cola so llinia a Barcelona. Nos [[años 1930|años 30]] empiecen los vuelos internacionales. Al españar la [[Guerra Civil Española]], LAPE suspende'l so plan de vuelos. Mientres la guerra realicen servicios bélicos y de tresporte civil con [[París]], [[Barcelona]] y la zona norte. Una vegada terminada la guerra, Barajas recupera la so condición d'aeropuertu civil, col aterrizaxe'l 12 d'abril de 1939 d'un avión alemán de compañía Lufthansa.<ref>Utrilla Navarro, Luis: "Un aeropuertu en Barajas" n'AA. VV.: Madrid-Barajas, 75 d'historia, Décimes Xornaes d'Estudios Históricos Aeronáuticos. Madrid: Fundación Aena, 2007, pp 32-33.</ref> El [[1 de mayu]] de [[1939]], [[Iberia LAE|Iberia]] treslladó los sos equipos dende [[Aeropuertu de Salamanca|Matacán (Salamanca)]] a Madrid-Barajas.<ref name=ref_duplicada_1>{{cita llibru |títulu="Plan Direutor del Aeropuertu de Madrid Barajas" |fecha=ochobre de 1999 |editor="[[AENA]]" |allugamientu=[[Madrid]]}}</ref> Orixinalmente, el campu de vuelos yera un gran círculu bordiáu de blancu col nome de ''Madrid'' nel so interior, ensin pavimentar, formáu per suelu natural cubiertu de yerba. Rematada la Guerra Civil, empecípiase'l programa d'espansión del aeropuertu nos [[años 1940|años 40]], cola creación de la sociedá [[Aeropuertu Tresoceánicos Españoles|Aeropuertos Tresoceánicos Españoles (ATE)]]. Se pavimenta el campu de vuelos y diséñense nueves pistes, la primera de les cualos entra en funcionamientu en [[1944]] (la 15-33) que cuntaba con 1,4&nbsp;km de llargor y 48 metros d'anchu. Al rematar la década l'aeropuertu tenía tres pistes, nenguna de les cualos esiste anguaño. === La era de l'aviación comercial === [[Archivu:PanorMadrid170108.jpg|thumb|upright=1.3|Vista dende'l mirador de [[Paracuellos de Jarama]]. Al fondu, el norte de la ciudá de [[Madrid]], colos sos carauterísticos rascacielos. Más palantre, l'Aeropuertu de Madrid-Barajas. La cercanía del conceyu al aeropuertu xeneró continuos conflictos pola molestia que supón el ruíu de los aviones.<ref name = "aero">{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/madrid/vecinos/Paracuellos/unen/ruido/Barajas/elpepiautmad/20060508elpmad_4/Tes/ |títulu=Los vecinos de Paracuellos xunir contra'l ruíu de Barajas |fechaaccesu=17 de xineru de 2008}}</ref>]]L'apertura del réxime autárquico dexó un despegue del númberu de pasaxeros lo mesmo que de les infraestructures del aeropuertu. En xunetu de [[1946]], Barajas queda abiertu al tráficu internacional.<ref name="PD">{{Cita web |url=http://www.boe.es/boe/dias/1999/12/16/pdfs/A44340-44342.pdf |títulu=ORDE de 19 payares de 1999 pola que s'aprueba'l Plan direutor del Aeropuertu de Madrid-Barajas. |fechaaccesu=23 de mayu de 2009 |fecha=16 d'avientu de 1999 |autor=[[Ministeriu de Fomentu d'España|Ministeriu de Fomentu]], nel [[Boletín Oficial del Estáu|BOE]]}}</ref>En [[1948]] enllargar la pista 15-33 hasta los 3050&nbsp;m. de llargor y 90 d'anchor, instalándose de la mesma un sistema d'aterrizaxe instrumental [[SCS-51]].<ref name="PD"/>Nos [[Años 1950|años 50]] l'aeropuertu supera'l mediu millón de pasaxeros, aumenta a 5 el númberu de pistes y empecípiense les llinies regulares con [[Nueva York]]. En [[1951]] inaugúrase la pista 01-19 de 2600 x 61&nbsp;m. En [[1953]] empecípiase la construcción d'un nuevu edificiu terminal, asitiáu al norte del anterior, pero que finalmente nun inclúi la estación de ferrocarril que taba proyeutada. Nel Plan d'Aeropuertu de 1957 Barajas ye clasificáu como aeropuertu internacional de primer categoría.<ref name="PD"/>En [[1959]] instalar nel aeropuertu les compañíes [[ESSO]] y [[Campsa]] pal suministru de combustible. Los grandes reactores aterricen en Madrid-Barajas nos años sesenta y la crecedera de tráficu, de resultes del turismu principalmente, enche les previsiones. A principios del deceniu, algámase'l millón doscientos mil pasaxeros, el doble de lo previsto nel Plan d'Aeropuertos de 1957, lo qu'obliga a reformalo en fondura. La terminal Nacional, actual T2, que s'empezara a construyir en [[1953]] inaugurar nestes feches, y modifíquense les pistes, creándose una disposición de dos pistes úniques cruzaes, la primera de les cualos, de 4,1&nbsp;km de llargor entra en serviciu en [[1965]]. En setiembre d'esi añu camuda'l nome del aeropuertu, pasando a adoptar: ''Aeropuertu de Madrid-Barajas''.<ref name="PD"/>Tamién s'instalen les primeres''/'' ayudes radioeléctriques. En [[1969]] introducióse un sistema pioneru de control de la avifauna por aciu ferres perdigueros adomaos, qu'eviten que les aves averar al aeropuertu y causen estroces nos aviones nos despegues y aterrizaxes. El primer equipu de halconeros foi entrenáu por [[Félix Rodríguez de la Fuente]]. Esi mesmu añu, inauguróse la terminal de carga y la plataforma d'aparcamientu d'aviones cargueros.<ref name="PD" /> Nos [[Años 1970|años 70]], cola puxanza del turismu y la llegada del [[Boeing 747]], l'aeropuertu algama los 4 millones de pasaxeros, y empecípiase la construcción de la terminal internacional (actual T1). En [[1974]], [[Iberia, L.A.E.|Iberia]] introduz la [[ponte aérea]] ente Madrid y Barcelona, un serviciu con múltiples frecuencies diaries cada pocu tiempu ensin reserva previa. El [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|mundial de fútbol de 1982]] trai consigo importantes reformes pal aeropuertu, cola ampliación y reforma de los dos terminales esistentes. === Saturación y ampliación === Les ampliaciones de los [[años 1980]] fixérense pensando que nun s'encheríen hasta l'añu [[2000]], sicasí, la crecedera sostenida del tráficu tres la lliberación del mercáu aereu yá fai pensar en [[1989]] na necesidá de faer daqué pa evitar que l'aeropuertu colápsese dafechu en [[1992]].<ref>[https://www.elpais.com/articulo/madrid/aeropuertu/Barajas/quedara/colapsáu/anos/espectacular/aumentu/trafico/aereo/elpepiespmad/19890523elpmad_1/Tes «L'aeropuertu de Barajas va quedar colapsáu en tres años pol espectacular aumentu del tráficu aereu»] ''[[El País (España)|El País]]'', de 25/05/1989</ref> Propónse como solución crear un nuevu aeropuertu en [[Campo Real (Madrid)|Campo Real]] y cerrar el de Barajas.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/madrid/peor/elpepiespmad/19890523elpmad_2/Tes «Dos peor qu'unu»] ''[[El País (España)|El País]]'' de 23/05/1989</ref>Yá en [[1988]] presentó problemes graves de saturación ante la incapacidá de la [[Direición Xeneral d'Aviación Civil (España)|Direición Xeneral d'Aviación Civil]] (qu'entós xestionaba l'aeropuertu) pa resolvela.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/espana/Aviacion/Civil/reconoz/incapacidá/resolver/colapsu/varios/aeropuertos/elpepiesp/19880809elpepinac_2/Tes «Aviación Civil reconoz la so incapacidá pa resolver el colapsu de dellos aeropuertos»] ''[[El País (España)|El País]]'' de 09/08/1988</ref> L'alderique xira en redol a dos soluciones distintes: ampliación de les instalaciones esistentes, o bien la construcción d'un nuevu aeropuertu. Optar pola primer solución y en 1991 redáctase un Plan Direutor del aeropuertu de Madrid-Barajas, con un Plan d'Infraestructures hasta un horizonte de quince años y un plan d'aición inmediatu pa responder a les insuficiencias detectaes en 1990. En 1992, alcuérdase l'ampliación del aeropuertu col denomináu «Plan Barajas», que recoyía la primer fase propuesta pol Plan Direutor con un horizonte de capacidá pal añu 2010, y qu'incluyía ente otres la construcción d'una nueva pista, una nueva torre de control, un nuevu edificiu terminal, plataformes y sistemes de tresporte. Nos [[años 1990]] l'aeropuertu sufre más ampliaciones. En [[1994]] constrúyese la terminal de carga, l'edificiu de interconexón ente la terminal internacional y la terminal nacional, y el remozamiento de la torre de control. En [[1997]] inaugúrase'l Dique Norte», que ye usáu como terminal esclusivu d'Iberia pa vuelos [[Alcuerdu de Schengen|Schengen]]. En [[1998]] inaugúrase la nueva torre de control, de 71 m d'altor, y en [[1999]] el nuevu «Dique Sur», que supón una ampliación de la terminal internacional. Por estes feches camúdase la distribución de les terminales: El dique sur y la mayor parte de la terminal internacional pasen a llamase T1; el restu de la terminal internacional y la terminal nacional denominar agora T2 y el dique norte denominar T3. [[Archivu:Barajas pista.gif|thumb|Configuración de pistes del aeropuertu tres l'apertura de la pista 18R-36L en [[1998]].]] El 31 d'ochobre de [[1998]] inaugúrase la nueva pista 18R-36L,<ref name="HISTORIA-BARAJAS"/>que sustitúi a l'anterior 18-36, que queda fora de serviciu), de 4400 m de llargor x 60 d'anchu, lo que la convierte na más llarga d'Europa.<ref name="HISTORIA-BARAJAS"/> La pista entra en serviciu real el 5 de payares d'esi añu.<ref>[https://www.elmundo.es/1998/11/05/madrid/05N0131.html «Barajas estrenó anueche la pista más llarga d'Europa»] ''[[El Mundo (España)|El Mundo]]'' de 5/11/1998</ref> En 1999 el [[Metro de Madrid]] enllaza l'aeropuertu con [[Estación de Mar de Cristal|Mar de Cristal]] al traviés de la [[Llinia 8 (Metro de Madrid)|Llinia 8]], llegando a [[Estación de Nuevos Ministerios|Nuevos Ministerios]] en 2002. Esto ye'l resultáu d'un vieyu proyeutu anunciáu dende 1989 de xunir Barajas y el centru de Madrid con un tren de luxu,<ref>[https://www.elpais.com/articulo/madrid/Leguina/Ribayu/anuncien/creacion/tren/luxu/Barajas/Nuevos/Ministerios/elpepiespmad/19890609elpmad_2/Tes «Leguina y Ribayu anuncien la creación d'un tren de luxu ente Barajas y Nuevos Ministerios»] ''[[El País (España)|El País]]'' de 09/06/1989</ref> que tres la presión del empresariáu madrilanu convertir nuna llinia de metro convencional.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/madrid/FERNANDEZ-TAPIA/_FERNANDO_/VICEPRESIDENTE_REAL_MADRID/EMPRESARIU/MADRID/MADRID_/CONCEYU/CEIM/empresarios/proponen/amplie/metro/Barajas/elpepuespmad/19861210elpmad_9/Tes «Los empresarios proponen que s'amplíe'l 'metro' hasta Barajas»] ''[[El País (España)|El País]]'' de 10/12/1986</ref> === El Plan Barajas» === Nel añu [[2000]], l'aeropuertu atópase en cantu de la saturación tres años d'intensa crecedera del tráficu que soporta. Nesi añu empecipia la execución de l'ampliación del aeropuertu, na forma d'un macroproyeutu conocíu como «Plan Barajas». El plan consistía básicamente en construyir un edificiu terminal, un edificiu satélite dependiente del nuevu terminal, dos nueves pistes (paraleles a les esistentes nesi momentu), dos grandes plataformes en redol a los nuevos edificios terminales, nuevos aparcamientos y víes d'accesu al aeropuertu, soterramientu de la [[M-111]] per debaxo de les pistes, un tren automáticu pa la conexón ente'l terminal y el satélite dientro d'un túnel de servicios aeroportuarios, según un sistema de tratamientu automatizado d'equipaxes nos nuevos terminales. Asociáu llevaba l'ampliación de la central llétrica del aeropuertu, la esviadura del [[ríu Jarama]], cais de rodadura nes nueves infraestructures, nueves ayudes al navegación aérea y una nueva torre de control.<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?cid=1074158814152&pagename=Microsite%2Fmicrosite&SMO=1&p=1071230761953&c=Microsite_FA&MO=1 |títulu=Presentación del Plan Barajas |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=Aeropuertu Españoles y Navegación Aérea, S.A. - AENA}}</ref> '''Nueva área terminal''': Consistió na construcción de los nuevos terminales T4 y el so ''satélite'', la T4S, proyeutaes polos arquiteutos [[Estudiu Lamela]]<ref>{{Cita web |títulu=Estudio Lamela |url=http://lamela.com/proyeuto.php?idProyecto=568 |obra=Proyeutos |fechaaccesu=23 d'ochobre de 2016 }}</ref> y [[Richard Rogers|Richard Rogers Partnership]] (ganador esti postreru del [[Premiu Stirling]] de 2006<ref>{{Cita web |url=http://www.elperiodico.com/default.asp?idpublicacio_PK=46&idioma=CAS&idnoticia_PK=347821&idseccio_PK=1021 |títulu=La nueva terminal de Barajas gana'l prestixosu premiu Stirling d'arquiteutura |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=[[El Periódico de Catalunya]] |fecha=15 d'ochobre de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190925073614/https://www.elperiodico.com/es/ |fechaarchivu=2019-09-25 }}</ref>por esti proyeutu), con [[Luis Vidal]] como direutor, y les inxenieríes Initec (Empresa Nacional d'Inxeniería) y Carillion (ganadores del Premiu IStructE d'Estructures Comerciales de 2006 por esti proyeutu)<ref>{{Cita web |url=http://www.carillionplc.com/news/news_story.asp?id=429 |títulu=TPS expertise recognised at Madrid Terminal 4 |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |idioma=inglés |cita=''TPS has won a prestigious award for its role in the Terminal 4 project at Barajas Airport in Madrid. It received the IStructE (Institution of Structural Engineering) Award for commercial or retail structures during a ceremony at the East Wintergarden in Canary Wharf'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120216211147/http://www.carillionplc.com/news/news_story.asp?id=429 |fechaarchivu=2012-02-16 }}.</ref>foi construyíu por [[Remana]], [[Dragados]],<ref>{{Cita web |títulu=Dragados |url=http://www.dragados.com/exp_tinnel_projet.php?type=Building |obra=Visión xeneral. Proyeutos |fechaaccesu=23 d'ochobre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181013211844/http://www.dragados.com/exp_tinnel_projet.php?type=Building |fechaarchivu=2018-10-13 }}</ref> [[Ferrovial]],<ref>{{Cita web |url=http://www.ferrovial.com/en/index.asp?MP=21&MS=594&MN=5 |títulu=Grupu Ferrovial. History 200-2004 |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |idioma=inglés |cita=''On 3 April 2000, the Ferrovial-Agromán joint venture officially obtained a contract worth 104 billion pesetes to build the new terminal at Madrid Barajas Airport'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090207212950/http://www.ferrovial.com/en/index.asp?MP=21&MS=594&MN=5 |fechaarchivu=2009-02-07 }}</ref> OHL<ref>{{Cita web |títulu=OHL Construcción |url=http://www.ohlconstruccion.com/actividad/infraestructuras-aeroportuarias |obra=Actividaes n'infraestructures aeroportuarias|fechaaccesu=23 d'ochobre de 2016}}</ref> y [[Sacyr]].<ref>{{Cita web |títulu=Sacyr |url=http://www.sacyr.com/es_es/soluciones-de-negocio/ampliacion-aeropuerto-de-barajas.aspx |obra=Obres aeroportuarias |fechaaccesu=23 d'ochobre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161024092700/http://www.sacyr.com/es_es/soluciones-de-negocio/ampliacion-aeropuerto-de-barajas.aspx |fechaarchivu=2016-10-24 }}</ref> Inclúi un sistema automatizado de tratamientu d'equipaxes, un tren soterrañu pal treslláu de pasaxeros, equipaxes y equipos aeroportuarios ente'l terminal y el so satélite. La terminal 4 cuenta con 470&nbsp;000&nbsp;m², 38 posiciones de contautu y capacidá pa 35 millones de pasaxeros al añu, ente que l'edificiu satélite cunta con 290&nbsp;000&nbsp;m², 26 posiciones de contautu y capacidá pa 15 millones de pasaxeros al añu.<ref name="HISTORIA-BARAJAS"/>Dambos edificios tán separaos 2,5&nbsp;km. '''Nueves pistes''': Construyéronse dos nueves pistes paraleles a les esistentes, que se denominaron 15L/33R (anguaño 14L/32R) y 18L/36R, colo que se consiguió amontar la capacidá del campu de vuelos hasta 120 operaciones a la hora.<ref name="HISTORIA-BARAJAS"/> Nel añu [[2002]], inaugúrense los servicios de facturación na estación de [[Metro de Madrid|metro]] de [[Nuevos Ministerios (Metro de Madrid)|Nuevos Ministerios]],<ref name="Vía Llibre">''[https://web.archive.org/web/20070927233708/http://www.vialibre-ffe.com/hemeroteca/454/revista/actualidad/actualidá1.htm Inauguráu'l intercambiador de Nuevos Ministerios en Madrid con serviciu direutu de metro al aeropuertu]'', Vía Llibre, N° 454, xunu de 2002</ref>nel corazón del centru financieru de la ciudá ([[AZCA]]) y a poca distancia del centru históricu (malapenes un par de paraes en metro); esti serviciu foi clausuráu en 2005.<ref name="ABC SEPLA">{{Cita web |url=http://www.sepla.es/news/archives/010026.php |títulu=Les aereollinies refuguen retomar la facturación en Nuevos Ministerios |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=[[ABC (España)|ABC]] (copia del orixinal en [[SEPLA]]) |fecha=24 de xunetu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090206214606/http://www.sepla.es/news/archives/010026.php |fechaarchivu=6 de febreru de 2009 }}</ref>Yera un complementu a la [[Llinia 8 (Metro de Madrid)|llinia 8 del metro]]. Les nueves terminales y les pistes completar en [[2004]], pero retraso alministrativos y d'equipamientu, según la polémica sobre la redistribución de les terminales provoquen que nun entren en serviciu hasta'l [[5 de febreru]] de [[2006]].<ref name="INAUGURACIÓN">{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/espana/gran/Barajas/inaugura/güei/aumenta/capacidá/aeroportuaria/Madrid/elpporesp/20060204elpepinac_12/Tes |títulu=El 'gran Barajas' que s'inaugura güei aumenta nun 50% la capacidá aeroportuaria de Madrid |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=N. Junquera, N. Tesón n'[[El País (España)|El País]] |fecha=4 de febreru de 2006}}</ref> [[Archivu:Aeropuerto de Madrid-Barajas - Exterior 04.jpg|thumb|Vista nocherniega.]] N'ochobre de 2006 salió a concursu'l proyeutu pa construyir una llinia de [[Cercaníes Renfe]] que xuniera l'aeropuertu coles estaciones de [[Estación de Chamartín|Chamartín]] y con ella la d'[[Estación de Atocha-Cercaníes|Atocha-Cercaníes]] con fecha de terminación primeramente prevista pa 2009 y finalmente inaugurada en 2011 como [[Llinia C-1 (Cercanía Madrid)|Llinia C-1]].<ref>{{Cita web |url=http://terranoticias.terra.es/articulo/html/av22147344.htm |títulu=Cercaníes que va xunir Chamartín y aeropuertu Barajas va funcionar en 2010 |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=[[Axencia EFE|EFE]] n'[[Terra Networks|Actualidá terra]] |fecha=27 d'avientu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100619045130/http://terranoticias.terra.es/articulo/html/av22147344.htm |fechaarchivu=19 de xunu de 2010 }}</ref> Con esta nueva ampliación, Madrid-Barajas algama una capacidá máxima de 70 millones de pasaxeros añales, una superficie disponible en terminales de 940&nbsp;000&nbsp;m², 104 posiciones d'aparcamientu de contautu p'aeronaves y de 21&nbsp;800 places d'aparcamientu.<ref name="HISTORIA-BARAJAS"/>En 2007, l'aeropuertu crució la barrera de los 50 millones de pasaxeros que viaxaron al traviés d'él. La cifra concreta foi de 52&nbsp;143&nbsp;275 persones. === Historia recién === [[Archivu:Atentado ETA Barajas.jpg|thumb|Columna de fumu nel aeropuertu tres la esplosión d'un [[coche bomba]] el [[30 d'avientu]] de [[2006]].]] El [[30 d'avientu]] de [[2006]] hubo un atentáu terrorista en Barajas. Una furgoneta bomba españó nel módulu D del aparcamientu de la T4, causando'l colapsu de dichu módulu ya innumberables daños materiales, según una ventena de mancaos y dos muertos, Carlos Alonso Palate y Diego Armando Estacio, dambos d'orixe ecuatorianu. L'atentáu foi reivindicáu pol grupu [[terrorista]] [[ETA]]. {{AP|Atentáu nel Aeropuertu de Madrid-Barajas de 2006}} L'aeropuertu foi escoyíu ''meyor aeropuertu del añu 2008'' polos llectores de la revista Condé Nast Traveller<ref>{{Cita web |url=http://cntraveller.com/ReadersAwards/2008/Airports/ |títulu=Readers' Travel Awards 2008 - Airports |fechaaccesu=23 de mayu de 2009 |autor=CondéNet UK Ltd |fecha=2009 |idioma=inglés |cita=''Singapore and Madrid have the cleanest airports in the world (both 93.33), but the new terminal at Madrid Barajas helped it edge ahead for design/layout (91.25).'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091016014309/http://www.cntraveller.com/ReadersAwards/2008/Airports/ |fechaarchivu=2009-10-16 }}</ref>El [[9 de xineru]] de [[2009]] l'aeropuertu tuvo que ser cerráu mientres 5 hores por cuenta de la nieve cayida esa mañana.<ref>{{Cita web |url=http://avion.microsiervos.com/aeropuertos/madrid-barajas-zarr%C3%A1u-cinco-hores-por |títulu=L'aeropuertu de Madrid - Barajas zarráu cinco hores por una fuerte nevada |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=Avion Revue - Microsiervos |fecha=9 de xineru de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20251006035248/http://avion.microsiervos.com/aeropuertos/madrid-barajas-zarr%C3%A1u-cinco-hores-por |fechaarchivu=2025-10-06 }}</ref>A los problemes causaos pola nieve sumáronse los conflictos llaborales de los pilotos de la compañía [[Iberia L.A.E.|Iberia]] y la de los controladores d'[[Aena]], causando ciertu caos mientres dellos díes nel aeropuertu. El 1 d'agostu de 2015, l'aereollinia dubaití [[Emirates]] inauguró la so ruta Dubái-Madrid col [[Airbus A380]],<ref>{{Cita web |url=http://revistatravelmanager.es/el-a380-de-emirates-desapiega-dende-madrid/ |títulu=L'A380 de Emirates desapiega dende Madrid |fechaaccesu=7 de setiembre de 2015 |fecha=3 d'agostu de 2015 |obra=revistratravelmanager.es }}</ref> siendo la primer vegada qu'esti avión operaba en Barajas. Antes d'esto, la ruta yera cubierta pol [[Boeing 777]].<ref>{{Cita web |url=http://www.expansion.com/empresas/transporte/2015/07/31/55bb9ae9y2704hala6578b458f.html |títulu=L'avión comercial más grande del mundu desapiega en Madrid |fechaaccesu=7 de setiembre de 2015 |apellíos1=Cáceres |nome1=Iván |apellíos2=Alonso |nome2=Raquel |fecha=31 de xunetu de 2015 |editorial=''[[Expansión (periódicu)|Expansión]]'' }}</ref> === Cambéu de nome en 2014 === El [[26 de marzu]] de [[2014]] publicar una orde ministerial del [[Ministeriu de Fomentu]] pola cual l'aeropuertu pasa a llamase ''Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid–Barajas''.<ref name=CambioDeNombre/> El renombramiento busca homenaxar a [[Adolfo Suárez González]], primer presidente del gobiernu d'España tres la restauración de la democracia y reconocíu como unu de los artífices de la [[Transición Española]].<ref>{{cita noticia |títulu=Presidente de la Transición |url=http://politica.elpais.com/politica/2014/03/23/actualidad/1395610122_813041.html |editorial=El País |fecha=24 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref><ref>{{cita noticia |títulu=Adolfo Suarez, artisan de la transition post-franquiste, est mort |url=http://www.lemonde.fr/disparitions/article/2014/03/23/adolfo-suarez-artisan-de-la-transition-post-franquiste-est-mort_4388007_3382.html |editorial=Monde |fecha=23 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref><ref>{{cita noticia |títulu=Morrió Adolfo Suárez, el pilotu de la Transición española |url=https://www.bbc.co.uk/mundo/noticias/2014/03/140322_obituariu_espana_adolfo_suarez_lav.shtmlm |editorial=BBC |fecha=23 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref><ref>{{cita noticia |títulu=España llora a Adolfo Suárez, l'home de la Transición |url=https://www.lavanguardia.com/politica/20140323/54404358605/espana-llora-adolfo-suarez-transicion.html |editorial=BBC |fecha=23 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref><ref>{{cita noticia |títulu=L'últimu adiós a Adolfo Suárez, el pilotu de la transición |url=http://www.lavozdegalicia.es/noticia/politica/2014/03/24/ultimo-adios-presidente-transicion-adolfo-suarez-capiya-encesa-congresu/00031395647694694667487.htm |editorial=BBC |fecha=23 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref><ref>{{cita noticia |títulu=Muerre Adolfo Suárez, el presidente de la Transición |url=https://www.elmundo.es/espana/2014/03/23/532eecdf268y3y791y8b456d.html |editorial=BBC |fecha=23 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref> fináu'l [[23 de marzu]] de [[2014]], pocos díes antes de la decisión del cambéu de nome. == Na actualidá == L'aeropuertu allugar nel nordeste de [[Madrid]]. Les terminales alcontrar nel términu municipal de Madrid, pero'l campu de vuelos estiéndese tamién por [[Alcobendas]], [[San Sebastián de los Reyes]] y [[Paracuellos de Jarama]]. L'aeropuertu entró en serviciu'l [[22 d'abril]] de [[1931]], anque hubo vuelos de prueba nos terrenes onde s'asitiaría l'aeropuertu dende [[1928]].<ref name=UTR/> Amás de tener bien bones conexones con cuasi tolos aeropuertos españoles, ye l'aeropuertu européu que más conexones tien con [[Hispanoamérica]], gracies a qu'[[Iberia (aereollinia)|Iberia]], la compañía líder ente Europa y América Llatina, fixo de la T4 la so [[centru de conexión|hub]]. La ruta que xune Madrid-Barajas col [[Aeropuertu de Barcelona]] (el conocíu como ''Ponte Aérea''), fundáu por [[Iberia (aereollinia)|Iberia]] en 1974 ye la ruta ente dos aeropuertos que tien mayor númberu de vuelos a la selmana de tol mundu,<ref>{{Cita web |url=http://www.oag.com/oagcorporate/pressreleases/07+OAG+reveals+latest+industry+intelligence+on+the+busiest+routes+2109072.html |títulu=OAG reveals latest industry intelligence on the busiest routes |fechaaccesu=23 de mayu de 2009 |idioma=inglés |fecha=21 de setiembre de 2007 |autor=[[Official Airline Guide|OAG]] |cita=''The route between Barcelona and Madrid has retained top spot on the list of ‘world's busiest routes' with the highest number of flight operations (971 per week).'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101104053818/http://www.oag.com/oagcorporate/pressreleases/07+OAG+reveals+latest+industry+intelligence+on+the+busiest+routes+2109072.html |fechaarchivu=2010-11-04 }}</ref>anque tres l'apertura en [[2008]] de la [[Llinia d'alta velocidá Madrid-Zaragoza-Barcelona-Frontera francesa|Llinia d'Alta Velocidá Madrid-Barcelona]] el tráficu amenorgóse notablemente nesta ruta,<ref>[https://www.elmundo.es/mundodinero/2008/07/19/economia/1216462796.html L'AVE ente Madrid y Barcelona amenorga nun 14,2% el tráficu aereu ente dambes ciudaes] en elmundo.es de 19/07/2008</ref> llegando'l tren d'alta velocidá a atropar el 50&nbsp;% del total de pasaxeros ente les dos ciudaes.<ref>{{Cita web |url=http://www.cope.es/economia/20-04-09--ave-madrid-barcelona-gánase-pasaxeros-45911-1 |títulu=L'AVE Madrid-Barcelona ganar a los pasaxeros |fechaaccesu=23 de mayu de 2009 |fecha=20 d'abril de 2009 |autor=[[COPE|cope.es]] }}</ref> En 2007 tuvo un tráficu 52,1 millones de pasaxeros, lo que lo convirtió nel cuartu d'Europa.<ref>[http://elviajero.elpais.com/articulo/viaxeru/Barajas/cuartu/aeropuertu/européu/numbero/pasaxeros/elppor/20090114elpepuvia_1/Tes Barajas yá ye'l cuartu aeropuertu européu en númberu de pasaxeros], en ''El Viaxeru'' d'[[El País (España)|El País]] de 14/01/2009</ref>Sicasí, el númberu de pasaxeros baxó a pocu más de 50 millones al añu siguiente. El númberu de pasaxeros creció significativamente desque s'inauguró l'ampliación del aeropuertu en [[2006]] y cabo destacar que yá en 2007 desbancó al aeropuertu holandés de [[Aeropuertu de Schiphol|Schiphol (Ámsterdam)]] como cuartu aeropuertu européu en númberu de pasaxeros. En 2010 l'aeropuertu volvió xubir hasta los 50 millones de pasaxeros. Hasta l'añu 2010, Aena nun apurría datos desagregaos del beneficiu o perdes xeneráu por cada aeropuertu de la so rede, pero según datos proporcionaos pola mesma Aena a una publicación específica del sector, nel añu 2004 el Ebitda de Madrid-Barajas (incluyendo los elevaos costos de navegación aérea inherentes al aeropuertu) foi de 173 millones d'euros, lo que lo convertía nel que llograba'l mayor marxe brutu d'esplotación.<ref>{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/economia/mitad/aeropuertu/espanoles/rexistra/perdíes/explotacion/elpepieco/20061201elpepieco_2/Tes/ |títulu=La metá de los aeropuertos españoles rexistra perdes d'esplotación |fechaaccesu=16 de mayu de 2009 |fecha=1 d'avientu de 2006 |autor=Belén Cebrián, n'[[El País (España)|El País]] |cita=''Madrid-Barajas encabeza la llista de los rentables. En 2004 rexistró un Ebitda de 173 millones d'euros, siguíu del aeropuertu de Barcelona, con 87,2 millones.''}}.</ref>Sicasí, l'aeropuertu rexistra perdes netes, debíu al eleváu importe que representen les amortizaciones y costu del capital qu'encaren los grandes aeropuertos españoles, somorguiaos históricamente nuna permanente crisis de crecedera.<ref>{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/economia/Solu/48/aerodromos/espanoles/tienen/beneficios/elpepieco/20100113elpepieco_3/Tes#/ |títulu=Namái nueve de los 48 aeródromos españoles tienen beneficios |fechaaccesu=20 de xineru de 2010 |fecha=13 de xineru de 2010 |autor=L.O., n'[[El País (España)|El País]] |cita=''El casu de Madrid ye bien significativu. Barajas llogró un Ebitda de 138,94 millones, pero amortizó inversiones per valor de 283,5 con unos gastos financieros de 156 millones. Asina que el resultáu antes d'impuestos ye de 300 millones de perdes.''}}.</ref>Nel añu 2009, tanto Barajas como El Prat (Barcelona), rexistraron inclusive perdes operatives, entá ensin contabilizar amortizaciones y depreciaciones.<ref>{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/economia/Solu/aeropuertos/Aena/llograron/beneficios/2009/elpepueco/20100112elpepueco_3/Tes#/ |títulu=Namái nueve aeropuertos de Aena llograron beneficios en 2009 |fechaaccesu=20 de xineru de 2010 |fecha=12 de xineru de 2010 |autor=ELPAIS.com, n'[[El País (España)|El País]] |cita=''En 2010, según les previsiones ellaboraes por Fomentu, estes perdes operatives van disparar hasta los 597,7 millones d'euros, de los que 311 millones correspuenden a Barajas, ente que El Prat va triplicar les sos perdes operatives hasta los 145,13 millones d'euros.''}}.</ref> Nel aeropuertu tienen base d'operaciones les aereollinies [[Iberia LAE|Iberia]] (que ye l'aereollinia dominante nel aeropuertu yá que mueve cuasi la metá de los pasaxeros totales), [[Air Europa]], [[Air Nostrum]], [[Vueling Airlines]], [[EasyJet]], [[Ryanair]], [[Wamos Air]], [[Swiftair]] y [[Gestair Cargo]]. Les trés primeres utilicen l'aeropuertu como centru de conexones ente vuelos o ''Hub''. El día 26 de marzu del 2014, una orde ministerial del [[Ministeriu de Fomentu]] dispón que l'aeropuertu pasa a tener el nome de '''Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid-Barajas,'''<ref name="CambioDeNombre"/> n'homenaxe al antiguu presidente del Gobiernu d'España [[Adolfo Suárez]], fináu pocos díes antes. [[Ficheru:Iberia economy class in-flight meals.jpg|miniaturadeimagen|IBERIA]] == Allugamientu y comunicaciones == [[Archivu:Madrid barajas aeropuerto terminal t4.jpg|thumb|Zona preembarque Terminal 4 y galería comercial.]] {{Mapa de llocalización |Madrid (conceyu) |lat_gra=|lat_min = 29 |lat_seg = 36.80 |lon_gra=|lon_min = -34 |lon_seg = -0.035 |label = Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid-Barajas |position = left |lat_deg = 40 |lon_deg = -3 |float = left |caption = Situación del aeropuertu nel conceyu de Madrid. |width = 200 }} L'aeropuertu asitiar al nordeste de [[Madrid]], nel [[distritu de Barajas]], anque'l sistema aeroportuario estiéndese tamién pelos conceyos d'[[Alcobendas]], [[San Sebastián de los Reyes]] y [[Paracuellos de Jarama]]. La T4, la más recién, ta dixebrada más de 2 quilómetros de les terminales T1, T2 y T3. Pa la comunicación ente toles terminales, [[Aena]] dispunxo un serviciu gratuitu d'autobús (Airport Shuttle). De la mesma, los dos edificios de los que se compón la terminal 4: el principal y el so satélite, al tar dixebraos por más d'un quilómetru y tener ente ellos una de les pistes, tán comunicaos por un tren neumáticu llétricu ensin conductor que realiza'l percorríu por una galería soterraña. === Accesu en taxi === [[Archivu:Barajas interior3.jpg|thumb|Terminal 4.]] [[Archivu:AA en Barajas.JPG|thumb|[[Boeing 767]] d'[[American Airlines]] nel aeropuertu.]] Toles terminales disponen de paraes de taxi nel esterior de les árees de ''llegaes'' correutamente señalizaes. Les tarifes son fixes pa tolos trayectos ente l'Aeropuertu y la ciudá de Madrid, independientemente del númberu de pasaxeros y la distancia percorrida. Asina, si'l destín del viaxe ta dientro de la [[M-30]], el preciu ye de 30 [http://www.aeropuertomadrid-barajas.com/transportes/taxis-barajas.htm euros], ente que si'l destín ta nel área esterior de la M-30, el preciu ye de 20 euros pa percorríos d'hasta 10&nbsp;km. Superaos los 10&nbsp;km, el taxímetru va siguir contabilizando na tarifa que correspuenda. Los taxis oficiales son blancos con bandes coloraes y escudos del [[Conceyu de Madrid]] nes puertes. === Accesu n'autobús === [[Archivu:Barajas interior5.jpg|thumb|Entrada Planta Cimera. Salida Planta Inferior.]] La forma más barata y cómoda d'aportar al aeropuertu dende la ciudá ye n'autobús. La llinia 200 de la [[Empresa Municipal de Tresportes de Madrid|EMT]] coneuta'l '''Intercambiador d'Avenida d'América''' con Canillejas y les terminales T1-T2-T3 y T4, respeutivamente. Los autobuses qu'operen la llinia 200 tán diseñaos específicamente pa esti trayeutu, disponen de portaequipajes y operen ente les 05:00 y les 24:00 h, un horariu muncho más ampliu que'l restu de llinies de la EMT. La llinia 101 xune les terminales 1,2 y 3 del Aeropuertu col cascu históricu de [[Barajas]] por un estremu y col intercambiador de [[Estación de Canillejas|Canillejas]] pol otru. Les tarifes de les llinies 200 y 101 son les mesmes que pal restu de la rede de la EMT (1,5&nbsp;€ el billete senciellu que baxa a 1,20&nbsp;€ con [[Metrobús (Madrid)|metrobús]]). Enantes esistía una llinia (la 89) d'autobús que comunicaba l'aeropuertu cola plaza de ''Colón'' en Madrid, pero foi esaniciada pocu dempués de que la llinia que parte dende ''Avenida d'América'' empezara a emprestar serviciu. Tamién esistía la llinia 201, que comunicaba la estación Barajas cola T4. Foi esaniciada en 2007, cola llegada del metro a la T4. Dende payares de 2010, esiste una nueva llinia de EMT, la [[Llinia Exprés Aeropuertu (EMT Madrid)|Llinia Exprés Aeropuertu]], que sale de la [[estación de Atocha]], con paraes en: [[Plaza de Cibeles]] y [[Cai d'O'Donnell|O'Donnell]]. Dende ellí va direutamente al aeropuertu de Barajas con parada nes terminales 1, 2 y 4. La llinia funciona 24h al día, 365 díes al añu con una tarifa de 5 euros per persona (nun son válidos nesta llinia nin los metrobús nin los abonos tresporte o turísticos). De nueche, la cabecera ta na Plaza de Cibeles, coneutando con toles llinies d'autobuses nocherniegos de Madrid. Otres llinies del Consorciu Rexonal de Tresportes conecten les distintes terminales con conceyos cercanos: * '''822''': T1 - [[Coslada]] - [[San Fernando de Henares]] * '''824''': T2 - [[Torrejón de Ardoz]] - [[Alcalá de Henares]] * '''827''': Canillejas - T4 - [[Alcobendas]] - [[Universidá Autónoma de Madrid]] - [[Tres Cantos]] * '''828''': Canillejas - T4 - [[Alcobendas]] - [[Universidá Autónoma de Madrid]] === Accesu en metro === {{AP|Estación d'Aeropuertu T1-T2-T3}} {{AP|Estación d'Aeropuertu T4}} [[Archivu:Pasillo T1 Madrid-Barajas.jpg|thumb|Terminal 1.]] [[Archivu:Aeropuerto.Barajas.Interior1.jpg|thumb|Zona d'embarque de la T3.]] [[Archivu:Madrid 1.JPG|thumb|Terminal 1 de Madrid-Barajas.]] [[Archivu:Madrid 3.JPG|thumb|[[Boeing 777]] d'[[Aeroméxico]] nel aeropuertu.]] [[Archivu:Terminal T-4 Madrid - Barajas Airport (8520153689).jpg|thumb|Terminal 4 de Madrid-Barajas.]] [[Archivu:Madrid 5.JPG|thumb|Pasiellu nel aeropuertu de Madrid.]] [[Archivu:N774AM (8154584727).jpg|thumb|[[Boeing 777|Boeing 777 2Q8]] d'[[Aeroméxico]] en plataforma.]] La '''[[Llinia 8 (Metro de Madrid)|Llinia 8]]''' del [[Metro de Madrid]] (Nuevos Ministerios-Aeropuertu T4) xune la estación de Nuevos Ministerios coles terminales del aeropuertu en 20 min. Esisten 2 estaciones nel aeropuertu, la que da serviciu a les terminales antigües ([[Estación d'Aeropuertu T1-T2-T3|Aeropuertu T1-T2-T3]], asitiada nel Terminal T3) y la de la nueva área terminal ([[Estación d'Aeropuertu T4|Aeropuertu T4]]). Pa entrar o salir de cualesquier de les dos estaciones ye necesariu un suplementu de 3&nbsp;€ que puede mercase por separáu o añader al abonu correspondiente. Los usuarios d'Abonu Tresportes nun paguen suplementu. Barajas, al igual que l'[[Aeropuertu de Barcelona]] y l'[[Aeropuertu de Heathrow]] (Londres), ye unu de los trés únicos aeropuertos europeos con delles estaciones de metro, nos casos de Barajas y Barcelona, con dos caúna, nel de Heathrow, trés. Nel casu de l'ampliación del metro hasta la T4, esistió un rifirrafe políticu ente la [[Comunidá de Madrid]] y el [[Ministeriu de Fomentu d'España|Ministeriu de Fomentu]] sobre quién yera l'alministración competente pa llevar a cabu esta ampliación de la [[Llinia 8 (Metro de Madrid)|llinia 8]], tando no fondero la discrepancia sobre quién tenía de financiar les obres. Finalmente, la [[Comunidá de Madrid]] decidió recurrir al financiamientu priváu y sacó a concursu les obres en febreru de 2006, siendo axudicaes en abril de 2006. Asina, la esplotación y construcción del nuevu tramu axudicar a una concesión privada mientres venti años, inaugurándose'l 3 de mayu de 2007 ya incorporando el suplementu antes citáu pa llegar a la nueva terminal nesti mediu de tresporte. Por que los viaxeros de los cuatro terminales tean n'igualdá de condiciones, los viaxeros que xuban na parada de les T1-T2-T3 tamién paguen el suplementu. === Accesu en tren === Dende'l día 23 de setiembre de 2011, la terminal 4 tien [[estación d'Aeropuertu T4|estación de cercaníes Renfe]]. Nun futuru, entámase llevar l'AVE al aeropuertu. D'esta forma, el '''Aeropuertu de Barajas''' va quedar integráu, non solo na rede de [[Cercanía Madrid]], sinón tamién nes redes [[Alta Velocidá Española|AVE]] y de ''Llargu Percorríu'' de [[Renfe Operadora|RENFE]]. == Tráficu y estadístiques == === El númberu de pasaxeros === Apreciar nos últimos años una medría considerable nel númberu de pasaxeros de vuelos internacionales, permaneciendo esa cifra estable de 2007 a 2009 y amontándose nuevamente en 2010 y 2011 con medríes porcentuales d'un 6,1&nbsp;% y un 4,6&nbsp;%, respeutivamente. Sicasí, dende 2007 amenorgóse'l númberu de viaxeros de trayectos nacionales, coincidiendo cola progresiva puesta en serviciu de llinies ferroviaries d'alta velocidá ([[LAV]]) a Málaga, Barcelona, Valencia y Alicante. En 2010 el númberu de viaxeros nacionales baxó un 1,4&nbsp;% y en 2011 amenorgar de nuevu nun 9&nbsp;%.<ref name = "eleconomista.es (d'Axencia EFE)">{{Cita web |títulu=eleconomista.es (axencia EFE) Barajas creció un 2,9&nbsp;% en pasaxeros en 2010, pero perdió 0,3&nbsp;% tráficu aereu |url=http://www.eleconomista.es/mercado-cotizaciones/noticias/2739128/01/11/Barajas-crecio-un-29-per cientu-en-pasaxeros-en-2010-pero-perdio-03-en-trafico-aereo.html}} Barajas creció un 2,9&nbsp;% en pasaxeros en 2010, pero perdió 0,3&nbsp;% tráficu aereu.</ref><ref name = "abc.es(d'Axencia EFE)">{{Cita web |títulu=abc.es (axencia EFE) Barajas perdió en 2011 un 0,4&nbsp;% en pasaxeros y un 1&nbsp;% de vuelos, pero creció en carga. |url=https://www.abc.es/agencias/noticia.asp?noticia=1063418}} Barajas perdió en 2011 un 0,4&nbsp;% en pasaxeros y un 1&nbsp;% de vuelos, pero creció en carga.</ref> La cifra más alta de pasaxeros nun mes nel Aeropuertu de Barajas rexistrar en xunetu de 2007, con 5&nbsp;011&nbsp;924 pasaxeros (2&nbsp;145&nbsp;349 en trayectos nacionales y 2&nbsp;866&nbsp;575 en trayectos internacionales). Xineru y febreru suelen ser los meses con un menor númberu de viaxeros, con 3&nbsp;412&nbsp;101 pasaxeros en xineru de 2010 y 3&nbsp;107&nbsp;963 en xineru de 2009. Na tabla siguiente detállase'l númberu de pasaxeros en Barajas, según datos del Ministeriu de Fomentu:<ref name = "Ministeriu de Fomentu">{{Cita web |títulu=Ministeriu de Fomentu |url=http://www.fomento.es/BE/?nivel=2&orde=03000000}} Tráficu por aeropuertos</ref> {| class="toccolours" border="1" cellpadding="4" style="border-collapse:collapse" |- bgcolor=red !Exerciciu!! Total pasaxeros!! Tray. nacionales!! Tray. internacionales |- | 2017 || 53&nbsp;402&nbsp;506 || 14&nbsp;868&nbsp;354 || 38&nbsp;534&nbsp;152 |- | 2016 || 50&nbsp;354&nbsp;370 || 14&nbsp;279&nbsp;682 || 36&nbsp;074&nbsp;688 |-bgcolor=CCFF00 | 2015 || 46&nbsp;828&nbsp;279 || 12&nbsp;985&nbsp;428 || 33&nbsp;842&nbsp;851 |- | 2014 || 41&nbsp;763&nbsp;897 || 12&nbsp;145&nbsp;696 || 29&nbsp;618&nbsp;201 |- | 2013 || 39&nbsp;661&nbsp;478 || 11&nbsp;952&nbsp;232 || 27&nbsp;709&nbsp;246 |-bgcolor="CCFF00" | 2012 || 45&nbsp;102&nbsp;128 || 14&nbsp;486&nbsp;737 || 30&nbsp;615&nbsp;391 |- | 2011 || 49&nbsp;542&nbsp;117 || 17&nbsp;095&nbsp;150 || 32&nbsp;446&nbsp;967 |- | 2010 || 49&nbsp;632&nbsp;904 || 18&nbsp;702&nbsp;156 || 30&nbsp;930&nbsp;748 |- | 2009 || 47&nbsp;950&nbsp;995 || 18&nbsp;884&nbsp;879 || 29&nbsp;066&nbsp;116 |- | 2008 || 50&nbsp;501&nbsp;156 || 20&nbsp;714&nbsp;149 || 29&nbsp;787&nbsp;007 |- | 2007 || 52&nbsp;789&nbsp;619 || 22&nbsp;767&nbsp;156 || 29&nbsp;022&nbsp;463 |- | 2006 || 45&nbsp;158&nbsp;242 || 20&nbsp;589&nbsp;801 || 24&nbsp;568&nbsp;441 |- | 2005 || 41&nbsp;560&nbsp;552 || 19&nbsp;567&nbsp;545 || 21&nbsp;993&nbsp;007 |- | 2004 || 38&nbsp;121&nbsp;423 || 18&nbsp;168&nbsp;317 || 19&nbsp;953&nbsp;106 |- | 2003 || 35&nbsp;359&nbsp;101 || 17&nbsp;218&nbsp;633 || 18&nbsp;140&nbsp;468 |-bgcolor="CCFF00" | 2002 || 33&nbsp;677&nbsp;304 || 16&nbsp;437&nbsp;685 || 17&nbsp;239&nbsp;619 |- |} === Estadístiques de la ruta === {| | {|class="toccolours" border="1" cellpadding="4" style="border-collapse:collapse" |- bgcolor=red |+ '''Rutes internacionales más transitaes Madrid-Barajas (2017)<ref>[http://www.aena.es/csee/Satellite?c=Page&cid=1113582476715&pagename=Estadisticas%2FEstadisticas Estadístiques aena-aeropuertos.]</ref>''' |- ! Puestu !Ciudá !Pasaxeros ! Compañíes Aérees |-bgcolor="CCFF00" | 1 | {{bandera|Portugal}} [[Aeropuertu de Lisboa|Lisboa (Portugal)]] | 1.428.663 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[TAP Portugal|TAP Air Portugal]], [[EasyJet]] |-bgcolor="FF0000" | 2 | {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Aeropuertu de Londres-Heathrow|Londres-Heathrow (Reinu Xuníu)]] | 1.382.307 | [[British Airways]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |-bgcolor="0000FF" | 3 | {{bandera|Francia}} [[Aeropuertu de París-Orly|París-Orly (Francia)]] | 1.152.677 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Transavia]]. |-bgcolor="FF0000" | 4 | {{bandera|Francia}} [[Aeropuertu de París-Charles de Gaulle|París-Charles de Gaulle (Francia)]] | 1.106.478 | [[Vueling]], [[Air France]], [[Iberia Express]], [[EasyJet]] |- | 5 | {{bandera|Italia}} [[Aeropuertu de Roma-Fiumicino|Roma (Italia)]] | 1.095.726 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Alitalia]], [[Ethiopian Airlines]], [[Vueling]] |- | 6 | {{bandera|Alemaña}} [[Aeropuertu de Frankfurt del Main|Frankfurt del Main (Alemaña)]] | 1.048.560 | [[Air Europa]], [[Lufthansa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[LATAM]], [[Air Nostrum]], [[Ryanair]] |- | 7 | {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Aeropuertu de Londres-Gatwick|Londres-Gatwick (Reinu Xuníu)]] | 1.030.226 | [[Air Europa]], [[EasyJet]], [[Iberia Express]], [[Norwegian Air Shuttle|Norwegian]] |- | 8 | {{Bandera|Países Baxos}} [[Aeropuertu d'Ámsterdam-Schiphol|Ámsterdam (Países Baxos)]] | 1.027.895 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[KLM]]. |- | 9 | {{bandera|Bélxica}} [[Aeropuertu de Bruxeles-National|Bruxeles (Bélxica)]] | 965.715 | [[Air Europa]], [[Brussels Airlines]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Ryanair]] |- | 10 | {{bandera|Alemaña}} [[Aeropuertu Internacional de Múnich-Franz Josef Strauss|Múnich (Alemaña)]] | 829.460 | [[Air Europa]], [[Lufthansa]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 11 | {{bandera|Arxentina}} [[Aeropuertu Internacional Ministru Pistarini|Buenos Aires (Arxentina)]] | 814.915 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Aerolíneas Argentinas]]. |- | 12 | {{bandera|Colombia}} [[Aeropuertu Internacional El Dorado|Bogotá (Colombia)]] | 790.035 | [[Air Europa]], [[Avianca]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 13 | {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Aeropuertu Internacional John F. Kennedy|Nueva York (EE.&nbsp;UU.)]] | 779.086 | [[Air Europa]], [[American Airlines]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Delta Air Lines]] |- | 14 | {{bandera|Méxicu}} [[Aeropuertu Internacional de la Ciudá de Méxicu|Ciudá de Méxicu (Méxicu)]] | 681.814 | [[Aeroméxico]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 15 | {{Bandera|Perú}} [[Aeropuertu Internacional Jorge Chávez|Lima (Perú)]] | 653.066 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[LATAM Peru|LATAM Perú]], [[Plus ultra Llinies Aérees|Plus ultra]]. |-bg-bgcolor=ff0000 | 16 | {{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Aeropuertu Internacional de Miami|Miami (Estaos Xuníos)]] | 650.756 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[American Airlines]] |-bg-bgcolor=0000ff | 17 | {{bandera|Brasil}} [[Aeropuertu Internacional de São Paulo-Guarulhos|São Paulo-Guarulhos (Brasil)]] | 628.636 | [[Air Europa]], [[Air China]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[LATAM (Brasil)|LATAM]]. |-bg-bgcolor=ff0000 | 18 | {{Bandera|Suiza}} [[Aeropuertu de Zúrich|Zúrich (Suiza)]] | 622.518 | [[Air Europa]], [[Iberia (aereollinia)|Iberia]], [[Swiss International Air Lines|Swiss International]] |-bd-00ffff | 19 | | {{Bandera|Portugal}} [[Aeropuertu de Porto-Francisco Sá Carneiro|Porto (Portugal)]] | 615.307 | [[Air Europa]], [[TAP Air Portugal]], [[Ryanair]], [[Air Nostrum]] |- | 20 | {{bandera|Italia}} [[Aeropuertu de Milán-Malpensa|Milán-Malpensa (Italia)]] | 602.604 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[EasyJet]] <!-- |- | 21 | {{Bandera|Portugal}} [[Aeropuertu de Porto-Francisco Sá Carneiro|Porto (Portugal)]] | 443 789 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[TAP]], [[Ryanair]]] |- | 22 | {{bandera|Italia}} [[Aeropuertu de Venecia|Venecia (Italia)]] | 436 816 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Alitalia]]. |- | 23 | {{bandera|Colombia}} [[Aeropuertu Internacional El Dorado|Bogotá (Colombia)]] | 387 731 | [[Air Europa]], [[Avianca]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 24 | {{bandera|Cuba}} [[Aeropuertu Internacional José Martí|L'Habana (Cuba)]] | 374 075 | [[Air Europa]], [[Cubana de Aviación]]. |- | 25 | {{bandera|Grecia}} [[Aeropuertu Internacional Eleftherios Venizelos|Atenes (Grecia)]] | 358 865 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Aegean Airlines]]. |- | 26 | {{bandera|Chile}} [[Aeropuertu Comodoro Arturo Merino Benítez|Santiago de Chile (Chile)]] | 358 381 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[LATAM]]. |- | 27 | {{bandera|República Dominicana}} [[Aeropuertu Internacional Las Américas|Santu Domingu (República Dominicana)]] | 337 897 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 28 | {{bandera|Italia}} [[Aeropuertu de Milán-Linate|Milán-Linate (Italia)]] | 330 353 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Alitalia]]. |-BG-FF0000 | 29 | {{bandera|Irlanda}} [[Aeropuertu de Dublín|Dublín (Irlanda)]] | 321 924 | [[Iberia Express]], [[Ryanair]], [[Aer Lingus]]. |-`BG-00FFFF | 30 | {{bandera|Turquía}} [[Aeropuertu Internacional Atatürk|Istambul (Turquía)]] | 321 418 | [[Turkish Airlines]]. |- | 31 | {{bandera|Israel}} [[Aeropuertu Internacional Ben Gurión|Tel-Aviv (Israel)]] | 308 485 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[El Al]]. |- | 32 | {{bandera|Bélxica}} [[Aeropuertu de Bruxeles Sur|Charleroi (Bélxica)]] | 307 658 | [[Ryanair]] |- | 33 | {{bandera|Dinamarca}} [[Aeropuertu de Copenḥague-Kastrup|Copenḥague-Kastrup (Dinamarca)]] | 307 003 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Scandinavian Airlines System|SAS]], [[Norwegian Air Shuttle]] |- | 34 | {{bandera|Italia}} [[Aeropuertu de Bolonia|Bolonia (Italia)]] | 286 117 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Ryanair]]. |- | 35 | {{bandera|Alemaña}} [[Aeropuertu Internacional de Düsseldorf|Düsseldorf (Alemaña)]] | 284 923 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 36 | {{bandera|Alemaña}} [[Aeropuertu de Berlín-Tegel|Berlín-Tegel (Alemaña)]] | 278 762 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Lufthansa]], [[Air Berlin]], [[EasyJet]]. |- | 37 | {{bandera|República Checa}} [[Aeropuertu de Praga|Praga (República Checa)]] | 277 752 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Czech Airlines|CSA]], [[Wizzair]]. |- | 38 | {{bandera|Méxicu}} [[Aeropuertu Internacional de Cancún|Cancún (Méxicu)]] | 264 168 | [[Air Europa]], [[Air Pullmantur]], [[Evelop Airlines]], [[Orbest Orizonia Airlines]] |- | 39 | {{bandera|Marruecos}} [[Aeropuertu de Casablanca|Casablanca (Marruecos)]] | 259 506 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Royal Air Maroc]], [[EasyJet]], [[Ryanair]] |- | 40 | {{bandera|Ecuador}} [[Aeropuertu Internacional de Guayaquil|Guayaquil (Ecuador)]] | 251 873 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[LATAM (Ecuador)|LATAM]]. --> |} {| {{tablaguapa}} style="font-size: 85%" width=align= |+ '''Rutes aérees nacionales más transitaes dende Madrid-Barajas (2017)''' |- ! Puestu !Ciudá !Pasaxeros ! Compañíes Aérees |- | 1 | [[Archivu:Flag of Catalonia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Barcelona|Barcelona]] | 2.341.060 | Air Europa, Iberia, Vueling Airlines |- |2 | [[Archivu:Flag of the Balearic Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu de Palma de Mallorca|Palma de Mallorca]] | 1.816.204 | Air Europa, Iberia Express, Ryanair, Norwegian |- | 3 | [[Archivu:Flag of the Canary Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu de Gran Canaria|Gran Canaria]] | 1.510.712 | Air Europa, Iberia Express, Ryanair, Norwegian |- | 4 | [[Archivu:Flag of the Canary Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu de Tenerife Norte|Tenerife]] | 1.382.264 | Air Europa, Iberia Express, Ryanair, Norwegian |- | 5 | [[Archivu:Flag of the Basque Country.svg|20px]] [[Aeropuertu de Bilbao|Bilbao]] | 743.844 | Iberia, Air Europa |- | 6 | [[Archivu:Flag of the Balearic Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu d'Eivissa|Eivissa]] | 730.162 | Air Europa, Air Nostrum, Ryanair, Vueling Airlines |- |7 | [[Archivu:Flag of Galicia.svg|20px]] [[Aeropuertu de La Coruña|La Coruña]] | 621.971 | Iberia, Air Europa |- | 8 | [[Archivu:Flag of Galicia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Santiago de Compostela|Santiago de Compostela]] | 608.003 | Iberia Express, Ryanair |- | 9 | [[Archivu:Flag of Galicia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Vigo-Peinador|Vigo]] | 594.044 | Air Europa, Iberia |- | 10 | [[Archivu:Flag of Asturias.svg|20px]] [[Aeropuertu d'Asturies|Asturies]] | 479.819 | Iberia, Iberia Express |- | 11 | [[Archivu:Flag of the Canary Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu de Lanzarote|Lanzarote]] | 456.216 | Air Europa, Ryanair, Iberia Express |- | 12 | [[Archivu:Flag_of_the_Land_of_Valencia_(official).svg|20px]] [[Aeropuertu de Valencia|Valencia]] | 343.015 | Air Nostrum, Air Europa |- | 13 | [[Archivu:Flag of Andalusia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Málaga-Costa del Sol|Málaga]] | 320.744 | Iberia Express, Air Nostrum, Air Europa |- | 14 | [[Archivu:Flag of the Canary Islands.svg|20x20px]] [[Aeropuertu d'Alicante-Elx|Fuerteventura]] | 305.502 | Iberia Express, Ryanair |- |15 |[[Archivu:Flag of Andalusia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Sevilla|Sevilla]] |301.902 |Iberia Express, Air Nostrum |} |} [[Ficheru:Iberia A330 Economy Class.jpg|miniaturadeimagen|246x246px|IBERIA]] == Carauterístiques téuniques == === Operatives === L'aeropuertu de Madrid-Barajas ye un aeropuertu H24 (abiertu 24 hores)<ref name="AIP" />pero les operaciones nél sufren delles restricciones. Ta prohibíu'l so usu por aeronaves ensin radiocomunicación y helicópteros. Amás prohíbese la operación de despegue y aterrizaxe d'aeronaves clasificaes a partir de CR-4 (esto ye, con una cuota de ruíu de nivel 4 o más). De la mesma esisten restricciones parciales pa otres aeronaves ente les 23:00 y les 7:00. Delles aeronaves tienen restricciones nocherniegues nel usu de les [[Unidá d'Enerxía Auxiliar|APU]]: [[Ilyushin]] (tolos modelos), [[DC-8]] (tolos modelos), [[Fokker 50]], [[McDonnell Douglas MD-80]] (tolos modelos), [[MD-11]], [[B-747|Boeing 747]] (tolos modelos), [[Bombardier CRJ100/200|Bombardier CRJ200]], [[Embraer 120]], [[B-717|Boeing 717]] y [[B-727|Boeing 727]]. Les siguientes tienen amás restricciones nos procedimientos de salida: [[Antonov 72]], [[Antonov 124]], [[Airbus A340|Airbus A340-600]], [[B-727|Boeing 727]], [[B-737|Boeing 737-100]], [[B-737|Boeing 737-200]], [[B-747|Boeing 747]], [[Douglas DC-8]], [[McDonnell Douglas DC-10]], [[Ilyushin 62]], [[Lockheed L-1011 TriStar|Lockheed L-1011]], [[McDonnell Douglas MD-11]], [[Tupolev 134]], [[British Aerospace BAe 125]], [[North American Sabreliner]] y [[Yakovlev Yac-42]]. [[Archivu:AMadridBarajas.JPG|thumb|Vista del Aeropuertu.]] [[Archivu:IberiaAMadridBarajas.JPG|thumb|[[Airbus A340|Airbus A340-600]] d'[[Iberia (aereollinia)|Iberia]] aparcáu.]] === Aeródromu === [[Archivu:Avión de Iberia en el aeropuerto de Barajas. Septiembre de 2011.JPG|thumb|[[Airbus A319]] d'Iberia nel aeropuertu de Barajas en setiembre de 2011.]] ==== Edificios ==== [[Archivu:A319 Iberia T4.JPG|thumb|right|[[Airbus A319]] aparcáu na T4.]] L'aeropuertu de Barajas consta de tres edificios terminales, un edificiu satélite y dos ''diques'' (unu de los cualos puede cuasi considerase una terminal), amás d'una terminal dedicada puramente a carga. La división espacial utilizada na nomenclatura del aeropuertu (T1, T2, T3, T4 y T4-S) nun coincide esautamente cola división real arquitectónica del aeropuertu. Amás y dende entamos del 2013 amás cunta con una terminal d'Aviación Executiva que foi remocicada d'antigües instalaciones, por aciu una concesión a un consorciu formáu por Gestair y Multiservicios Aeroportuarios. * '''Antigua Terminal Internacional o Terminal T1''' : Ye'l más antiguu de los que s'atopen n'operación nel aeropuertu. Foi xuníu al terminal nacional por un edificiu de interconexón, que-y dexó aumentar en 4 nueves puertes d'embarque. Cuenta con 22 puertes d'embarque (puertes C43 a C50 y D53 a D66). * '''Antigua Terminal Nacional o Terminal T2''': En cuanto al área d'embarque, cuenta con 16 puertes d'embarque, pero tópase estremáu ente'l T1 (puertes B20 a B33, correspondientes a la zona internacional) y T2 (puertes C34 a C43, correspondiente a la zona Schengen). * '''Dique Norte o Terminal T3''': El T3 ye un terminal integráu nel edificiu del ''Dique Norte'', pero que solo se trata d'un área de facturación separada (ensin operaciones anguaño), yá que tanto les sales d'embarque como de recoyida d'equipaxes tán integraes nel T2. El dique norte plantegóse como una estensión del terminal nacional, al cual apurría once mostradores de facturación, cinco cintes de recoyida d'equipaxes y 20 puertes d'embarque. * '''Dique Sur''': Ye un edificiu amiesto a la terminal T1. Cuenta con 10 puertes d'embarque (puertes A1 a A14), 5 d'elles con [[pasarela d'accesu direutu a aeronaves|fingers]]. Incluyíu dafechu dientro del T1. * '''Terminal 4''': Denomináu T4, cuenta con 6 plantes, 3 sobre rasante y 3 so rasante. Na primer planta cunta con 22 cintes de recoyida d'equipaxes estremaes ente 2 sales, 10 y 11, la primera destinada a vuelos de llegada internacionales y la segunda a vuelos de llegada nacionales. Cuenta con 2 cintes dobles y 2 cintes pa recoyida d'equipaxes especiales. La primer planta cunta con 76 puertes d'embarque. * '''Satélite''': Denomináu T4-S. Cuenta con trés plantes sobre rasante. La primera ta dedicada a salíes Schengen y cuenta con 19 puertes d'embarque. La segunda ta dedicada a salíes internacionales, cuenta con 48 puertes d'embarque. La tercera ta dedicada a recibir los vuelos de llegaes internacionales polo que cunta colos filtros de seguridá afechos pa tal fin. ==== Terminales ==== {| {{tablaguapa}} border="1" width="" |- | colspan="7" align="center" | '''Carauterístiques de los terminales''' |- !Terminal!!Puertes!!Mostradores de<br />facturación!!Puertes de<br />embarque!!Pasareles!!Cintes de<br />recoyida de<br />equipaxes!!Superficie<br />preséu<ref>{{Cita web |url=http://www.fomento.es/NR/rdonlyres/2AFEDA1A-D3B0-4CC1-8206-A25F73CE7604/54813/Estusituaaeropuertu.pdf |títulu=Carauterístiques |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] |cita='Plan Direutor del Aeropuertu de Madrid-Barajas'}}</ref> |- |'''[[Archivu:MAD-LEMD Madrid Barajas T1.svg|22px]]''' ||align="center"|[[Archivu:Madrid Barajas A.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas B.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas C.svg|18px]]||170<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046408532&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Facturación T1 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]]}}</ref> ||43<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046408459&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Embarque T1 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]]}}</ref> || 17|| 15||90&nbsp;110 |- |'''[[Archivu:MAD-LEMD Madrid Barajas T2.svg|22px]]''' ||align="center"|[[Archivu:Madrid Barajas C.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas D.svg|18px]]||99<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046408865&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Facturación T2 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]]}}</ref> ||20<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046408912&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Embarque T2 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]]}}</ref> || 11|| 12||85&nbsp;165 |- |'''[[Archivu:MAD-LEMD Madrid Barajas T3.svg|22px]]''' ||align="center"|[[Archivu:Madrid Barajas H.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas F.svg|18px]]||20<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046409034&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Facturación T3 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]]}}</ref> ||21<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046409062&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Embarque T3 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] }}</ref> ||12 ||5 ||23&nbsp;046 |- |'''[[Archivu:MAD-LEMD Madrid Barajas T4.svg|22px]]''' ||align="center"|[[Archivu:Madrid Barajas H.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas J.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas K.svg|18px]]||185<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1132835520925&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Facturación T4 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] }}</ref>||76<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1132835522778&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Embarque T4 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] }}</ref> || 38<ref>{{Cita web |url=http://www.iberia.com/OneToOne/v3/product.do?cntCat=Productos/LLESAL&cntId=terminalesT4_T4S&isPopup=true |títulu=Embarque T4 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] }}</ref>||22 ||470&nbsp;000 |- |'''[[Archivu:MAD-LEMD Madrid Barajas T4S.svg|30px]]''' ||align="center"|[[Archivu:Madrid Barajas M.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas S.svg|18px]]|||0 ||67<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1132835522778&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Embarque T4S |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] }}</ref> || 26<ref>{{Cita web |url=http://www.iberia.com/OneToOne/v3/product.do?cntCat=Productos/LLESAL&cntId=terminalesT4_T4S&isPopup=true |títulu=Embarque T4S |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] |cita='16 d'elles dobles'}}</ref>||0 ||286&nbsp;984 |- |colspan="2" align="center" |'''Total''' || 474|| 227|| 104|| 54||955&nbsp;305 |} *[[Ficheru:Boeing 747-267B, Iberia (Air Atlanta Icelandic) AN0171212.jpg|miniaturadeimagen|IBERIA]]'''T1''': Puertes A, B y C, esta postrera hasta la C42. Cuenta con 170 mostradores de facturación, incluyendo les automátiques, y dispón d'un total de 43 puertes d'embarque. Cuenta coles mesmes con dos sales de llegaes caúna con ocho y siete cintes de recoyida d'equipaxes respeutivamente. Ta formada per parte del antiguu ''Terminal Internacional'' y el nuevu ''Dique Sur''. * '''T2''': Puertes C, dende la C43 d'equí p'arriba, y D. Amás de los 99 mostradores de facturación tien dellos más na pasarela d'entrada al aeropuertu, que nun fueron señalaos. Dispón de 20 puertes d'embarque y pa la recoyida d'equipaxes de dos sales de llegaes con seis cintes d'equipaxe caúna. Corresponder col antiguu ''Terminal Nacional'' más parte del antiguu ''Terminal Internacional''. * '''T3''': Puertes Y y F. Cuenta con venti mostradores de facturación (fora de serviciu anguaño), cinco cintes de recoyida d'equipaxes (nuna sala amiesta a la de la T2) y 21 puertes d'embarque (de la Y68 a la Y82 y de la F90 a la F94, estes postreres destinaes puramente a vuelos rexonales). La T3 corresponder al ''Dique Norte'' y anguaño utilízase puramente como una estensión de la T2 y non como terminal independiente. * '''T4''': Puertes H, J y K. Na primer planta cunta con 22 cintes de recoyida d'equipaxes estremaes ente 2 sales, 10 y 11, la primera destinada a vuelos de llegada internacionales y la segunda a vuelos de llegada nacionales. Cuenta con 2 cintes dobles y 2 cintes pa recoyida d'equipaxes especiales. La primer planta cunta con 76 puertes d'embarque (de la H1 a la H37, de la J40 a la J59 y de la K62 a K98). Na segunda planta atópense los mostradores de facturación y los filtros principales de seguridá. * '''T4-S''': Puertes M y S. Cuenta con 19 puertes d'embarque (puertes M22 a M48) na ''zona [[Alcuerdu de Schengen|Schengen]]''. La segunda planta ta dedicada a salíes internacionales, cuntando con 48 puertes d'embarque (puertes S1 a S12 y S15 a S50). La tercera ta dedicada a recibir los vuelos de llegaes internacionales polo que cunta colos filtros de seguridá afechos pa tal fin. ==== Hangares ==== Barajas cuenta con dos zones principales d'hangares, per un sitiu, la ''Antigua Área Industrial'', ente'l T3 y el T4, y per otru llau el ''Área Industrial de La Muñoza''. Iberia tien hangares de caltenimientu en dambes árees, anque tienen más actividá los de la segunda zona. ==== Pista ==== Madrid-Barajas cuenta con cuatro pistes físiques paraleles dos a dos: les 18L/36R - 18R/36L y les 14L/32R - 14R/32L. En terminoloxía aeronáutica considérase que tien 8 pistes distintes, y que solo s'usen simultáneamente cuatro d'elles según les configuraciones d'operación, norte o sur. El ATC escueye una o otra configuración en función de la meteoroloxía. * Configuración norte: mientres el día (07:00-23:00), les pistes 36L y 36R van utilizar pa despegues y les pistes 32L y 32R p'aterrizaxes. Mientres la nueche (23:00-07:00) va utilizase la pista 36L pa despegues y la pista 32R p'aterrizaxes. Nun s'autoricen despegues peles pistes 14L/14R. * Configuración sur: mientres el día (07:00-23:00), les pistes 14L y 14R van utilizar pa despegues y les pistes 18L y 18R p'aterrizaxes. Mientres la nueche (23:00-07:00) va utilizase la pista 14L pa despegues y la pista 18L p'aterrizaxes. Nun se van autorizar despegues peles pistes 32L/32R. * Amás esiste una pista más (18C/36C, antes 18-36 y 18L-36R) que foi la primera que tuvo l'aeropuertu. Úsase como pista d'aparcamientu y escurre ente'l Terminal T4s-Terminal 1. La pista ta cortada al altor del so encruz cola pista 14R/32L y cerca del so estremu norte ye cruciada per una carretera de vehículos del aeropuertu, lo que torga qu'agora mesmu se puedan realizar operaciones de despegue y aterrizaxe. Atopar ensin usu dende la inauguración de les pistes 18R/36L y 14L/32R, a mediaos de la década de 2000. El 20 de setiembre de 2012, coincidiendo col cambéu de ciclu [[AIRAC]], les antigües pistes 15R/33L y 15L/33R camudaron la so denominación y pasaron a llamase 14R/32L y 14L/32R, por cuenta de los cambeos na declinación magnética local.<ref name=AIRAC0912/> Les carauterístiques físiques de les pistes son les siguientes:<ref name="AIP" /> === Navegación Aérea === ==== Torres de control ==== [[Archivu:Torre de control de Madrid-Barajas - 01.jpg|thumb|upright|Torre Norte.]] L'aeropuertu cunta con tres torres de control: * La '''Torre Norte''', asitiada xunto al edificiu satélite. Empezó a funcionar el 31 d'ochobre de 1998.<ref name="HISTORIA-BARAJAS">(2003). Madrid: Aeropuertos Españoles y Navegación Aérea. ''Madrid-Barajas, historia d'un futuru'' (folletu informativu). Disponible en [https://www.scribd.com/doc/8354891/Historia-del Aeropuertu-de-Barajas Scribd]</ref> * La '''Torre Oeste''', emplazada xunto al edificiu terminal T4. * La '''Torre Sur''', asitiada encastrada dientro del edificiu terminal T2. Cualesquier de los trés torres tien capacidá pa controlar cualquier aspeutu del tráficu aereu y el movimientu d'aeronaves nel aeropuertu, pero en condiciones de funcionamientu normal les xeres tán partíes ente los trés. La '''Torre Norte''' ye la torre de control principal del aeropuertu y la más grande de toes coles que cunta. Foi inaugurada en [[1998]] y sustituyó a l'actual Torre Sur como principal del aeropuertu. La '''Torre Oeste''' foi la última torre de control en construyise nel aeropuertu. Inaugurar en 2006 al par que'l Terminal T4. Encargar de xestionar el movimientu de rodadura de les aeronaves en tierra en redol al terminal T4. [[Archivu:Aeropuerto de Madrid-Barajas - Exterior 02.jpg|thumb|Torre Sur.]] La '''Torre Sur''' ye l'antigua torre de control del aeropuertu. Asítiase dientro del terminal T2, anque cuando foi construyida taba emplazada nel ''Terminal Nacional''. Hasta 1998 yera la única torre de control del aeropuertu, pero dende esi momentu solo xestiona les operaciones de rodadura de les aeronaves en redol a los edificios terminal T1, T2 y T3, según col terminal de carga. A pesar d'esti amenorgamientu de funciones la torre sigue cuntando con capacidaes operatives plenes. ==== Ayudes al navegación ==== L'aeropuertu cunta con distintes ayudes al navegación. Tocantes a ayudes pal aterrizaxe, l'aeropuertu cunta con [[Instrumental landing system|ILS]] de Categoría III, [[Indicador de Trayeutoria d'Aproximamientu de Precisión|PAPI]] y de Sistemes de Llume d'Aproximamientu de Precisión CAT II/III (900&nbsp;m), nes pistes 32L, 32R, 18L y 18R (que son les que se destinen a aterrizaxes). Les carauterístiques de los ILS son les siguientes:<ref name="AIP" /> * '''Pista 32L''': localizador ''MAA'' emitiendo en 109.900 MHz dende {{coord|40|29|10.3810|N|003|34|38.5956|W}}, sienda d'entamo emitiendo en 333.800 MHz dende {{coord|40|27|57.0555|N|003|33|17.5709|W}}. * '''Pista 32R''': localizador ''MBB'' emitiendo en 109.100 MHz dende {{coord|40|29|49.4289|N|003|33|36.1747|W}}, sienda d'entamo emitiendo en 331.400 MHz dende {{coord|40|28|34.5222|N|003|32|13.6731|W}}. * '''Pista 18L''': localizador ''IML'' emitiendo en 111.500 MHz dende {{coord|40|29|54.2065|N|003|33|33.0949|W}}, sienda d'entamo emitiendo en 332.900 MHz dende {{coord|40|31|31.5282|N|003|33|28.9570|W}}. * '''Pista 18R''': localizador ''IMR'' emitiendo en 110.700 MHz dende {{coord|40|29|24.5249|N|003|34|28.5949|W}}, sienda d'entamo emitiendo en 330.200 MHz dende {{coord|40|31|11.7539|N|003|34|24.1107|W}}. Cuenta de la mesma con cuatro [[VOR]],<ref name="AIP">AIS ESPAÑA, [[AIP]] d'aeródromu: [https://web.archive.org/web/20070929104805/http://www.aena.es/csee/ccurl/-Y_AD_2_LEMD_en.pdf -Y AD 2 - LEMD], de 9 d'abril de 2009. Navegación Aérea d'España.</ref>toos ellos acomuñaos a un DME. Dos d'ellos nes cercaníes del aeropuertu (xestionaos direutamente pol aeropuertu) y otros dos na redolada de Madrid, xestionaos pola Direición de Navegación Aérea de la Rexón Centro: * DVOR BRA (Barajas, {{coord|40|28|08.50|N|003|33|27.59|W}}): asitiáu al pie de la pista 14R/32L * DVOR SSY (San Sebastián de los Reyes, {{coord|40|32|47.1194|N|003|34|31.3318|W}}): asitiáu al norte de la cabecera 18R, a 1,5 nM aproximao. * DVOR RBO (Robledillo de Mohernando, {{coord|40|51|14.2766|N|003|14|47.4050|W}}): asitiáu na [[Provincia de Guadalaxara]], nel Términu Municipal del mesmu nome, bien próximu al [[Aeródromu de Robledillo de Mohernando|Aeródromu de Robledillo]], [[LERM]]. * DVOR PDT (Perales de Tajuña, {{coord|40|15|10.4401|N|003|20|52.2750|W}}): asitiáu a unes 15 nM al sureste de les cabeceres 32L/32R. ==== Sistemes de vixilancia ==== * L'aeropuertu cunta con dos radares de Superficie (SMR), que vixilen los movimientos d'aeronaves lo mesmo que de cualquier vehículu nel área de maniobres. Tán asitiaos nel campu d'antenes de la torre Norte (al pie de la T4 Satélite) y nel de la torre Sur (al pie de la T2). * Tamién cuenta, dende marzu del 2011, con un sistema de multilateración,<ref>{{Cita web |autor=YERA International, Inc. |títulu=Yera Surface System Operational in Madrid |url=http://news.sra.com/press-release/yera-surface-system-operational-madrid |fechaaccesu=19 de xunetu de 2012 |idioma=inglés}}</ref> capaz de detectar blancos cooperativos (dotaos de trasponder) nel área de maniobres. ==== Enerxía ==== L'aeropuertu tien una central térmica de ciclu combináu mesma que lo abastez d'enerxía llétrica, calefaición y otres necesidaes.{{ensin referencies}} == Aereollinies y destinos == Les principales aereollinies del aeropuertu son [[Iberia LAE|Iberia]] y [[Air Europa]]. Madrid-Barajas ye l'aeropuertu européu con más vuelos con [[Iberoamérica]], tien enllaces frecuentes con cuasi tolos aeropuertos españoles y tien bones conexones coles capitales europees, amás de tener delles conexones con África, Asia y Norteamérica.<ref>[http://www.aena.es/ AENA] Aeropuertos Españoles y Navegación Aérea</ref> === Destinos nacionales === == Accidentes ya incidentes notables == * El [[30 de setiembre]] de [[1972]], el [[Douglas C-47]] de la compañía [[Spantax]] con matrícula ''EC-AQE'' estrellar mientres el despegue, mientres un vuelu d'entrenamientu. Morrió 1 de los 6 ocupantes del avión.<ref>{{Cita web|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19720930-0|títulu=ASN Aircraft accident Douglas C-47B-1-DK EC-AQE Madrid-Barajas Airport (MAD)|fechaaccesu=23 de mayu de 2009|autor=Aviation Safety Network|fecha=2009|idioma=inglés}}</ref> *El [[27 de payares]] de [[1983]], el [[Boeing 747|Boeing 747-200]] de la compañía [[Avianca]] con matrícula ''HK-2910'', qu'operaba'l vuelu AV 011 procedente de [[Aeropuertu de París-Charles de Gaulle|París]],<ref>''Reseña del vuelu''. Ministeriu de Fomentu. [https://web.archive.org/web/20100508183902/http://www.fomento.es/MFOM/LANG_CASTELLANO/DIRECCIONES_GENERALES/ORGANOS_COLEGIADOS/CIAIAC/PUBLICACIONES/HISTORICOS/AVIANCA/avianca_1_1.htm]</ref> estrellar en [[Mejorada del Campo]] mientres les maniobres d'aproximamientu p'aterrizar nel aeropuertu. L'avión topetó contra una llomba y quedó partíu en 5 cachos. Solo 11 de los 169 pasaxeros sobrevivieron, y nun hubo sobrevivientes ente los 23 tripulantes.<ref>{{Cita web |url=http://www.fomento.es/MFOM/LANG_CASTELLANO/DIRECCIONES_GENERALES/ORGANOS_COLEGIADOS/CIAIAC/PUBLICACIONES/HISTORICOS/AVIANCA/avianca_1_2.htm |títulu=A-042/1983 Informe Téunicu del Accidente Sufiertu pola Aeronave Boeing 747-283B, Matrícula HK-2910, a 12 KM. del Aeropuertu de Madrid-Barajas el día 27 de payares de 1983, "Mancadures a persones" |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=Comisión d'Investigación d'Accidentes ya Incidentes d'Aviación Civil |fecha=1983 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090212134100/http://fomento.es/MFOM/LANG_CASTELLANO/DIRECCIONES_GENERALES/ORGANOS_COLEGIADOS/CIAIAC/PUBLICACIONES/HISTORICOS/AVIANCA/avianca_1_2.htm |fechaarchivu=12 de febreru de 2009 }}</ref> {{AP|Vuelu 11 de Avianca}} * El [[7 d'avientu]] de [[1983]] el [[Boeing 727]] con matrícula ''EC-CFJ'' qu'operaba'l vuelu IB 350 d'[[Iberia L.A.E.|Iberia]] con destín [[Aeropuertu de Roma-Fiumicino|Roma-Fiumicino]] topetó mientres el despegue con un [[McDonnell Douglas DC-9|Douglas DC-9]] con matrícula ''EC-CGS'' d'[[Aviaco]] qu'operaba'l vuelu AO 134 con destín [[Aeropuertu de Santander|Santander]]. El DC-9 de Aviaco entrara por equivocación na pista mientres el vuelu d'Iberia taba desapegando. Nel vuelu d'Iberia viaxaben 93 persones de les que 51 finaron. Nun hubo sobrevivientes ente les 42 persones del avión de Aviaco. {{AP|Choque de 1983 en Barajas}} * El [[20 d'agostu]] de [[2008]] a les 14:25 h, el vuelu JK 5022 de [[Spanair]] (operáu por un [[McDonnell Douglas MD-80|McDonnel Douglas MD-82]]) con destín [[Aeropuertu de Gran Canaria|Gran Canaria]] estrellar mientres la maniobra de despegue. L'aeronave diba cuasi llena, con 166 pasaxeros y 6 tripulantes a bordu. Ello ye que solo 11 asientos de los 175 que constituyíen la configuración total del avión, bautizáu ''Sunbreeze'',<ref>{{Cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2008/graficos/ago/s3/sunbreeze.html |títulu=Anatomía del Sunbreeze |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=[[El Mundo (España)|El Mundo]]}}</ref>quedaron vacíos.<ref>{{Cita web |url=https://www.elpais.com/graficos/sociedad/Traxedia/Barajas/elpgra/20080820elpepusoc_1/Ge/ |títulu=Accidente aereu en Barajas |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=Matías Guadalupe Cruz n'[[El País (España)|El País]] |fecha=19 de setiembre de 2009}}</ref>Hubo 154 finaos y 18 sobrevivientes, toos ellos mancaos. {{AP|Vuelu 5022 de Spanair}} == Ver tamién == * [[Aeropuertos d'España]] * [[Tresportes n'España]] * [[Aereollinies y destinos del Aeropuertu de Madrid-Barajas]] == Referencies == {{llistaref|3}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.aeropuertomadrid-barajas.com Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid-Barajas ] * [http://www.aena.es/es/aeropuertu-madrid-barajas/index.html Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid-Barajas - Web oficial] * {{Enllaz rotu|1=Asina se fixo la terminal 4 del Aeropuertu de Madrid Barajas |2=http://www.arquiteuturayreforma.com/aeropuerto-barajas-t4/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{COAM|F3.221}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Aeropuertos d'España]] [[Categoría:Edificios de la Comunidá de Madrid]] i6w8zvvl236al6k50060jif094svxat 4503088 4503087 2026-07-07T15:04:22Z ~2026-27184-53 148770 /* Estadístiques de la ruta */ 4503088 wikitext text/x-wiki {{correxir|t=20210104165257}} {{edificiu}} [[Ficheru:Air Europa Logo (2015).svg|miniaturadeimagen|282x282px|AIR EUROPA]] L''''Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid-Barajas''' {{códigos aeroportuarios}},<ref>{{Cita web |obra=[[ABC (España)|Diariu ABC]] |títulu=Barajas yá ye l'aeropuertu «Adolfo Suárez Madrid Barajas» según el BOE |fecha={{Fecha|26|03|2014}} |url=https://www.abc.es/madrid/20140326/abci-barajas-suarez-201403260832.html}}</ref><ref name=CambioDeNombre>{{Cita publicación |publicación=[[Boletín Oficial del Estáu]] nº 74 de {{Fecha|26|03|2014}} |editor=[[Gobiernu d'España]] |títulu=Orde FOM/480/2014, de 24 de marzu, pola que se modificar la denominación oficial del aeropuertu de Madrid-Barajas.|issn=0212-033X |url=https://boe.es/boe/dias/2014/03/26/pdfs/BOE-A-2014-3275.pdf}}</ref> enantes '''Aeropuertu de Madrid-Barajas''',<ref name=CambioDeNombre /> ye un [[Aeropuertos d'España|aeropuertu español]] públicu propiedá d'[[Aena]] asitiáu na redoma de la ciudá de [[Madrid]], la capital d'España. Ye'l primer aeropuertu español por tráficu de pasaxeros, carga aérea y operaciones,<ref name="s2008">{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/ccurl/286/698/Añal-definitivos_2009.pdf |títulu=TRÁFICU DE PASAXEROS, OPERACIONES Y CARGA NOS AEROPUERTOS ESPAÑOLES (2009). |fechaaccesu=22 de xunetu de 2010 |fecha=2009 |autor=[[Aeropuertos Españoles y Navegación Aérea]]}}</ref>según el quintu d'Europa y ventenu cuartu del mundu por númberu de pasaxeros.<ref name="ACI">{{Cita web |url=http://www.aci.aero/Data-Centre/Annual-Traffic-Data/Passengers/2011-final |títulu=Passenger Traffic 2013 FINAL |fechaaccesu=8 de febreru de 2015 |idioma=inglés |fecha=22 d'avientu de 2014 |autor=Airports Council International}}</ref> == Historia == === Entamos === El 23 de marzu de 1929 publicóse'l pliegu de condiciones pa la realización d'un concursu d'eleición de los terrenes pa desenvolver l'aeropuertu civil de Madrid.<ref>Gaceta de Madrid nº87, de 28 de marzu de 1929. Xunta del Aeropuertu de Madrid.</ref>El concursu cerró'l 15 d'abril y a él presentáronse cuatro propuestes: [[Carabanchel Alto]], [[Getafe]], [[Vallecas]] y [[Barajas (Madrid)|Barajas]], aceptándose finalmente esta última propuesta realizada por Rogelio Sol Mestre. La intención yera sustituyir a los aeródromos de Alcalá, [[Aeropuertu de Madrid-Cuatro Viento|Carabanchel]] y [[Base Aérea de Getafe|Getafe]], y pallo escoyó una pradería baldía nel nordeste de la capital nel entós conceyu de Barajas (que darréu foi absorbíu per Madrid) de 493 [[fanega|faneges]] (unes 320&nbsp;[[Hectárea|ha]]), con bones comunicaciones cola capital al traviés de la carretera de Francia (l'actual A-2) y nuna zona despoblada y llibre de torgues. La compra de los terrenes roblóse'l 30 de xunetu de 1930 por un valor de 730&nbsp;000 pesetes. El 23 de xunetu convocó un concursu pa la redaición del proyeutu del nuevu aeropuertu, presentándose siete proyeuto distintos. El xuráu del concursu (compuestu por distintos profesionales civiles y militares) escoyó la propuesta del inxenieru [[Marquesáu de los Álamos del Guadalete|marqués de los Álamos]] y del arquiteutu [[Luis Gutiérrez de Soto]]. Les obres del aeropuertu empezaron namás tener disponibles los terrenes, empezando pola habilitación de la zona d'aterrizaxe y la instalación d'un aerofaro de recalada (primer ayuda al navegación aérea cola que cuntó l'aeropuertu). El 14 d'abril de 1930 autorizar a les compañíes [[CLASSA]], [[CETFA]], [[CASA]] y [[Compañía Española d'Aviación|CEA]] a instalase nel aeropuertu. Abrir al tráficu aereu nacional ya internacional el [[22 d'abril]] de [[1931]], anque les operaciones comerciales regulares tardaron dos años n'empezar a realizase, pos l'aeropuertu entá siguía n'obres. Xunto al campu de vuelos construyó una pequeña terminal, con una capacidá pa 30&nbsp;000 pasaxeros añales, amás de dellos hangares y l'edificiu del Avión Club. El primer direutor del aeropuertu foi Jacobo Armijo y Fernández de Alarcón.<ref>{{Cita web |url=http://www.boe.es/datos/imagenes/BOE/1931/112/A00266.tif |títulu=Orde nomando provisionalmente Xefe y Subxefe del Aeropuertu de Madrid (allugáu en Barajas) a D. Jacobo Armijo y Fernández de Alarcón y D. Rafael Huidobro Polanco. |fechaaccesu=10 de mayu de 2009 |autor=Gaceta de Madrid nº112 |fecha=22 d'abril de 1931 |cita=''... el Gobiernu Provisional de la República Española dispón que sían nomaos provisionalmente, Xefe y Subxefe del Aeropuertu de Madrid [...] don Jacobo Armijo y Fernández de Alarcón [...] y don Rafael Huidobro Polanco [...]''}}.</ref> La primer llinia regular establecer la compañía [[Llinies Aérees Postales Españoles]] (LAPE) cola so llinia a Barcelona. Nos [[años 1930|años 30]] empiecen los vuelos internacionales. Al españar la [[Guerra Civil Española]], LAPE suspende'l so plan de vuelos. Mientres la guerra realicen servicios bélicos y de tresporte civil con [[París]], [[Barcelona]] y la zona norte. Una vegada terminada la guerra, Barajas recupera la so condición d'aeropuertu civil, col aterrizaxe'l 12 d'abril de 1939 d'un avión alemán de compañía Lufthansa.<ref>Utrilla Navarro, Luis: "Un aeropuertu en Barajas" n'AA. VV.: Madrid-Barajas, 75 d'historia, Décimes Xornaes d'Estudios Históricos Aeronáuticos. Madrid: Fundación Aena, 2007, pp 32-33.</ref> El [[1 de mayu]] de [[1939]], [[Iberia LAE|Iberia]] treslladó los sos equipos dende [[Aeropuertu de Salamanca|Matacán (Salamanca)]] a Madrid-Barajas.<ref name=ref_duplicada_1>{{cita llibru |títulu="Plan Direutor del Aeropuertu de Madrid Barajas" |fecha=ochobre de 1999 |editor="[[AENA]]" |allugamientu=[[Madrid]]}}</ref> Orixinalmente, el campu de vuelos yera un gran círculu bordiáu de blancu col nome de ''Madrid'' nel so interior, ensin pavimentar, formáu per suelu natural cubiertu de yerba. Rematada la Guerra Civil, empecípiase'l programa d'espansión del aeropuertu nos [[años 1940|años 40]], cola creación de la sociedá [[Aeropuertu Tresoceánicos Españoles|Aeropuertos Tresoceánicos Españoles (ATE)]]. Se pavimenta el campu de vuelos y diséñense nueves pistes, la primera de les cualos entra en funcionamientu en [[1944]] (la 15-33) que cuntaba con 1,4&nbsp;km de llargor y 48 metros d'anchu. Al rematar la década l'aeropuertu tenía tres pistes, nenguna de les cualos esiste anguaño. === La era de l'aviación comercial === [[Archivu:PanorMadrid170108.jpg|thumb|upright=1.3|Vista dende'l mirador de [[Paracuellos de Jarama]]. Al fondu, el norte de la ciudá de [[Madrid]], colos sos carauterísticos rascacielos. Más palantre, l'Aeropuertu de Madrid-Barajas. La cercanía del conceyu al aeropuertu xeneró continuos conflictos pola molestia que supón el ruíu de los aviones.<ref name = "aero">{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/madrid/vecinos/Paracuellos/unen/ruido/Barajas/elpepiautmad/20060508elpmad_4/Tes/ |títulu=Los vecinos de Paracuellos xunir contra'l ruíu de Barajas |fechaaccesu=17 de xineru de 2008}}</ref>]]L'apertura del réxime autárquico dexó un despegue del númberu de pasaxeros lo mesmo que de les infraestructures del aeropuertu. En xunetu de [[1946]], Barajas queda abiertu al tráficu internacional.<ref name="PD">{{Cita web |url=http://www.boe.es/boe/dias/1999/12/16/pdfs/A44340-44342.pdf |títulu=ORDE de 19 payares de 1999 pola que s'aprueba'l Plan direutor del Aeropuertu de Madrid-Barajas. |fechaaccesu=23 de mayu de 2009 |fecha=16 d'avientu de 1999 |autor=[[Ministeriu de Fomentu d'España|Ministeriu de Fomentu]], nel [[Boletín Oficial del Estáu|BOE]]}}</ref>En [[1948]] enllargar la pista 15-33 hasta los 3050&nbsp;m. de llargor y 90 d'anchor, instalándose de la mesma un sistema d'aterrizaxe instrumental [[SCS-51]].<ref name="PD"/>Nos [[Años 1950|años 50]] l'aeropuertu supera'l mediu millón de pasaxeros, aumenta a 5 el númberu de pistes y empecípiense les llinies regulares con [[Nueva York]]. En [[1951]] inaugúrase la pista 01-19 de 2600 x 61&nbsp;m. En [[1953]] empecípiase la construcción d'un nuevu edificiu terminal, asitiáu al norte del anterior, pero que finalmente nun inclúi la estación de ferrocarril que taba proyeutada. Nel Plan d'Aeropuertu de 1957 Barajas ye clasificáu como aeropuertu internacional de primer categoría.<ref name="PD"/>En [[1959]] instalar nel aeropuertu les compañíes [[ESSO]] y [[Campsa]] pal suministru de combustible. Los grandes reactores aterricen en Madrid-Barajas nos años sesenta y la crecedera de tráficu, de resultes del turismu principalmente, enche les previsiones. A principios del deceniu, algámase'l millón doscientos mil pasaxeros, el doble de lo previsto nel Plan d'Aeropuertos de 1957, lo qu'obliga a reformalo en fondura. La terminal Nacional, actual T2, que s'empezara a construyir en [[1953]] inaugurar nestes feches, y modifíquense les pistes, creándose una disposición de dos pistes úniques cruzaes, la primera de les cualos, de 4,1&nbsp;km de llargor entra en serviciu en [[1965]]. En setiembre d'esi añu camuda'l nome del aeropuertu, pasando a adoptar: ''Aeropuertu de Madrid-Barajas''.<ref name="PD"/>Tamién s'instalen les primeres''/'' ayudes radioeléctriques. En [[1969]] introducióse un sistema pioneru de control de la avifauna por aciu ferres perdigueros adomaos, qu'eviten que les aves averar al aeropuertu y causen estroces nos aviones nos despegues y aterrizaxes. El primer equipu de halconeros foi entrenáu por [[Félix Rodríguez de la Fuente]]. Esi mesmu añu, inauguróse la terminal de carga y la plataforma d'aparcamientu d'aviones cargueros.<ref name="PD" /> Nos [[Años 1970|años 70]], cola puxanza del turismu y la llegada del [[Boeing 747]], l'aeropuertu algama los 4 millones de pasaxeros, y empecípiase la construcción de la terminal internacional (actual T1). En [[1974]], [[Iberia, L.A.E.|Iberia]] introduz la [[ponte aérea]] ente Madrid y Barcelona, un serviciu con múltiples frecuencies diaries cada pocu tiempu ensin reserva previa. El [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|mundial de fútbol de 1982]] trai consigo importantes reformes pal aeropuertu, cola ampliación y reforma de los dos terminales esistentes. === Saturación y ampliación === Les ampliaciones de los [[años 1980]] fixérense pensando que nun s'encheríen hasta l'añu [[2000]], sicasí, la crecedera sostenida del tráficu tres la lliberación del mercáu aereu yá fai pensar en [[1989]] na necesidá de faer daqué pa evitar que l'aeropuertu colápsese dafechu en [[1992]].<ref>[https://www.elpais.com/articulo/madrid/aeropuertu/Barajas/quedara/colapsáu/anos/espectacular/aumentu/trafico/aereo/elpepiespmad/19890523elpmad_1/Tes «L'aeropuertu de Barajas va quedar colapsáu en tres años pol espectacular aumentu del tráficu aereu»] ''[[El País (España)|El País]]'', de 25/05/1989</ref> Propónse como solución crear un nuevu aeropuertu en [[Campo Real (Madrid)|Campo Real]] y cerrar el de Barajas.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/madrid/peor/elpepiespmad/19890523elpmad_2/Tes «Dos peor qu'unu»] ''[[El País (España)|El País]]'' de 23/05/1989</ref>Yá en [[1988]] presentó problemes graves de saturación ante la incapacidá de la [[Direición Xeneral d'Aviación Civil (España)|Direición Xeneral d'Aviación Civil]] (qu'entós xestionaba l'aeropuertu) pa resolvela.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/espana/Aviacion/Civil/reconoz/incapacidá/resolver/colapsu/varios/aeropuertos/elpepiesp/19880809elpepinac_2/Tes «Aviación Civil reconoz la so incapacidá pa resolver el colapsu de dellos aeropuertos»] ''[[El País (España)|El País]]'' de 09/08/1988</ref> L'alderique xira en redol a dos soluciones distintes: ampliación de les instalaciones esistentes, o bien la construcción d'un nuevu aeropuertu. Optar pola primer solución y en 1991 redáctase un Plan Direutor del aeropuertu de Madrid-Barajas, con un Plan d'Infraestructures hasta un horizonte de quince años y un plan d'aición inmediatu pa responder a les insuficiencias detectaes en 1990. En 1992, alcuérdase l'ampliación del aeropuertu col denomináu «Plan Barajas», que recoyía la primer fase propuesta pol Plan Direutor con un horizonte de capacidá pal añu 2010, y qu'incluyía ente otres la construcción d'una nueva pista, una nueva torre de control, un nuevu edificiu terminal, plataformes y sistemes de tresporte. Nos [[años 1990]] l'aeropuertu sufre más ampliaciones. En [[1994]] constrúyese la terminal de carga, l'edificiu de interconexón ente la terminal internacional y la terminal nacional, y el remozamiento de la torre de control. En [[1997]] inaugúrase'l Dique Norte», que ye usáu como terminal esclusivu d'Iberia pa vuelos [[Alcuerdu de Schengen|Schengen]]. En [[1998]] inaugúrase la nueva torre de control, de 71 m d'altor, y en [[1999]] el nuevu «Dique Sur», que supón una ampliación de la terminal internacional. Por estes feches camúdase la distribución de les terminales: El dique sur y la mayor parte de la terminal internacional pasen a llamase T1; el restu de la terminal internacional y la terminal nacional denominar agora T2 y el dique norte denominar T3. [[Archivu:Barajas pista.gif|thumb|Configuración de pistes del aeropuertu tres l'apertura de la pista 18R-36L en [[1998]].]] El 31 d'ochobre de [[1998]] inaugúrase la nueva pista 18R-36L,<ref name="HISTORIA-BARAJAS"/>que sustitúi a l'anterior 18-36, que queda fora de serviciu), de 4400 m de llargor x 60 d'anchu, lo que la convierte na más llarga d'Europa.<ref name="HISTORIA-BARAJAS"/> La pista entra en serviciu real el 5 de payares d'esi añu.<ref>[https://www.elmundo.es/1998/11/05/madrid/05N0131.html «Barajas estrenó anueche la pista más llarga d'Europa»] ''[[El Mundo (España)|El Mundo]]'' de 5/11/1998</ref> En 1999 el [[Metro de Madrid]] enllaza l'aeropuertu con [[Estación de Mar de Cristal|Mar de Cristal]] al traviés de la [[Llinia 8 (Metro de Madrid)|Llinia 8]], llegando a [[Estación de Nuevos Ministerios|Nuevos Ministerios]] en 2002. Esto ye'l resultáu d'un vieyu proyeutu anunciáu dende 1989 de xunir Barajas y el centru de Madrid con un tren de luxu,<ref>[https://www.elpais.com/articulo/madrid/Leguina/Ribayu/anuncien/creacion/tren/luxu/Barajas/Nuevos/Ministerios/elpepiespmad/19890609elpmad_2/Tes «Leguina y Ribayu anuncien la creación d'un tren de luxu ente Barajas y Nuevos Ministerios»] ''[[El País (España)|El País]]'' de 09/06/1989</ref> que tres la presión del empresariáu madrilanu convertir nuna llinia de metro convencional.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/madrid/FERNANDEZ-TAPIA/_FERNANDO_/VICEPRESIDENTE_REAL_MADRID/EMPRESARIU/MADRID/MADRID_/CONCEYU/CEIM/empresarios/proponen/amplie/metro/Barajas/elpepuespmad/19861210elpmad_9/Tes «Los empresarios proponen que s'amplíe'l 'metro' hasta Barajas»] ''[[El País (España)|El País]]'' de 10/12/1986</ref> === El Plan Barajas» === Nel añu [[2000]], l'aeropuertu atópase en cantu de la saturación tres años d'intensa crecedera del tráficu que soporta. Nesi añu empecipia la execución de l'ampliación del aeropuertu, na forma d'un macroproyeutu conocíu como «Plan Barajas». El plan consistía básicamente en construyir un edificiu terminal, un edificiu satélite dependiente del nuevu terminal, dos nueves pistes (paraleles a les esistentes nesi momentu), dos grandes plataformes en redol a los nuevos edificios terminales, nuevos aparcamientos y víes d'accesu al aeropuertu, soterramientu de la [[M-111]] per debaxo de les pistes, un tren automáticu pa la conexón ente'l terminal y el satélite dientro d'un túnel de servicios aeroportuarios, según un sistema de tratamientu automatizado d'equipaxes nos nuevos terminales. Asociáu llevaba l'ampliación de la central llétrica del aeropuertu, la esviadura del [[ríu Jarama]], cais de rodadura nes nueves infraestructures, nueves ayudes al navegación aérea y una nueva torre de control.<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?cid=1074158814152&pagename=Microsite%2Fmicrosite&SMO=1&p=1071230761953&c=Microsite_FA&MO=1 |títulu=Presentación del Plan Barajas |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=Aeropuertu Españoles y Navegación Aérea, S.A. - AENA}}</ref> '''Nueva área terminal''': Consistió na construcción de los nuevos terminales T4 y el so ''satélite'', la T4S, proyeutaes polos arquiteutos [[Estudiu Lamela]]<ref>{{Cita web |títulu=Estudio Lamela |url=http://lamela.com/proyeuto.php?idProyecto=568 |obra=Proyeutos |fechaaccesu=23 d'ochobre de 2016 }}</ref> y [[Richard Rogers|Richard Rogers Partnership]] (ganador esti postreru del [[Premiu Stirling]] de 2006<ref>{{Cita web |url=http://www.elperiodico.com/default.asp?idpublicacio_PK=46&idioma=CAS&idnoticia_PK=347821&idseccio_PK=1021 |títulu=La nueva terminal de Barajas gana'l prestixosu premiu Stirling d'arquiteutura |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=[[El Periódico de Catalunya]] |fecha=15 d'ochobre de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190925073614/https://www.elperiodico.com/es/ |fechaarchivu=2019-09-25 }}</ref>por esti proyeutu), con [[Luis Vidal]] como direutor, y les inxenieríes Initec (Empresa Nacional d'Inxeniería) y Carillion (ganadores del Premiu IStructE d'Estructures Comerciales de 2006 por esti proyeutu)<ref>{{Cita web |url=http://www.carillionplc.com/news/news_story.asp?id=429 |títulu=TPS expertise recognised at Madrid Terminal 4 |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |idioma=inglés |cita=''TPS has won a prestigious award for its role in the Terminal 4 project at Barajas Airport in Madrid. It received the IStructE (Institution of Structural Engineering) Award for commercial or retail structures during a ceremony at the East Wintergarden in Canary Wharf'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120216211147/http://www.carillionplc.com/news/news_story.asp?id=429 |fechaarchivu=2012-02-16 }}.</ref>foi construyíu por [[Remana]], [[Dragados]],<ref>{{Cita web |títulu=Dragados |url=http://www.dragados.com/exp_tinnel_projet.php?type=Building |obra=Visión xeneral. Proyeutos |fechaaccesu=23 d'ochobre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181013211844/http://www.dragados.com/exp_tinnel_projet.php?type=Building |fechaarchivu=2018-10-13 }}</ref> [[Ferrovial]],<ref>{{Cita web |url=http://www.ferrovial.com/en/index.asp?MP=21&MS=594&MN=5 |títulu=Grupu Ferrovial. History 200-2004 |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |idioma=inglés |cita=''On 3 April 2000, the Ferrovial-Agromán joint venture officially obtained a contract worth 104 billion pesetes to build the new terminal at Madrid Barajas Airport'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090207212950/http://www.ferrovial.com/en/index.asp?MP=21&MS=594&MN=5 |fechaarchivu=2009-02-07 }}</ref> OHL<ref>{{Cita web |títulu=OHL Construcción |url=http://www.ohlconstruccion.com/actividad/infraestructuras-aeroportuarias |obra=Actividaes n'infraestructures aeroportuarias|fechaaccesu=23 d'ochobre de 2016}}</ref> y [[Sacyr]].<ref>{{Cita web |títulu=Sacyr |url=http://www.sacyr.com/es_es/soluciones-de-negocio/ampliacion-aeropuerto-de-barajas.aspx |obra=Obres aeroportuarias |fechaaccesu=23 d'ochobre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161024092700/http://www.sacyr.com/es_es/soluciones-de-negocio/ampliacion-aeropuerto-de-barajas.aspx |fechaarchivu=2016-10-24 }}</ref> Inclúi un sistema automatizado de tratamientu d'equipaxes, un tren soterrañu pal treslláu de pasaxeros, equipaxes y equipos aeroportuarios ente'l terminal y el so satélite. La terminal 4 cuenta con 470&nbsp;000&nbsp;m², 38 posiciones de contautu y capacidá pa 35 millones de pasaxeros al añu, ente que l'edificiu satélite cunta con 290&nbsp;000&nbsp;m², 26 posiciones de contautu y capacidá pa 15 millones de pasaxeros al añu.<ref name="HISTORIA-BARAJAS"/>Dambos edificios tán separaos 2,5&nbsp;km. '''Nueves pistes''': Construyéronse dos nueves pistes paraleles a les esistentes, que se denominaron 15L/33R (anguaño 14L/32R) y 18L/36R, colo que se consiguió amontar la capacidá del campu de vuelos hasta 120 operaciones a la hora.<ref name="HISTORIA-BARAJAS"/> Nel añu [[2002]], inaugúrense los servicios de facturación na estación de [[Metro de Madrid|metro]] de [[Nuevos Ministerios (Metro de Madrid)|Nuevos Ministerios]],<ref name="Vía Llibre">''[https://web.archive.org/web/20070927233708/http://www.vialibre-ffe.com/hemeroteca/454/revista/actualidad/actualidá1.htm Inauguráu'l intercambiador de Nuevos Ministerios en Madrid con serviciu direutu de metro al aeropuertu]'', Vía Llibre, N° 454, xunu de 2002</ref>nel corazón del centru financieru de la ciudá ([[AZCA]]) y a poca distancia del centru históricu (malapenes un par de paraes en metro); esti serviciu foi clausuráu en 2005.<ref name="ABC SEPLA">{{Cita web |url=http://www.sepla.es/news/archives/010026.php |títulu=Les aereollinies refuguen retomar la facturación en Nuevos Ministerios |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=[[ABC (España)|ABC]] (copia del orixinal en [[SEPLA]]) |fecha=24 de xunetu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090206214606/http://www.sepla.es/news/archives/010026.php |fechaarchivu=6 de febreru de 2009 }}</ref>Yera un complementu a la [[Llinia 8 (Metro de Madrid)|llinia 8 del metro]]. Les nueves terminales y les pistes completar en [[2004]], pero retraso alministrativos y d'equipamientu, según la polémica sobre la redistribución de les terminales provoquen que nun entren en serviciu hasta'l [[5 de febreru]] de [[2006]].<ref name="INAUGURACIÓN">{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/espana/gran/Barajas/inaugura/güei/aumenta/capacidá/aeroportuaria/Madrid/elpporesp/20060204elpepinac_12/Tes |títulu=El 'gran Barajas' que s'inaugura güei aumenta nun 50% la capacidá aeroportuaria de Madrid |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=N. Junquera, N. Tesón n'[[El País (España)|El País]] |fecha=4 de febreru de 2006}}</ref> [[Archivu:Aeropuerto de Madrid-Barajas - Exterior 04.jpg|thumb|Vista nocherniega.]] N'ochobre de 2006 salió a concursu'l proyeutu pa construyir una llinia de [[Cercaníes Renfe]] que xuniera l'aeropuertu coles estaciones de [[Estación de Chamartín|Chamartín]] y con ella la d'[[Estación de Atocha-Cercaníes|Atocha-Cercaníes]] con fecha de terminación primeramente prevista pa 2009 y finalmente inaugurada en 2011 como [[Llinia C-1 (Cercanía Madrid)|Llinia C-1]].<ref>{{Cita web |url=http://terranoticias.terra.es/articulo/html/av22147344.htm |títulu=Cercaníes que va xunir Chamartín y aeropuertu Barajas va funcionar en 2010 |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=[[Axencia EFE|EFE]] n'[[Terra Networks|Actualidá terra]] |fecha=27 d'avientu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100619045130/http://terranoticias.terra.es/articulo/html/av22147344.htm |fechaarchivu=19 de xunu de 2010 }}</ref> Con esta nueva ampliación, Madrid-Barajas algama una capacidá máxima de 70 millones de pasaxeros añales, una superficie disponible en terminales de 940&nbsp;000&nbsp;m², 104 posiciones d'aparcamientu de contautu p'aeronaves y de 21&nbsp;800 places d'aparcamientu.<ref name="HISTORIA-BARAJAS"/>En 2007, l'aeropuertu crució la barrera de los 50 millones de pasaxeros que viaxaron al traviés d'él. La cifra concreta foi de 52&nbsp;143&nbsp;275 persones. === Historia recién === [[Archivu:Atentado ETA Barajas.jpg|thumb|Columna de fumu nel aeropuertu tres la esplosión d'un [[coche bomba]] el [[30 d'avientu]] de [[2006]].]] El [[30 d'avientu]] de [[2006]] hubo un atentáu terrorista en Barajas. Una furgoneta bomba españó nel módulu D del aparcamientu de la T4, causando'l colapsu de dichu módulu ya innumberables daños materiales, según una ventena de mancaos y dos muertos, Carlos Alonso Palate y Diego Armando Estacio, dambos d'orixe ecuatorianu. L'atentáu foi reivindicáu pol grupu [[terrorista]] [[ETA]]. {{AP|Atentáu nel Aeropuertu de Madrid-Barajas de 2006}} L'aeropuertu foi escoyíu ''meyor aeropuertu del añu 2008'' polos llectores de la revista Condé Nast Traveller<ref>{{Cita web |url=http://cntraveller.com/ReadersAwards/2008/Airports/ |títulu=Readers' Travel Awards 2008 - Airports |fechaaccesu=23 de mayu de 2009 |autor=CondéNet UK Ltd |fecha=2009 |idioma=inglés |cita=''Singapore and Madrid have the cleanest airports in the world (both 93.33), but the new terminal at Madrid Barajas helped it edge ahead for design/layout (91.25).'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091016014309/http://www.cntraveller.com/ReadersAwards/2008/Airports/ |fechaarchivu=2009-10-16 }}</ref>El [[9 de xineru]] de [[2009]] l'aeropuertu tuvo que ser cerráu mientres 5 hores por cuenta de la nieve cayida esa mañana.<ref>{{Cita web |url=http://avion.microsiervos.com/aeropuertos/madrid-barajas-zarr%C3%A1u-cinco-hores-por |títulu=L'aeropuertu de Madrid - Barajas zarráu cinco hores por una fuerte nevada |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=Avion Revue - Microsiervos |fecha=9 de xineru de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20251006035248/http://avion.microsiervos.com/aeropuertos/madrid-barajas-zarr%C3%A1u-cinco-hores-por |fechaarchivu=2025-10-06 }}</ref>A los problemes causaos pola nieve sumáronse los conflictos llaborales de los pilotos de la compañía [[Iberia L.A.E.|Iberia]] y la de los controladores d'[[Aena]], causando ciertu caos mientres dellos díes nel aeropuertu. El 1 d'agostu de 2015, l'aereollinia dubaití [[Emirates]] inauguró la so ruta Dubái-Madrid col [[Airbus A380]],<ref>{{Cita web |url=http://revistatravelmanager.es/el-a380-de-emirates-desapiega-dende-madrid/ |títulu=L'A380 de Emirates desapiega dende Madrid |fechaaccesu=7 de setiembre de 2015 |fecha=3 d'agostu de 2015 |obra=revistratravelmanager.es }}</ref> siendo la primer vegada qu'esti avión operaba en Barajas. Antes d'esto, la ruta yera cubierta pol [[Boeing 777]].<ref>{{Cita web |url=http://www.expansion.com/empresas/transporte/2015/07/31/55bb9ae9y2704hala6578b458f.html |títulu=L'avión comercial más grande del mundu desapiega en Madrid |fechaaccesu=7 de setiembre de 2015 |apellíos1=Cáceres |nome1=Iván |apellíos2=Alonso |nome2=Raquel |fecha=31 de xunetu de 2015 |editorial=''[[Expansión (periódicu)|Expansión]]'' }}</ref> === Cambéu de nome en 2014 === El [[26 de marzu]] de [[2014]] publicar una orde ministerial del [[Ministeriu de Fomentu]] pola cual l'aeropuertu pasa a llamase ''Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid–Barajas''.<ref name=CambioDeNombre/> El renombramiento busca homenaxar a [[Adolfo Suárez González]], primer presidente del gobiernu d'España tres la restauración de la democracia y reconocíu como unu de los artífices de la [[Transición Española]].<ref>{{cita noticia |títulu=Presidente de la Transición |url=http://politica.elpais.com/politica/2014/03/23/actualidad/1395610122_813041.html |editorial=El País |fecha=24 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref><ref>{{cita noticia |títulu=Adolfo Suarez, artisan de la transition post-franquiste, est mort |url=http://www.lemonde.fr/disparitions/article/2014/03/23/adolfo-suarez-artisan-de-la-transition-post-franquiste-est-mort_4388007_3382.html |editorial=Monde |fecha=23 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref><ref>{{cita noticia |títulu=Morrió Adolfo Suárez, el pilotu de la Transición española |url=https://www.bbc.co.uk/mundo/noticias/2014/03/140322_obituariu_espana_adolfo_suarez_lav.shtmlm |editorial=BBC |fecha=23 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref><ref>{{cita noticia |títulu=España llora a Adolfo Suárez, l'home de la Transición |url=https://www.lavanguardia.com/politica/20140323/54404358605/espana-llora-adolfo-suarez-transicion.html |editorial=BBC |fecha=23 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref><ref>{{cita noticia |títulu=L'últimu adiós a Adolfo Suárez, el pilotu de la transición |url=http://www.lavozdegalicia.es/noticia/politica/2014/03/24/ultimo-adios-presidente-transicion-adolfo-suarez-capiya-encesa-congresu/00031395647694694667487.htm |editorial=BBC |fecha=23 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref><ref>{{cita noticia |títulu=Muerre Adolfo Suárez, el presidente de la Transición |url=https://www.elmundo.es/espana/2014/03/23/532eecdf268y3y791y8b456d.html |editorial=BBC |fecha=23 de marzu de 2014 |fechaaccesu=24 de marzu de 2014}}</ref> fináu'l [[23 de marzu]] de [[2014]], pocos díes antes de la decisión del cambéu de nome. == Na actualidá == L'aeropuertu allugar nel nordeste de [[Madrid]]. Les terminales alcontrar nel términu municipal de Madrid, pero'l campu de vuelos estiéndese tamién por [[Alcobendas]], [[San Sebastián de los Reyes]] y [[Paracuellos de Jarama]]. L'aeropuertu entró en serviciu'l [[22 d'abril]] de [[1931]], anque hubo vuelos de prueba nos terrenes onde s'asitiaría l'aeropuertu dende [[1928]].<ref name=UTR/> Amás de tener bien bones conexones con cuasi tolos aeropuertos españoles, ye l'aeropuertu européu que más conexones tien con [[Hispanoamérica]], gracies a qu'[[Iberia (aereollinia)|Iberia]], la compañía líder ente Europa y América Llatina, fixo de la T4 la so [[centru de conexión|hub]]. La ruta que xune Madrid-Barajas col [[Aeropuertu de Barcelona]] (el conocíu como ''Ponte Aérea''), fundáu por [[Iberia (aereollinia)|Iberia]] en 1974 ye la ruta ente dos aeropuertos que tien mayor númberu de vuelos a la selmana de tol mundu,<ref>{{Cita web |url=http://www.oag.com/oagcorporate/pressreleases/07+OAG+reveals+latest+industry+intelligence+on+the+busiest+routes+2109072.html |títulu=OAG reveals latest industry intelligence on the busiest routes |fechaaccesu=23 de mayu de 2009 |idioma=inglés |fecha=21 de setiembre de 2007 |autor=[[Official Airline Guide|OAG]] |cita=''The route between Barcelona and Madrid has retained top spot on the list of ‘world's busiest routes' with the highest number of flight operations (971 per week).'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101104053818/http://www.oag.com/oagcorporate/pressreleases/07+OAG+reveals+latest+industry+intelligence+on+the+busiest+routes+2109072.html |fechaarchivu=2010-11-04 }}</ref>anque tres l'apertura en [[2008]] de la [[Llinia d'alta velocidá Madrid-Zaragoza-Barcelona-Frontera francesa|Llinia d'Alta Velocidá Madrid-Barcelona]] el tráficu amenorgóse notablemente nesta ruta,<ref>[https://www.elmundo.es/mundodinero/2008/07/19/economia/1216462796.html L'AVE ente Madrid y Barcelona amenorga nun 14,2% el tráficu aereu ente dambes ciudaes] en elmundo.es de 19/07/2008</ref> llegando'l tren d'alta velocidá a atropar el 50&nbsp;% del total de pasaxeros ente les dos ciudaes.<ref>{{Cita web |url=http://www.cope.es/economia/20-04-09--ave-madrid-barcelona-gánase-pasaxeros-45911-1 |títulu=L'AVE Madrid-Barcelona ganar a los pasaxeros |fechaaccesu=23 de mayu de 2009 |fecha=20 d'abril de 2009 |autor=[[COPE|cope.es]] }}</ref> En 2007 tuvo un tráficu 52,1 millones de pasaxeros, lo que lo convirtió nel cuartu d'Europa.<ref>[http://elviajero.elpais.com/articulo/viaxeru/Barajas/cuartu/aeropuertu/européu/numbero/pasaxeros/elppor/20090114elpepuvia_1/Tes Barajas yá ye'l cuartu aeropuertu européu en númberu de pasaxeros], en ''El Viaxeru'' d'[[El País (España)|El País]] de 14/01/2009</ref>Sicasí, el númberu de pasaxeros baxó a pocu más de 50 millones al añu siguiente. El númberu de pasaxeros creció significativamente desque s'inauguró l'ampliación del aeropuertu en [[2006]] y cabo destacar que yá en 2007 desbancó al aeropuertu holandés de [[Aeropuertu de Schiphol|Schiphol (Ámsterdam)]] como cuartu aeropuertu européu en númberu de pasaxeros. En 2010 l'aeropuertu volvió xubir hasta los 50 millones de pasaxeros. Hasta l'añu 2010, Aena nun apurría datos desagregaos del beneficiu o perdes xeneráu por cada aeropuertu de la so rede, pero según datos proporcionaos pola mesma Aena a una publicación específica del sector, nel añu 2004 el Ebitda de Madrid-Barajas (incluyendo los elevaos costos de navegación aérea inherentes al aeropuertu) foi de 173 millones d'euros, lo que lo convertía nel que llograba'l mayor marxe brutu d'esplotación.<ref>{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/economia/mitad/aeropuertu/espanoles/rexistra/perdíes/explotacion/elpepieco/20061201elpepieco_2/Tes/ |títulu=La metá de los aeropuertos españoles rexistra perdes d'esplotación |fechaaccesu=16 de mayu de 2009 |fecha=1 d'avientu de 2006 |autor=Belén Cebrián, n'[[El País (España)|El País]] |cita=''Madrid-Barajas encabeza la llista de los rentables. En 2004 rexistró un Ebitda de 173 millones d'euros, siguíu del aeropuertu de Barcelona, con 87,2 millones.''}}.</ref>Sicasí, l'aeropuertu rexistra perdes netes, debíu al eleváu importe que representen les amortizaciones y costu del capital qu'encaren los grandes aeropuertos españoles, somorguiaos históricamente nuna permanente crisis de crecedera.<ref>{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/economia/Solu/48/aerodromos/espanoles/tienen/beneficios/elpepieco/20100113elpepieco_3/Tes#/ |títulu=Namái nueve de los 48 aeródromos españoles tienen beneficios |fechaaccesu=20 de xineru de 2010 |fecha=13 de xineru de 2010 |autor=L.O., n'[[El País (España)|El País]] |cita=''El casu de Madrid ye bien significativu. Barajas llogró un Ebitda de 138,94 millones, pero amortizó inversiones per valor de 283,5 con unos gastos financieros de 156 millones. Asina que el resultáu antes d'impuestos ye de 300 millones de perdes.''}}.</ref>Nel añu 2009, tanto Barajas como El Prat (Barcelona), rexistraron inclusive perdes operatives, entá ensin contabilizar amortizaciones y depreciaciones.<ref>{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/economia/Solu/aeropuertos/Aena/llograron/beneficios/2009/elpepueco/20100112elpepueco_3/Tes#/ |títulu=Namái nueve aeropuertos de Aena llograron beneficios en 2009 |fechaaccesu=20 de xineru de 2010 |fecha=12 de xineru de 2010 |autor=ELPAIS.com, n'[[El País (España)|El País]] |cita=''En 2010, según les previsiones ellaboraes por Fomentu, estes perdes operatives van disparar hasta los 597,7 millones d'euros, de los que 311 millones correspuenden a Barajas, ente que El Prat va triplicar les sos perdes operatives hasta los 145,13 millones d'euros.''}}.</ref> Nel aeropuertu tienen base d'operaciones les aereollinies [[Iberia LAE|Iberia]] (que ye l'aereollinia dominante nel aeropuertu yá que mueve cuasi la metá de los pasaxeros totales), [[Air Europa]], [[Air Nostrum]], [[Vueling Airlines]], [[EasyJet]], [[Ryanair]], [[Wamos Air]], [[Swiftair]] y [[Gestair Cargo]]. Les trés primeres utilicen l'aeropuertu como centru de conexones ente vuelos o ''Hub''. El día 26 de marzu del 2014, una orde ministerial del [[Ministeriu de Fomentu]] dispón que l'aeropuertu pasa a tener el nome de '''Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid-Barajas,'''<ref name="CambioDeNombre"/> n'homenaxe al antiguu presidente del Gobiernu d'España [[Adolfo Suárez]], fináu pocos díes antes. [[Ficheru:Iberia economy class in-flight meals.jpg|miniaturadeimagen|IBERIA]] == Allugamientu y comunicaciones == [[Archivu:Madrid barajas aeropuerto terminal t4.jpg|thumb|Zona preembarque Terminal 4 y galería comercial.]] {{Mapa de llocalización |Madrid (conceyu) |lat_gra=|lat_min = 29 |lat_seg = 36.80 |lon_gra=|lon_min = -34 |lon_seg = -0.035 |label = Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid-Barajas |position = left |lat_deg = 40 |lon_deg = -3 |float = left |caption = Situación del aeropuertu nel conceyu de Madrid. |width = 200 }} L'aeropuertu asitiar al nordeste de [[Madrid]], nel [[distritu de Barajas]], anque'l sistema aeroportuario estiéndese tamién pelos conceyos d'[[Alcobendas]], [[San Sebastián de los Reyes]] y [[Paracuellos de Jarama]]. La T4, la más recién, ta dixebrada más de 2 quilómetros de les terminales T1, T2 y T3. Pa la comunicación ente toles terminales, [[Aena]] dispunxo un serviciu gratuitu d'autobús (Airport Shuttle). De la mesma, los dos edificios de los que se compón la terminal 4: el principal y el so satélite, al tar dixebraos por más d'un quilómetru y tener ente ellos una de les pistes, tán comunicaos por un tren neumáticu llétricu ensin conductor que realiza'l percorríu por una galería soterraña. === Accesu en taxi === [[Archivu:Barajas interior3.jpg|thumb|Terminal 4.]] [[Archivu:AA en Barajas.JPG|thumb|[[Boeing 767]] d'[[American Airlines]] nel aeropuertu.]] Toles terminales disponen de paraes de taxi nel esterior de les árees de ''llegaes'' correutamente señalizaes. Les tarifes son fixes pa tolos trayectos ente l'Aeropuertu y la ciudá de Madrid, independientemente del númberu de pasaxeros y la distancia percorrida. Asina, si'l destín del viaxe ta dientro de la [[M-30]], el preciu ye de 30 [http://www.aeropuertomadrid-barajas.com/transportes/taxis-barajas.htm euros], ente que si'l destín ta nel área esterior de la M-30, el preciu ye de 20 euros pa percorríos d'hasta 10&nbsp;km. Superaos los 10&nbsp;km, el taxímetru va siguir contabilizando na tarifa que correspuenda. Los taxis oficiales son blancos con bandes coloraes y escudos del [[Conceyu de Madrid]] nes puertes. === Accesu n'autobús === [[Archivu:Barajas interior5.jpg|thumb|Entrada Planta Cimera. Salida Planta Inferior.]] La forma más barata y cómoda d'aportar al aeropuertu dende la ciudá ye n'autobús. La llinia 200 de la [[Empresa Municipal de Tresportes de Madrid|EMT]] coneuta'l '''Intercambiador d'Avenida d'América''' con Canillejas y les terminales T1-T2-T3 y T4, respeutivamente. Los autobuses qu'operen la llinia 200 tán diseñaos específicamente pa esti trayeutu, disponen de portaequipajes y operen ente les 05:00 y les 24:00 h, un horariu muncho más ampliu que'l restu de llinies de la EMT. La llinia 101 xune les terminales 1,2 y 3 del Aeropuertu col cascu históricu de [[Barajas]] por un estremu y col intercambiador de [[Estación de Canillejas|Canillejas]] pol otru. Les tarifes de les llinies 200 y 101 son les mesmes que pal restu de la rede de la EMT (1,5&nbsp;€ el billete senciellu que baxa a 1,20&nbsp;€ con [[Metrobús (Madrid)|metrobús]]). Enantes esistía una llinia (la 89) d'autobús que comunicaba l'aeropuertu cola plaza de ''Colón'' en Madrid, pero foi esaniciada pocu dempués de que la llinia que parte dende ''Avenida d'América'' empezara a emprestar serviciu. Tamién esistía la llinia 201, que comunicaba la estación Barajas cola T4. Foi esaniciada en 2007, cola llegada del metro a la T4. Dende payares de 2010, esiste una nueva llinia de EMT, la [[Llinia Exprés Aeropuertu (EMT Madrid)|Llinia Exprés Aeropuertu]], que sale de la [[estación de Atocha]], con paraes en: [[Plaza de Cibeles]] y [[Cai d'O'Donnell|O'Donnell]]. Dende ellí va direutamente al aeropuertu de Barajas con parada nes terminales 1, 2 y 4. La llinia funciona 24h al día, 365 díes al añu con una tarifa de 5 euros per persona (nun son válidos nesta llinia nin los metrobús nin los abonos tresporte o turísticos). De nueche, la cabecera ta na Plaza de Cibeles, coneutando con toles llinies d'autobuses nocherniegos de Madrid. Otres llinies del Consorciu Rexonal de Tresportes conecten les distintes terminales con conceyos cercanos: * '''822''': T1 - [[Coslada]] - [[San Fernando de Henares]] * '''824''': T2 - [[Torrejón de Ardoz]] - [[Alcalá de Henares]] * '''827''': Canillejas - T4 - [[Alcobendas]] - [[Universidá Autónoma de Madrid]] - [[Tres Cantos]] * '''828''': Canillejas - T4 - [[Alcobendas]] - [[Universidá Autónoma de Madrid]] === Accesu en metro === {{AP|Estación d'Aeropuertu T1-T2-T3}} {{AP|Estación d'Aeropuertu T4}} [[Archivu:Pasillo T1 Madrid-Barajas.jpg|thumb|Terminal 1.]] [[Archivu:Aeropuerto.Barajas.Interior1.jpg|thumb|Zona d'embarque de la T3.]] [[Archivu:Madrid 1.JPG|thumb|Terminal 1 de Madrid-Barajas.]] [[Archivu:Madrid 3.JPG|thumb|[[Boeing 777]] d'[[Aeroméxico]] nel aeropuertu.]] [[Archivu:Terminal T-4 Madrid - Barajas Airport (8520153689).jpg|thumb|Terminal 4 de Madrid-Barajas.]] [[Archivu:Madrid 5.JPG|thumb|Pasiellu nel aeropuertu de Madrid.]] [[Archivu:N774AM (8154584727).jpg|thumb|[[Boeing 777|Boeing 777 2Q8]] d'[[Aeroméxico]] en plataforma.]] La '''[[Llinia 8 (Metro de Madrid)|Llinia 8]]''' del [[Metro de Madrid]] (Nuevos Ministerios-Aeropuertu T4) xune la estación de Nuevos Ministerios coles terminales del aeropuertu en 20 min. Esisten 2 estaciones nel aeropuertu, la que da serviciu a les terminales antigües ([[Estación d'Aeropuertu T1-T2-T3|Aeropuertu T1-T2-T3]], asitiada nel Terminal T3) y la de la nueva área terminal ([[Estación d'Aeropuertu T4|Aeropuertu T4]]). Pa entrar o salir de cualesquier de les dos estaciones ye necesariu un suplementu de 3&nbsp;€ que puede mercase por separáu o añader al abonu correspondiente. Los usuarios d'Abonu Tresportes nun paguen suplementu. Barajas, al igual que l'[[Aeropuertu de Barcelona]] y l'[[Aeropuertu de Heathrow]] (Londres), ye unu de los trés únicos aeropuertos europeos con delles estaciones de metro, nos casos de Barajas y Barcelona, con dos caúna, nel de Heathrow, trés. Nel casu de l'ampliación del metro hasta la T4, esistió un rifirrafe políticu ente la [[Comunidá de Madrid]] y el [[Ministeriu de Fomentu d'España|Ministeriu de Fomentu]] sobre quién yera l'alministración competente pa llevar a cabu esta ampliación de la [[Llinia 8 (Metro de Madrid)|llinia 8]], tando no fondero la discrepancia sobre quién tenía de financiar les obres. Finalmente, la [[Comunidá de Madrid]] decidió recurrir al financiamientu priváu y sacó a concursu les obres en febreru de 2006, siendo axudicaes en abril de 2006. Asina, la esplotación y construcción del nuevu tramu axudicar a una concesión privada mientres venti años, inaugurándose'l 3 de mayu de 2007 ya incorporando el suplementu antes citáu pa llegar a la nueva terminal nesti mediu de tresporte. Por que los viaxeros de los cuatro terminales tean n'igualdá de condiciones, los viaxeros que xuban na parada de les T1-T2-T3 tamién paguen el suplementu. === Accesu en tren === Dende'l día 23 de setiembre de 2011, la terminal 4 tien [[estación d'Aeropuertu T4|estación de cercaníes Renfe]]. Nun futuru, entámase llevar l'AVE al aeropuertu. D'esta forma, el '''Aeropuertu de Barajas''' va quedar integráu, non solo na rede de [[Cercanía Madrid]], sinón tamién nes redes [[Alta Velocidá Española|AVE]] y de ''Llargu Percorríu'' de [[Renfe Operadora|RENFE]]. == Tráficu y estadístiques == === El númberu de pasaxeros === Apreciar nos últimos años una medría considerable nel númberu de pasaxeros de vuelos internacionales, permaneciendo esa cifra estable de 2007 a 2009 y amontándose nuevamente en 2010 y 2011 con medríes porcentuales d'un 6,1&nbsp;% y un 4,6&nbsp;%, respeutivamente. Sicasí, dende 2007 amenorgóse'l númberu de viaxeros de trayectos nacionales, coincidiendo cola progresiva puesta en serviciu de llinies ferroviaries d'alta velocidá ([[LAV]]) a Málaga, Barcelona, Valencia y Alicante. En 2010 el númberu de viaxeros nacionales baxó un 1,4&nbsp;% y en 2011 amenorgar de nuevu nun 9&nbsp;%.<ref name = "eleconomista.es (d'Axencia EFE)">{{Cita web |títulu=eleconomista.es (axencia EFE) Barajas creció un 2,9&nbsp;% en pasaxeros en 2010, pero perdió 0,3&nbsp;% tráficu aereu |url=http://www.eleconomista.es/mercado-cotizaciones/noticias/2739128/01/11/Barajas-crecio-un-29-per cientu-en-pasaxeros-en-2010-pero-perdio-03-en-trafico-aereo.html}} Barajas creció un 2,9&nbsp;% en pasaxeros en 2010, pero perdió 0,3&nbsp;% tráficu aereu.</ref><ref name = "abc.es(d'Axencia EFE)">{{Cita web |títulu=abc.es (axencia EFE) Barajas perdió en 2011 un 0,4&nbsp;% en pasaxeros y un 1&nbsp;% de vuelos, pero creció en carga. |url=https://www.abc.es/agencias/noticia.asp?noticia=1063418}} Barajas perdió en 2011 un 0,4&nbsp;% en pasaxeros y un 1&nbsp;% de vuelos, pero creció en carga.</ref> La cifra más alta de pasaxeros nun mes nel Aeropuertu de Barajas rexistrar en xunetu de 2007, con 5&nbsp;011&nbsp;924 pasaxeros (2&nbsp;145&nbsp;349 en trayectos nacionales y 2&nbsp;866&nbsp;575 en trayectos internacionales). Xineru y febreru suelen ser los meses con un menor númberu de viaxeros, con 3&nbsp;412&nbsp;101 pasaxeros en xineru de 2010 y 3&nbsp;107&nbsp;963 en xineru de 2009. Na tabla siguiente detállase'l númberu de pasaxeros en Barajas, según datos del Ministeriu de Fomentu:<ref name = "Ministeriu de Fomentu">{{Cita web |títulu=Ministeriu de Fomentu |url=http://www.fomento.es/BE/?nivel=2&orde=03000000}} Tráficu por aeropuertos</ref> {| class="toccolours" border="1" cellpadding="4" style="border-collapse:collapse" |- bgcolor=red !Exerciciu!! Total pasaxeros!! Tray. nacionales!! Tray. internacionales |- | 2017 || 53&nbsp;402&nbsp;506 || 14&nbsp;868&nbsp;354 || 38&nbsp;534&nbsp;152 |- | 2016 || 50&nbsp;354&nbsp;370 || 14&nbsp;279&nbsp;682 || 36&nbsp;074&nbsp;688 |-bgcolor=CCFF00 | 2015 || 46&nbsp;828&nbsp;279 || 12&nbsp;985&nbsp;428 || 33&nbsp;842&nbsp;851 |- | 2014 || 41&nbsp;763&nbsp;897 || 12&nbsp;145&nbsp;696 || 29&nbsp;618&nbsp;201 |- | 2013 || 39&nbsp;661&nbsp;478 || 11&nbsp;952&nbsp;232 || 27&nbsp;709&nbsp;246 |-bgcolor="CCFF00" | 2012 || 45&nbsp;102&nbsp;128 || 14&nbsp;486&nbsp;737 || 30&nbsp;615&nbsp;391 |- | 2011 || 49&nbsp;542&nbsp;117 || 17&nbsp;095&nbsp;150 || 32&nbsp;446&nbsp;967 |- | 2010 || 49&nbsp;632&nbsp;904 || 18&nbsp;702&nbsp;156 || 30&nbsp;930&nbsp;748 |- | 2009 || 47&nbsp;950&nbsp;995 || 18&nbsp;884&nbsp;879 || 29&nbsp;066&nbsp;116 |- | 2008 || 50&nbsp;501&nbsp;156 || 20&nbsp;714&nbsp;149 || 29&nbsp;787&nbsp;007 |- | 2007 || 52&nbsp;789&nbsp;619 || 22&nbsp;767&nbsp;156 || 29&nbsp;022&nbsp;463 |- | 2006 || 45&nbsp;158&nbsp;242 || 20&nbsp;589&nbsp;801 || 24&nbsp;568&nbsp;441 |- | 2005 || 41&nbsp;560&nbsp;552 || 19&nbsp;567&nbsp;545 || 21&nbsp;993&nbsp;007 |- | 2004 || 38&nbsp;121&nbsp;423 || 18&nbsp;168&nbsp;317 || 19&nbsp;953&nbsp;106 |- | 2003 || 35&nbsp;359&nbsp;101 || 17&nbsp;218&nbsp;633 || 18&nbsp;140&nbsp;468 |-bgcolor="CCFF00" | 2002 || 33&nbsp;677&nbsp;304 || 16&nbsp;437&nbsp;685 || 17&nbsp;239&nbsp;619 |- |} === Estadístiques de la ruta === {| | {|class="toccolours" border="1" cellpadding="4" style="border-collapse:collapse" |- bgcolor=red |+ '''Rutes internacionales más transitaes Madrid-Barajas (2017)<ref>[http://www.aena.es/csee/Satellite?c=Page&cid=1113582476715&pagename=Estadisticas%2FEstadisticas Estadístiques aena-aeropuertos.]</ref>''' |- ! Puestu !Ciudá !Pasaxeros ! Compañíes Aérees |-bgcolor="CCFF00" | 1 | {{bandera|Portugal}} [[Aeropuertu de Lisboa|Lisboa (Portugal)]] | 1.428.663 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[TAP Portugal|TAP Air Portugal]], [[EasyJet]] |-bgcolor="FF0000" | 2 | {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Aeropuertu de Londres-Heathrow|Londres-Heathrow (Reinu Xuníu)]] | 1.382.307 | [[British Airways]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |-bgcolor="00FFFF" | 3 | {{bandera|Francia}} [[Aeropuertu de París-Orly|París-Orly (Francia)]] | 1.152.677 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Transavia]]. |-bgcolor="FF0000" | 4 | {{bandera|Francia}} [[Aeropuertu de París-Charles de Gaulle|París-Charles de Gaulle (Francia)]] | 1.106.478 | [[Vueling]], [[Air France]], [[Iberia Express]], [[EasyJet]] |-bgcolor="00FFFF" | 5 | {{bandera|Italia}} [[Aeropuertu de Roma-Fiumicino|Roma (Italia)]] | 1.095.726 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Alitalia]], [[Ethiopian Airlines]], [[Vueling]] |-bgcolor="0000FF" | 6 | {{bandera|Alemaña}} [[Aeropuertu de Frankfurt del Main|Frankfurt del Main (Alemaña)]] | 1.048.560 | [[Air Europa]], [[Lufthansa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[LATAM]], [[Air Nostrum]], [[Ryanair]] |- | 7 | {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Aeropuertu de Londres-Gatwick|Londres-Gatwick (Reinu Xuníu)]] | 1.030.226 | [[Air Europa]], [[EasyJet]], [[Iberia Express]], [[Norwegian Air Shuttle|Norwegian]] |- | 8 | {{Bandera|Países Baxos}} [[Aeropuertu d'Ámsterdam-Schiphol|Ámsterdam (Países Baxos)]] | 1.027.895 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[KLM]]. |- | 9 | {{bandera|Bélxica}} [[Aeropuertu de Bruxeles-National|Bruxeles (Bélxica)]] | 965.715 | [[Air Europa]], [[Brussels Airlines]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Ryanair]] |- | 10 | {{bandera|Alemaña}} [[Aeropuertu Internacional de Múnich-Franz Josef Strauss|Múnich (Alemaña)]] | 829.460 | [[Air Europa]], [[Lufthansa]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 11 | {{bandera|Arxentina}} [[Aeropuertu Internacional Ministru Pistarini|Buenos Aires (Arxentina)]] | 814.915 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Aerolíneas Argentinas]]. |- | 12 | {{bandera|Colombia}} [[Aeropuertu Internacional El Dorado|Bogotá (Colombia)]] | 790.035 | [[Air Europa]], [[Avianca]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 13 | {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Aeropuertu Internacional John F. Kennedy|Nueva York (EE.&nbsp;UU.)]] | 779.086 | [[Air Europa]], [[American Airlines]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Delta Air Lines]] |- | 14 | {{bandera|Méxicu}} [[Aeropuertu Internacional de la Ciudá de Méxicu|Ciudá de Méxicu (Méxicu)]] | 681.814 | [[Aeroméxico]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 15 | {{Bandera|Perú}} [[Aeropuertu Internacional Jorge Chávez|Lima (Perú)]] | 653.066 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[LATAM Peru|LATAM Perú]], [[Plus ultra Llinies Aérees|Plus ultra]]. |-bg-bgcolor=ff0000 | 16 | {{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Aeropuertu Internacional de Miami|Miami (Estaos Xuníos)]] | 650.756 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[American Airlines]] |-bg-bgcolor=0000ff | 17 | {{bandera|Brasil}} [[Aeropuertu Internacional de São Paulo-Guarulhos|São Paulo-Guarulhos (Brasil)]] | 628.636 | [[Air Europa]], [[Air China]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[LATAM (Brasil)|LATAM]]. |-bg-bgcolor=ff0000 | 18 | {{Bandera|Suiza}} [[Aeropuertu de Zúrich|Zúrich (Suiza)]] | 622.518 | [[Air Europa]], [[Iberia (aereollinia)|Iberia]], [[Swiss International Air Lines|Swiss International]] |-bd-00ffff | 19 | | {{Bandera|Portugal}} [[Aeropuertu de Porto-Francisco Sá Carneiro|Porto (Portugal)]] | 615.307 | [[Air Europa]], [[TAP Air Portugal]], [[Ryanair]], [[Air Nostrum]] |- | 20 | {{bandera|Italia}} [[Aeropuertu de Milán-Malpensa|Milán-Malpensa (Italia)]] | 602.604 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[EasyJet]] <!-- |- | 21 | {{Bandera|Portugal}} [[Aeropuertu de Porto-Francisco Sá Carneiro|Porto (Portugal)]] | 443 789 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[TAP]], [[Ryanair]]] |- | 22 | {{bandera|Italia}} [[Aeropuertu de Venecia|Venecia (Italia)]] | 436 816 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[Alitalia]]. |- | 23 | {{bandera|Colombia}} [[Aeropuertu Internacional El Dorado|Bogotá (Colombia)]] | 387 731 | [[Air Europa]], [[Avianca]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 24 | {{bandera|Cuba}} [[Aeropuertu Internacional José Martí|L'Habana (Cuba)]] | 374 075 | [[Air Europa]], [[Cubana de Aviación]]. |- | 25 | {{bandera|Grecia}} [[Aeropuertu Internacional Eleftherios Venizelos|Atenes (Grecia)]] | 358 865 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Aegean Airlines]]. |- | 26 | {{bandera|Chile}} [[Aeropuertu Comodoro Arturo Merino Benítez|Santiago de Chile (Chile)]] | 358 381 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[LATAM]]. |- | 27 | {{bandera|República Dominicana}} [[Aeropuertu Internacional Las Américas|Santu Domingu (República Dominicana)]] | 337 897 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 28 | {{bandera|Italia}} [[Aeropuertu de Milán-Linate|Milán-Linate (Italia)]] | 330 353 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Alitalia]]. |-BG-FF0000 | 29 | {{bandera|Irlanda}} [[Aeropuertu de Dublín|Dublín (Irlanda)]] | 321 924 | [[Iberia Express]], [[Ryanair]], [[Aer Lingus]]. |-`BG-00FFFF | 30 | {{bandera|Turquía}} [[Aeropuertu Internacional Atatürk|Istambul (Turquía)]] | 321 418 | [[Turkish Airlines]]. |- | 31 | {{bandera|Israel}} [[Aeropuertu Internacional Ben Gurión|Tel-Aviv (Israel)]] | 308 485 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[El Al]]. |- | 32 | {{bandera|Bélxica}} [[Aeropuertu de Bruxeles Sur|Charleroi (Bélxica)]] | 307 658 | [[Ryanair]] |- | 33 | {{bandera|Dinamarca}} [[Aeropuertu de Copenḥague-Kastrup|Copenḥague-Kastrup (Dinamarca)]] | 307 003 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Scandinavian Airlines System|SAS]], [[Norwegian Air Shuttle]] |- | 34 | {{bandera|Italia}} [[Aeropuertu de Bolonia|Bolonia (Italia)]] | 286 117 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Ryanair]]. |- | 35 | {{bandera|Alemaña}} [[Aeropuertu Internacional de Düsseldorf|Düsseldorf (Alemaña)]] | 284 923 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]]. |- | 36 | {{bandera|Alemaña}} [[Aeropuertu de Berlín-Tegel|Berlín-Tegel (Alemaña)]] | 278 762 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Lufthansa]], [[Air Berlin]], [[EasyJet]]. |- | 37 | {{bandera|República Checa}} [[Aeropuertu de Praga|Praga (República Checa)]] | 277 752 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Czech Airlines|CSA]], [[Wizzair]]. |- | 38 | {{bandera|Méxicu}} [[Aeropuertu Internacional de Cancún|Cancún (Méxicu)]] | 264 168 | [[Air Europa]], [[Air Pullmantur]], [[Evelop Airlines]], [[Orbest Orizonia Airlines]] |- | 39 | {{bandera|Marruecos}} [[Aeropuertu de Casablanca|Casablanca (Marruecos)]] | 259 506 | [[Iberia LAE|Iberia]], [[Royal Air Maroc]], [[EasyJet]], [[Ryanair]] |- | 40 | {{bandera|Ecuador}} [[Aeropuertu Internacional de Guayaquil|Guayaquil (Ecuador)]] | 251 873 | [[Air Europa]], [[Iberia LAE|Iberia]], [[LATAM (Ecuador)|LATAM]]. --> |} {| {{tablaguapa}} style="font-size: 85%" width=align= |+ '''Rutes aérees nacionales más transitaes dende Madrid-Barajas (2017)''' |- ! Puestu !Ciudá !Pasaxeros ! Compañíes Aérees |- | 1 | [[Archivu:Flag of Catalonia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Barcelona|Barcelona]] | 2.341.060 | Air Europa, Iberia, Vueling Airlines |- |2 | [[Archivu:Flag of the Balearic Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu de Palma de Mallorca|Palma de Mallorca]] | 1.816.204 | Air Europa, Iberia Express, Ryanair, Norwegian |- | 3 | [[Archivu:Flag of the Canary Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu de Gran Canaria|Gran Canaria]] | 1.510.712 | Air Europa, Iberia Express, Ryanair, Norwegian |- | 4 | [[Archivu:Flag of the Canary Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu de Tenerife Norte|Tenerife]] | 1.382.264 | Air Europa, Iberia Express, Ryanair, Norwegian |- | 5 | [[Archivu:Flag of the Basque Country.svg|20px]] [[Aeropuertu de Bilbao|Bilbao]] | 743.844 | Iberia, Air Europa |- | 6 | [[Archivu:Flag of the Balearic Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu d'Eivissa|Eivissa]] | 730.162 | Air Europa, Air Nostrum, Ryanair, Vueling Airlines |- |7 | [[Archivu:Flag of Galicia.svg|20px]] [[Aeropuertu de La Coruña|La Coruña]] | 621.971 | Iberia, Air Europa |- | 8 | [[Archivu:Flag of Galicia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Santiago de Compostela|Santiago de Compostela]] | 608.003 | Iberia Express, Ryanair |- | 9 | [[Archivu:Flag of Galicia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Vigo-Peinador|Vigo]] | 594.044 | Air Europa, Iberia |- | 10 | [[Archivu:Flag of Asturias.svg|20px]] [[Aeropuertu d'Asturies|Asturies]] | 479.819 | Iberia, Iberia Express |- | 11 | [[Archivu:Flag of the Canary Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu de Lanzarote|Lanzarote]] | 456.216 | Air Europa, Ryanair, Iberia Express |- | 12 | [[Archivu:Flag_of_the_Land_of_Valencia_(official).svg|20px]] [[Aeropuertu de Valencia|Valencia]] | 343.015 | Air Nostrum, Air Europa |- | 13 | [[Archivu:Flag of Andalusia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Málaga-Costa del Sol|Málaga]] | 320.744 | Iberia Express, Air Nostrum, Air Europa |- | 14 | [[Archivu:Flag of the Canary Islands.svg|20x20px]] [[Aeropuertu d'Alicante-Elx|Fuerteventura]] | 305.502 | Iberia Express, Ryanair |- |15 |[[Archivu:Flag of Andalusia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Sevilla|Sevilla]] |301.902 |Iberia Express, Air Nostrum |} |} [[Ficheru:Iberia A330 Economy Class.jpg|miniaturadeimagen|246x246px|IBERIA]] == Carauterístiques téuniques == === Operatives === L'aeropuertu de Madrid-Barajas ye un aeropuertu H24 (abiertu 24 hores)<ref name="AIP" />pero les operaciones nél sufren delles restricciones. Ta prohibíu'l so usu por aeronaves ensin radiocomunicación y helicópteros. Amás prohíbese la operación de despegue y aterrizaxe d'aeronaves clasificaes a partir de CR-4 (esto ye, con una cuota de ruíu de nivel 4 o más). De la mesma esisten restricciones parciales pa otres aeronaves ente les 23:00 y les 7:00. Delles aeronaves tienen restricciones nocherniegues nel usu de les [[Unidá d'Enerxía Auxiliar|APU]]: [[Ilyushin]] (tolos modelos), [[DC-8]] (tolos modelos), [[Fokker 50]], [[McDonnell Douglas MD-80]] (tolos modelos), [[MD-11]], [[B-747|Boeing 747]] (tolos modelos), [[Bombardier CRJ100/200|Bombardier CRJ200]], [[Embraer 120]], [[B-717|Boeing 717]] y [[B-727|Boeing 727]]. Les siguientes tienen amás restricciones nos procedimientos de salida: [[Antonov 72]], [[Antonov 124]], [[Airbus A340|Airbus A340-600]], [[B-727|Boeing 727]], [[B-737|Boeing 737-100]], [[B-737|Boeing 737-200]], [[B-747|Boeing 747]], [[Douglas DC-8]], [[McDonnell Douglas DC-10]], [[Ilyushin 62]], [[Lockheed L-1011 TriStar|Lockheed L-1011]], [[McDonnell Douglas MD-11]], [[Tupolev 134]], [[British Aerospace BAe 125]], [[North American Sabreliner]] y [[Yakovlev Yac-42]]. [[Archivu:AMadridBarajas.JPG|thumb|Vista del Aeropuertu.]] [[Archivu:IberiaAMadridBarajas.JPG|thumb|[[Airbus A340|Airbus A340-600]] d'[[Iberia (aereollinia)|Iberia]] aparcáu.]] === Aeródromu === [[Archivu:Avión de Iberia en el aeropuerto de Barajas. Septiembre de 2011.JPG|thumb|[[Airbus A319]] d'Iberia nel aeropuertu de Barajas en setiembre de 2011.]] ==== Edificios ==== [[Archivu:A319 Iberia T4.JPG|thumb|right|[[Airbus A319]] aparcáu na T4.]] L'aeropuertu de Barajas consta de tres edificios terminales, un edificiu satélite y dos ''diques'' (unu de los cualos puede cuasi considerase una terminal), amás d'una terminal dedicada puramente a carga. La división espacial utilizada na nomenclatura del aeropuertu (T1, T2, T3, T4 y T4-S) nun coincide esautamente cola división real arquitectónica del aeropuertu. Amás y dende entamos del 2013 amás cunta con una terminal d'Aviación Executiva que foi remocicada d'antigües instalaciones, por aciu una concesión a un consorciu formáu por Gestair y Multiservicios Aeroportuarios. * '''Antigua Terminal Internacional o Terminal T1''' : Ye'l más antiguu de los que s'atopen n'operación nel aeropuertu. Foi xuníu al terminal nacional por un edificiu de interconexón, que-y dexó aumentar en 4 nueves puertes d'embarque. Cuenta con 22 puertes d'embarque (puertes C43 a C50 y D53 a D66). * '''Antigua Terminal Nacional o Terminal T2''': En cuanto al área d'embarque, cuenta con 16 puertes d'embarque, pero tópase estremáu ente'l T1 (puertes B20 a B33, correspondientes a la zona internacional) y T2 (puertes C34 a C43, correspondiente a la zona Schengen). * '''Dique Norte o Terminal T3''': El T3 ye un terminal integráu nel edificiu del ''Dique Norte'', pero que solo se trata d'un área de facturación separada (ensin operaciones anguaño), yá que tanto les sales d'embarque como de recoyida d'equipaxes tán integraes nel T2. El dique norte plantegóse como una estensión del terminal nacional, al cual apurría once mostradores de facturación, cinco cintes de recoyida d'equipaxes y 20 puertes d'embarque. * '''Dique Sur''': Ye un edificiu amiesto a la terminal T1. Cuenta con 10 puertes d'embarque (puertes A1 a A14), 5 d'elles con [[pasarela d'accesu direutu a aeronaves|fingers]]. Incluyíu dafechu dientro del T1. * '''Terminal 4''': Denomináu T4, cuenta con 6 plantes, 3 sobre rasante y 3 so rasante. Na primer planta cunta con 22 cintes de recoyida d'equipaxes estremaes ente 2 sales, 10 y 11, la primera destinada a vuelos de llegada internacionales y la segunda a vuelos de llegada nacionales. Cuenta con 2 cintes dobles y 2 cintes pa recoyida d'equipaxes especiales. La primer planta cunta con 76 puertes d'embarque. * '''Satélite''': Denomináu T4-S. Cuenta con trés plantes sobre rasante. La primera ta dedicada a salíes Schengen y cuenta con 19 puertes d'embarque. La segunda ta dedicada a salíes internacionales, cuenta con 48 puertes d'embarque. La tercera ta dedicada a recibir los vuelos de llegaes internacionales polo que cunta colos filtros de seguridá afechos pa tal fin. ==== Terminales ==== {| {{tablaguapa}} border="1" width="" |- | colspan="7" align="center" | '''Carauterístiques de los terminales''' |- !Terminal!!Puertes!!Mostradores de<br />facturación!!Puertes de<br />embarque!!Pasareles!!Cintes de<br />recoyida de<br />equipaxes!!Superficie<br />preséu<ref>{{Cita web |url=http://www.fomento.es/NR/rdonlyres/2AFEDA1A-D3B0-4CC1-8206-A25F73CE7604/54813/Estusituaaeropuertu.pdf |títulu=Carauterístiques |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] |cita='Plan Direutor del Aeropuertu de Madrid-Barajas'}}</ref> |- |'''[[Archivu:MAD-LEMD Madrid Barajas T1.svg|22px]]''' ||align="center"|[[Archivu:Madrid Barajas A.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas B.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas C.svg|18px]]||170<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046408532&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Facturación T1 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]]}}</ref> ||43<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046408459&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Embarque T1 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]]}}</ref> || 17|| 15||90&nbsp;110 |- |'''[[Archivu:MAD-LEMD Madrid Barajas T2.svg|22px]]''' ||align="center"|[[Archivu:Madrid Barajas C.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas D.svg|18px]]||99<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046408865&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Facturación T2 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]]}}</ref> ||20<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046408912&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Embarque T2 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]]}}</ref> || 11|| 12||85&nbsp;165 |- |'''[[Archivu:MAD-LEMD Madrid Barajas T3.svg|22px]]''' ||align="center"|[[Archivu:Madrid Barajas H.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas F.svg|18px]]||20<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046409034&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Facturación T3 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]]}}</ref> ||21<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1050046409062&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Embarque T3 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] }}</ref> ||12 ||5 ||23&nbsp;046 |- |'''[[Archivu:MAD-LEMD Madrid Barajas T4.svg|22px]]''' ||align="center"|[[Archivu:Madrid Barajas H.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas J.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas K.svg|18px]]||185<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1132835520925&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Facturación T4 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] }}</ref>||76<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1132835522778&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Embarque T4 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] }}</ref> || 38<ref>{{Cita web |url=http://www.iberia.com/OneToOne/v3/product.do?cntCat=Productos/LLESAL&cntId=terminalesT4_T4S&isPopup=true |títulu=Embarque T4 |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] }}</ref>||22 ||470&nbsp;000 |- |'''[[Archivu:MAD-LEMD Madrid Barajas T4S.svg|30px]]''' ||align="center"|[[Archivu:Madrid Barajas M.svg|18px]] [[Archivu:Madrid Barajas S.svg|18px]]|||0 ||67<ref>{{Cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=1&SMO=5&SiteName=MAD&c=InfoPractica_FA&cid=1132835522778&other=Salíes&p=1049727006249&pagename=subHome |títulu=Embarque T4S |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] }}</ref> || 26<ref>{{Cita web |url=http://www.iberia.com/OneToOne/v3/product.do?cntCat=Productos/LLESAL&cntId=terminalesT4_T4S&isPopup=true |títulu=Embarque T4S |fechaaccesu=2 d'abril de 2011 |fecha=2 d'abril de 2011 |autor=[[AENA]] |cita='16 d'elles dobles'}}</ref>||0 ||286&nbsp;984 |- |colspan="2" align="center" |'''Total''' || 474|| 227|| 104|| 54||955&nbsp;305 |} *[[Ficheru:Boeing 747-267B, Iberia (Air Atlanta Icelandic) AN0171212.jpg|miniaturadeimagen|IBERIA]]'''T1''': Puertes A, B y C, esta postrera hasta la C42. Cuenta con 170 mostradores de facturación, incluyendo les automátiques, y dispón d'un total de 43 puertes d'embarque. Cuenta coles mesmes con dos sales de llegaes caúna con ocho y siete cintes de recoyida d'equipaxes respeutivamente. Ta formada per parte del antiguu ''Terminal Internacional'' y el nuevu ''Dique Sur''. * '''T2''': Puertes C, dende la C43 d'equí p'arriba, y D. Amás de los 99 mostradores de facturación tien dellos más na pasarela d'entrada al aeropuertu, que nun fueron señalaos. Dispón de 20 puertes d'embarque y pa la recoyida d'equipaxes de dos sales de llegaes con seis cintes d'equipaxe caúna. Corresponder col antiguu ''Terminal Nacional'' más parte del antiguu ''Terminal Internacional''. * '''T3''': Puertes Y y F. Cuenta con venti mostradores de facturación (fora de serviciu anguaño), cinco cintes de recoyida d'equipaxes (nuna sala amiesta a la de la T2) y 21 puertes d'embarque (de la Y68 a la Y82 y de la F90 a la F94, estes postreres destinaes puramente a vuelos rexonales). La T3 corresponder al ''Dique Norte'' y anguaño utilízase puramente como una estensión de la T2 y non como terminal independiente. * '''T4''': Puertes H, J y K. Na primer planta cunta con 22 cintes de recoyida d'equipaxes estremaes ente 2 sales, 10 y 11, la primera destinada a vuelos de llegada internacionales y la segunda a vuelos de llegada nacionales. Cuenta con 2 cintes dobles y 2 cintes pa recoyida d'equipaxes especiales. La primer planta cunta con 76 puertes d'embarque (de la H1 a la H37, de la J40 a la J59 y de la K62 a K98). Na segunda planta atópense los mostradores de facturación y los filtros principales de seguridá. * '''T4-S''': Puertes M y S. Cuenta con 19 puertes d'embarque (puertes M22 a M48) na ''zona [[Alcuerdu de Schengen|Schengen]]''. La segunda planta ta dedicada a salíes internacionales, cuntando con 48 puertes d'embarque (puertes S1 a S12 y S15 a S50). La tercera ta dedicada a recibir los vuelos de llegaes internacionales polo que cunta colos filtros de seguridá afechos pa tal fin. ==== Hangares ==== Barajas cuenta con dos zones principales d'hangares, per un sitiu, la ''Antigua Área Industrial'', ente'l T3 y el T4, y per otru llau el ''Área Industrial de La Muñoza''. Iberia tien hangares de caltenimientu en dambes árees, anque tienen más actividá los de la segunda zona. ==== Pista ==== Madrid-Barajas cuenta con cuatro pistes físiques paraleles dos a dos: les 18L/36R - 18R/36L y les 14L/32R - 14R/32L. En terminoloxía aeronáutica considérase que tien 8 pistes distintes, y que solo s'usen simultáneamente cuatro d'elles según les configuraciones d'operación, norte o sur. El ATC escueye una o otra configuración en función de la meteoroloxía. * Configuración norte: mientres el día (07:00-23:00), les pistes 36L y 36R van utilizar pa despegues y les pistes 32L y 32R p'aterrizaxes. Mientres la nueche (23:00-07:00) va utilizase la pista 36L pa despegues y la pista 32R p'aterrizaxes. Nun s'autoricen despegues peles pistes 14L/14R. * Configuración sur: mientres el día (07:00-23:00), les pistes 14L y 14R van utilizar pa despegues y les pistes 18L y 18R p'aterrizaxes. Mientres la nueche (23:00-07:00) va utilizase la pista 14L pa despegues y la pista 18L p'aterrizaxes. Nun se van autorizar despegues peles pistes 32L/32R. * Amás esiste una pista más (18C/36C, antes 18-36 y 18L-36R) que foi la primera que tuvo l'aeropuertu. Úsase como pista d'aparcamientu y escurre ente'l Terminal T4s-Terminal 1. La pista ta cortada al altor del so encruz cola pista 14R/32L y cerca del so estremu norte ye cruciada per una carretera de vehículos del aeropuertu, lo que torga qu'agora mesmu se puedan realizar operaciones de despegue y aterrizaxe. Atopar ensin usu dende la inauguración de les pistes 18R/36L y 14L/32R, a mediaos de la década de 2000. El 20 de setiembre de 2012, coincidiendo col cambéu de ciclu [[AIRAC]], les antigües pistes 15R/33L y 15L/33R camudaron la so denominación y pasaron a llamase 14R/32L y 14L/32R, por cuenta de los cambeos na declinación magnética local.<ref name=AIRAC0912/> Les carauterístiques físiques de les pistes son les siguientes:<ref name="AIP" /> === Navegación Aérea === ==== Torres de control ==== [[Archivu:Torre de control de Madrid-Barajas - 01.jpg|thumb|upright|Torre Norte.]] L'aeropuertu cunta con tres torres de control: * La '''Torre Norte''', asitiada xunto al edificiu satélite. Empezó a funcionar el 31 d'ochobre de 1998.<ref name="HISTORIA-BARAJAS">(2003). Madrid: Aeropuertos Españoles y Navegación Aérea. ''Madrid-Barajas, historia d'un futuru'' (folletu informativu). Disponible en [https://www.scribd.com/doc/8354891/Historia-del Aeropuertu-de-Barajas Scribd]</ref> * La '''Torre Oeste''', emplazada xunto al edificiu terminal T4. * La '''Torre Sur''', asitiada encastrada dientro del edificiu terminal T2. Cualesquier de los trés torres tien capacidá pa controlar cualquier aspeutu del tráficu aereu y el movimientu d'aeronaves nel aeropuertu, pero en condiciones de funcionamientu normal les xeres tán partíes ente los trés. La '''Torre Norte''' ye la torre de control principal del aeropuertu y la más grande de toes coles que cunta. Foi inaugurada en [[1998]] y sustituyó a l'actual Torre Sur como principal del aeropuertu. La '''Torre Oeste''' foi la última torre de control en construyise nel aeropuertu. Inaugurar en 2006 al par que'l Terminal T4. Encargar de xestionar el movimientu de rodadura de les aeronaves en tierra en redol al terminal T4. [[Archivu:Aeropuerto de Madrid-Barajas - Exterior 02.jpg|thumb|Torre Sur.]] La '''Torre Sur''' ye l'antigua torre de control del aeropuertu. Asítiase dientro del terminal T2, anque cuando foi construyida taba emplazada nel ''Terminal Nacional''. Hasta 1998 yera la única torre de control del aeropuertu, pero dende esi momentu solo xestiona les operaciones de rodadura de les aeronaves en redol a los edificios terminal T1, T2 y T3, según col terminal de carga. A pesar d'esti amenorgamientu de funciones la torre sigue cuntando con capacidaes operatives plenes. ==== Ayudes al navegación ==== L'aeropuertu cunta con distintes ayudes al navegación. Tocantes a ayudes pal aterrizaxe, l'aeropuertu cunta con [[Instrumental landing system|ILS]] de Categoría III, [[Indicador de Trayeutoria d'Aproximamientu de Precisión|PAPI]] y de Sistemes de Llume d'Aproximamientu de Precisión CAT II/III (900&nbsp;m), nes pistes 32L, 32R, 18L y 18R (que son les que se destinen a aterrizaxes). Les carauterístiques de los ILS son les siguientes:<ref name="AIP" /> * '''Pista 32L''': localizador ''MAA'' emitiendo en 109.900 MHz dende {{coord|40|29|10.3810|N|003|34|38.5956|W}}, sienda d'entamo emitiendo en 333.800 MHz dende {{coord|40|27|57.0555|N|003|33|17.5709|W}}. * '''Pista 32R''': localizador ''MBB'' emitiendo en 109.100 MHz dende {{coord|40|29|49.4289|N|003|33|36.1747|W}}, sienda d'entamo emitiendo en 331.400 MHz dende {{coord|40|28|34.5222|N|003|32|13.6731|W}}. * '''Pista 18L''': localizador ''IML'' emitiendo en 111.500 MHz dende {{coord|40|29|54.2065|N|003|33|33.0949|W}}, sienda d'entamo emitiendo en 332.900 MHz dende {{coord|40|31|31.5282|N|003|33|28.9570|W}}. * '''Pista 18R''': localizador ''IMR'' emitiendo en 110.700 MHz dende {{coord|40|29|24.5249|N|003|34|28.5949|W}}, sienda d'entamo emitiendo en 330.200 MHz dende {{coord|40|31|11.7539|N|003|34|24.1107|W}}. Cuenta de la mesma con cuatro [[VOR]],<ref name="AIP">AIS ESPAÑA, [[AIP]] d'aeródromu: [https://web.archive.org/web/20070929104805/http://www.aena.es/csee/ccurl/-Y_AD_2_LEMD_en.pdf -Y AD 2 - LEMD], de 9 d'abril de 2009. Navegación Aérea d'España.</ref>toos ellos acomuñaos a un DME. Dos d'ellos nes cercaníes del aeropuertu (xestionaos direutamente pol aeropuertu) y otros dos na redolada de Madrid, xestionaos pola Direición de Navegación Aérea de la Rexón Centro: * DVOR BRA (Barajas, {{coord|40|28|08.50|N|003|33|27.59|W}}): asitiáu al pie de la pista 14R/32L * DVOR SSY (San Sebastián de los Reyes, {{coord|40|32|47.1194|N|003|34|31.3318|W}}): asitiáu al norte de la cabecera 18R, a 1,5 nM aproximao. * DVOR RBO (Robledillo de Mohernando, {{coord|40|51|14.2766|N|003|14|47.4050|W}}): asitiáu na [[Provincia de Guadalaxara]], nel Términu Municipal del mesmu nome, bien próximu al [[Aeródromu de Robledillo de Mohernando|Aeródromu de Robledillo]], [[LERM]]. * DVOR PDT (Perales de Tajuña, {{coord|40|15|10.4401|N|003|20|52.2750|W}}): asitiáu a unes 15 nM al sureste de les cabeceres 32L/32R. ==== Sistemes de vixilancia ==== * L'aeropuertu cunta con dos radares de Superficie (SMR), que vixilen los movimientos d'aeronaves lo mesmo que de cualquier vehículu nel área de maniobres. Tán asitiaos nel campu d'antenes de la torre Norte (al pie de la T4 Satélite) y nel de la torre Sur (al pie de la T2). * Tamién cuenta, dende marzu del 2011, con un sistema de multilateración,<ref>{{Cita web |autor=YERA International, Inc. |títulu=Yera Surface System Operational in Madrid |url=http://news.sra.com/press-release/yera-surface-system-operational-madrid |fechaaccesu=19 de xunetu de 2012 |idioma=inglés}}</ref> capaz de detectar blancos cooperativos (dotaos de trasponder) nel área de maniobres. ==== Enerxía ==== L'aeropuertu tien una central térmica de ciclu combináu mesma que lo abastez d'enerxía llétrica, calefaición y otres necesidaes.{{ensin referencies}} == Aereollinies y destinos == Les principales aereollinies del aeropuertu son [[Iberia LAE|Iberia]] y [[Air Europa]]. Madrid-Barajas ye l'aeropuertu européu con más vuelos con [[Iberoamérica]], tien enllaces frecuentes con cuasi tolos aeropuertos españoles y tien bones conexones coles capitales europees, amás de tener delles conexones con África, Asia y Norteamérica.<ref>[http://www.aena.es/ AENA] Aeropuertos Españoles y Navegación Aérea</ref> === Destinos nacionales === == Accidentes ya incidentes notables == * El [[30 de setiembre]] de [[1972]], el [[Douglas C-47]] de la compañía [[Spantax]] con matrícula ''EC-AQE'' estrellar mientres el despegue, mientres un vuelu d'entrenamientu. Morrió 1 de los 6 ocupantes del avión.<ref>{{Cita web|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19720930-0|títulu=ASN Aircraft accident Douglas C-47B-1-DK EC-AQE Madrid-Barajas Airport (MAD)|fechaaccesu=23 de mayu de 2009|autor=Aviation Safety Network|fecha=2009|idioma=inglés}}</ref> *El [[27 de payares]] de [[1983]], el [[Boeing 747|Boeing 747-200]] de la compañía [[Avianca]] con matrícula ''HK-2910'', qu'operaba'l vuelu AV 011 procedente de [[Aeropuertu de París-Charles de Gaulle|París]],<ref>''Reseña del vuelu''. Ministeriu de Fomentu. [https://web.archive.org/web/20100508183902/http://www.fomento.es/MFOM/LANG_CASTELLANO/DIRECCIONES_GENERALES/ORGANOS_COLEGIADOS/CIAIAC/PUBLICACIONES/HISTORICOS/AVIANCA/avianca_1_1.htm]</ref> estrellar en [[Mejorada del Campo]] mientres les maniobres d'aproximamientu p'aterrizar nel aeropuertu. L'avión topetó contra una llomba y quedó partíu en 5 cachos. Solo 11 de los 169 pasaxeros sobrevivieron, y nun hubo sobrevivientes ente los 23 tripulantes.<ref>{{Cita web |url=http://www.fomento.es/MFOM/LANG_CASTELLANO/DIRECCIONES_GENERALES/ORGANOS_COLEGIADOS/CIAIAC/PUBLICACIONES/HISTORICOS/AVIANCA/avianca_1_2.htm |títulu=A-042/1983 Informe Téunicu del Accidente Sufiertu pola Aeronave Boeing 747-283B, Matrícula HK-2910, a 12 KM. del Aeropuertu de Madrid-Barajas el día 27 de payares de 1983, "Mancadures a persones" |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=Comisión d'Investigación d'Accidentes ya Incidentes d'Aviación Civil |fecha=1983 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090212134100/http://fomento.es/MFOM/LANG_CASTELLANO/DIRECCIONES_GENERALES/ORGANOS_COLEGIADOS/CIAIAC/PUBLICACIONES/HISTORICOS/AVIANCA/avianca_1_2.htm |fechaarchivu=12 de febreru de 2009 }}</ref> {{AP|Vuelu 11 de Avianca}} * El [[7 d'avientu]] de [[1983]] el [[Boeing 727]] con matrícula ''EC-CFJ'' qu'operaba'l vuelu IB 350 d'[[Iberia L.A.E.|Iberia]] con destín [[Aeropuertu de Roma-Fiumicino|Roma-Fiumicino]] topetó mientres el despegue con un [[McDonnell Douglas DC-9|Douglas DC-9]] con matrícula ''EC-CGS'' d'[[Aviaco]] qu'operaba'l vuelu AO 134 con destín [[Aeropuertu de Santander|Santander]]. El DC-9 de Aviaco entrara por equivocación na pista mientres el vuelu d'Iberia taba desapegando. Nel vuelu d'Iberia viaxaben 93 persones de les que 51 finaron. Nun hubo sobrevivientes ente les 42 persones del avión de Aviaco. {{AP|Choque de 1983 en Barajas}} * El [[20 d'agostu]] de [[2008]] a les 14:25 h, el vuelu JK 5022 de [[Spanair]] (operáu por un [[McDonnell Douglas MD-80|McDonnel Douglas MD-82]]) con destín [[Aeropuertu de Gran Canaria|Gran Canaria]] estrellar mientres la maniobra de despegue. L'aeronave diba cuasi llena, con 166 pasaxeros y 6 tripulantes a bordu. Ello ye que solo 11 asientos de los 175 que constituyíen la configuración total del avión, bautizáu ''Sunbreeze'',<ref>{{Cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2008/graficos/ago/s3/sunbreeze.html |títulu=Anatomía del Sunbreeze |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=[[El Mundo (España)|El Mundo]]}}</ref>quedaron vacíos.<ref>{{Cita web |url=https://www.elpais.com/graficos/sociedad/Traxedia/Barajas/elpgra/20080820elpepusoc_1/Ge/ |títulu=Accidente aereu en Barajas |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |autor=Matías Guadalupe Cruz n'[[El País (España)|El País]] |fecha=19 de setiembre de 2009}}</ref>Hubo 154 finaos y 18 sobrevivientes, toos ellos mancaos. {{AP|Vuelu 5022 de Spanair}} == Ver tamién == * [[Aeropuertos d'España]] * [[Tresportes n'España]] * [[Aereollinies y destinos del Aeropuertu de Madrid-Barajas]] == Referencies == {{llistaref|3}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.aeropuertomadrid-barajas.com Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid-Barajas ] * [http://www.aena.es/es/aeropuertu-madrid-barajas/index.html Aeropuertu Adolfo Suárez Madrid-Barajas - Web oficial] * {{Enllaz rotu|1=Asina se fixo la terminal 4 del Aeropuertu de Madrid Barajas |2=http://www.arquiteuturayreforma.com/aeropuerto-barajas-t4/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{COAM|F3.221}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Aeropuertos d'España]] [[Categoría:Edificios de la Comunidá de Madrid]] n0nwvbdgz2s5194actzga5vld7jrydi 0 153856 4503168 4481041 2026-07-08T00:46:34Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503168 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20120920|videoxuegos}} {{videoxuegu}} '''''Spacewar!''''' ye consideráu'l primera [[xuegu interactivo]] d'[[ordenador]],<ref>{{cita web |url=http://www.muycomputer.com/2012/02/13/50-anos-de-spacewar-el-primer-videoxuegu |títulu=50 años de Spacewar!, el primer videoxuegu d'ordenador |fechaaccesu=30 de setiembre de 2014 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.ordenadores-y-portatiles.com/historia-del ordenador.html |títulu=La hestoria del ordenador y la evolución de la teunoloxía |fechaaccesu=30 de setiembre de 2014 }}</ref> desenvueltu en [[1962]] por [[Steve Russell]] xunto a otros estudiantes del [[Institutu de Teunoloxía de Massachusetts]] (MIT) nuna [[PDP-1]]. Esti llugar apostar col xuegu [[Tennis for Two]]. En 1961, [[Steve Russell|Steve "Slug" Russell]], [[Martin Graetz|Martin "Shag" Graetz]] y [[Wayne Wiitanen]], del ficticiu "Institutu Hingham", tuvieron la intención d'implementalo nun [[Digital Equipment Corporation|DEC]] [[PDP-1]] del MIT. Dempués de que [[Alan Kotok]] llograra delles rutines de [[senu (matemátiques)|senu]] y [[cosenu]] de la DEC, Russell empezó a codificar, y per febreru de 1962 produxera la so primer versión. Crear la versión inicial tomó aproximao 200 hores de trabayu. Carauterístiques adicionales fueron desenvueltes por [[Dan Edwards]], [[Peter Samson]], y [[Martin Graetz]]. == Contestu == Mientres la década de los cincuenta, creáronse dellos xuegos d'ordenador<ref>{{Cita web|url=http://www.ordenadores-y-portatiles.com/historia-del ordenador.html|títulu=La hestoria del ordenador y la evolución de la teunoloxía|fechaaccesu=27 de payares de 2017|sitiuweb=www.ordenadores-y-portatiles.com}}</ref> pa llevar a cabu la esperimentación y la demostración de la potencia del cálculu, esto ye, creáronse videoxuegos con una función académica y siguiendo un programa d'investigación pa comprobar y ver como podíen funcionar los ordenadores. Dellos programadores dieron cuenta qu'a parte de tener una función académica, estos xuegos tamién teníen una función lúdica y que taben destinaos al entretenimientu, sobremanera dirixíos a estudiantes graduaos y emplegaos de la universidá, como los del Institutu de Tecnologia de Massachusetts (MIT), onde se-yos dexó l'usu lúdicu pa desenvolver programes pal equipu esperimental TX-0. Estos xuegos interactivos fueron creaos por una comunidá de programadores, la mayoría del Club Tech Model Railroad (TMRC) empobináu por Alan Kotok, Peter Samson y Bob Saunders. Hai de solliñar xuegos como Tic-Tac-Toe (un trés en raya contra l'ordenador) o ''el mure nel llaberintu'', qu'utiliza un llapiceru ópticu pa crear un llaberintu de parés pa un mure virtual. El proyeutu ''Spacewar!'' nació mientres la seronda de 1961, cuando los estudiantes de la universidá tuvieren faciendo una agua d'idees pa crear programes que demostraren les capacidaes del nuevu ordenador d'una manera convincente. Trés emplegaos, de la Universidá, Steve Russel, emplegáu de la Universidá Havard y l'asistente d'investigación al MIT; Martin Graetz, un asistente d'investigación y ex estudiante de MIT; y Wayne Wiitanen, asistente d'investigación na Universidá Harvard y exempleado y estudiante de MIT, tuvieron la idea de faer un videoxuegu sobre una guerra espacial. El programa foi escritu pal ordenador DEC PDP-1 que s'acababa d'instalar al MIT. Dempués de la so creación, ''Spacewar!'' foi ampliáu por otros estudiantes y emplegaos d'universidaes cercanes, ente ellos Dan Edwards y Peter Samson. El xuegu estender a la mayoría de los pocos ordenadores PDP-1 qu'había instalaos nesi momentu n'instituciones principalmente académiques, convirtiendo asina Spacewar nel primer videoxuegu que dexaba ser xugáu en múltiples ordenadores. [[Ficheru:Spacewar1.png|thumb|right|250px|Imaxe de ''Spacewar!'']] == Funcionamientu del xuegu<ref>{{Cita web|url=http://spacewar.oversigma.com/|títulu=Spacewar! - Orixinal 1962 code on PDP-1 emulator|fechaaccesu=27 de payares de 2017|sitiuweb=spacewar.oversigma.com}}</ref> == El xuegu básicu de ''Spacewar!'' consiste en dos [[naves espaciales]] armaes llamaes "l'aguya" y "la cuña" que traten de destruyise mutuamente ensin cayer pola [[fuercia gravitatoria]] d'una estrella. Les naves disparen misiles que se ven afeutaos pel campu de fuercia (curvando y ralentizando la so trayeutoria). Dambes naves tienen un númberu llindáu de misiles y combustible. El hiperespacio puede ser usáu pa tornar los misiles enemigos, pero la salida d'ésti allúgase siempres nun llugar aleatoriu, y amóntase la probabilidá de que la nave esplote en cada usu. Cada xugador tien el control d'una de les naves y puede disparar a la otra usando la gravedá de la estrella. Cada xugador controla la rotación nel sentíu de les manes del reló y na direición contraria, l'emburrie, fueu y hiperespacio. Primeramente podíen usase los interruptores de prueba del [[panel fronteru]], con cuatro interruptores pa cada xugador, pero probóse que taba bien per debaxo de la meyor velocidá de xuegu. == Desenvolvimientu == A finales del 1961, mientres una agua d'idees pa un programa pal PDP-1, Russel acabara de lleer la serie d'obres de ficción ''Lensman'' de Y. Y. "Doc" Smith y pensó que'l so argumentu podría ser una bona base pal programa. "Los sos héroes tienen un fuerte enclín a ser escorríos por malvaos al traviés de la galaxa, i tienen qu'inventar soluciones pa escapar mientres son escorríos. Esti tipu d'aición ye lo qu'inspiró ''Spacewar!''. Tenía munches descripciones brilloses sobre lluches ente naves espaciales y maniobres aeroespaciales<ref>{{Cita web|url=http://www.wheels.org/spacewar/stone/rolling_stone.html|títulu=SPACEWAR - by Stewart Brand - Fanatic Life and Symbolic Death Among the Computer Bums.|fechaaccesu=27 de payares de 2017|sitiuweb=www.wheels.org}}</ref>. Otres influencies citaes pol so compañeru y programador Martin Graetz inclúin les noveles ''Skylark'', tamién de Y. Y. Smith, y la ficción xaponesa de les películes ''tokusatsu''. Los primeros meses dempués de la so instalación, la comunidá programadora del PDP-1 nel MIT concentrar en programes más simples pa resolver como crear ''software'' pal ordenador<ref>{{Cita web|url=http://www.wheels.org/spacewar/creative/SpacewarOrigin.html|títulu=The Origin of Spacewar|fechaaccesu=27 de payares de 2017|sitiuweb=www.wheels.org}}</ref>. Aun así, la comunidá yá oyera falar del conceutu ''Spacewar'', y entendió que Russel empecipiaría'l so desenvolvimientu. Cuando los miembros de la comunidá empezaron a oyer que yá yera hora d'empezar a trabayar nel xuegu, Rusel, a quién nomaben "Tortúa" pol so enclín a proponer les coses a faer, empezó a poner escuses y a inventar razones poles cualos nun podía empezar a programar el xuegu. Una d'estes razones foi la falta d'una rutina, una función trigonométrica que se precisaba pa calcular les trayectories de la nave especial. Esto dio pie a que Alan Kotok, de TMRC, llamara a DEC, que-y contestaría qu'esta rutina yá la teníen escrita afayando la escusa de Russel, quién se vería obligáu a empezar a trabayar nel códigu del xuegu a partir de setiembre de 1961<ref>{{Cita noticia|títulu=Spacewar: The First Computer Game Ever Created|url=https://www.thoughtco.com/history-of-spacewar-1992412|fechaaccesu=27 de payares de 2017|periódicu=ThoughtCo}}</ref>. El xuegu foi desenvueltu so tres precepto de Russell, Graetz y Wiitanen establecieren pa crear un programa que funcionara tan bien como una esperiencia d'entretenimientu tantu pa los xugadores como pa los espectadores: utilizar tantos recursos informáticos como-yos fora posible, faelo interesante de manera constante y, poro, que cada partida fuera distinta a l'anterior, y que fora entreteníu y, d'esta forma, foi consideráu un xuegu como tal. Escribir la primer versión de ''Spacewar!'' supunxo a Russel, conxuntamente colos otros programadores que lo asistíen - como Bob Saunders y Steve Pinter - , aproximao 200 hores, y desenvolupar la base del xuegu implicó unos seis selmanes. == ''Legáu'' == Spacewar! foi desaxeradamente popular na pequeña comunidá de programación de los 60 y foi bien recreáu nes minicomputadores y ordenadores centrales de la dómina, antes de migrar a les microcomputadoras pioneres de los 70<ref>{{Cita noticia|títulu=One, Two, Three, Four I Declare a Space War|url=https://videogamehistorian.wordpress.com/2014/08/07/one-two-three-four-i-declare-a-space-war/|fecha=7 d'agostu de 2014|fechaaccesu=27 de payares de 2017|periódicu=They Create Worlds|idioma=en-US}}</ref>. L'espardimientu del xuegu tuvo llugar, sobremanera , dellos años dempués del so desenvolvimientu orixinal, sobremanera dempués de 1967. El xuegu tamién inspiró de forma bastante direuta los primeros xuegos de máquina recreativa, operaes con monedes. Concretamente, nel 1971, Tuck y Bill Pits crearon un prototipu de recreativa llamada ''Galaxy Game''. Alredor del mesmu tiempu, un segundu prototipu de recreativa comercial surdió: ''Computer Space'', desenvueltu por Nonal Bushnell y Ted Dabney. Hasta mayu de 2006, l'únicu ordenador PDP-1 trabayando qu'esisti atopar nel [[Muséu Históricu d'Ordenadores]], en [[Mountain View (California)|Mountain View, California]]. El PDP-1 foi restauráu dempués de dos años de trabayu y el so ''Spacewar!'' ye operativu. El 12 de marzu de 2007, The New York Times publicó que SpaceWar! había estáu incluyíu nuna llista de los diez videoxuegos más importantes de la hestoria<ref>{{Cita noticia|apellíos=Chaplin|nome=Heather|títulu=Video Games - Report|url=https://www.nytimes.com/2007/03/12/arts/design/12vide.html|fecha=12 de marzu de 2007|fechaaccesu=27 de payares de 2017|periódicu=The New York Times|issn=0362-4331|idioma=en-US}}</ref>, por ser considerada na Biblioteca del Congresu de los Estaos Xuníos, onde acabó siendo aceptada y contigurando les figures iniciales d'un canon de videoxuegos culturalmente importantes.<ref>{{Cita web|url=http://blogs.loc.gov/thesignal/2012/09/yes-the-library-of-congress-has-video-games-an-interview-with-david-gibson/|títulu=Yes, The Library of Congress Has Video Games: An Interview with David Gibson {{!}} The Signal|fechaaccesu=27 de payares de 2017|apellíu=Trevor|nome=Owens,|fecha=26 de setiembre de 2012|sitiuweb=blogues.loc.gov|idioma=en-US}}</ref> == Ver tamién == * [[PDP-1]] * [[Expensive Planetarium]] * [[Marvin Minsky]] * [[Asteroids]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.computerhistory.org/pdp-1/index.php?f=theme&s=4&ss=3 ''Spacewar!'' nel [[muséu Históricu d'Ordenadores]]] * [http://www.otakufreaks.com/spacewar-el-sueno-de-un llimiagu-que-marco-el camín-a-siguir ''Spacewar!'', el suañu d'un llimiagu que marcó'l camín a siguir] * [http://spacewar.oversigma.com/ Spacewar! que cuerre nun emulador de PDP-1 sobre Java] * [http://archive.computerhistory.org/resources/text/DEC/pdp-1/DEC.pdp_1.102664173.pdf Códigu fuente de Spacewar! en ensamblador] {{Tradubot|Spacewar!}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Videoxuegos de 1962]] [[Categoría:Historia del software]] [[Categoría:Historia de los videoxuegos]] [[Categoría:Videoxuegos arcade]] 96jkyyhyx472dgneawm1pw3msi3aint 0 157005 4503079 4477422 2026-07-07T13:44:33Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503079 wikitext text/x-wiki {{persona | nome= Serapio Reyes Ortiz | imaxe = Serapio reyes ortiz.jpg | escudo = Coat of arms of Bolivia.svg | cargu= [[Vicepresidente de Bolivia]] | entamu= [[15 d'agostu]] de [[1888]] | final= [[11 d'agostu]] de [[1892]] | vicepresidente2= | predecesor=[[José Manuel del Carpio]] | socesor =[[Severo Fernández Alonso]] | fecha de nacencia = {{Fecha d'entamu|14|11|1822|}} | llugar de nacencia = {{bandera|BOL}} [[Coroico]], [[Bolivia]] | fecha de fallecimientu= [[6 de setiembre]] de [[1900]] <br />(77 años) | llugar de fallecimiento= {{bandera|BOL}} [[La Paz]], [[Bolivia]] | partíu= | oficiu = abogáu | sitiuweb= |firma= }} '''Serapio Reyes Ortiz''' {{nym}}, foi un [[abogáu]] y [[políticu]] [[Bolivia|bolivianu]], Vicepresidente de la República mientres el gobiernu del presidente [[Aniceto Arce]] ente dende'l 15 d'agostu de 1888 al 11 d'agostu de 1892. == Biografía == Nació en [[Coroico]] el [[14 de payares]] de [[1822]]. Fixo los sos primeros estudios nel Colexu Seminariu l'añu 1835 y concluyir en 1844. Cuando algamó'l grau de llicenciáu en Derechu, pasó al Colexu Nacional hasta que llegó a algamar l'abogacía. En 1845 profesor de lliteratura nel colexu d'[[Oruro]]. En 1849 rector del colexu Nacional de La Paz, rexentando la cátedra d'Historia. Poco dempués profesor decanu de la Facultá de Derechu, vice cancelario, direutor del colexu de educandas. Cancelario de la Universidá, plantegó y entamu la escuela de Medicina en 1862. Foi Prefeutu del [[Departamentu de La Paz (Bolivia)|departamentu de La Paz]] en 1864, Ministru de Gobiernu so l'alministración del presidente [[José María de Achá]]. Proscritu hasta 1871 añu en que volvió a la patria, siendo nomáu Ministru decanu de la [[Corte de Xusticia de La Paz]]. Dende 1872 permaneció en Cascoxos exerciendo l'abogacía hasta 1874, añu en qu'allegó a l'Asamblea de la que foi presidente, igualmente presidió del Conseyu d'Estáu. El presidente [[Hilarión Daza]] llamó-y al desempeñu de la cartera de Xusticia, Instrucción y Cultu en 1878, pasando a la de Rellaciones Esteriores en 1879. Nel conflictu con [[Chile]] coló a [[Lima]] a faer efectivu'l tratáu secretu de 1873. D'ellí dirixóse a [[Tacna]] a desempeñar la secretaría xeneral de Daza. Al so regresu ocupó la Presidencia del Conseyu Executivu y el Ministeriu de Rellaciones Senador suplente por [[La Paz]] de 1886 a 1891, Presidente del Conseyu Municipal en 1888 Segundu Vicepresidente de la República escoyíu pal periodu de 1888 1892 so la presidencia d'[[Aniceto Arce]], presidió'l Congresu ordinariu de 1890, Ministru de Rellaciones Esteriores y Cultu de 1891 a 1896. El Gobiernu del presidente [[Severo Fernández Alonso Caballero|Fernández Alonso]] nomar Prefeutu de [[La Paz]] en 1896, desempeñando esti cargu'l 12 d'avientu de 1898 españo la revolución federal, siendo proclamáu miembru de la Xunta de Gobiernu. Dio cuenta de los sos actos a la Convención de 1899 y morrió en La Paz el 6 de setiembre de 1900. == Ver tamién == * [[Historia de Bolivia]] * [[Vicepresidente de Bolivia]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == *[http://www.vicepresidencia.gob.bo/1888-1892-Serapio-Reyes-Ortiz http://www.vicepresidencia.gob.bo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181113075737/https://www.vicepresidencia.gob.bo/1888-1892-Serapio-Reyes-Ortiz |date=2018-11-13 }} {{NF|1822|1900|Reyes Ortiz, Serapio}} {{Tradubot|Serapio Reyes Ortiz}} [[Categoría:Persones de La Paz]] [[Categoría:Vicepresidentes de Bolivia]] [[Categoría:Políticos y polítiques de Bolivia]] kuazkgkogeftz1nkw95it8cl0x798fx 0 159448 4503102 4357106 2026-07-07T18:39:23Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503102 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Silvana Vieira'''<ref group='nota'>{{apellíu portugués|'''nun lo usa'''|'''Vieira'''}}</ref>{{nym}} ye una [[botánica]], [[sistemática vexetal|taxónoma]], [[Curador (botánica)|curadora]], [[xeobotánica]], y [[profesora]] [[brasilana]].<ref name=van>{{Cita web |url=http://www.bv.fapesp.br/pt/pesquisador/33600/silvana-vieira/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150923195635/http://www.bv.fapesp.br/pt/pesquisador/33600/silvana-vieira/ |fechaarchivu=2015-09-23 }}</ref> == Biografía == En [[1995]], llogró'l diploma de [[ciencies biolóxiques]] pola [[Universidá Federal de Santa Catarina]]. En [[2001]], empuesta pola Dra. [[Wand.|Maria das Graças Lapa Wanderley]] ([[1947]]) completó la so maestría en [[bioloxía]], pola [[Universidá de São Paulo]], defendiendo la [[tesis]] ''O gênero [[Calathea]] ([[Marantaceae]]) no estado de São Paulo''. Darréu, en [[2005]], llogró'l [[Ph.D.]] en [[ciencies naturales]] (énfasis en botánica) pola mesma casa d'estudios. Dende [[1971]], desenvuelve actividaes académiques y científiques, como profesora ya investigadora científica nel Institutu de Botánica, de la Universidá de São Paulo.<ref>http://cienciaecultura.bvs.br/scielo.php?pid=S0009-67252003000300029&script=sci_arttext</ref> Les sos llinies d'investigación mientres el posgráu, fueron [[florística]], taxonomía y [[filoxenia]] de la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Marantaceae]]. Anguaño trabaya como consultora botánica, traductora d'artículos científicos de portugués al inglés y como profesora universitariu.<ref name=van/> Nel periodu ente [[2006]] a [[2009]], realizó'l posdoctorado en [[fitoquímica]] y sistemática molecular, pola mesma casa d'altos estudios, con una [[beca]] del Conseyu Nacional de Desenvolvimientu Científicu y Teunolóxicu. Ye autora na identificación y nomamientu de nueves especies pa la ciencia, a abril de [[2015]], de siete nuevos rexistros d'[[especies]], especialmente de la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Marantaceae]], y n'especial del [[genus|xéneru]] ''[[Maranta]]'' (vease más embaxo'l venceyu a [[IPNI]]). == Delles publicaciones == * VIEIRA, S.; MAAS, P. J. M.; BORCHSENIUS, F. [[2012]]. ''Taxonomic Revision of Myrosma (Marantaceae)''. Blumea (Leiden) 57: 125-130 * VIEIRA, S.; SOUZA, V. C. [[2008]]. ''Four new species of Maranta L. (Marantaceae) from Brazil''. [[Botanical Journal of the Linnean Society]] 158: 131-139 * VIEIRA, S.; WANDERLEY, M. G. L. [[2002]]. ''Nova espécie de Calathea [[G.Mey.]] (Marantaceae) para o Brasil. Hoehnea (São Paulo), São Paulo 29 (2): 115-118 * CASTELLANI, T. T.; CAUS, C. A.; VIEIRA, S. [[1999]]. ''Fenologia de uma comunidade de duna frontera non sul do Brasil''. Acta Botanica Brasilica, São Paulo 13 (1): 99-114 * CASTELLANI, T. T.; VIEIRA, S.; SCHERER, K. Z. [[1996]]. ''Contribuição ao conhecimento da distribuição espacial de [[Paepalanthus]] polyanthus ([[Bong.]]) [[Kunth]] (Eriocaulaceae) em áreas de baixada úmida de dunes''. Acta Botanica Brasilica, São Paulo 10 (1): 25-36 == Capítulos de llibros == * VIEIRA, S.; FORZZA, R. C.; WANDERLEY, M. G. L. 2012. ''Marantaceae''. In: M.G.L. Wanderley, G.J. Shepherd, T.S. Melhem, A.M.Giulietti, S.E. Martins (orgs.) ''Flora Fanerogâmica do Estado de São Paulo''. 1ª ed. São Paulo: Fapesp, v. 7, p. 7-380. * BRAGA, J.M.A.; VIEIRA, S. 2006. ''Marantaceae''. In: Barbosa, M.R.V.; Sothers, C.; Mayu, S., Gamarra-Rojas, C.F.L. & Mesquita, A.C. (orgs.) ''Checklist das Plantas do Nordeste Brasileiro''. 1ª ed. Brasília: Ministério da Ciência y Tecnologia, p. 1-156. == Honores == == Membresías == * Sociedá Botánica de Brasil<ref>{{Cita web |url=http://www.botanica.org.br/conteudo.php?id=15 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402155752/http://www.botanica.org.br/conteudo.php?id=15 |fechaarchivu=2015-04-02 }}</ref> == Premios == * 2009: Prance Fellowship in Neotropical Botany, [[Royal Botanic Gardens, Kew]]. * 2002: IAPT Grants in Plant Systematics, International Association in Plant Taxonomy. -------------- == Notes == {{llistaref|grupu="nota"}} {{Botánicu|S.Vieira|Vieira, Silvana}} == Referencies == {{llistaref}} * {{IPNI autor|Silvana Vieira de Paula Moraes|20013846-1}} == Enllaces esternos == {{wikispecies}} {{commonscat|botanists|Botánicos}} {{NF|1973||Vieira, Silvana}} {{Tradubot|Silvana Vieira}} [[Categoría:Botánicos y botániques de Brasil]] [[Categoría:Curadores de Brasil]] [[Categoría:Taxónomos y taxónomes de Brasil]] [[Categoría:Palinólogos y palinólogues]] [[Categoría:Xeobotánicos y xeobotániques de Brasil]] [[Categoría:Escritores de divulgación científica]] [[Categoría:Escritores en portugués]] [[Categoría:Escritores n'inglés]] 271ukwerrnkcv6ci4kho03ihh5iytfk 0 159513 4503216 4365352 2026-07-08T07:14:43Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503216 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Svenja Heesch''' ye una [[botánica]], [[alga|algóloga]],<ref>{{cita web|url= https://dahphd.academia.edu/SHeesch |títulu = Svenja Heesch, National University of Ireland, Galway, Ryan Institute, Department Member | fecha = xineru de 2016 | fechaaccesu = 30 de marzu de 2016| idioma = inglés}}</ref> [[bioxeografía|bioxeógrafa]], [[curador (botánica)|curadora]] y [[esploradora]],<ref>{{cita web| url= https://scholar.google.com/citations?user=_39Tp5EAAAAJ&hl=en| títulu = Svenja Heesch Macroalgal Taxonomist, NUI Galway, Ireland. Phycology, Taxonomy, Systematics, Biodiversity, Pathology. Verified email at nuigalway.ie | fecha = xineru de 2016 | fechaaccesu = 30 de marzu de 2016| idioma = inglés}}</ref> y ye especialista na [[taxonomía]] de les [[familia (bioloxía)|families]] d'[[algues]].<ref name=sve>{{cita web | url = http://www.sb-roscoff.fr/en/algal-genetics/group-members | títulu = LABORATORY UMR8227. LABORATORY OF INTEGRATIVE BIOLOGY OF MARINE MODELS | fecha = xineru de 2016 | fechaaccesu = 30 de marzu de 2016 | idioma = inglés | 6 = | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20160412205010/http://www.sb-roscoff.fr/en/algal-genetics/group-members | fechaarchivu = 2016-04-12 }}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.algaebase.org/search/species/detail/?species_id=142859 | títulu = Prasiola novaezelandiae S. Heesch & W.A. Nelson | fecha = xineru de 2016 | fechaaccesu = 30 de marzu de 2016 |idioma = inglés}}</ref> Participó n'estenses espediciones botániques, patrocinaes pola [[Estación biolóxica de Roscoff]], [[Bretaña]], onde desenvuelve les sos actividaes científiques y académiques.<ref>{{cita web| url= https://www.researchgate.net/profile/Svenja_Heesch| títulu = Svenja Heesch, Station Biologique de Roscoff, Roscoff. Phycology, Marine Biology, Botany. Dipl. Biol. PhD 22.70 | fecha = xineru de 2016 | fechaaccesu = 30 de marzu de 2016 |idioma =inglés}}</ref> == Carrera == En [[2005]] aprobó la so [[Ph.D.]] pola [[Universidá de Otago]].<ref>{{cita web | url = https://viaf.org/processed/ISNI%7C0000000051419283 | títulu = Heesch, S. (Svenja) LC non2007071231 viafid | fecha = xineru de 2016 | fechaaccesu = 30 de marzu de 2016 | idioma = inglés }}</ref> == Delles publicaciones == * {{Versalita|ralf Rautenberger, pamela a. Fernández, martina Strittmatter, svenja Heesch, christopher y. Cornwall, catriona l. Hurd, et al.}} 2015. ''"Saturating light and not increased carbon dioxide under ocean acidification drives photosynthesis and growth in Ulva rigida (Chlorophyta)."'' Ecology and evolution 5 (4): 874 - 888. doi:10.1002/ece3.1382. * {{Versalita|martina Strittmatter, claire m.m. Gachon, dieter g. Müller, julia Kleinteich, svenja Heesch, amerssa Tsirigoti, et al.}} 2013. ''"Intracellular eukaryotic pathogens in brown macroalgae in the Eastern Mediterranean, including LSU rRNA data for the oomycete [[Eurychasma]] dicksonii ."'' Diseases of aquatic organisms 104 (1): 1 - 11. doi:10.3354/dao02583. * {{Versalita|claire m.m. Gachon, svenja Heesch, frithjof c. Küpper, undine y.m. Achilles-Day, debra Brennan, christine n. Campbell, alison Clarke, richard g. Dorrell, joanne Field, steven Gontarek, cecilia rad Menendez, rachel j. Saxon, andrea Veszelovszki, michael d. Guiry, karim Gharbi, mark Blaxter, john g. Day}}. [[2013]]. [http://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/14772000.2013.859641 ''The CCAP KnowledgeBase: linking protistan and cyanobacterial biological resources with taxonomic and molecular data'']. Systematics & Biodiversity 11 (4): 407 - 413, DOI: 10.1080/14772000.2013.859641 * {{Versalita|svenja Heesch, judy y. Sutherland, wendy a. Nelson}}. [[2012]]. '''Marine Prasiolales (Trebouxiophyceae, Chlorophyta) from New Zealand and the Balleny Islands, with descriptions of Prasiola novaezelandiae sp. nov. and Rosenvingiella australis sp. nov.'' [http://www.phycologia.org/doi/abs/10.2216/10-95.1 Phycologia 51 (2): 217 - 227 resume].<ref>{{cita web | url = http://marinespecies.org/aphia.php/aphia.php?p=taxdetails&id=626387 | títulu = WoRMS taxon details. Checked: verified by a taxonomic editor. Prasiola novaezelandiae S.Heesch & W.A.Nelson, 2012 | fecha = xineru de 2013 | fechaaccesu = 30 de marzu de 2016 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20160424222444/http://marinespecies.org/aphia.php/aphia.php?p=taxdetails&id=626387 | fechaarchivu = 2016-04-24 }}</ref> * -----------------, {{versalita|john g. Day, takahiro Yamagishi, hiroshi Kawai, dieter g. Müller, frithjof c. Küpper}}. 2012. [https://www.researchgate.net/publication/257108257_Cryopreservation_of_the_model_alga_Ectocarpus_Phaeophyceae ''Cryopreservation of the model alga Ectocarpus (Phaeophyceae)'']. Cryo Letters 33 (5): 327 - 336 . * -----------------, {{Versalita|ga youn Cho, akira f. Peters, gildas -y Corguille, cyril Falentin, gilles Boutet, sole`ne Coe ̈del, claire Jubin, gaelle Samson, erwan Cuerre, susana m. Coelho, j. mark Cock}}. [[2010]]. [https://www.researchgate.net/publication/44585973_A_sequence-tagged_genetic_map_for_the_brown_alga_Ectocarpus_siliculosus_provides_large-scale_assembly_of_the_genome_sequence ''A sequence-tagged genetic map for the brown alga Ectocarpus siliculosus provides large-scale assembly of the genome sequence'']. New Phytologist 188 (1): 42 - 51 doi: 10.1111/j.1469-8137.2010.03273.x * -----------------, {{Versalita|judy y.s. Broomb, kate f. Neilla, tracy j. Farra, jennifer l. Dalenc, wendy a. Nelson}}. [[2009]]. ''Ulva, Umbraulva and Gemina: genetic survey of New Zealand taxa reveals diversity and introduced species''. [http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09670260802422477 European J. of Phycology 44 (2): 143-154 resume.]<ref>{{cita web |url= http://www.algaebase.org/search/species/detail/?species_id=3644 | títulu = AlgaBase. Ulva californica Wille | fecha = xineru de 2016 | fechaaccesu = 30 de marzu de 2016 |idioma = inglés}}</ref> * -----------------. [[2007]]. ''Genetic Diversity and Possible Origins of New Zealand Populations of Ulva''. Fascículu de Biosecurity New Zealand Technical Paper Series. Contribuidores Biosecurity New Zealand (organization), Staff National Institute of Water and Atmospheric Research (N.Z.). Ministry of Agriculture and Forestry. Edición ilustrada de Biosecurity New Zealand, 165 p. ISBN 0478295650, ISBN 9780478295658 === Llibros === * {{Versalita|k. Neill, svenja Heesch, w Nelson}}. [[2008]]. [http://www.biosecurity.govt.nz/files/pests/salt-freshwater/undaria-pinnatifida.pdf ''Diseases, pathogens and parasites of Undaria pinnatifida. MAF Biosecurity New Zealand Technical Paper Non: 2009/44''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170118221416/http://www.biosecurity.govt.nz/files/pests/salt-freshwater/undaria-pinnatifida.pdf |date=2017-01-18 }}. 108 p. ISBN 978-0-478-35752-3 (impresu) ISBN 978-0-478-35753-0 (online) * {{botánicu|Heesch|Heesch, Chr}} == Ver tamién == == Fuentes == * {{Versalita|r.k. Brummitt, c.e. Powell}}. [[1992]]. ''Authors of plant names: a list of authors of scientific names of plants, with recommended standard forms of their names, including abbreviations''. Edición reimpresa de [[Royal Botanic Gardens, Kew]], 732 p. ISBN 0-947643-44-3 ISBN 978-0-947643-44-7 * {{Versalita|[[robert Zander]], fritz Encke, günther Buchheim, siegmund Seybold (eds.)}} [[1984]]. ''Handwörterbuch der Pflanzennamen (Diccionariu de Nomes de Plantes)''. 13ª ed. Ulmer Verlag, Stuttgart 1984, ISBN 3-8001-5042-5 == Referencies == {{llistaref}} * {{IPNI autor|Svenja Heesch|20017139-2}} == Enllaces esternos == {{commonscat|botanists|Botánicos}} {{wikispecies}} * {{Enllaz rotu|1=Bibliografía de l'autora n'Academia.edu |2=https://sb-roscoff.academia.edu/SvenjaHeesch/Activity |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Enllaz rotu|1=Bibliografía de l'autora en NMBL |2=http://nmbl.org/cgi-bin/koha/opac-search.pl?q=an:%2273225%22 |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.sb-roscoff.fr/fr/heesch-svenja/542 Imaxe de l'autora.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160424112304/http://www.sb-roscoff.fr/fr/heesch-svenja/542 |date=2016-04-24 }} {{NF|el sieglu XX||Heesch, Svenja}} {{Tradubot|Svenja Heesch}} [[Categoría:Botánicos y botániques del Reinu Xuníu]] [[Categoría:Esploradores del Reinu Xuníu]] [[Categoría:Taxónomos y taxónomes del Reinu Xuníu]] [[Categoría:Xeobotánicos y xeobotániques del Reinu Xuníu]] [[Categoría:Científicos y científiques del Reinu Xuníu]] [[Categoría:Curadores del Reinu Xuníu]] [[Categoría:Algólogos y algólogues del Reinu Xuníu]] [[Categoría:Algólogos y algólogues del Reinu Xuníu]] [[Categoría:Escritores de divulgación científica]] [[Categoría:Escritores n'inglés]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]] sfo4msbjlgaef6966bgww1zndyud3kx 0 159532 4503233 4483784 2026-07-08T10:36:31Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503233 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Talita Fontoura Alves'''<ref group='nota'>{{apellíu portugués|'''Fontoura'''|'''Alves'''}}</ref> {{nym}} ye una [[bióloga]], [[sistemática|taxónoma]], [[ecoloxía|ecóloga]],<ref>{{Cita web |url=http://nit.uesc.br/uesc360/search/pessoa/44/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210511203346/http://nit.uesc.br/uesc360/search/pessoa/44/ |fechaarchivu=2021-05-11 }}</ref> [[botánica]], [[xeobotánica]], [[curador (botánica)|curadora]], y [[profesora]] [[Brasil|brasilana]].<ref>http://plants.jstor.org/stable/history/10.5555/al.ap.person.bm000146837</ref> == Biografía == En [[1988]], llogró la [[llicenciatura]] en [[ciencies biolóxiques]] pola [http://www.usu.br {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041128035456/http://www.usu.br/ |date=2004-11-28 }}; un [[máster]] en [[ecoloxía]] supervisáu pol Dr. Fábio Rúbio Scarano, defendiendo la [[tesis]] "''Estrutura da comunidade epífita da Reserva Ecológica Estadual de Jcarepiá, RJ''", pola [[Universidá Estatal de Campinas]] ([[1995]]) y el [[doctoráu]] n'ecoloxía pola mesma casa d'altos estudios ([[2005]]). Finalmente, fixo estudios de posdoctorado nel [[Universidá Federal de Rio de Janeiro|Muséu Nacional-UFRJ]].<ref>http://www.escavador.com/pessoas/95918</ref> Dende [[1996]], y continua, ye profesora titular na [http://www.uesc.br/ Universidá Estadual de Santa Cruz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041128035456/http://www.usu.br/ |date=2004-11-28 }},<ref>{{Cita web |url=http://www.uesc.br/cursos/pos_graduacao/mestrado/mdrma/index.php?item=conteudo_corpodocente.php |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171107042417/http://www.uesc.br/cursos/pos_graduacao/mestrado/mdrma/index.php?item=conteudo_corpodocente.php |fechaarchivu=2017-11-07 }}</ref> actuando n'ecoloxía y caltenimientu de la [[biodiversidá]]. L'énfasis de les sos actividaes d'investigación centrar na estructura de la comunidá y l'usu de les plantes epífitas. Empezó una investigación sobre [[Bromeliaceae]] nel [[Xardín Botánicu de Rio de Janeiro]], y tamién investiga distintos aspeutos d'esa familia de plantes, tales como la so frugivoría y aspeutos fitoxeográficos.<ref>http://buscatextual.cnpq.br/buscatextual/visualizacv.do?id=K4785615O3</ref> == Delles publicaciones == * SOUSA, V. F.; BOMFIM, J. A.; FONTOURA, T.; CAZETTA, Y. [[2015]]. ''Richness and abundance of Aechmea and Hohenbergia (Bromeliaceae) in forest fragments and shade cocoa plantations in two contrasting landscapes in southern Bahia, Brazil''. Tropical Conservation Science 8: 58-75 * PAMPONÉT, V. C. C.; ALVES, T. F.; MARTINEZ, R. A.; CORRÊA, R. X.; GAIOTTO, F. A. [[2013]]. ''Reduced genetic diversity in endemic Brazilian [[Lymania]] spp (Bromeliaceae) populations and implications for conservation''. Genetics and Molecular Research 12: 4352-4362 * [[A.F.Mariña|COSTA, A. F.]]; FONTOURA, T.; AMORIM, A. M. A. 2012. ''Novelties in Bromeliaceae from the northeastern Brazilian Atlantic Rainforest''. The Journal of the Torrey Botanical Society 139: 34-45 * FONTOURA, T.; SCUDELLER, V. V.; COSTA, A. [[2012]]. ''Floristics and environmental factors determining the geographic distribution of epiphytic bromeliads in the Brazilian Atlantic Rain Forest''. Flora (Jena) 9: 662-672 * FONTOURA, T.; SANTOS, F. A. M. [[2010]]. ''GEOGRAPHIC DISTRIBUTION OF EPIPHYTIC BROMELIADS IN THE UNA REGION, NORTHEASTERN BRAZIL''. Biota Neotropica (edición en portugués, en llinia) 10: 127-132 * UZEL-SENA, D.; PERES, M. C. L.; DOMINGOS, B. S.; FONTOURA, T. 2010. ''Composição y guildas de aranhas (Arachnida: Aranae) em copes de um estazo floresta urbanu, Salvador, Bahia, Brasil''. Revista Biociências (Taubaté) 16: 24-33 * FONTOURA, T.; CAZETTA, Y.; NASCIMENTO, W.; CATENACCI, L.; VLEESCHOUWER, K. M.; RABOY, B. 2010. ''Diurnal frugivores on the Bromeliaceae Aechmea depressa [[L.B.Sm.]] from northeastern Brazil: the prominent role taken by a small forest primate''. Biota Neotropica (edición en portugués, en llinia) 10: 351-354 * FONTOURA, T.; ROCCA, M. A.; SCHILLING, A. C.; REINERT, F. [[2009]]. ''Epífitas da floresta seca da Reserva Ecológica Estadual de Jacarepiá: relações com a comunidade arbórea''. Rodriguesia 60: 171-185 * FONTOURA, T.; REINERT, F. 2009. ''Habitat utilization and CAM occurrence among epiphytic bromeliads in a dry forest from southeastern Brazil''. Revista Brasileira de Botânica (impresu) 32: 521-530 * REIS, J.; FONTOURA, T. 2009. ''Diversidade de bromélias epífitas na Reserva Particular do Patrimônio Natural Serra do Teimoso''. Biota Neotropica (edición en portugués, en llinia) 9: 1-7 * FONTOURA, T.; SANTOS, F. A. M.; RIBEIRO, S. P. [[2007]]. ''Building Capacity in Canopy Research: The Brazilian Experience''. Selbyana 28: 161-168 * FONTOURA, T. [[1995]]. ''Distribution patterns of five Bromeliaceae genera in Atlantic Rainforest, Rio de Janeiro State, Brazil''. Selbyana, Florida (EUA) 16 (1): 79-93 * FONTOURA, T. [[1994]]. ''New synonymies in genus [[Billbergia]] (Bromeliaceae, Bromelioideae)''. Selbyana, Florida (EUA) 15 (2): 79-81 * FONTOURA, T.; COSTA, A.; WENDT, T. [[1991]]. ''Preliminary checklist for the Bromeliaceae of Rio de Janeiro State, Brazil''. Selbyana, Florida (EUA) 12: 5-45 === Llibros === ==== Capítulos ==== * MATTER, S. V.; NAKA, L.; FONTOURA, T.; ROCHA, W. D.; NUSCHELER, J. [[2008]]. ''Métodos y perspectives pa o estudo d'aves em dosséis florestais: téuniques de acesso, amostragem y captura''. In: Von Matter, S.; Straube, F.; Accordi, I.; Piacentini, V.; Cândido Jr., F. J. (orgs.) ''ORNITOLOGIA E CONSERVAÇÃO: CIÊNCIA APLICADA, TÉCNIQUES DE PESQUISA Y LEVANTAMENTO''. Rio de Janeiro: TECHNICAL BOOKS EDITORA * REINERT, F.; FONTOURA, T. 2008. ''Epiphytes''. In: K. Del Claru, P.S. Oliveira, V. Ricu-Gray, A. Ramirez, A.A.A. Barbosa, A. Bonet, F.R. Scarano, F.L. Consoli, F.J.M. Garzon, J.N. Nakajima, J.A. Costello, M. V. Sampaio, M. Quesada, M. R. Morris, M. Palacios-Rios, N. Ramirez, et al (orgs.). ''Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS). Oxford: EOLSS Oublishers, UNESCO'' * FONTOURA, T. [[2001]]. ''Bromeliads and habitat fragmentation in the rainforest of northeastern Brazil: the remaining species''. In: K.N. Ganeshaiah; R.O. Shaanker; K.S. Bawa (orgs.) Proceedings of the International Conference on Tropical Ecosystems. New Delhi: Oxford & IBH Publishing Co., p. 399-404 * FONTOURA, T.; SYLVESTRE, L. S.; VAZ, A. M. F.; VIEIRA, C. M. [[1997]]. ''Epífitas vasculares, hemiepífitas y hemiparasitas de Macaé de Cima''. In: Lima, H.C.; Guedes-Bruni, R.R. (orgs.) ''Serra de Macaé de Cima: Diversidade Florística e Conservação da Mata Atlântica. Rio de Janeiro: MMA, Instituto de Pesquisas Jardim Botânico do Rio de Janeiro, p. 89-102. === En Congresos === * REIS, Joice; FONTOURA, T.; SCHIAVETTI, A. [[2007]]. ''Bromélias do Parque Estadual da Serra do Condurú (sul da Bahia) y potenciais espécies pa cultivu''. In: Resumos XXXª Reunião Nordestina de Botânica, Cariri * MASCARENHAS, Rebeca; CASSANO, Camila; FONTOURA, T.; ALVAREZ, Martín 2006. ''Caracterização do dossel utilizáu por preguiça-de-coleira Bradypus torquatus (Bahia, Brasil): daos preliminares''. In: VIIº Congresso Internacional sobre Remano de Fauna Montesa na Amazônia y América Llatina, Ilhéus * FONTOURA, T.; SANTOS, F. A. M. [[2006]]. ''Diversidade de espécies de bromélias epífitas na região d'Una, Floresta Atlânitca do nordeste do Brasil''. In: 57º Congresso Nacional de Botânica, 2006, Gramado. Vos avanços da botânica no início do século XXI. Morfologia, fisiologia, taxonomia, ecologia y xenética. Porto Alegre: Sociedade Botânica do Brasil, p. 340-345 * FONTOURA, T.; RIBEIRO, S. P.; BAKER, Nell; MITCHELL, Andrew. 2005. ''Builiding capacity in canopy biology: the Brazilian experience''. In: 4th International Canopy Conference, Leipzig * FONTOURA, T.; FURIERI, Karina; CAMPOS, Xuliana; MARCU JR, Paulo de. 2005. ''Comportamento de Odonata sobre bromélias epífitas''. In: VIIº Congresso de Ecologia do Brasil, Caxambu. Avanços nos estudos de ecossistemas terrestres, marinhos y de águas continentais * RIBEIRO, S. P.; FONTOURA, T.; SANTOS, F. A. M. [[2002]]. ''The seeds for a canopy training school: the canopy research field course of State University of Campinas, Brazil''. What is up -The Newsletter of the International Canopy Network, Washington, p. 2-3 * FONTOURA, T.; RIBEIRO, S. P. [[2001]]. ''Brazilian Workshop Summaries''. What is up - The Newsletter of the International Canopy Network, Washington, p. 7 * FONTOURA, T.; DUTRA, V. S.; SOUZA, J. J. F. 2001. ''Distribuição de bromélias epífitas em sapucaias ([[Lecythis pisonis]] [[L.]])'' Revista Brasileira de Bromélias, Rio de Janeiro * FONTOURA, T. 2001. ''Bromeliaceae y outras epífitas - estratificação y recursos disponíveis pa animais na Reserva Ecológica Estadual de Jacarepiá, Rio de Janeiro''. Revista Brasileira de Bromélia, Rio de Janeiro * FONTOURA, T.; RABOY, B. [[2000]]. ''More to the bromeliads than meets the eye''. Tamarin Tales, Washington, p. 10-11 == Honores == === Membresías === * Sociedá Botánica de Brasil<ref>{{Cita web |url=http://www.botanica.org.br/conteudo.php?id=15 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402155752/http://www.botanica.org.br/conteudo.php?id=15 |fechaarchivu=2015-04-02 }}</ref> === Revisora de revistes === * 2003 - 2008. Periódicu: Revista Brasileira de Botânica (0100-8404) * 2007. Periódicu: Biota Neotropica * 2010. Periódicu: Hoehnea (São Paulo) * 2011. Periódicu: Revista Brasileira de Biociências (en llinia) * 2012. Periódicu: Rodriguesia * 2013. Periódicu: Rodriguesia * 2011. Periódicu: INTERNATIONAL JOURNAL OF TROPICAL BIOLOGY AND CONSERVATION * 2011. Periódicu: Revista Brasileira de Biociências (en llinia) == Ver tamién == == Notes == {{llistaref|grupu="nota"}} {{Botánicu|Fontoura|Fontoura, Talita}} == Referencies == {{llistaref}} * {{IPNI autor|Talita Fontoura Alves|20019890-1}} == Enllaces esternos == {{wikispecies}} {{commonscat|botanists|Botánicos}} * [https://www.facebook.com/JardimBotanicoRJ?fref=nf El Xardín Botánicu de Rio de Janiero, en Facebook] * [http://www.pubfacts.com/author/Andrea+Ferreira+da%20Mariña Bibliografía de l'autora en PubFacts] * [http://www.researchgate.net/profile/Talita_Fontoura/citations Bibliografía de l'autora en ResearchGate] {{NF|1966||Fontoura, Talita}} {{Tradubot|Talita Fontoura Alves}} [[Categoría:Botánicos y botániques de Brasil]] [[Categoría:Ecólogos y ecólogues de Brasil]] [[Categoría:Taxónomos y taxónomes de Brasil]] [[Categoría:Xeobotánicos y xeobotániques de Brasil]] [[Categoría:Curadores de Brasil]] [[Categoría:Escritores de divulgación científica]] [[Categoría:Escritores en portugués]] [[Categoría:Escritores n'inglés]] ottdkatokhv71uj3y3ib0afnd1ucxay 0 162803 4503229 4469394 2026-07-08T09:24:45Z ~2026-38834-99 150599 /* */ 4503229 wikitext text/x-wiki {{Correxir}} {{otros usos|Sexu anal|saber específicamente sobre'l coitu anal|la sexualidá rellacionada col cursu}} [[Ficheru:Édouard-Henri Avril (17).jpg|right|thumb|280px|Coitu anal heterosexual; obra d'[[Édouard-Henri Avril]].]][[Ficheru:Édouard-Henri Avril (18).jpg|right|thumb|280px|Coitu anal homosexual: [[Adriano]] y [[Antínoo]], obra d'[[Édouard-Henri Avril]].]] La '''sexualidá anal''' fai referencia al usu y a los variaos usos del [[Cursu humanu|cursu]] con fines sexuales. == Coitu anal == {{AP|Sexu anal}} [[Ficheru:Wiki-analsex.png|200px|right|thumb|Ilustración d'un coitu anal: el glande y parte del restu del pene tán introducíos nel cursu de la so pareya, nesti casu, una muyer.]] El coitu anal ye una práctica sexual consistente na introducción del [[Pene humanu|pene]] pel cursu y [[rectu]] de la so pareya. Otros términos sinónimos son «coitu peneano-rectal», «penetración peneano-rectal», «[[sodomía]]», «pedicación» o, más vulgarmente, «enculada». Amás de los [[ser humanu|seres humanos]], conozse la esistencia d'esta práctica ente [[primate]]s y [[Canidae|cánidos]]. Un exemplu de pareya que practicó esto foi *Justin *Bieber y Sían *Combs,siendo Sían que-y daba #el so enculada. Otru exemplu ye'l conductor mexicanu Daniel *Bisogno y les sos pareyes, que tuvo;comúnmente yera bien sabíu qu'emplegaba'l so pubis con *Charly Moreno. Tamién *Juanga, El *Divo de *Juarez diciendo la so frase "lo que se ve nun se #preguntar". (Quepe esclariar qu'estos personaxes yeren del llau de *Bieber (*i.y., el que recibe y non de *Combs). Otru exemplu ye *Freddie *Mercury(práctica de la banda de *rock *Queen; de quien se sabe que practicaba esto nes sos fiestes, mesmu que nunca se curió y por eso contraxo sida. Otru exemplu ye *Ricky Martin, con *Yuri (la homófoba), que lo criticó poles sos preferencies sexuales. *Lil *Nas X incluyó *multipleslos referencies al sexu oral-añal, conocíu como *anilingus na so música.[1] Siendo *epoca de FIFA Mundial 2026, *enlistemos a *Kylian Papé, xugador de la selección de Francia, siendo que salió con una muyer *trans; poro, practicaben el sexu añal, siendo *Mbappe del llau de *Bisogno o de *Justin *Bieber. *Elton John, *Neil Patrick *Harris encantába-y el *pitufo (salió en Los *Pitufos (película), *Raymix y *Jhonny *Caz de Grupu Firme gústa-yos la *nonga. Mentando a *Tiziano *Ferro, sábese que-y encanta esta recibir esta sexualidá, por cuenta de que esti xenófobu dixo que les mexicanes yeren *bigotonas, pero *salio que *preferia que lo *encularanbigotones. Eduardo España de Vecinos tamién forma parte d'estes persones, pero'l ye mas respetable. Nel mundu de la política, #falar de Carlos *Monsiváis y Andrés Manuel López *Obrador. En dichu testu, asegurábase que *Monsiváis diera abellu a López *Obrador na so casa mientres 9 meses na so mocedá, y que lo describía como una persona ambiciosa y capaz de faer lo que fora por dineru y poder. Cita *explícitamente que López *Obrador vivió nueve meses na so casa y que pasaron “delicioses y risonderes nueches”, *expresandose a dicha sexualidá que se vive pol *fufarito. Otru exemplu ye *Donald *Trump, pero l'escuendi lo que ye Munches persones atopen placentero el coitu anal, y dalgunes pueden algamar el [[orgasmu]], nos homes por aciu la estimulación vía anal de la [[próstata]], y nes muyeres cola estimulación dende'l rectu del so [[úteru]] y la paré inferior de la so [[natura]].<ref name="Www.goaskalice">{{cita web |títulu=The male hot spot — Massaging the prostate|editorial=[[Go Ask Alice!]]|fecha=27 de setiembre de 2002 (Última Actualización / Revisión: 28 de marzu de 2008)|fechaaccesu=15 d'abril de 2013|url=http://www.goaskalice.columbia.edu/2246.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120103103607/http://www.goaskalice.columbia.edu/2246.html|fechaarchivu=3 de xineru de 2012}}</ref><ref name="Answer">{{cita llibru |apellíu=Komisaruk|nome=Barry R.|coautores=Beverly Whipple, Sara Nasserzadeh, Carlos Beyer-Flores|enllaceautor=|títulu=The Orgasm Answer Guide|url=https://books.google.com/books?id=Kkts3AX9QVAC&pg=PA108&dq=en&ei=Fii3TuC2NfCpsALW8fHsAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CEcQ6AEwBQ#v=onepage&q=&f=false|fechaaccesu=15 d'abril de 2013|idioma=inglés|otros=|edición=|añu=2009|editor=|editorial=JHU Press|allugamientu=|isbn=0801893968, 9780801893964|capítulu=|páxina=151|cita=}}</ref><ref name="Taormino">{{cita llibru |apellíu=Taormino|nome=Tristan|coautores=|enllaceautor=|títulu=The Ultimate Guide to Anal Sex for Women|url=https://books.google.com/books?id=hLv1ohTIiicC&dq=The+Ultimate+Guide+to+Anal+Sex+for+Women&hl=iw&ei=cdlETbaaKJHG4Absw50Q&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCsQ6AEwAA|fechaaccesu=15 d'abril de 2013|idioma=inglés|otros=|edición=|añu=1997|editor=|editorial=Cleis Press|allugamientu=|isbn=1573442216, 9781573442213|capítulu=|páxina=282|cita=}}</ref><ref name="Valdez">{{cita web |url=https://books.google.com/books?id=5PsNKTB87isC&pg=PT79&dq=en&ei=VRSxTpXcLsWa2AW67bW2Aw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=8&ved=0CE0Q6AEwBzgK#v=onepage&q=anal%20orgasm&f=false|títulu=Vitamin O: Why Orgasms Are Vital to a Woman's Health and Happiness, and How to Have Them Every Time!|fechaaccesu=15 d'abril de 2013|apellíu=Valdez|nome=Natasha Janina |enllaceautor=|fecha=|formatu=|obra=|editor=inglés|isbn=1616083115, 9781616083113|editorial=Skyhorse Publishing Inc.|añu=2011|páxines=282|fechaaccesu=15 d'abril de 2013.}}</ref> Sicasí, munches persones considerar doliosu, n'ocasiones de forma estrema,<ref name="Anal Pain">{{cita web |títulu=Pain from anal sex, and how to prevent it|editorial=[[Go Ask Alice!]]|fecha=26 de april de 2002 (Última Actualización / Revisión: 26 de xunu de 2009)|idioma=inglés|fechaaccesu=15 d'abril de 2013|url=http://www.goaskalice.columbia.edu/2130.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111210080525/http://www.goaskalice.columbia.edu/2130.html|fechaarchivu=10 d'avientu de 2011}}</ref><ref name="Heidelbaugh">{{cita llibru |títulu=Clinical men's health: evidence in practice|id=ISBN 1-4160-3000-X, 9781416030003|editorial=Elsevier Health Sciences|añu=2007|páxines=608|fechaaccesu=15 d'abril de 2013|url=https://books.google.com/?id=4N_6nOH5BAEC&pg=PA273&dq=Anal+sex+research+avoiding+pain#v=onepage&q=Anal%20sex%20research%20avoiding%20pain&f=false |autor=Joel J. Heidelbaugh|isbn=9781416030003}}</ref> lo qu'en dellos casos puede ser d'orixe [[sicosomáticu]].<ref name=Heidelbaugh/> Una investigación sobre sexu heterosexual anal dio como resultáu que la penetración anal acompañada de estimulaciones múltiples y simultánees d'otres zones eróxenes (el clítoris, el puntu G y el cursu, ente otres) dexó a la muyer esfrutar con menos molestia, comparándola a la penetración anal solamente. "Muyeres reportaron que l'orgasmu mientres el coitu anal, a diferencia del orgasmu clitorial, ye una esperiencia de cuerpu completu".<ref name="DeCitore">DeCitore, David. (2008). “Arouse Her Anal Ecstasy: The Best Step-by Step Guide that Provides a Pleasurable Path to Anal Sexuality, so She Enjoys Amazing Orgasms and Loves It from Beginning to End.” ISBN 978-0-615-39914-0 p.176.</ref> ; Prevalencia del coitu anal L'emplegu del cursu con fines sexuales ta consideráu una de les práutiques más estendíes en pareyes [[homosexual|homosexuales]], pero tamién en [[heterosexual]]es. Diversos estudios revelen que muyeres y homes confiesen esfrutar del sexu anal. Respectu al coitu anal, aproximao'l 40&nbsp;% de les pareyes heterosexual haber intentáu siquier una vegada y, según los resultaos de distintos estudios, ente'l 10 y el 20&nbsp;% de les pareyes practicar con regularidá. Inclusive en dellos países de [[América Llatina|Llatinoamérica]] ye más común. En [[Chile]], por casu, el 20,3&nbsp;% de les muyeres y el 24,8&nbsp;% de los homes reporta emplegar la práctica penetrativa anal (“sexu anal”), siendo la más común tres el sexu vaxinal y l'oral.<ref name="Chile">{{cita web |url=http://www.inlatina.org/bv/archivos/autores-m/m%20-%20003%20-%202.pdf|títulu=Estudio Nacional de comportamientu sexual Chile, 2000|fechaaccesu=15 d'abril de 2013|apellíu=|nome=|enllaceautor=|fecha=payares de 2000|formatu=|obra=|editor=Gobierno de Chile, Ministeriu de Salú, Comisió—n Nacional del Sida, Chile, y ''Agence Nationale de Recherches sur le SIDA'', Francia.|editorial=|allugamientu=Santiago de Chile|idioma=castellanu|cita=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110516101259/http://www.inlatina.org/bv/archivos/autores-m/m%20-%20003%20-%202.pdf|fechaarchivu=16 de mayu de 2011}}</ref> === Dobles penetraciones === {{AP|Doble penetración}} [[Ficheru:Wiki-doublepen.png|200px|right|thumb|Doble penetración tradicional: vagina-ano.]] La doble penetración ye una variante del coitu anal, que consiste en que dos homes enfusen simultáneamente a una muyer; unu d'ellos enfusar pel cursu, ente que l'otru fai lo propio pol furu [[natura]]l.<ref>Chun, A. B.; S. Rose, C. Mitrani, A. J. Silvestre, A. Wald: Anal sphincter structure and function in homosexual males engaging in anoreceptive intercourse. In: American Journal of Gastroenterology. Band 92, März 1997, S.465–468.</ref> La doble penetración anal, o "doble anal", ye similar, pero los dos homes enfusen nel mesmu furu anal. Nesti casu l'enfusáu pue ser tantu un home como una muyer. Una variante ye qu'unu o dambos penes sían reemplazaos por dildos con arneses, dexando qu'unu o dambos caltriantes sían de sexu femenín. Otra variante de doble penetración ye'l llamáu ''spit roast''; recibe esti nome porque la muyer o l'home ye enfusáu oral y analmente, esto ye, per dambos estremos. Toes estes variantes de dobles penetraciones son frecuentes en pornografía. === ''Donkey punch'' === {{AP|Donkey punch}} ''Donkey punch'' [[Alfabetu Fonéticu Internacional|/'dɒŋki pʌntʃ/]] ("puñada de pollín" n'[[idioma inglés|inglés]]) ye un [[eufemismu]] que fai referencia a una práctica teórica rellacionada col coitu anal, tanto [[heterosexual]] como [[homosexual]]. Nel ''donkey punch'', l'home que taría enfusando anal o vaginalmente a la so pareya solmenaría a ésta o ésti una puñada nos reñones o na rexón [[Güesu occipital|occipital]].<ref>{{cita web |url=http://www.hawaii.edu/hivandaids/links_sextermsd.htm|títulu=Sexual Terminology — D|idioma=inglés|fechaaccesu=15 d'abril de 2013|editorial=Hawai'i AIDS Education and Training Center|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130304022738/http://www.hawaii.edu/hivandaids/links_sextermsd.htm|fechaarchivu=4 de marzu de 2013}}</ref><ref>[[#Bibliografía|Partridge; Dalzell; Victor (2005)]], p. 627.</ref> La finalidá pretendida sería provocar una contraición reflexa de la musculatura del [[rectu]] o de la [[natura]], aumentando d'esta manera la sensación de prestar de quien enfusa. == Estimulación anal mecánica == [[Ficheru:Sara Solo Sex 450.jpg|right|200px|thumb|Una muyer autoestimulándose analmente por aciu l'empléu d'un vibrador non específicu.]] [[Ficheru:Buttplugs.jpg|right|200px|thumb|Dellos modelos de consoladores especialmente diseñaos pa la penetración anal.]] El cursu tamién ye aguiyáu por aciu l'empléu de dispositivos, vibradores, consoladores o dildos, tantu afechos a bases sólides como manipoliaos cola mano (la mesma o la de la so pareya), o como pieza dientro d'un xuegu de arnés. Suelen ser habituales na [[masturbación anal]]. === Vibradores anales === {{AP|Vibrador}} Los [[vibrador]]es diseñaos para uso anal disponen d'una base enanchada o un mangu llargu pa garralos, y asina evitar que s'esmuzan dientro, agospiándose nel intestín. Los vibradores anales vienen en distintes formes, anque los más comunes suelen tener forma de falu. Son encamentaos pa ser utilizaos con una cantidá importante de llubrificante, y que sía inxertáu selemente y con cuidu, pa evitar cualesquier potencial dañu del revestimiento del cursu y del rectu. === Consoladores === {{AP|Consolador}} El cursu tamién suel ser aguiyáu por aciu l'emplegu de consoladores o dildos. Hai consoladores que tienen una terminación curva p'aguiyar el [[puntu G]] o la [[próstata]], diseños dobles que pueden emplegase simultáneamente pa la penetración [[natura]] y [[sexu anal|anal]] y los consoladores de forma cónica pa usu nel [[cursu]] (que n'[[idioma inglés|inglés]] llámense ''[[butt plug]]'': lliteralmente: ‘enchufe pal cursu'). Al igual qu'asocede colos vibradores anales, los consoladores especialmente diseñaos para uso anal disponen d'una base enanchada pa evitar qu'escapen dientro. === ''Pegging'' === {{AP|Pegging}} [[Ficheru:Wiki-pegging.png|thumb|200px|right|Una muyer portando un arnés con consolador preparar pa enfusar el cursu d'un home.]] [[Ficheru:Dual internal plug harness 01.jpg|thumb|200px|right|Un arnés con dos consoladores.]] Denominar ''pegging'' la práctica sexual anal pola cual tantu un home como otra muyer, emplegando una [[prótesis]] que comúnmente va suxeta a la so [[pubis]] per mediu d'un [[arnés de cintura]], enfusa analmente a la so pareya. La persona enfusada tamién puede ser tantu un home como otra muyer. Suel emplegase un consolador, anque tamién son aptos los vibradores. El arnés que s'utiliza asítiase alredor del cuerpu, y ye similar al que s'usa n'esguilada, pero con dellos cambeos. Esti dispositivu conocer n'inglés como ''strap on'' (que podría traducise como ‘con correa'),<ref>Karlyn Lotney: ''The Ultimate Guide to Strap-On Sex: A Complete Resource for Women and Men''. Cleis Press, 2000. ISBN 978-1-57344-085-1.</ref> y suel denominase n'[[Idioma español|español]] como «estrapón», «cinturonga», o a cencielles «[[consolador con arnés]]». N'otra variante, la base de la prótesis, arreyada a la cintura o non, enfusa tamién na mesma natura de la muyer activa, teniendo ella d'esta miente una estimulación sexual direuta. El ''pegging'' puede rellacionase cola [[andromimetofilia]] y [[ginemimetofilia]]. El suxetu "pasivu" pasa a ser l'home, y el "activu", la muyer. === Cuntes anales === {{AP|Cuntes anales}} [[Ficheru:Illustration of anal bead use.svg|200px|thumb|right|Una muyer usando cuntes anales.]] Cuntar anales» o «boles anal» son un [[xuguete sexual]] que consiste en numberoses esferes o pelotitas xuníes a una cuerda o soporte ríxidu o semirrígido que les traviesa, a manera de rosariu. Son usaes pa ensertales nel [[rectu]] al traviés del [[cursu]] cola ayuda d'un llubrificante. El placer deriva de dellos factores ente los que s'inclúi la velocidá a la que s'introducen y saquen les bolines, el calibre d'estes, que puede ser variable inclusive nun mesmu xuguete, y la fondura a la que lleguen. De cutiu sáquense rápida y sópito p'aumentar la sensación placentera mientres l'orgasmu. Los que les usen esfruten cuando les cuentes pasen pol angostu [[músculu esfínter esternu del cursu]]. Pueden comparase a les «[[boles chines]]», que métense na natura de la mesma manera y pa propósitos similares.<ref>[http://sexuality.about.com/od/sextoys/a/anal_beads.htm ''Anal Beads''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170113234005/http://sexuality.about.com/od/sextoys/a/anal_beads.htm |date=2017-01-13 }} Consultáu'l 15 d'abril de 2013 (n'inglés)</ref> === Clismafilia === [[Ficheru:Rectal bulb syringe.jpg|right|thumb|200px|Pería usada pa poner enemes anales.]] La «[[clismafilia]]», o «klismafilia», ye una [[parafilia]] que consiste en recibir, o menos frecuentemente asitiar, líquidu inyectáu por aciu [[enema|enemes]] (llavatives) nel cuévanu anal, mientres se realicen [[Xuegu sexual|xuegos sexuales]] o'l mesmu [[actu sexual]]. La so práctica va acompañada, na mayor parte de los casos, con formes [[Fetichismu sexual|fetichistes]] utilizando [[cánulas]] y otros elementos pa una mayor [[estimulación]] anal. == Estimulación anal con otres partes del cuerpu == El cursu ye aguiyáu con adminículos o col pene, pero tamién por aciu l'empléu d'otres partes del cuerpu, siendo la práctica anal más espublizada de toes, pos non yá emplegar de manera previa los que realicen el coitu anal, sinón que tamién ye usada polos qu'enxamás fixeron esto últimu. Les partes del cuerpu más utilizaes son los deos de les manes, y más raramente, les manes, brazos, o deos de los pies. Asocede mientres rellaciones sexuales, o en sesiones de autoestimulación o masturbación. === Estimulación anal cola boca === {{AP|Anilingus}} [[Ficheru:Wiki-anilingus.png|thumb|right|200px|Una muyer practicándo-y el «[[anilingus]]» a otra.]] El cursu tamién ye aguiyáu por aciu la boca nuna práctica sexual denominada «anilingus», popularmente llamáu «besu negru». Nesta variante de [[sexu oral]], realizar dende namái besos colos llabios, como llambíes cola llingua. Una variante d'esto postreru ye'l llamáu "colibrí", que consiste nel insertamientu de la llingua lo más fondamente posible nel cursu de la so pareya. El so nome fai referencia a una [[Trochilinae|familia d'aves]] qu'utiliza la so llingua d'una manera similar col fin de recoyer néctar de los sectores más fondos de les flores tubulares.{{ensin referencies}} ; Riesgos pa la salú y prevención Esisten numberosos problemes de salú que podríen presentase de resultes d'una práctica desaparente del anilingus, por cuenta de la presencia de bacteries, virus o parásitos alredor y/o dientro del cursu o rectu. Estos inclúin [[Hepatitis A]], [[Hepatitis C]], [[Hepatitis B]], [[Enterobius|merucu intestinal]], [[Clamidia]], [[Virus del papiloma humanu|Papilomavirus humanu]] (PVH), [[Gonorrea]], [[Herpesviridae|herpes]], ente otres [[enfermedaes de tresmisión sexual]]. Anque hai que recordar que non solamente por esti tipu de práctica pueden adquirise les enfermedaes de tresmisión sexual.<ref>{{cita web |url=http://www.uhs.uga.edu/sexualhealth/oral_sex.html#safe |títulu=Is Oral Sex Safe?|editorial=University Health Center at the University of Georgia|fechaaccesu=15 d'abril de 2013}}</ref> El [[sida|VIH/Sida]] nun paez ser fácilmente transmisible al traviés d'esta práctica, pero los espertos afirmen qu'esiste ciertu riesgu d'andada.<ref>{{cita web |url=http://www.goaskalice.columbia.edu/1414.html|títulu=What's Rimming?|editorial=Columbia University's internet health service|fechaaccesu=15 d'abril de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111219065825/http://www.goaskalice.columbia.edu/1414.html|fechaarchivu=19 d'avientu de 2011}}</ref> === Fisting === {{AP|Fisting}} El ''[[fisting]]'', o ''fist fucking'', consiste na introducción d'un puñu, ya inclusive el brazu, dientro del cursu y rectu de la persona enfusada. Nesta práctica la fase de dilatación puede durar hores, pa evitar esgarrios anales, fisuras y frayatos d'esfínter. === Masaxe prostáticu === {{AP|Masaxe prostáticu}} [[Ficheru:Digital rectal exam IT.jpg|thumb|right|200px|D'esta manera realiza'l masaxe prostáticu.]] Munchos homes atopen sexualmente placentero la estimulación de la so próstata, pos pa los sexólogos, esa glándula ye'l [[puntu G]] masculín. Na variante [[Sexualidá humana|sexual]] del llamáu masaxe prostáticu (una práctica médica) empléguense xeneralmente unu o dos deos, pudiendo ser los d'un home como los d'una muyer, pa introducilos nel cursu d'un home, y aguiyar la so glándula [[próstata|prostática]], coles mires de da-y prestar, llegando inclusive a la descarga de los sos fluyíos y produci-y un [[orgasmu]], ensin necesariamente tener qu'efectuar estimulaciones del pene nin d'otres zones eróxenes. En delles ocasiones tamién ye utilizada la electroestimulación erótica prostática. Como parte d'un masaxe tántrico, el masaxe prostáticu efectuar col propósitu d'aumentar la relaxación y amontar la estimulación sexual.<ref>Micha Schulze, Christian Scheuß (editores): Das Orgasmusbuch. Öfter und intensiver kommen. Orig.-Ausg., Bruno Gmünder Verlag, Berlín 2007, ISBN 3-86187-997-2. (“El llibru del orgasmu”; n'idioma alemán. Nel prefaciu: "Llibru pa homes gais", capítulos: "L'orgasmu anal", y "Masaxes prostáticos").</ref> === Coprofilia === {{AP|Coprofilia}} Na [[parafilia]] denominada «coprofilia», considerada como una clase de [[fetichismu]], la [[escitación sexual]] producir por [[Olfatu|goler]], [[sabor]]ear, [[Tactu|tocar]] o ver les [[fieces]] o'l [[Defecación|actu de defecar]]. Esta actividá erótica suelse practicar tanto individual como colectivamente. Una variante ye la conocida n'[[Estaos Xuníos]] como ''Cleveland Steamer'' (traducíu como «vapor de Cleveland»), y n'español como «agua negro», na cual daquién siente prestar en defecar a la so pareya (o ser defecado) na cara o pechu.<ref name="Corsini">{{cita llibru |apellíu=Corsini|nome=Raymond J.|coautores=|enllaceautor=|títulu=The Dictionary of Psychology|url=|fechaaccesu=15 d'abril de 2013|idioma=inglés|otros=|edición=|añu=2002|editor=|editorial=Brunner-Routledge|allugamientu=Filadelfia|isbn=1-58391-328-9|capítulu=|páxina=224|cita=}}</ref> === ''Footjob'' === {{AP|Footjob}} Nuna de les munches variantes de la práctica sexual denominada ''footjob'' (la que se rellaciona cola sexualidá anal), una persona afalaga colos pies, o les dedes, el cursu de la so pareya, o lo enfusa analmente col deu mayor del mesmu. El ''footjob'' ta rellacionáu col [[fetichismu de pies|parcialismo de pies]].<ref>Angela Lewis. My Other Self: Sexual fantasies, fetishes and kink. The Great American Publishing Society. p. 18.</ref><ref>Deida, David (2007). The Enlightened Sex Manual. Sounds True, Inc. p. 123. ISBN 1-59179-585-0.</ref> == Ver tamién == * [[A2M]] * [[Tríu (rellación sexual)]] * [[Felching]] * [[Pasivu (sexualidá)]] * [[Dominación y sumisión]] * [[Dirty Sánchez]] == Referencies == {{llistaref}} === Enllaces esternos === {{commonscat|Anal sex}} {{Tradubot|Sexualidad anal}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Parafilies]] [[Categoría:Práutiques sexuales]] [[Categoría:Sexualidá LGBT]] [[Categoría:Erotismu|Erotismu]] [[Categoría:Cursu humanu]] 08rrw101joft5n6uscyihvu5hg88s5o 0 162807 4503129 4496910 2026-07-07T21:47:13Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503129 wikitext text/x-wiki Ente que los [[Movimientu gai|derechos LGBT]] son vistos nel [[mundu occidental]] modernu como un asuntu políticu de la [[izquierda política|izquierda]], les [[minoría sexual|minoríes sexuales]] y les [[sexualidá|distintes sexualidaes]] nun pertenecen como grupu a la izquierda o a la [[derecha política]]. Distintes corrientes [[socialismu|socialista]] (d'igual forma que les distintes ideoloxíes polítiques de la derecha) tanto opunxéronse como sofitaron los derechos LGBT, de cutiu faciendo coincidir les sos actitúes colos valores mayoritarios de la sociedá. Al igual que con otros asuntos de la [[política sexual]], como la [[pornografía]], les actitúes frente a les minoríes sexuales suelen estremase ente [[Autoritarismu|autoritarios]] y [[Llibertarismu|llibertarios]], más qu'ente dereches y izquierdes; tal como indicó'l sociólogu [[Jeffrey Weeks (sociólogu)|Jeffrey Weeks]] en 1989, la creencia de que la homosexualidá ye daqué que «''tien de ser desacreditado ya impidíu''» puede ser unu de los pocu puntos de mancomún ente [[Fidel Castro]] y [[Margaret Thatcher]].<ref>[[Jeffrey Weeks|Weeks, Jeffrey]], 1989. ''Sexual politics'', revista [[New Internationalist]], n° 201; payares de 1989. [http://www.newint.org/issue201/politics.htm testu en llinia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522141908/http://www.newint.org/issue201/politics.htm |date=2010-05-22 }}</ref> Sicasí, la [[izquierda radical]] y el [[Movimientu gai|movimientu LGBT]] interactuaron y enfrentáronse de forma especial desque dambos surdieron a finales del sieglu XIX n'[[Europa]]. La mayoría de los autores coinciden en qu'históricamente'l tratu de la homosexualidá per parte del movimientu socialista ye desigual. En particular, los [[Estáu socialista|estaos comunistes]] autoritarios opunxéronse con fuercia a los derechos LGBT y aprobaron delles lleis criminalizando les rellaciones homosexuales. Per otra parte, los activistes LGBT identifíquense davezu cola izquierda y un númberu de figures importantes dientro del socialismu (particularmente del [[socialismu llibertario]]) fueron [[lesbiana|lesbianes]], [[gai|gais]] o [[bisexual]]es. == Política sexual del socialismu utópico == [[Ficheru:Charles Fourier (by Hans F. Helmolt).jpg|thumb|250px|[[Charles Fourier]], [[Socialismu utópico|socialista utópicu]] que creó la pallabra [[feminismu]] en 1837 y defendió la homosexualidá.]] Les primeres corrientes del pensamientu socialista modernu arrexuntar de cutiu sol términu [[socialismu utópico]]. El xéneru» y la sexualidá yeren esmoliciones d'importancia pa los principales pensadores del movimientu, como [[Charles Fourier]] y [[Henri de Saint-Simon]] en Francia y [[Robert Owen]] en Gran Bretaña, y nos sos siguidores, munchos de los cualos yeren muyeres. Pa Fourier, por casu, la verdadera llibertá namái podía algamar ensin amos, ensin l'[[ethos]] del trabayu y ensin la supresión de les pasiones; la supresión de les pasiones nun ye namái destructiva pal individuu, sinón pa la sociedá nel so conxuntu. Escribiendo antes de la invención de la pallabra homosexual, Fourier reconocía que tanto homes como muyeres teníen un ampliu espectru de necesidaes y preferencies sexuales que podíen camudar a lo llargo de la vida, incluyendo la sexualidá ente persones del mesmu sexu y la ''androgénité''. Defendía que toles espresiones sexuales tendríen de ser esfrutaes, mientres nun s'abusara de les persones, y que «''afirmar les mesmes diferencies''» de fechu podía ameyorar la integración social.<ref>[[Charles Fourier|Fourier, Charles]], ''Le Nouveau Monde amoureux'' (escritu 1816-18, non publicar llargamente hasta 1967: Paris: Éditions Anthropos). páxs. 389, 391, 429, 458, 459, 462 y 463.</ref> Sicasí, estes idees seríen refugaes polos influyentes pensadores socialistes [[Karl Marx]] y [[Friedrich Engels]], que faíen de menos a los socialistes utópicos por ser inocentes y por non tener una comprensión fayadiza de la sociedá. Marx y Engels defendíen que sería imposible prestar a toos y poco realista esperar un tresformamientu radical per medios pacíficos; dicíen que les idees de los socialistes utópicos yeren «''fantasíes, que güei namái nos faen sonrir.''»<ref>[[Friedrich Engels|Engels, Friedrich]], 1882. ''Socialism: Utopian and Scientific'', en 'Marx and Engels, Selected Works in One Volume', páx. 403.</ref> Marx condergaba la llibertá sexual defendida por Fourier y Saint-Simon como una recaída al estáu bestial» de prostitución universal».<ref>[[Karl Marx|Marx, Karl]] (1844). ''Economic and philosophic manuscripts of 1844''. ed. Dirk J. Struik, traducíu por Martin Milligan (Moscow: Progress; New York: International, 1964). páx. 133</ref> L'historiador Saskia Poldevaart (1995) afirma que: {{cita|Renegar de la sexualidá y del problema de la feminidad/masculinidad como asuntos llexítimos según el [[marxismu]] diba ganáu terrén. Los métodos del socialismu utópico —cambéu de les rellaciones de producción, lo mesmo que de les rellaciones ente los sexos, estudiando como problema la sexualidá, la familia y la distinción ente lo público y lo privao— fueron amenorgaos pol marxismu a la [[llucha de clases]]; el fin del socialismu utópico —nueves rellaciones sociales ente les persones— foi acutáu a un nuevu orde económicu y una redistribución de los bienes materiales.|Saskia Poldevaart<ref>Poldervaart, Saskia. 1995. ''Theories About Sex and Sexuality in Utopian Socialism''. En 'Journal of Homosexuality.' Nueva York: 30 de setiembre de 1995. Vol.29, N°. 2/3; páx. 41</ref>}} == Marx, Engels, Ulrichs y Schweitzer == [[Ficheru:Johann Baptist von Schweitzer.jpg|thumb|250px|[[Jean Baptista von Schweitzer]], socialista alemán deteníu por homosexualidá en 1862.]] Dende los entamos del movimientu homosexual européu, activistes como [[Karl-Heinrich Ulrichs]] y [[Magnus Hirschfeld]] averáronse a la izquierda en búsca de sofitu. Mientres la década de 1860, Ulrichs escribió a [[Karl Marx]] y unvió-y una serie de llibros sobre la emacipación del [[uranismu]] (homosexualidá/tresxéneru) y en 1869 Marx pasólu unu de los llibros de Ulrichs a Engels.<ref>La mayoría de la información d'esti incidente ta tomáu de: Kennedy, Hubert, ''Johann Baptist von Schweitzer: The Queer Marx Loved to Hate''. En: 'Journal of Homosexuality' (ISSN 0091-8369) Volume: 29 N°: 2/3, páxs.69-96. A partir d'equí danse fontes orixinales citaes por Kennedy.</ref> Engels respondió a Marx asqueado nuna carta personal, acometiendo contra «''pederastes''» que son «''desaxeradamente contra natura''» y describió la plataforma de defensa de los derechos de los homosexuales de Ulrichs como «''convertir obscenidades en teoríes''». Taba esmolecíu de que les coses salieren mal pa los heterosexuales, como él mesmu y Marx, si los homosexuales ganaren derechos.<ref>La carta, datada'l 22 de xunu de 1869, ta publicada en [[Karl Marx|Marx, Karl]], [[Friedrich Engels|Engels, Friedrich]]: ''Collected Works'', vols. 42, 43 (New York: International, 1988), 43: 295–96</ref> Tanto Ulrichs como Marx conocíen el casu de [[Jean Baptista von Schweitzer]], un importante sindicalista que fuera acusáu d'intentar inducir al sexu a un adolescente nun parque en 1862. El líder [[socialdemócrata]] [[Ferdinand Lassalle]] defendió a Schweitzer col argumentu de que, mientres personalmente consideraba la homosexualidá como daqué puerco, el movimientu sindicalista precisaba demasiáu'l lideralgu de Schweitzer como p'abandonalo, y los gustos sexuales personales nun teníen «''absolutamente nada que ver col calter políticu d'un home''».<ref>Linsert, Richard. 1931. ''Kabale und Liebe: Uber Politik und Geschlechtsleben.'' Berlin, Man.<br />Vease tamién:<br />*Footman, David, 1947. ''Ferdinand Lassalle, Romantic Revolutionary'' (New Haven, [[Yale University Press]], 1947; reedición, New York: Greenwood, 1969), páx. 182.<br />*Mayer, Gustav, 1909. ''Johann Baptist von Schweitzer und die Sozialdemokratie, ein Beitrag zur Geschichte der deutschen Arbeiterbewegung'' (Jena: Gustav Fisher, 1909). páx. 91</ref> Per otru llau, Marx suxirió que Engels tenía d'emplegar l'asuntu pa bilordiar a Schweitzer: «''Tienes De consiguir que dellos chistes sobre él lleguen a Siebel, por que los apurra a diversos periódicos.''»<ref>Karl Marx, Frederick Engels: ''Collected Works'', vols. 42, 43 (New York: International, 1988), 42: 120</ref> Sicasí, Schweitzer siguiría hasta convertise nel presidente del ''[[Allgemeinen Deutschen Arbeitervereins]]'' («Unión xeneral de trabayadores d'Alemaña») y el primer parllamentariu socialdemócrata escoyíu n'[[Europa]]. Engels condergó la [[homosexualidá na antigua Grecia|homosexualidá ente homes na antigua Grecia]] en dos pasaxes distintos de ''[[L'orixe de la familia, la propiedá privada y l'Estáu]]'', describiéndola como «moralmente deteriorada», «abominable», «despreciable» y «degradante».<ref>Engels, Friedrich. ''The Origin of the Family, Private Property and the State'' (New York: International, 1972), páxs. 61–62.</ref> Marx aparentemente compartía'l puntu de vista de Engels, escribiendo que «''la rellación d'un home con una muyer ye la rellación más natural d'un ser humanu con un ser humanu''»<ref>Marx, Karl. ''Early Writings'', trans. y ed. T. B. Bottomore. New York: McGraw-Hill, 1964, en Economic and Philosophical Manuscripts (Third manuscript, section on private property and communism), páx. 154.</ref> y describiendo al autor de testos fomentando la llibertá sexual como un ''Schwanzschwulen'' («estúpidu maruxu»).<ref>Boruttau, Karl. ''Gedanken über Gewissens Freiheit'', ''Thoughts on Freedom of Conscience''</ref><ref>''Marx Engels Werke'', vol. 32 (Berlin: Dietz, 1965). páx. 124</ref> Acordies colos autores socialistes Hekma, Oosterhuis y Steakley, Marx y Engels víen cualquier forma de sexualidá fora del matrimoniu heterosexual monógamu como una forma de dexeneración, fomentada pol capitalismu, que podía ser curada col socialismu. Acordies con Engels, los principios morales naturales» floriaríen nel futuru socialista, cuando «la monogamia [heterosexual] finalmente conviértase en realidá —tamién pal home—, en llugar de la decadencia»<ref>[[Friedrich Engels|Engels. Friedrich]], ''The Origin of the Family, Private Property and the State''. Traducción de Alec West, en "Selected Works in One Volume" (Moscow: Progress; New York: International, 1968). páx. 511</ref> y los homosexuales a cencielles sumiríen.<ref>Hekma, Gert; Oosterhuis, Harry; y Steakley, James (1995). ''Leftist sexual politics and Homosexuality: A Historical Overview.'' Journal of Homosexuality, 1995, Volume 29, N° 2/3. ISSN 0091-8369 — Publciado simultáneamente como: ''Gay men and the sexual history of the political left'', Gert Hekma et al. Eds. Harrington Park Press 1995, ISBN 1-56023-067-3.</ref> El llibru ''Woman under Socialism'' (1879) d'[[August Bebel]], la obra que trata principalmente sobre sexualidá más lleida polos militantes de base del [[Partíu Socialdemócrata d'Alemaña|SPD]]»,<ref>Hekma et al. (1995). páx. 14</ref> yera inclusive más esplícitu nes sos alvertencies a los socialistes sobre los peligros de la homosexualidá. Bebel atribuyía esti crime contra natura», tantu n'homes como en muyeres, a la indulxencia sexual y los escesos, describiéndolo como un viciu de les clases altes metropolitanes y estranxeres.<ref>[[August Bebel|Bebel, August]] (1879). ''Woman under Socialism''. Traducíu por Daniel De Leon, New York: New York Labor Press, 1904. páxs. 164 - 165. Nuna nota añadida en 1909, señala que l'[[escándalu Harden-Eulenburg]] probaba que la sexualidá taba estendida poles clases altes.</ref> == El círculu de Magnus Hirschfeld == La principal figura del movimientu LGBT na Alemaña del cambéu de sieglu hasta la llegada al poder del [[réxime nazi]] en 1933, foi ensin dulda [[Magnus Hirschfeld]]. Hirschfeld, que tamién yera socialista y sofitaba el [[feminismu]] de primera hora, formó'l [[Comité científicu humanitariu]] pa lluchar contra'l [[artículu 175]] del códigu penal que prohibía les rellaciones homosexuales. La organización de Hirschfeld fixo un tratu col [[Partíu Socialdemócrata d'Alemaña]] (SPD), del cual Lassalle y Schweitzer fueren miembros, por qu'introduxeren una proposición nel [[Reichstag (parllamentu alemán)|Reichstag]] en 1898 pa esaniciar l'artículu, pero'l restu de la cámara opúnxose y la proposición nun pasó. La mayoría de los activistes homosexuales de la dómina defendíen polítiques socialistes, incluyendo [[Kurt Hiller]], [[Richard Linsert]], [[Johanna Elberskirchen]] y [[Bruno Vogel]]. == Anarquismu y derechos LGBT == {{AP|Anarquismu LGBT}} [[Ficheru:Edna St. Vincent Millay.jpg|thumb|250px|[[Edna St. Vincent Millay]], anarquista bisexual norteamericana y defensora del 'amor llibre'.]] Suel venceyase al [[anarquismu]] col socialismu poles sos conexones históriques col [[movimientu obreru]]. Por otra suel venceyase l'anarquismu a los derechos LGBT polos principios llibertarios de [[soberanía individual]] y [[asociación voluntaria]], del que se deriva'l [[amor llibre]]. Los contemporáneos de Marx y Engels, [[Mijaíl Bakunin]] y [[Sergéi Necháyev]] fueron influyentes anarquistes y, según afirmen dalgunos, amigos.<ref>Robynski. 1994. ''Nechaev And Bakunin: Left Libertarianism's Lavender Lineage.'' Northcote, Vic: Autonomous Tendency.</ref> Nun escribieron sobre la lliberación sexual o falaron públicamente sobre nengún romance, pero la so apasionada rellación puede vese nes sos cartes privaes. Bakunin escribió a Necháyev el 2 de xunu de 1870, dempués de qu'esti lo traicionara: «''Te amé fondamente y entá te amo, Necháyev [...] ¡cuan fondamente, cuan apasionadamente, cuan tiernamente te amé y creyí en ti!''»<ref>Confino, Michael (ed.) ''Daughter of a Revolutionary: Natalie Herzen and the Bakunin-Nechayev Circle'', trans. Hilary Sternberg y Lydia Bott (LaSalle, IL: Library, 1974), páx. 273, 275.</ref> En ''The Soul of Man Under Socialism'' («[[L'alma del home sol socialismu]]») d'[[Oscar Wilde]], defende apasionadamente una sociedá igualitaria na que la riqueza sía compartida voluntariamente por toos, mientres alvierte de los peligros del socialismu autoritario que quier entartallar el [[individualismu]]. Más tarde comentó, «''Creo que soi abondo más qu'un socialista. Soi un tanto anarquista, creo.''» El pensamientu políticu anarcosocialista de Wilde yera compartíu con otres figures qu'abogaben pola emancipación homosexual a finales del sieglu XIX, como fueron [[John Henry Mackay]] y [[Edward Carpenter]].<ref>Acordies col so biógrafu Neil McKenna, Wilde yera parte d'una organización secreta, la [[Orde de Queronea]], que tenía como oxetivu la llegalización de la homosexualidá, y yera conocíu ente'l grupu como un líder de ''la Causa''. (McKenna, Neil. 2003. ''The Secret Life of Oscar Wilde''.)</ref> Dellos autores señalaron que na izquierda europea d'entamos del sieglu XX, predominaba un clima d'hostilidá escontra la homosexualidá; la mayoría de los que sofitaben la llibertá sexual, como la homosexualidá, yeren anarquistes.<ref>«Antes de la [[I Guerra Mundial]] y hasta la década de 1920, los anarquistes alemanes —especialmente en comparanza colos socialdemócrates— interveníen de forma consistente a favor de que l'autodeterminación tamién s'estendiera a la esfera sexual, a psear de la corriente contraria escontra la homosexualidá que persistía nel movimientu d'izquierdes nel so conxuntu.» (Fähnders, Walter. 1995. ''Anarchism and Homosexuality in Wilhelmine Germany: Senna Güei, Erich Mühsam, John Henry Mackay''. Journal of Homosexuality Volume: 29 N°: 2/3)</ref> === Amor llibre y anarquía === N'Europa y Estaos Xuníos, el movimientu del [[amor llibre]] combinaba idees alicaes del socialismu utópico col [[anarquismu]] y el [[feminismu]] p'atacar la [[moralidá sexual]] «hipócrita» de la [[dómina victoriana]] y les instituciones del matrimoniu y la familia que pensaben que esclavizaban a les muyeres. Los partidarios del amor llibre defendíen les uniones sexuales voluntaries ensin interferencia estatal<ref>Vease por casu [[Ezra Heywood|Heywood, Ezra]], 1876. ''Cupid's Yokes: or, The Binding Forces of Conjugal Life: An Essay to Consider Some Moral and Physiological Phases of Love and Marriage, Wherein Is Asserted the Natural Rights and Necessity of Sexual Self Government.'' Princeton, MA: Co-operative Publishing.</ref> y defendíen el derechu al prestar sexual tantu pa muyeres como pa homes, dacuando defendiendo explícitamente los derechos d'homosexuales y prostitutes. Mientres unes poques décades, l'adhesión al amor llibre» foi xeneralizáu ente los anarquistes europeos y norteamericanos, pero los principales actores na izquierda oponer a esti puntu de vista: marxistes y socialdemócrates. La feminista radical y socialista [[Victoria Woodhull]] foi espulsada de la [[Primer Internacional]] en 1871 pola so implicación nos movimientos del amor llibre y similar.<ref>Messer-Kruse, Timothy. 1998. ''The Yankee International: 1848-1876''. (University of North Carolina)</ref> Ello ye que col sofitu de Marx, la caña americana de la organización foi purgada de les sos [[pacifismu|pacifista]]. Elementos [[Antirracismu|antirracistas]] y feministes, que fueren acusaos de poner demasiada énfasis n'asuntos ensin rellacionar cola llucha de clases, fueron consideraos incompatibles col «[[socialismu científico]]» de Marx y Engels.<ref name=ref_duplicada_1>[[Ibid]].</ref> El ''[[Verband Fortschrittlicher Frauenvereine]]'' («Lliga d'asociaciones de muyeres progresistes»), una organización d'izquierdes de finales del sieglu XIX n'Alemaña dirixida por [[Lily Braun]], fixo campaña a favor de la llegalización de la homosexualidá n'Alemaña ya intentó entamar a les prostitutes en sindicatos. El movimientu sindicalista mayoritariu intentó atacar a la lliga, diciendo que yeren utópicos o los inoraron,<ref>Poldevaart, Saskia, 2000 ''The Recurring Movements of ‘Free Love''', escritu pal seminariu ‘Free Love and the Labour Movement', segundu seminariu de la serie ‘Socialism and Sexuality'. International Institute of Social History, Amsterdam, 6 d'ochobre de 2000</ref> y Braun foi espulsada del movimientu marxista internacional.<ref>Karlinsky, Simon. 1981. "The Menshivik, Bolshevik, Stalinist Feminist", 4 de xineru de 1981, [[New York Times]]. [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9Y00Y6D6163BF937A35752C0A967948260&pagewanted=print testu completu en llinia]</ref> [[Helene Stöcker]], otra gran activista d'izquierdes dientro del movimientu femenín, implicóse fondamente nel [[movimientu de reforma sexual]] en 1919, tres la I Guerra Mundial, y trabayó nel conseyu de direición del ''[[Institut für Sexualwissenschaft]]''. Tamién fixo campaña pa protexer a les muyeres solteres y los sos fíos de la persecución económico y moral.<ref>[http://www.hirschfeld.in-berlin.de/pittsburgh.html Researching the "Father of the Homosexual Movement" and the "Godmother of the Homo-Sexual Reform Movement"] - La sociedá Magnus Hirschfeld de Berlín.</ref> Al otru llau del Atlánticu, nel [[Greenwich Village]] de Nueva York, les feministes y socialistes «[[Bohemia (cultura)|bohemios]]» lluchaben pola autorealización y el prestar pa la muyer (y l'home) nel equí y agora, amás de faer campaña contra la [[I Guerra Mundial]] y a favor d'otres causes anarquista y socialista. Aguiyaron el xuegu colos roles sexuales y la sexualidá,<ref>Sochen, xunu de 1972. ''The New Woman: Feminism in Greenwich Village 1910-1920.'' New York: Quadrangle.</ref> destacar l'abiertamente bisexual radical [[Edna St. Vincent Millay]] y l'anarquista lesbiana [[Margaret Anderson]], ente otres. Estes habitantes del Greenwich Village inspirar nes inmigrantes trabayadores (na so mayoría anarquistes) del periodu ente 1905 y 1915<ref>Cott, Nancy. 1987. ''The Grounding of Modern Feminism'', New Haven/London.</ref> y del [[The Fellowship of the New Life|New Life Socialism]] d'[[Edward Carpenter]], [[Havelock Ellis]] y [[Olive Schreiner]]. Los grupos de discutiniu entamaos nel Greenwich Village yeren frecuentaos pola anarquista rusa [[Emma Goldman]], ente otres. Magnus Hirschfeld comentó en 1923 que Goldman «''fixo campaña de forma valiente y firme polos derechos individuales y especialmente por aquellos a los que se negaben los sos derechos. Asina, resulta que foi la primer y única muyer, ello ye que la primer y única Norteamericana, que tomó la defensa del amor homosexual ante'l públicu xeneral.''»<ref>Katz, Jonathan Ned. ''Gay American History: Lesbians and Gay Men in the U.S.A.'' (New York: Thomas Y. Crowell, 1976)</ref> Ello ye que antes de Goldman, l'anarquista heterosexual [[Robert Reitzel]] (1849–98) yá falara de forma positiva sobre la homosexualidá dende entamos de la década de 1890 nel so periódicu en llingua alemana ''[[Der arme Teufel]]'' (Detroit). === Anarquistes europeos homosexuales === {| border="0" cellpadding=10 align="right" style="margin: 1em 0 1em 1em; text-align:center; font-size:95%;" width="30%" |- ! style="background:#dedede;" | '''Daniel Guérin''' |- | style="background:#efefef;" | Los escritos de [[Daniel Guérin]] ufierten una visión de les tensiones que sintieron de cutiu les minoríes sexuales dientro de la izquierda. Una de les principales figures del movimientu socialista francés, dende la década de 1930 hasta la so muerte, Guérin yera bisexual. En reconociéndolo públicamente en 1965, faló sobre la estrema hostilidá escontra la homosexualidá que permeaba la izquierda mientres gran parte del sieglu XX.<ref>*El ''[[Parti Communiste Français]]'' yera «histéricamente intransixente no que concernía al 'comportamientu moral'» (''Aragon, victime et profiteur du tabou'', en ''[[Gay Pied Hebdo]]'', 4 de xunu de 1983, reproducíu en ''Homosexualité et Révolution'', páxs. 62-3, cita páx. 63.);<br />*La ''[[Organisation Communiste Internationaliste]]'' del trosquista [[Pierre Lambert]] taba «dafechu histérica no que fai a la homosexualidá»; ''[[Lutte ouvrière]]'' oponíase teóricamente a la homosexualidá; al igual que la ''[[Ligue communiste]]'', a pesar de que finalmente sofitaron col piquín la lliberación gai (''à confesse'', entrevista con Gérard Ponthieu en Sexpol n° 1 (20 de xineru de 1975), páxs.10-14.)<br />* Xuntos, argumentaba Guérin, esos grupos llevaben una gran parte de la responsabilidá por fomentar actitúes homófobes ente les clases trabayadores tan tarde como la década de 1970. La so actitú yera «la más cerrisca, reaccionaria, la más acientífica». (''Etre homosexuel et révolutionnaire'', La Quinzaine littéraire, n° 215, n° spécial : ‘-yos homosexualités' (agostu 1975), páxs. 9-10. cita páx. 10)</ref> «''Nun fai tantos años que declarase revolucionariu y confersar la so homosexualidá yeren incompatibles''», escribió Guérin en 1975.<ref>[[Daniel Guérin|Guérin, Daniel]]. 1975. ''Etre homosexuel et révolutionnaire'', La Quinzaine littéraire, n° 215, n° spécial : ‘-yos homosexualités' (agostu 1975), páxs. 9-10.</ref> En 1954, Guérin foi atacáu con violencia pol so estudiu del [[Informe Kinsey]], nel que tamién detallaba la opresión de los homosexuales en Francia. «''Les [crítiques] más feroces vinieron de los marxistes, que tendíen a subestimar seriamente la dorma de opresión que ye'l terrorismu sexual. Esperar, poques gracies, y sabía que publicando'l mio llibru corría'l riesfo de ser atacáu por aquellos más cercanos al mio nivel políticu.''»<ref>Carta del 27 de mayu de 1955, Fonds Guérin, BDIC, F° Δ 721/carton 12/4, citáu en Chaperon, ‘-y fonds Daniel Guérin et l'histoire de la sexualité' en Journal de la BDIC, non.5 (xunu de 2002), páx.10</ref> Tres el so [[salir del armariu salida del armariu]] pública en 1965, Guérin foi abandonáu pola izquierda y les sos publicaciones sobre la lliberación sexual censuraes o se-yos negó la publicación en periódicos d'izquierdes.<ref>Berry, David. 2003. ''For a dialectic of homosexuality and revolution.'' Artículu pa la "Conference on "Socialism and Sexuality. Past and present of radical sexual politics", Amsterdam, 3-4 d'ochobre de 2003.</ref> A partir de la década de 1950, Guérin alloñar del [[marxismu-leninismu]] y averóse al [[anarcocomunismu]] que-y dexaba l'individualismu, al empar que refugaba'l capitalismu. Guérin tuvo implicáu nos llevantamientos de [[Mayu francés|mayu del 68]] y foi parte del [[movimientu de lliberación gai]] francés que surdió de los acontecimientos. Décades más tarde, Frédéric Martel describió a Guérin como «''el güelu del movimientu homosexual francés''».<ref>Frédéric Martel, ''-y rose et le noir. les homosexuels en France depuis 1968'' (Paris : Seuil, 2000), páx.46</ref> |- |} La idea [[Anarquismu|anarquista]] d'asitiar les llibertaes individuales en primer planu, fizo que la so unión cola homosexualidá fuera daqué natural a güeyos de munchos, tanto dientro como fuera del movimientu. [[Emil Szittya]], en ''Das Kuriositäten-Kabinett'' (1923; «El gabinete d'intereses»), escribió sobre la homosexualidá que «''munchos anarquistes tienen esti enclín. Asina atopé en París a un anarquista húngaru, [[Alexander Sommi]], que fundó un grupu anarquista homosexual basándose nesta idea.''» La so noticia ye confirmada por [[Magnus Hirschfeld]] nel so llibru de 1914 ''Die Homosexualität des Mannes und des Weibes'' («La homosexualidá del home y de la muyer»): «''Nel rangu de los partíos relativamente pequeños, paezme que s'atopen proporcionalmente más homosexuales y amuyeraos nel anarquista que n'otros.''» L'anarquista italianu [[Luigi Bertoni]] (que Szittya pensaba que tamién yera homosexual), reparó que «''Los anarquistes demanden llibertá en tolos campos, polo tanto tamién na sexualidá. La homosexualidá lleva a un sanu sentíu del egoísmu, que tou anarquista tien d'esforciase por consiguir.''»<ref>[[Magnus Hirschfeld|Hirschfeld, Magnus]], 1914. ''Die Homosexualität des Mannes und des Weibes'' (Berlin: Louis Marcus)</ref> L'escritor [[Anarcosindicalismu|anarcosindicalista]] Ulrich Linse escribió sobre «''una figura claramente perfilada nel ambiente cultural anarquista individualista de Berlín hacia 1900''», el «precoz [[Johannes Holzmann]]», conocíu como [[Senna Güei]]: «''adherente al amor llibre, [Güei] celebraba la homosexualidá como la "campeona de la cultura" ya implicóse na llucha contra'l [[artículu 175]].''»<ref>Linse, Ulrich, ''Individualanarchisten, Syndikalisten, Bohémiens,'' en "Berlin um 1900", ed. Gelsine Asmus (Berlin: Berlinische Galerie, 1984)</ref> EL mozu Güei (nacíu en 1882) publicó estos puntos de vista na so revista selmanal, ''Kampf'', a partir de 1904, revista que llegó a tener una circulación de 10.000 exemplares nel añu siguiente. L'anarquista y [[sicoterapeuta]] alemán [[Otto Gross]] tamién escribió estensamente sobre la homosexualidá, tantu n'homes como muyeres, y argumentó en contra de la so discriminación.<ref>[http://www.ottogross.org/english/documents/BiographicalSurvey.html Otto Gross]</ref> Nes décades de 1920 y 1930, l'editor [[Anarquismu individualista|anarquista individualista]] [[Émile Armand]] fixo campaña a favor de l'aceptación del amor llibre, incluyendo la homosexualidá, nel so periódicu ''L'en dehors''. L'anarquista individualista [[Adolf Brand]] nun se xunió al [[Comité científicu humanitariu]] de Hirschfeld, sinón que formó un grupu a parte. Brand y los sos colegues, conocíos como ''[[Gemeinschaft der Eigenen]]'', taben bien influyíos pol anarquista homosexual [[John Henry Mackay]]. El grupu despreciaba l'afeición y vía la homosexualidá como una espresión de virilidad masculina disponible a tolos homes, adoptando una forma de ''Lieblingminne'' ([[amor cortés]]) nacionalista y masculín que más tarde se rellacionaría col ascensu del [[nazismu]]. Oponer a la carauterización médica de Hirschfeld de la homosexualidá como'l dominiu d'un sexu entemedio». Brand coqueteaba col [[antisemitismu]]<ref>Mosse, George L. ''Nationalism and Sexuality: Respectability and Abnormal Sexuality in Modern Europe.'' New York: Howard Fertig, 1985.</ref> y refalgaba al xudíu Hirschfeld. [[Ewald Tschek]], otru escritor anarquista homosexual de la dómina, contribuyía regularmente na revista de Brand, ''[[Der Eigene]]'', y escribió en 1925 que'l Comité científicu humanitariu de Hirschfeld yera un peligru pa los alemanes, caricaturizando a Hirschfeld como ''Dr. Feldhirsch'' («Doctor Venáu»). === Homofobia anarquista === A pesar d'estes posiciones de sofitu, el movimientu anarquista de la dómina en concencia nun taba llibre de [[homofobia]]: una editorial de 1935 de ''[[La Revista Blanca]]'', bien influyente n'España, argumentaba qu'un anarquista nun se debía «acomuñar» colos homosexuales ya inda menos ser unu: «''Si yes un anarquista, eso quier dicir que yes moralmente cimeru y físicamente más fuerte que l'home común. Y aquel al que-y gusten los invertíos nun ye un home auténticu y polo tanto nun ye un anarquista auténticu.''»<ref>Citáu en [[Richard Cleminson|Cleminson, Richard]]. 1995. ''Male inverts and homosexuals: Sex discourse in the Anarchist Revista Blanca'', publicáu y Gert Hekma et al. (eds.) "Gay men and the sexual history of the political left" en Harrington Park Press 1995, ISBN 1-56023-067-3.</ref> Eses actitúes siguieron nel movimientu anarquista hasta'l presente.<ref>Howard, Martin, 1998. ''Anarchism, Heterosexism and Secular Religions'', [[Black Flag (periódicu)]], abril de 1998. [http://www.zpub.com/notes/an1.html testu completu en llinia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190419151328/http://www.zpub.com/notes/an1.html |date=2019-04-19 }}</ref> El teóricu políticu [[Anarcocomunismu|anarcocomunista]] [[Daniel Guérin]], él mesmu bisexual, señaló que [[Pierre-Joseph Proudhon]], el pensador orixinal» del anarquismu, yera un puritanu sexual,<ref>Guérin, Daniel, 1965. ''Proudhon et l'amour "unisexuel"'' en [[Arcadie]] n° 133 (xineru de 1965) & 134 (febreru de 1965); vease tamién: Guérin, Daniel, ''Proudhon oui et non'' (Paris : Gallimard, 1978).</ref> que condergaba la homosexualidá como un fenómenu burgués y non de les clases trabayadores.<ref>Copley, Antony. 1989. ''Pierre-Joseph Proudhon: A Reassessment of his role as a Moralist.'' In: 'French History', Volume 3 non. 2 June 1989</ref> == Fascismu y homosexualidá na imaxinación de la izquierda == [[Ficheru:1941SovietPropaganda.jpg|thumb|250px|right|Propaganda soviética anti-nazi, 1941.]] El comunista rusu [[Máximu Gorki]] afirmó nel so ensayu ''Humanismu proletariu'' en 1934: «''Esterminái a los homosexuales y el fascismu va sumir.''»<ref>Citáu por Siegfried Tornow, "Maennliche Homosexualitaet und Politik in Sowjet-Russland," en Homosexualitaet und Wissenschaft II, Berlin: Verlag Rosa Winkel 1992, páx. 281</ref> Ente que los analises marxistes ortodoxos del [[fascismu]] retratar xeneralmente como un estáu avanzáu del capitalismu, escritores d'izquierdes que propunxeron teoríes psicosexuales rellacionando'l fascismu y la homosexualidá inclúin a los históricos marxistes de la [[Escuela de Frankfurt|escuela de Frankfurt]] [[Erich Fromm]], [[Theodor Adorno]] y [[Max Horkheimer]]<ref>Halle, Randall (1995). ''Between Marxism and Psychoanalysis: Antifascism and Antihomosexuality in the Frankfurt school''. Journal of Homosexuality, 1995, Volume 29, N° 2/3. ISSN 0091-8369<br />vease tamién: [[Slavoj Žižek|Žižek, Slavoj]], [http://www.lacan.com/replenin.htm Repeating Lenin], en Lacan.com 1997/2001</ref> y más tarde [[Jean-Paul Sartre]]<ref>David Carroll, ''French Literary Fascism: Nationalism, Anti-Semitism, and the Ideology of Culture'' (Princeton, NJ, 1995), 147–58.</ref> y [[Jacques Lacan]].<ref>Carolyn J. Dean, ''The Self and Its Pleasures: Bataille, Lacan, and the History of the Decentered Subject'' (Ithaca, NY, 1992), esp. 86 –97. Lacan describió la conexón ente exhibición viril» y feminidad en ''The Signification of the Phallus,'' en Ecrits: A Selection, trans. Alan Sheridan (New York, 1977), 291.</ref> La historiadora Carolyn Dean señala que los miembros de la izquierda alemana d'enteguerres fueron los primeres en proponer la rellación.<ref>Dean, Carolyn J. 2004. ''The Fragility of Empathy after the Holocaust''. (Ithaca, NY), chap. 4.</ref> El periódicu ''Münchner Post'' del [[Partíu Socialdemócrata d'Alemaña]] publicó una serie d'artículos titulaos ''Nacionalsocialismu y homosexualidá'' con titulares como ''Stammtisch 175'' y ''Hermandá de maruxos na casa marrón''. El periódicu ''Rheinische Zeitung'', tamién perteneciente al SPD, alvertía «''Padres, protexéi a los vuesos fíos de la "preparación física" de les [[Mocedaes Hitlerianes]].''»<ref>Burleigh, Michael and Wippermann, Wolfgang. 1993. ''The Racial State: Germany 1933-1945''. New York, [[Cambridge University Press]]. Vease resume en: [https://web.archive.org/web/20120729145054/http://fathom.com/feature/122260/index.html Hitler's Homosexual Policies]</ref> Harry Oosterhuis, escribiendo sobre'l [[antifascismu]] de la década de 1930, repara que «''teóricos socialistes como [[Wilhelm Reich]] tendíen a ver la homosexualidá sociolóxica y psicolóxicamente como una aberración de la derecha, nacionalista y sobremanera fascista [...] En contra de la supuesta inmoralidá y perversión de los nazis, los antifascistes faíen fincapié na so propia racionalidá y pureza.''»<ref>Oosterhuis, Harry, ''The ”Jews” of the Antifascist Left: Homosexuality and the Socialist Resistance to Nazism.'' en Journal of Homosexuality (ISSN 0091-8369) Volume: 29 N°: 2/3</ref> Mark Meyes escribió: «''Efeutivamente, anque los historiadores haber ignoráu na so mayor parte, una gran cantidá d'evidencia suxer que la construcción del home fascista amuyeráu y/o homosexual circuló na cultura occidental ensin interrupción dende la década de 1930.''»<ref>Meters, Mark. 2006. ''Feminizing Fascist Men: Crowd Psychology, Gender, and Sexuality in French Antifascism, 1929–1945'', French Historical Studies, Vol. 29, N° 1 (Winter 2006). Meyers da les siguientes referencies:<br />*El críticu lliterariu [[Eve Kosofsky Sedgwick]] da munchos exemplos que sofiten l'afirmación de qu'una asociación ente'l fascismu y la homosexualidá ye parte d'una «''sabiduría popular peligrosamente homófoba, reinal tantu na alta como na cultura media.''» (''Tendencies'' [Durham, NC, 1993], 49n14);<br />*Hewitt, Andrew. 1996. ''Political Inversions: Homosexuality, Fascism, and the Modernist Imaginary'' (Stanford, CA);<br />*Frost, Laura. 2002. ''Sex Drives: Fantasies of Fascism in Literary Modernism'' (Ithaca, NY);<br />*Slane, Andrea. 2001. ''A Not So Foreign Affair: Fascism, Sexuality, and the Cultural Rhetoric of American Democracy'' (Durham, NC)</ref> == Lenin == [[Ficheru:Lenin 1920.jpg|thumb|250px|[[Vladimir Lenin]] vía la política sexual como una distracción burguesa de la revolución basada nes clases sociales.]] Les poques declaraciones calteníes que [[Vladimir Lenin]] realizó sobre la sexualidá tán dedicaes a la crítica de los argumentos de la [[amor llibre|llibertá sexual]] como un asuntu llexítimu de la izquierda.<ref>Healey, Dan, 2002. ''Homosexual Existence and Existing Socialism: New Light on the Repression of Male Homosexuality in Stalin's Russia''. En: 'GLQ: A Journal of Lesbian and Gay Studies', Volume 8, n° 3, 2002, páx. 353<br />* En lleendo'l panfletu d'[[Inessa Armand]] pa muyeres trabayadores, Lenin escribiólu: «''Suxero que borres tol párrafu terceru que trata de "la demanda [per parte de les muyeres] del amor llibre". Esto ye de fechu una demanda burguesa, non proletaria.''» (17 de xineru de 1915, carta a Inessa Armand, ''Collected Works'' vol. 34).<br />* [[Clara Zetkin]] recuerda que Lenin criticaba l'amor llibre defendíu pola compañeru comunista [[Alexandra Kollontai]] como «''dafechu non marxista y amás, anti-social''», presentando la procreación dientro del matrimoniu monógamu como un contestu más llexítimu pa la sexualidá. Zetkin tamién rellata la denuncia de Lenin de los planes d'entamar a les prostitutes d'Hamburgu como una «''seición militante revolucionaria especial''»: ver como «''corruptu y dexeneráu''» ([[Clara Zetkin|Zetkin, Clara]], 1934, ''Lenin on the Woman Question'', New York: International , páx. 7. Publicáu en ''Reminiscences of Lenin''. Testu en llinia: [http://www.marxists.org/archive/zetkin/1920/lenin/zetkin1.htm traducción 1] [http://www.marxists.org/archive/zetkin/1925/lenin/zetkin2.htm traducción 2]).</ref> Un grupu d'escritores izquierdistes escribió: «''D'alcuerdu a Lenin, la mesma noción d'emancipación sexual yera típica de sociedaes capitalista y un síntoma de dexeneración burguesa.''»<ref>Hekma, Oosterhuis y Steakley (1995). páx. 23. Los autores tamién citen: Fannina W. Halle, ''Women in Soviet Russia'', traducíu por Margaret M. Green (New Yoork, Viking, 1933). páxs. 112-114</ref> [[Clara Zetkin]] anotó les pallabres de Lenin: {{cita|Paezme que la superabundancia de teoríes sexuales [...] surde del deséu de xustificar la mesma vida sexual anormal o escesiva ante la moralidá burguesa y de clamiar por tolerancia escontra unu mesmu. Esti atapecíu respetu pola moralidá burguesa yeme tan repugnante como enraigona en tou aquello que tien que ver col sexu. Nun importa lo rebalbo y revolucionario que pueda paecer, a la fin del analís ye dafechu burgués. Ye, principalmente, un hobby de los intelectuales y de les seiciones más próximes a ellos. Nun hai sitiu pa ello nel partíu, nel proletariáu consciente de les clases y lluchador.|Clara Zetkin<ref>Zetkin, Clara, 1934. [[op cit]].</ref>}} Sicasí, tener de dicise que Lenin nun taba criticando la emancipación sexual; ello ye que la cita anterior ye una crítica a aquellos socialistes qu'intenten xustificar la emancipación nel contestu de la moralidá burguesa. == Estaos socialistes == EL puntu más baxu na hestoria de la rellación ente socialismu y homosexualidá empieza ensin dulda col ascensu d'[[Josif Stalin]] na [[XRSS]] y sigue cola era del [[Estáu socialista|comunismu d'estáu]] na URSS, Alemaña Oriental, China y Corea del Norte. En tolos casos, les condiciones de les minoríes sexuales y persones tresxéneru empeoraron nos estáu comunistes tres la llegada de Stalin. Cientos de miles d'homosexuales fueron internaos en [[gulag]]s mientres la [[Gran Purga]], onde munchos d'ellos fueron maltrataos hasta la muerte. Dellos intelectuales occidentales retiraron el so sofitu al comunismu en viendo la severidá de la represión na URSS, incluyendo al escritor gai [[André Gide]].<ref>Pollard, Patrick. ''Gide in the U.S.S.R.: Some Observations on Comradeship'', en Journal of Homosexuality (ISSN 0091-8369) Volume: 29 N°: 2/3</ref> La historiadora Jennifer Evans rellata que'l gobiernu d'Alemaña Oriental «''alternaba ente'l puntu de vista [de l'actividá homosexual] como un restu de la decadencia burguesa, un signu de debilidá moral y una amenaza a la salú social y política de la nación.''»<ref>Evans, Jennifer V. ''The moral state : men, mining, and masculinity in the early GDR''. En: "German History", 23 (2005) 3 , 355-370</ref> Estos trés carauterizaciones imbuyíen les polítiques y práutiques de tolos estaos comunistes, amás d'aquelles organizaciones socialistes y comunistes que siguíen el so exemplu. La productividá y la uniformidá yeren primordiales nos estaos comunistes y les minoríes sexuales yeren vistes como improductives y non conformistes; los comunistes acomuñaben xeneralmente l'afeición masculina col luxu, l'ociu y les clases altes. Homes amuyeraos y homosexuales fueron forzaos en dellos casos a participar en programes de «reeducación» qu'implicaben [[trabayos forzaos]], [[terapia de conversión]], [[droga sicotrópica|drogues sicotrópiques]] o encierre n'hospitales psiquiátricos. L'escritor gai y revolucionariu cubanu [[Reinaldo Arenas]] recordaba que, pocu dempués de que'l gobiernu comunista de [[Fidel Castro]] llegara al gobiernu, «''empezó la persecución y abriéronse [[Unidá Militar d'Ayuda a la Producción|campos de concentración]] [...] l'actu sexual convertir en tabú, ente que el "nuevu home" yera proclamáu y la masculinidad aponderada.''»<ref>[[Reinaldo Arenas|Arenas, Reinaldo]]. ''Before Night Falls''. Penguin Books. ISBN 0-14-015765-4</ref> Programes similares de reforma moral» fueron instituyíos na URSS, la China comunista y n'Alemaña Oriental, como parte de la construcción d'una sólida base pa les nueves repúbliques socialistes. Tres el [[llevantamientu de 1953 n'Alemaña Oriental]], el gobiernu defendió la familia tradicional, ente que la homosexualidá yera considerada como contraria a les «''sanes costumes de los trabayadores».''<ref>Minning, Heidi, 2000. ''Who is the 'I' in "I love you"?: The negotiation of gay and lesbian identitites in former East Berlin, Germany'', En: 'Anthropology of East Europe Review', Volume 18, N° 2, seronda, 2000</ref> Y escorrióse aplicando'l yá esistente [[artículu 175]] del códigu penal, que tamién aplicaren los nazis. Onde nun esistiera llexislación contra la sodomía introducióse, na URSS en 1934 añader al códigu penal l'artículu 122 que condergaba les rellaciones homosexuales con penes d'hasta cinco de prisión, ocho con agravantes. Tolos estaos comunistes prohibieren les asociaciones de gais y lesbianes, tanto sociales como polítiques, y habíen proscritu la publicación de material LGBT. De cutiusobremanera mientres les décades de 1950 y 1960, los homosexuales fueron denunciaos, despidíos de los sos trabayos, encarcelaos, deportaos y, en dellos casos, [[Capadura|capaos]] o inclusive executaos. Tal como foi'l casu en munches otres partes del mundu, les condiciones ameyoraron descomanadamente mientres les décades de 1980, 1990 y empiezos del sieglu XXI. {{VT|Homosexualidá en Cuba|Homosexualidá en Rusia|Persecución de la homosexualidá na URSS|Hestoria de la homosexualidá n'Alemaña#República Democrática Alemana}} === China: 1949 - 2008 === Ente que la cultura tradicional china tenía un llugar pa delles formes d'homosexualidá y comportamientu tresxéneru, el colapsu de la [[dinastía Qing]] en 1911 marcó'l fin d'una era. L'acabante crear [[Movimientu del Cuatro de Mayu]] «socialista» miraba escontra'l futuru, escaeciéndose del pasáu, y China empezó a adoptar los modelos médicos occidentales que víen a la homosexualidá como una anormalidá. Escontra finales de la era Qing, la revolucionaria d'izquierdes [[Qiu Jin]] yera conocida por romper les costumes llevando ropa occidental masculina. Tamién lluchó polos derechos de les muyeres. Foi executada en 1907 en tomando parte nun llevantamientu que fracasó. Poco foi escritu sobre los derechos LGBT sol gobiernu socialista del [[Kuomintang]]. Más tarde, tres la proclamación de la [[República Popular China]] pol [[Partíu Comunista de China|Partíu Comunista]] en 1949, la represión de la homosexualidá fíxose más severa. Los líderes comunistes chinos consideraben la homosexualidá como una perversión capitalista que tenía de ser esaniciada p'asegurar la lliberación de les clases trabayadores y llabradores. Anque nun esistía nenguna llei específicamente contra la homosexualidá, les persones sospechoses d'homosexualidá yeren condergaes a severes penes de cárcel, a capadura forzada o inclusive a la pena de muerte {{ensin referencies}}, so una serie de vagues lleis diseñaes pa caltener l'orde social. Les polítiques anti-homosexuales tamién fueron feches valir al traviés del ostracismu y dellos programes sociales como los matrimonios obligatorios. En 1997, el gobiernu chinu anunció que nun diba siguir considerando les rellaciones homosexuales voluntaries ente adultos en priváu como un crime y en 2001 el gobiernu afirmó que la homosexualidá diba dexar de considerase una enfermedá mental. Sicasí, la censura gubernamental de los medios de comunicación prohibe referencia a la homosexualidá por «''dir en contra de la manera de vida sanu de China.''»<ref>[[Homosexualidá en China]]</ref> Dende 2001, [[ONG]]s qu'ayuden y sofiten a persones enfermes de HIV/[[sida]] fueron acosaes, impidíes o forzaes a cerrar.<ref>[http://hrw.org/english/docs/2005/12/20/china12328.htm China: Police Shut Down Gay, Lesbian Event], 20 d'avientu, informe de [[Human Rights Watch]]</ref> En [[Henan]], mozos activistes que crearon un orfanatu pa neños con sida fueron maltrataos y encarcelaos, y munches persones que viven con VIH/sida que buscaron ayuda médica pa los sos fíos fueron acosaos y encarcelaos.<ref name=ref_duplicada_1 /> Les autoridaes chines cerraron páxina web qu'ufiertaben información al coleutivu LGBT y n'avientu de 2005 l'entamáu festival cultural gai y lésbicu de [[Peking]] foi prohibíu poles autoridaes, acabando nuna redada policial.<ref>[http://hrw.org/reports/2005/china0605/ Restrictions on AIDS Activists in China], xunu de 2005, Human Rights Watch</ref> {{VT|Homosexualidá en China}} == 1945 - 1968: el movimientu homófilo — «políticamente neutru» == Tres la II Guerra Mundial, un ambiente sexualmente conservador apoderaba tantu na derecha como na izquierda. El [[Macarthismu]] nos Estaos Xuníos creía qu'un «''submundo homosexual''» taba envolubráu na «''combalechadura comunista''», ente que la URSS siguía encarcelando a homosexuales pola so «''viciu burgués capitalista''». Creáronse una serie de grupos polos derechos de los homosexuales nos países occidentales, en Gran Bretaña, Alemaña, Holanda, los Países Escandinavos y Estaos Xuníos. Estos grupos, conocíos como'l «[[movimientu homófilo]]», yeren na so mayor parte políticamente neutrales, anque los sos oríxenes fueren diversos: l'americana ''[[Mattachine Society]]'' y la holandesa [[COC Nederland|COC]] teníen el so orixe na izquierda,<ref>Sobre l'empiezu na izquierda de Mattahine Society vease: John D'Emilio, ''Sexual Politics, Sexual Communities: The Making of a Homosexual Minority in the United States, 1940-1970''. (Chicago: University of Chicago press, 1983). Sobre COC, vease: Hans Warmerdam and Pieter Koenders, ''Cultuur en ontspanning: Het COC 1946-1966'' (Utrecht: NVIH, COC & Interfacultaire Werkgroep Homostudies, Rijksuniversiteit Utrecht, 1987), páx. 58.</ref> ente que el [[Arcadie (grupu)|círculu]] de la francesa ''[[Arcadie (revista)|Arcadie]]'' aniciar na derecha.<ref>Ente los fundadores d'[[Arcadie (grupu)|Arcadie]], André Baudry yera moderáu, ente que Jacques de Ricaumont y Roger Peyrefitte yeren conservadores. Vease Jacques Girard, ''Le mouvement homosexuel en France 1945-1980 (Paris: Syros, 1981); páx. 39-73.</ref> [[Harry Hay]], a quien munchos consideren el padre del movimientu de derechos gais nos Estaos Xuníos, foi primeramente sindicalista. En 1934, entamó una importante fuelga de trabayadores que duró 83 díes nel Puertu de [[San Francisco (California)|San Francisco]], col so amante, l'actor [[Will Geer]]. A pesar de ser un miembru activu del [[Partíu Comunista de los Estaos Xuníos|Partíu Comunista]], el fechu de fundar la ''Mattachine Society'' a principios de la década de 1950 causó que lo espulsaren sópito. Unos años antes, en 1949, el poeta y direutor de cine marxista [[Pier Paolo Pasolini]] tamién fuera espulsáu del [[Partíu Comunista d'Italia|Partíu Comunista]] n'Italia en siendo arrestáu por un actu homosexual. La homosexualidá siguiría siendo una razón d'espulsión na mayoría de los grupos socialista y comunista mientres décades. == 1968 - 1985 == === Emancipación gay y la nueva izquierda === La emerxencia de los [[nuevos movimientos sociales]] na década de 1960 y 1970, forzó a la izquierda a revisar les sos rellaciones col sexu, la sexualidá y les política de la identidá. El [[feminismu socialista]] criticaba'l marxismu por non ocupase de forma fayadiza de la opresión de la muyer y faelo sumir sol mantu d'una amplia opresión de clase. Surdiendo d'una serie d'acontecimientos, como la insurrección de [[Mayu francés|mayu del 68]] en Francia, la [[oposición a la Guerra de Vietnam]] nos Estaos Xuníos y los [[disturbios de Stonewall]] de 1969, organizaciones militantes de [[lliberación gai]] empezaron a surdir en tol mundu. Munches víen los sos raigaños nel radicalismu d'izquierda, más que nos grupos homófilos establecíos na dómina,<ref>[https://web.archive.org/web/20091116051252/http://www.washblade.com/2004/11-5/news/national/movement.cfm Gay movement boosted by '79 march on Washington], Lou Chabarro 2004 pal [[Washington Blade]].</ref> como foi'l casu del ''[[Gay Liberation Front]]'' d'EE.XX. y Gran Bretaña, el ''[[Gay Left|Gay Left Collective]]'' de Gran Bretaña, ''[[Fuori!]]'' d'Italia, [[FHAR]] de Francia, ''[[Rotzschwule]]'' d'Alemaña y ''[[Rede Faggots]]'' de los Países Baxos. Los líderes y escritores del movimientu de lliberación o emancipación gay tamién llegaben dende posiciones d'izquierda, como [[Dennis Altman]], [[Martin Duberman]], [[Steven Ault]], [[Brenda Howard]], [[John D'Emilio]], [[David Fernbach]] (escribiendo n'inglés), [[Pierre Hahn]] y [[Guy Hocquenghem]] (en francés) y l'italianu [[Mario Mieli]]. Dalgunos inspirábense en ''[[Eros and Civilization]]'' («Eros y civilización») de [[Herbert Marcuse]], qu'intentaba sintetizar les idees de Karl Marx y [[Sigmund Freud]]. Anque la radical [[Angela Davis]] estudiara con Marcuse y foi bien influyida por él, nun reconoció la so homosexualidá públicamente hasta 1999. En Francia, l'activista gai y teóricu políticu [[Guy Hocquenghem]], al igual que munchos otros, desenvolvió'l so compromisu col socialismu en participando na insurrección de mayu del 68 —a pesar de que los mozos radicales d'izquierda ''soixante-huitards'' yeren primeramente contrarios a la «''supuestamente burguesa homosexualidá''».<ref>Martel, Frédéric. 1999. ''The Pink and the Black: Homosexuals in France since 1968'' (traducíu por Jane Marie Todd). Stanford: [[Stanford University Press]], 1999. ISBN 0-8047-3273-6 ó ISBN 0-8047-3274-4</ref> Hocquenghem, como Harry Hay nos EE.XX., foi un miembru activu del [[Partíu Comunista Francés]] que foi espulsáu pola so homosexualidá. Más tarde xunióse al ''[[Front Homosexuel d'Action Révolutionnaire]]'' (FHAR), formáu por lesbianes radicales que se dixebraren del ''[[Mouvement Homophile de France]]'' en 1971, incluyendo a la [[Ecofeminismu|ecofeminista]] [[Françoise d'Eaubonne]]. Esi mesmu añu, el FHAR convertir nel primer grupu homosexual que se manifestó públicamente en Francia, cuando se xunieron a la marcha añal de los sindicatos y los partíos d'izquierda del [[Día internacional de los trabayadores Primeru de mayu]]. sicasí, munchos de los tradicionalistes oponer a la so presencia: «''los comunistes declararon de forma carauterística en 1972 que "esti desorde nun representa l'avanzadura de la sociedá, sinón que representa'l podrén del capitalismu nel so cayente"''».<ref>Sibalis, Michael, 2005. ''Gay Liberation Comes to France: The Front Homosexuel d'Action Révolutionnaire (FHAR)'', French History and Civilization. Artículos del seminariu George Rudé. Volume 1.</ref> Los grupos socialista nel mundu anglosaxón respondieron a la lliberación gai de dos posibles formes. Dalgunos, especialmente los que llograben el so exemplu de la Xunión Soviética o China, como'l [[Partíu Comunista de los EE.XX.]] y el [[Partíu Comunista (marxista-leninista)]] d'EE.XX., siguieron oponiéndose a los derechos de los gais y espulsando a los miembros homosexuales. La política del Partíu Comunista Revolucionariu d'EE.XX. de que «''tendrá de lluchase pa esaniciar [la homosexualidá] y reformar a los homosexuales''»<ref>Revolutionary Communist Party. ''On the Question of Homosexuality and the Emancipation of Women.'' Revolution. Primavera de 1988.</ref> nun foi abandonada hasta 2001.<ref>[https://web.archive.org/web/20120204205454/http://www.rwor.org/s/programme_y.htm RCP Draft New Programme] 2001</ref> Otros socialistes llamentaben el cayente percibíu na izquierda tradicional y el desplazamientu del focu del [[movimientu obreru]] a lo que consideraben «asuntos secundarios» de la clase media, que distrayíen o esleíen la llucha de clases. Munches organizaciones socialistes empezaron a reconocer la «opresión de gais y lesbianes», pero oponer a cualquier organización separada. La influyente ya importante [[Partíu Socialista de los Trabayadores d'Estaos Xuníos]] editó un informe afirmando que la opresión de los gais tenía menos pesu que la llucha de los negros y les muyeres, y prohibía a los miembros implicase n'organizaciones polítiques gais.<ref>[https://web.archive.org/web/20060517041210/http://archives.econ.utah.edu/archives/marxism/2004w16/msg00065.htm SWP and Gay Lib]</ref> Tamién creíen qu'un tratu demasiáu cercanu col movimientu de lliberación gai daría al partíu una «''imaxe exótica''» y los alienaría de les mases.<ref>[https://web.archive.org/web/20100123054831/http://www.socialism.com/library/perm1.html Lesbian and Gay Liberation: A Trotskyist Analysis]</ref> En 1977, un grupu de críticos de cine socialistes repararon que «''la izquierda, en llinies xenerales, foi bien ronciega a sofitar a la lliberación gai y gran parte de la izquierda opunxéronse viviegamente, reproduciendo lo peor de les actitúes anti-gais de la sociedá heterosexual.''»<ref>''The Last Word: Gay liberation'', de Michael Beer, Peter Biskind, Laura Brousseau, Julianne Burton, Daniel Cetinich, Leslie Clark, Stephanie Goldberg, Linda Greene, John Hess, Judith Hess, Chuck Kleinhans, Robin Lakes, Ernie Larsen, Julia Lesage, Sherry Miner, Gerald Peary, Dana Polan, Ruby Rich, Kimberly Safford, Robert Stam, Anna Marie Taylor, William Van Wert, Linda Vick, Linda Williams. Publicáu en "Jump Cut", n° 16, 1977, páxs. 39-40 [http://www.ejumpcut.org/archive/onlinessays/JC16folder/edlGayLibern.html testu y llinia]</ref> Según diba ganáu terrén el movimientu d'emancipación gay, les polítiques de delles organizaciones socialistes evolucionaron y un pequeñu númberu de grupos empezaron a lluchar viviegamente polos derechos gais. Exemplos notables son el feminista ''[[Freedom Socialist Party]]'' y el ''[[Socialist Party USA]]'', esti postreru siendo'l primer partíu políticu d'EE.XX. que nomó a un home abiertamente homosexual a la [[Presidente de los Estaos Xuníos|presidencia]], [[David McReynolds]], en 1980. === Lleis contraries a la homosexualidá y derechos civiles === Mentanto, a lo menos nel mundu occidental, se desenvolviera y estendiera dende la década de 1960 la corriente política de los [[derechos civiles]] pa les minoríes, que contribuyó a la emancipación gai, pero tamién se vio promovida per este. Dellos países y divisiones alministratives empezaron a revocar les [[lleis de sodomía]] —munches vegaes por gobiernos socialistes o [[Llaborismu|llaboristes]],<ref>England (1967), West Germany (1969)</ref> ente qu'otros yeren [[Lliberalismu|lliberales]], [[Democracia cristiana|cristianodemócratas]]<ref>Los Países Baxos (1971)</ref> o inclusive [[Conservadorismu|conservadores]].<ref>Nos EE.XX. y Australia, ónde les lleis de sodomía yeren parte de la llexislación de los estaos y non la federal, fueron revocaes por dambos partíos mayoritarios.</ref> Dacuando, la llegalización de determinaos actos sexuales coincidía con una medría na persecución de los homosexuales; esto asocedió n'Inglaterra<ref>[[Jeffrey Weeks (sociologist)|Weeks, Jeffrey]], (1977), ''Coming Out: Homosexual Politics in Britain, from the Nineteenth Century to the Present''. (London: Quartet, 1977). páx. 176</ref> y Francia,<ref>Jan Willem Duyvendak and Mattias Duyves (1993). ''[[Gay Pied]] after Ten Years: A Commercial Success, a Moral Bankruptcy?'' in Journal of Homosexuality 25. 1-2 (1993) p.211.</ref> mientres dambos taben baxu gobiernos [[socialdemócrata|socialdemócrates]]. == 1985 - presente == Nos últimos años, les comunidaes LGBT consiguieron importantes meyores sociales y políticos, ente que la izquierda tradicional hai ablayáu. Como resultancia, la izquierda ta más dispuesta a aceptar o inclusive sofitar la diversidá de la sexualidá más de lo que lo fixeron históricamente, ente que les figures públiques LGBT son más bien ronciegues a sofitar a la izquierda. En países con una gran aceptación social de la homosexualidá, surdió la nueva voz de los gais conservadores —anque'l conservadorismu políticu tamién foi consideráu como un fuerte niciu del prexuiciu con al respective de gais y lesbianes.<ref>*Estrada, A. X., & Weiss, D. J. (1999). ''Attitudes of military personnel toward homosexuals.'' Journal of Homosexuality,37, 83 – 97.<br />*Mohr, J. J., & Rochlen, A. B. (1999). ''Measuring attitudes regarding bisexuality in lesbian, gay male and heterosexual populations.'' Journal of Counseling Psychology, 46, 353 – 369.<br />*Victor, S. B. (1996). ''Measuring attitudes toward lesbian mothers and their children among school psychologists: A new scale and correlates to the attitude measure.'' Disertación doctoral ensin publicar, City University of New York.<br />*Gonzalez-Rivera, Milagrito (2006). ''Attitudes toward homosexuality among U.S. residents of Mexican descent.'' The Journal of Sex Research; 5/1/2006. [https://archive.today/20120629224610/www.highbeam.com/library/docfree.asp?DOCID=1G1:146789439&ctrlInfo=Round20:Mode20y:DocG:Result&ao=%23besthit Article online].</ref> Delles persones de la izquierda culpen a la «[[Sistema comuñal|política d'identidaes]]» (qu'inclúi a los [[movimientos sociales LGBT]]).<ref>Gitlin, T. (1994) ''From universality to difference: Notes on the fragmentation of the idea of the Left,'' in C. Calhoun (ed.) Social Theory and the Politics of Identity. Cambridge, MA: Blackwell: 150–74.<br />Also: Gitlin, T. (1995) ''The Twilight of Common Dreams: Why America Is Wracked by Culture Wars.'' New York: Metropolitan Books.</ref> === Nueva Zelanda === En [[Nueva Zelanda]], el ''[[Socialist Action League]]'' foi unu de los primeros defensores de los derechos de gais y lesbianes. Esta organización [[Trosquismu|trosquista]] unviaba activistes «de campu» pa manifestase en causes como contrademostraciones a favor del albuerto frente a activistes anti-albuertu en clíniques albortistes locales o pa sofitar la reforma llegal a metá de la década de 1980.<ref>''Homosexual Law Reform: A Union Issue'' Eileen Morgan and Russell Johnson, Labour Publishing Co-operative Society, Auckland 1985</ref> La [[Organización Internacional Socialista (Nueva Zelanda)|Organización Internacional Socialista]] de Nueva Zelanda amosó'l so sofitu a los derechos de los gais na so revista ''Socialist Review''<ref>[https://web.archive.org/web/20080328120920/https://www.iso.org.nz/section.php?Section=SR Cat we come together?] ''Socialist Review'', n° 3, seronda 2000</ref> y el'' [[Workers Party of New Zealand|Workers Party]]'' inclúi los derechos de los gais como una parte de la so plataforma política.<ref>{{enllaz rotu|1={{Cita web |títulu=Workers Party Platform |obra=Workers Party of New Zealand |url=http://workersparty.org.nz/platform.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070928195753/http://workersparty.org.nz/platform.html |fechaarchivu=2007-09-28 }} |2=http://workersparty.org.nz/platform.html |bot=InternetArchiveBot }}</ref> === Estaos Xuníos === A empiezos del sieglu XXI, lesbianes, gais, bisexuales y tresxéneru tienen un mayor poder políticu del que nunca tuvieron antes, ente que la izquierda socialista/comunista ta bien amenorgada. La probabilidá de que les comunidaes y movimientos políticos LGBT identificar cola política d'izquierdes algamó'l so mínimu{{ensin referencies}} —un [[sondéu a boca d'urna]] nacional durantes les eleiciones presidenciales de 2000, daba qu'un cuartu de los gais y lesbianes votara al candidatu conservador [[George W. Bush]], anque la mesma encuesta amosaba qu'un 70% votara a [[Al Gore]] y el 5% restante a [[Ralph Nader]].{{ensin referencies}} Dellos sectores de la derecha, faciendo énfasis nes llibertaes individuales más que nel conservadorismu social, empezaron a defender una [[perspeutiva llibertaria de los derechos LGBT]]; grupos gais, como'l ''[[Log Cabin Republicans]]'' y el ''[[Independent Gay Forum]]'', critiquen la ortodoxa d'izquierdes» del movimientu LGBT y la promiscuidá y afeición percibida na [[cultura gay]], mientres defenden los valores tradicionales» americanos. La comunidá empresarial d'EE.XX. adoptó en bona midida polítiques anti-discriminatories que cubren la orientación sexual, incluyendo 460 de les llistaes en [[Fortune 500]] (en 2006).<ref>Equality Forum, “Fortune 500 Project,” 31 d'ochobre de 2005.</ref> Sicasí, la oposición más ruidosa a los derechos LGBT provién de la [[derecha relixosa]] y, de forma xeneral, la izquierda sigue sofitando más los derechos de les minoríes sexuales y les diferencies d'orientación sexual que la derecha. Un grupu norteamericanu socialista, el ''[[Democratic Socialists of America]]'', aprobó los derechos de gais y lesbianes dientro de l'aprobación de les polítiques de la [[Internacional Socialista]], anque'l grupu nun amuese abiertamente esi sofitu na so páxina oficial n'Internet. El [[Socialist Party USA]] presentó de nuevu a David McReynolds a la presidencia en 2000. En 2005, el [[Communist Party USA]] emitió un comunicáu oficial na so convención nacional sofitando los derechos humanos [[LGBT]] y prometieron crear una comisión nacional del partíu pa tratar l'asuntu, anque'l partíu nun s'esculpó por espulsar a homes gais enantes.[https://web.archive.org/web/20090723173331/http://www.cpusa.org/article/articleview/668/1/126/]. === Europa === La mayoría de los grupos d'izquierdes sofiten na actualidá los derechos LGBT. Una rara esceición ye'l grupu marxista ''Neue Einheit'', que caltién una páxina web denunciando la homosexualidá y oponiéndose a los [[matrimoniu ente persones del mesmu sexu|matrimonios ente persones del mesmu sexu]].<ref>''Labour Movement and the Rejection of Homosexuality''; http://www.neue-einheit.com/english/homoeng.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220706040809/http://www.neue-einheit.com/english/homoeng.htm |date=2022-07-06 }} (1998).</ref> === Gran Bretaña === Grupos d'izquierda y socialistes en Gran Bretaña sofiten polo xeneral los derechos LGBT. Esiste dalgún discutiniu sobre'l grupu ''[[Respect - The Unity Coalition]]'', un partíu socialista nuevu que'l so lideralgu ta apoderáu por [[trosquismu|trosquistes]] del ''[[Socialist Workers Party]]''. Na convención del partíu hubo dalgún discutiniu sobre la falta de sofitu esplícitu pa los derechos de los gais nel manifiestu. Dellos miembros del partíu, xunto con otros grupos de la izquierda británica, acusaron al lideralgu del partíu de dar marcha tras nos derechos gais pa satisfaer les demandes d'unu de los mayores financiadores del partíu, Dr. [[Mohammed Naseem]].<ref>[http://www.ukgaynews.org.uk/Archive/2005nov/2202.htm Galloway's Party in Gay Rights Row] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051127033938/http://www.ukgaynews.org.uk/Archive/2005nov/2202.htm |date=2005-11-27 }}, ukgaynews.org.uk, 22 de payares de 2005</ref> Naseem ye'l fundador del ''[[Islamic Party of Britain]]'' y activistes LGBT y socialistes acusaron a la direición de ''Respect'' de complacer la homofobia de los votantes musulmanes conservadores, en cuenta de trabayar con grupos musulmanes progresistes y defender los derechos de los musulmanes homosexuales. Naseem darréu afirmó que la so posición sobre la tema yera «''estes coses son cuestión d'elección personal [...] nun m'esmolez lo que faigan les persones na so habitación.''»<ref>[http://www.guardian.co.uk/gayrights/story/0,,1650525,00.html Gay group tells Galloway to cut ties with donor], guardian.co.uk, 25 de payares de 2005</ref> Na conferencia de 2005, en presencia de Naseem, pasar por unanimidá un votu de sofitu de los derechos LGBT y el partíu inclúi na so páxina web la posición oficial sobre la tema.<ref>[https://web.archive.org/web/20121104182051/http://www.socialistworker.co.uk/article.php?article_id=7834 Alderique: combating homophobia], SocialistWorkeronline, 26 de payares de 2005</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20081030022609/http://www.respectcoalition.org/index.php?ite=506 LGBT rights], The Left Alternative</ref> Respect estremar en 2007 y una de les sos dixebres, el SWP, contribuyó con Left Alternative nun xarré na manifestación del arguyu gai de Londres en 2008. === España === El [[Partíu Socialista Obreru Español|PSOE]] foi'l partíu que presentó al parllamentu'l proyeutu de llei de [[Matrimoniu ente persones del mesmu sexu n'España|matrimonios homosexuales]] y col so sofitu, y tamién el d'[[Izquierda Xunida (España)|IX]] y [[Esquerra Republicana de Catalunya]], aprobar en 2005, llográndose d'esta forma la equiparación llegal de derechos n'España. {{VT|Homosexualidá n'España}} === Rusia === La edición n'Internet de [[Pravda]] informó que la [[marcha del arguyu gai de Moscú]] en 2006 foi violentamente atacada por comunistes, amás de patriotes de dereches y cristianos ortodoxos. El líder del [[Partíu Comunista de la Federación Rusa]], [[Guennadi Ziugánov]], tamién condergó públicamente la marcha, afirmando que yera una idea pocu saludable».<ref>[http://english.pravda.ru/russia/politics/09-06-2006/81793-communist_party-0 French communists end relations with Russian Communist Party because of gay scandal], por Pyotr Alekseyev, 09.06.2006, para [[Pravda]].Ru</ref> === India === Vimla Farooqi, de la [[Federación Nacional de Muyeres Indies]], l'ala femenia del [[Partíu Comunista de la India]], oponer a una conferencia gai en Bombay en 1994, afirmando que la homosexualidá yera una importación capitalista occidental.<ref>[[The Pioneer (diariu)]], 1 de payares de 1994.</ref> La ''[[All India Democratic Women's Association]]'', l'asociación de muyeres rellacionáu col marxista [[Partíu Comunista de la India (marxista)|Partíu Comunista de la India]], pidió que les rellaciones homosexuales sían llegalizaes. En 1996, un marxista, H. Srikanth, afirmaba que la homosexualidá yera una perversión decadente burguesa que los marxistes teníen de prohibir, intentar camudar con tratamientos psiquiátricos y, si esto falla, «''nun tenía de duldar n'emplegar la fuercia contra l'activismu homosexual''»<ref>‘Natural is not always Rational', [[Economic and Political Weekly]], 13 d'abril de 1996.</ref> === Oriente Mediu === El socialismu [[Panarabismu|panárabe]] nos países musulmanes d'[[Oriente Mediu]] consideró la homosexualidá como una enfermedá capitalista y una violación de les enseñances del [[Islam]]. Partíos socialistes y comunistes prefieren ignorar l'asuntu de los derechos LGBT, siendo los partíos comunistes obreros una rara esceición. Los gobiernos d'Oriente Mediu fueron tradicionalmente contrarios a la homosexualidá y la opinión pública mayoritaria tiende a sofitar esti puntu de vista. Na [[República d'Iraq]], el partíu gobernante hasta 2003, el [[Partíu Árabe Socialista Baaz]], trataba la homosexualidá como un crime baxu diverses lleis sobre la indecencia y convertir en crime capital en 2001. N'[[Exiptu]], al igual que n'Iraq hasta 2001, el códigu penal nun menta la homosexualidá o la [[sodomía]], pero considérase que la homosexualidá ta condergáu so les lleis contra'l [[satanismu]], el proselitismu de falses relixones, la inmoralidá y la indecencia. La mayoría de los demás países de la rexón tienen lleis específiques prohibiendo les rellaciones homosexuales. === Nepal === El [[Maoísmu|maoísta]] [[Partíu Comunista de Nepal (Maoísta)|Partíu Comunista de Nepal]] afirma que reclutan a homosexuales pa les sos fuercies de guerrilleros. Sicasí, d'alcuerdu a [[Human Rights Watch]], en marzu de 2007, fuercies nepalesas maoístes detuvieron a dos muyeres acusándoles de tener rellaciones sexuales ya intentaron de reclutarlas pola fuercia.<ref>[http://hrw.org/english/docs/2007/04/16/nepal15694.htm Nepal: Maoists Should End Anti-Gay Violence], Human Rights Watch</ref> El Partíu Comunista de Nepal tamién emplegó la violencia contra los homosexuales y les sos families, amás d'usar retórica anti-gai en públicu. === Filipines === El ''[[New People's Army]]'', d'enclín comunista, sofitó la reconocencia llegal de matrimonios homosexuales el 4 de febreru de 2005. Dicha organización inclusive realizó una boda ente dos guerrilleros.<ref>[http://www.workers.org/2005/world/npa_0224/ New Peoples Army recognizes same-sex marriage], Workers World, 17 de febreru de 2005</ref> El gobiernu cita esti tipu d'aiciones como una prueba de que los guerrilleros comunistes nun tienen moral, valores o creencia en Dios. === Méxicu === Anque la principal organización política LGBT de [[Juchitán de Zaragoza]] sofita al dominante [[Partíu Revolucionariu Institucional]], l'activista ''[[muxe]]'' ([[tercer sexu]]) [[Amaranta Gómez Regalado]] fixo campaña como candidatu al congresu d'[[Oaxaca]] en 2003 con una plataforma d'izquierdes, convirtiéndose na primera [[tresxéneru]] en presentase a unes eleiciones en [[Méxicu]]. El [[Exércitu Zapatista de Lliberación Nacional]], tien nes sos files a persones de diches orientaciones sexuales, onde son consideraos y respetaos. {{VT|Homosexualidá en Méxicu}} == Ver tamién == * [[Comunismu y homosexualidá]] * [[Anarquismu LGBT]] * [[Capitalismu rosa]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * ''Journal of Homosexuality'', 1995, Volume 29, Issue 2/3. ISSN 0091-8369 — Simultaneously published as: ''Gay men and the sexual history of the political left'', Gert Hekma et al. Eds. Harrington Park Press 1995, ISBN 1-56023-067-3. * ''Hidden From History: Reclaiming The Gay and Lesbian Past'' 1988. * Eileen Phillips (editor), (1983), ''The Left and The Erotic'', London: Lawrence and Wishart, 184 pages, ISDN 5315 584 4 * ''Engels, Homophobia and the Left'' By Max Elbaum 2002. [http://www.columbia.edu/~lnp3/mydocs/sex_gender/engels_homophobia.htm online text] * ''Marxist Theory of Homosexuality'' 1993. [https://web.archive.org/web/20050426112213/http://www.etext.org/Politics/AlternativeOrange/2/v2n6_mth.html online text] * ''Homosexual Existence and Existing Socialism New Light on the Repression of Male Homosexuality in Stalin's Russia'' By Dan Healey. 2002. GLQ 8:3, páxs. 349 - 378. * ''Sex-Life: A Critical Commentary on the History of Sexuality'', 1993, Don Milligan. [http://www.studiesinanti-capitalism.net] == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20100708024917/http://www.glbtq.com/social-sciences/gai_lesbian_left.html Gay Left] (n'inglés) entrada na enciclopedia GLBTQ. {{Tradubot|Socialismo y derechos LGBT}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Socialismu]] [[Categoría:Historia LGBT]] [[Categoría:Orientación sexual y sociedá]] 5s24cz0qpqcxqepgxadt0cremrbgcy7 0 163539 4503101 4425201 2026-07-07T18:25:44Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503101 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} [[Ficheru:Idrisids vectori map-es.svg|thumb|Mapa del Marruecos [[idrísida]] y les sos potencies vecines, col reinu de Beni-Midrar y el de Sijilmasa en verde.<ref>R. William Caverly, ''Hosting Dynasties and Faiths : Chronicling the Religious History of a Medieval Moroccan Oasis City'', thesis presented to Hamline University [https://web.archive.org/web/20140714162736/http://cocomaan.net/CaverlyMAThesis.pdf]</ref>]] [[Ficheru:Trans-Saharan routes early-es.svg|thumb|Rutes comerciales al oeste del Sahara ente 1000-1500. Les zones auríferas indíquense coloriaes en marrón nidio.]] '''Sijilmasa''' (tamién trescrita como '''Sigilmasa''', '''Siyilmasa''', '''Sidjilmasa''', '''Sijilmassa''', etc.) foi una ciudá medieval [[bereberes|bereber]], güei en ruines, a dos quilómetros al norte de l'actual ciudá [[marroquina]] de [[Rissani]];<ref>O [[Moulay Ali Cherif]] ([[Mulay Alí Cherif]]). Stefan Helders, ''Moulay Ali Cherif'' en ''World Gazetter''. Fonte citada en [[:fr:Moulay Ali Cherif]]</ref> a diez díes de viaxe de [[Fez (Marruecos)|Fez]], cruciando la [[Cordal del Atles]]. Yera una importante escala [[Caravana (comitiva)|caravanera]] nes rutes que conectaben el Mediterraneu col centru-oeste d'África travesando'l [[Desiertu d'El Sáḥara]]. El so allugamientu y allugamientu obedecíen a les ventayes estratéxiques qu'apurría'l [[ríu Ziz]] y l'oasis [[Tafilalt]]. La so hestoria carauterizar por socesives invasiones de les dinastíes bereberes y el desenvolvimientu del reinu [[Tafilalet]]. Convertida nun estáu independiente nel sieglu VIII (dinastía [[midrarí]] o [[Banu Midrar]]), nel sieglu X foi conquistada polos [[maghrawas]] (dependientes del [[Califatu de Córdoba]], que constituyeron la so propia dinastía independiente); y nos sieglos XI y XII polos [[almorávide]]s y [[almohade]]s respeutivamente. D'últimes quedó sol poder de los [[benimerines]], y nel sieglu XIV o XV quedó destruyida. Les ruines de Sijilmasa tán declaraes "llugar en peligru" (''endangered site'') pol ''[[World Monuments Fund]]''. El so caltenimientu depende del Ministeriu de Cultura de Marruecos. L'afayu na zona de fósiles d'un nuevu xéneru de dinosauriu en 1996 fixo tomar el so nome pa bautizalo como ''[[Sigilmassasaurus]]''. == Fundación == Según [[al-Bakri]] (''Llibru de rutes y llugares''), un [[Bereberes|bereber]] [[zenata]] [[miknasa]],<ref>[[Miknasas]] o [[meknasas]], tribu [[zenata]] que fundó la ciudá de [[Meknes]]. Ibn Khaldoun, Histoire des berbères; Brahim Benyoucef, -y M'Zab: les pratiques de l'espace, éd. Entreprise nationale du livre, Alger, 1986. Fuentes citaes en [[:fr:Meknassas]].</ref> procedente de la [[España musulmana]], de nome [[Abu 'l-Qásim]] Samgu bin Wasul al-Miknasi foi'l primeru n'establecese nel llugar a mediaos del sieglu VIII.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=64–87}} El mesmu autor rellata qu'otros, probablemente tamién bereberes, xuniéronse-y p'afitar ellí la so residencia, hasta llegar al númberu de cuarenta, momentu nel qu'establecieron los fundamentos de la ciudá. Escoyeron como líder a ‘Isa bin Mazid "el negru", pa dirixir l'alministración. Duró pocos años, porque foi acusáu de corrupción polos sos compañeru y executáu sumariamente; escoyéndose al propiu Abu al-Qásim como líder. Según [[Ibn Hawqal]] (''Kitab surat al-ard''), la ciudá creció rápido en poder económicu pola so posición nes rutes comerciales. Enantes, el comerciu principal llegaba d'Exiptu, pero les comunicaciones ente esa área y l'África subsaḥariana y Marruecos yeren muncho más difíciles.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000}} La prosperidá de Sijilmasa s'evidencia pola anéudota que recueye Ibn Hawqal sobre una factura emitida por un mercader d'[[Audagost|Awdaghust]]<ref>O [[Audagost]], na actual [[Mauritania]]. McDougall, Y. Ann (1985), "The view from Awdaghust: war, trade and social change in the southwestern Sahara, from the eighth to the fifteenth century", Journal of African History ([[Cambridge University Press]]) 26 (1): 1–31, doi:10.1017/S0021853700023069, JSTOR 181836. Fonte citada en [[:en:Aoudaghost]]</ref> por un montante de cuarenta y dos mil [[dinares]] a otru mercader establecíu en Sijilmasa. Ibn Hawqal nunca oyera falar de tal suma de dineru a lo llargo de tolos sos viaxes.{{sfn|Levtzion|1968}} == Midraríes, fatimíes y maghrawas == El poder económico de la ciudá dexó-y independizase del [[Califatu Abasí]] nel añu 711, estableciéndose una dinastía real que se conoz col nome de [[midrarí]].<ref>O [[Banu Midrar]]. Vease [[:en:History of North Africa]]</ref> Les cambiantes aliances col [[Califatu de Córdoba]] y colos [[fatimíes]] d'[[Ifriqiya]] desestabilizaron la ciudá nel sieglu X, especialmente a partir de la llegada a la ciudá d'[[Ubayd Allah al-Mahdi Billah]], fundador de la dinastía fatimí. Esti personaxe, acompañáu del so fíu Al-Qasim, vieno al Magreb en 905 fuxendo de los abasíes, que consideraben les sos creencies [[xiina]]ta-[[ismaelita|ismaelites]] heterodoxes y amenazadores pa la paz del Califatu. Según la lleenda, ‘Ubayd Allah y el so fíu cumplíen la profecía según la cual el ''[[mahdi]]'' vendría de [[Mesopotamia]] a Sijilmasa. Permanecieron cuatro años na ciudá, so la proteición de los gobernantes midraríes, especialmente del príncipe [[Yasa']]. Al-Qasim, fíu del pretendíu ''mahdi'', colos sos poderes milagrosos, causó que brotara una fonte fora de la ciudá. Un xudíu de la ciudá foi testigu d'ello, y estendió el rumor de que 'Ubayd Allah diba intentar establecese nel poder. Coles mesmes, el príncipe Yasa recibió una carta del Califa de Bagdag alvirtiéndo-y de que cerrara les sos fronteres precaviéndose de ‘Ubayd Allah. Yasa viose obligáu a encarcelar al home qu'hasta entós protexía, anque un sirviente de ‘Ubayd Allah pudo escapar a [[Kairuán]], que taba controlada polos ismailíes de Ifriqiya, lideraos por [[Abu ‘Abdallah]], quien axuntó rápido un exércitu y salió al rescate del so correlixonariu. Nel so camín a Sijilmasa, tomó [[Tahert]], un fuerte [[ibadí]] [[jariyita]] de la dinastía [[rustúmida]].<ref>O [[rostémida]] o [[rustámida]], que reinó sobre'l reinu de [[Tahert]] o [[Tiaret]]. Rustamid kingdom en Encyclopædia Britannica Online. Fonte citada en [[:fr:Rostémides]]. Bourouiba, Rachid (1982). Cités disparus: Tahert, Sedrata, Achir, Kalaâ des Béni-Hammad. Collection Art et Culture, 14. Algiers Ministère de l'information. (About notable cultural artifacts and architecture). Fonte citada en [[:en:Tiaret]]. Vease tamién [[:fr:Tahert]].</ref> Llegó al Tafilalt na segunda metá del añu 909, y asedió la ciudá de Sijilmasa. Yasa' foi asesináu daquella, o al añu siguiente, y la dinastía midrárida empezó un llargu procesu de fragmentación que col tiempu llevólos a cayer sol dominiu de los bereberes [[maghrawa]], vasallos del califatu de Córdoba, que tomaron la ciudá nel 980.<ref>Al-Bakri's, recoyíu en Levtzion, "Corpus"</ref> So los maghrawas, que darréu s'independizaron del Califatu de Córdoba, la ciudá caltuvo'l so papel como centru comercial, al qu'añadió'l de centru políticu y militar dende'l que los Maghrawa llanzaben campañes contra otres tribus del interior del actual Marruecos. == Almorávides, almohades y benimerines == Tres sesenta años d'esti gobiernu, el conseyu de la ciudá de Sijilmasa llamó na so ayuda a la confederación bereber [[Sanhaja]], que se taba tresformando nun movimientu políticu-relixosu: los [[almorávide]]s. Según al-Bakri, en 1055, [[Abdallah ibn Yasin]], líder espiritual del movimientu almorávide, y el so nuevu exércitu, llegó a la ciudá y mató al líder maghrawa, [[Mas'ud ibn Wanudin]] al-Maghrawi. Esa foi la primer conquista del [[Imperiu almorávide]], y la ciudá pasó a formar parte de la estructura centralizada del so gobiernu. Los almorávides imponíen una interpretación del islam desaxeradamente estricta, qu'ente otres coses obligaba a la destrucción de los preseos musicales y el zarru de les tabiernes, onde se bebía vinu. Hubo delles revueltes contra'l dominiu almorávide, pero la ciudá permeneció sol so poder hasta 1146, cuando los [[almohade]]s sustituyéronlos.<ref>{{Harvnb|Levtzion|1994}}. "Abd Allah b Yasin and the Almoravids".</ref> Estos yeren inclusive más violentos nel so rigor relixoso, y realizaron una matanza de los xudíos residentes na ciudá, qu'hasta entós fueren toleraos.<ref>Hirschberg, "A History of the Jews in North Africa" pgs. 116-118 y 109</ref> A la cayida de la dinastía almohade frente a la confederación bereber [[zenata]] de los [[benimerines]], la ciudá de Sijilmasa volvió quedar sol poder d'una dinastía bereber, que sería la postrera. == Descripciones de viaxeros y el final de la ciudá == El viaxeru [[Ibn Battuta]] pasó por Sijilmasa en 1352-1353 nel so viaxe escontra l'[[Imperiu de Malí]]. La llapada una bien formosa ciudá» y sopesa los sos dátiles sobre los d'[[Basra (Marruecos)|al-Basra]].{{sfn|Gibb|Beckingham|1994|p=946 Vol. 4}} Ibn Battuta tamién menta a Sijilmasa cuando describe la ciudá china de [[Quanzhou]], al comparar los sos güertos y campos, con cases metanes ellos, colos de la ciudá africana, ya indicar qu'esa ye la razón de que la ciudá sía tan grande.{{sfn|Gibb|Beckingham|1994|p=894 Vol. 4}} A principios del sieglu XVI [[Lleón l'Africanu]] llegó al oasis de Tafilalt y atopó destruyida la ciudá de Sijilmassa. Describe los sos "altes muralles", qu'inda se calteníen de pies en dellos puntos. Señala que la ciudá taba "galantemente construyida", con bayura de mezquites y madrazas, y con munches nories que recoyíen l'agua del Ziz. Recueye'l datu de que los sos habitantes remontárense contra l'últimu príncipe, asesinar y, tres la destrucción de la ciudá, abandonar, esvalixándose por otres poblaciones y castiellos. Lleón permaneció siete meses na zona, describiéndola como templada y placentera.<ref>Leo Africanus, "A Geographical History of Africa", 260-271</ref> [[Ibn Jaldún]], nel so ''Muqaddimah'', da como causa de la cayida de la ciudá la falta de recursos.<ref>Ibn Khaldun, Muqaddimah, 248</ref> Investigadores actuales, como Lightfoot y Miller, recueyen la tradición oral caltenida nel Tafilalt según la cual esi últimu príncipe foi'l maléfico "Sultán negru", que foi derrocáu por una rebelión popular. Nel sieglu XVIII, la ciudá foi reconstruyida por órdenes del sultán [[Ismaíl de Marruecos]]. Una vegada más, tribus nómades conquistar y destruyeron, sol lideralgu d'[[Ait Atta]], en 1818. == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * {{Obra citada | apellíu1=Boone | nome1=James L. | apellíu2=Myers | nome2=J. Emlen | apellíu3=Redman | nome3=Charles L. | añu=1990 | títulu=Archeological and Historical Approaches to Complex Societies - The Islamic States of Medieval Morocco | publicación=American Anthropologist | volume=92 | páxines=630–646 | doi=10.1525/aa.1990.92.3.02a00050 | númberu=3 }}. * {{Obra citada | apellíu = Gibb | nome = H.A.R. | apellíu2 = Beckingham | nome2 = C.F. trans. and eds. | títulu = The Travels of Ibn Baṭṭūṭa, A.D. 1325–1354 (full text) 4 vols. + index | allugamientu = London | añu = 1958, 1962, 1971, 1994, 2000 | editorial = Hakluyt Society | isbn = 978-0-904180-37-4 }}. Gibb is the sole author of volumes I-III. Volume IV was translated by Beckingham after Gibb's death in 1971. The volume lists both Gibb and Beckingham as authors. Vol. 5 is an index. * {{Obra citada | apellíu=Hirschberg | nome=H.Z. | títulu=A History of the Jews in North Africa | editorial=Brill Academic | allugamientu=New York | añu=1974 }}. * {{Obra citada | apellíu=Ibn Khaldun | añu=1958 | títulu=al-Muqaddimah | otros=Franz Rosenthal | editorial=[[Princeton University Press]] | allugamientu=Princeton, NJ }}. * {{Obra citada | apellíu=Levtzion | nome=Nehemia | añu=1968 | títulu=Ibn-Hawqal, the cheque, and Awdaghost | publicación=Journal of African History | volume=9 | númberu=2 | páxines=223–233 | jstor=179561 | doi=10.1017/S0021853700008847 }}. * {{Obra citada | apellíu=Levtzion | nome=Nehemia | añu=1973 |títulu=Ancient Ghana and Mali | editorial=Methuen | allugamientu=London | isbn=0-8419-0431-6}}. * {{Obra citada | apellíu=Levtzion | nome=Nehemia |añu=1994 | títulu=Islam in West Africa: Politics and Society to 1800 | editorial=Variorum | allugamientu=Grand Rapids, MI | isbn=0-86078-444-4 }}. * {{Obra citada | apellíu-editor1=Levtzion | nome-editor1=Nehemia | apellíu-editor2=Hopkins | nome-editor2=John F.P. |títulu=Corpus of Early Arabic Sources for West Africa | editorial=Marcus Weiner Press | allugamientu=New York, NY | añu=2000 | isbn=1-55876-241-8}}. First published in 1981. * {{Enllaz rotu|1=Sijilmassa: The rise and fall of a walled oasis in medieval Morocco |2=http://www3.interscience.wiley.com/journal/119197219/abstract |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} Also available [http://faculty.ksu.edu.sa/archaeology/Publications/Remote%20sensing/Sijilmassa%20The%20Rise%20and%20Fall%20of%20a%20Walled%20Oasis%20in%20Medieval%20Morocco.pdf here] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723195600/http://faculty.ksu.edu.sa/archaeology/Publications/Remote%20sensing/Sijilmassa%20The%20Rise%20and%20Fall%20of%20a%20Walled%20Oasis%20in%20Medieval%20Morocco.pdf |date=2012-07-23 }}. == Bibliografía complementaria == * {{Obra citada | apellíu=Leo Africanus | títulu=The History and Description of Africa (3 Vols) | añu=1896 | editorial=Hakluyt Society | allugamientu=London | otros=Brown, Robert, editor}}. Internet Archive: [http://www.archive.org/details/worksissuedbyha01unkngoog Volume 1], [http://www.archive.org/details/historyanddescr01unkngoog Volume 2], [http://www.archive.org/details/historyanddescr02porygoog Volume 3]. The original text of Pory's 1600 English translation together with an introduction and notes by the editor. * {{Obra citada | apellíu=Lessard | nome=Jean-Michel | añu=1969 | títulu=Sijilmassa: la ville et ses relations commerciales au XI^y siècle d'après El Bekri | publicación=Hespéris Tamuda | volume=10 | páxines=5–36 | idioma=francés | url=http://bnm.bnrm.ma:86/pdf.aspx?IDc=1019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120330194047/http://bnm.bnrm.ma:86/pdf.aspx?IDc=1019 |date=2012-03-30 }}. The link is to the entire volume. * {{Obra citada | apellíu=Love | nome=Paul M. Jr. | añu=2010 | títulu= The Sufris of Sijilmasa: toward a history of the Midrarids | publicación= Journal of North African Studies | volume=15 | númberu=2 | doi=10.1080/13629380902734136 | páxines=173–188 }}. * {{Obra citada | apellíu=Meunié | nome=Jacques | añu=1962 | títulu=Sur l'architecture du Tafilalt et de Sijilmassa (Maroc Saharien) | publicación=Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres | volume=106 | númberu=2 | páxines=132–147 | url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/crai_0065-0536_1962_num_106_2_11417 | idioma=francés| doi=10.3406/crai.1962.11417 }}. * {{Obra citada | apellíu=Terrasse | nome=M. | añu=1997 | títulu= Encyclopaedia of Islam. Volume IX | edición=2nd | páxines=545–546 | contribution=Sidjilmasa | editorial=Brill | allugamientu=Leiden | isbn=90-04-10422-4 | url= http://www.archive.org/stream/EncyclopaediaDictionaryIslamMuslimWorldEtcGibbKramerScholars.13/09.EncycIslam.NewEdPrepNumLeadOrient.EdEdComCon.BosDonHeinLec.etc.UndPatIUA.v9.San-Sze.Leid.EJBrill.1997.#page/n559/mode/2up }}. {{Tradubot|Sijilmasa}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia de Marruecos]] [[Categoría:Oasis]] [[Categoría:Ciudaes destruyíes]] [[Categoría:Historia d'África]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] anq643ugczi5azqnykvo0iohk63oqpm 0 165089 4503122 4400217 2026-07-07T21:12:53Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503122 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Skikda''' (n'[[Idioma árabe|árabe]]: ''' ولاية سكيكدة ''') ye'l nome d'una ciudá del noroeste d'[[Arxelia]], capital de la [[Provincia de Skikda|provincia del mesmu nome]], y de un puertu nel golfu de Stora, l'antiguu Sinus Numidicus. El so nome foi '''Philippeville''' hasta'l final de la [[guerra d'Independencia d'Arxelia]] en 1962. == Historia == Skikda foi fundada en [[1838]] polos [[Francia|franceses]] sobre les ruines d'una antigua ciudá [[fenicia]] que floriara como ciudá [[Roma Antigua|romana]] col nome de '''Rusicade''', pallabra púnica que significa «Puexu de fueu». Nel [[sieglu V]], el puertu romanu foi destruyíu polos [[vándalos]]. Un llevantamientu armáu en [[1955]] dexó 123 muertos, la mayoría d'ellos franceses y sospechosos de collaboración. La represalia tomada poles fuercies franceses podría acabar cola vida d'unos 12.000 arxelinos, anque'l númberu dau por fontes franceses ye d'unos 1.200. == Skikda moderna == La ciudá tenía 152.355 habitantes en [[1998]] (datos del censu). [[Gas natural]], [[refinería|refineríes]], y [[petroquímica|petroquímiques]] son les industries que se desenvolvieron na [[años 1970|década de 1970]]. El conceyu (un palaciu d'estilu neomorisco) y la estación del ferrocarril fueron diseñaos por [[Le Corbusier]]. Los colores de la bandera de la ciudá son el blancu y l'azul. El códigu postal ye'l 21000. Los ingresos del conceyu de Skikda tán ente los más elevaos del norte d'[[África]]. Skikda tien el tercer mayor puertu comercial d'Arxelia tres [[Arxel]] y [[Orán (Arxelia)|Orán]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == *[http://www.wdl.org/es/item/8816/ Philippeville, Arxelia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191015080308/https://www.wdl.org/es/item/8816/ |date=2019-10-15 }} {{Tradubot|Skikda}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes d'Arxelia]] [[Categoría:Puertos d'Arxelia]] j5xr1lxf1w3p7o3ne7q78uv54xwj71c 0 165090 4503171 4425601 2026-07-08T01:36:50Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503171 wikitext text/x-wiki {{Vehículu}} [[Ficheru:Container crane and spreader.jpg|thumb|Grúa pórtico y ''spreader'' con aletes.]] Nel tresporte de [[contenedor]]es en [[puertu|puertos]] y terminales ferroviaries, conozse como '''''spreader''''' al sistema elevador con que se remanen los contenedores que cumplen cola norma [[International Organization for Standardization|ISO]]. Suelse tratar de marcos telescópicos que s'afaen al llargor del contenedor (20', 30', 40' o 45') (''spread'' [[idioma inglés|n'inglés]] "estender", "esplegar") y acóplense a les cuatro esquines cimeres del contenedor, cerrándose cola ayuda de los [[twistlock]]s. Tamién se denomina ''spreader'' a elevadores de contenedores que nun son ajustables. Munchos ''spreader'' cunten con una especie de «aletes», conocíes como ''flippers'' que pueden cerrase y que dexen centrar el ''spreader'' cuando s'asitien sobre'l contenedor. El operario de la [[Grúa pórtico pa contenedores|grúa]] puede cerrar los ''flippers'' escontra baxo o escontra riba. Tamién se denomina ''spreader'' al dispositivu de la [[carretilla pórticu]] que s'utiliza pa treslladar contenedores nes terminales. Al marxe de los ''spreaders'' que tomen el contenedor dende enriba, tamién hai sistemes que tomen los contenedores vacíos de forma llateral, los ''[[sidelifter]]s''.<ref>{{Cita web |url=http://www.stapler-wissen.de/de/spreader.htm |títulu=''Spreader'' en stapler-wissen.de |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080208231903/http://www.stapler-wissen.de/de/spreader.htm |fechaarchivu=2008-02-08 }}</ref> Tamién hai ''spreader'' que s'utilicen en «manera twin» (''twin'' n'inglés significa "ximielgu"). Estos sistemes dexen remanar dos contenedores de 20' al empar, como si tratar d'un solu contenedor de 40' o pocu más. El buecu ente los contenedores puede regulase de forma progresiva hasta que s'algamar un llargor total de 40' o 45'. Esti sistema dexa amenorgar el tiempu de carga o descarga de los barcos. == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Spreader}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Infraestructures de tresporte]] [[Categoría:Puertos]] [[Categoría:Tresporte de mercancíes]] 7addcle0v8rfvsx9penlrg8w3dlgjln 0 166898 4503077 4470716 2026-07-07T13:38:48Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503077 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Seohyun}} {{persona}} {{Nome coreanu|Seo}} {{nun confundir|Sohyun}} '''Seo Ju-hyun''' ({{coreanu|hangul=서주현|hanja=徐珠玄<ref name=SeohyunHanjaName>[http://gall.dcinside.com/list.php?id=seojuhyun&non=585276 서주현 한자이름.jpg 「徐 朱 玄」- 서현 갤러리] 29 de mayu de 2010. Llográu 27 de setiembre de 2012.</ref>|par=non}}; {{nym|paréntesis=non}}), más conocida pol so [[nome artísticu]] '''Seohyun''' {{coreanu|hangul=서현}}, ye una [[cantante]] [[baillarina]], [[Modelu (moda)|modelu]], [[actriz]], [[actor de voz|actriz de voz]] y [[compositor]]a [[Corea del Sur|surcoreana]]. Ella forma parte del grupu femenín [[Girls' Generation]] y [[Girls' Generation-TTS|TTS]]. == Vida y carrera == === 1991-2009: Primeros años y entamos de carrera === Seohyun nació sol nome de Seo Ju-hyun el 28 de xunu de 1991,<ref name="Russell2014">{{cita llibru |autor=Mark Russell|títulu=K-Pop Now!: The Korean Music Revolution|páxina=72|url=http://books.google.com/books?id=etDZAwAAQBAJ|fecha=29 d'agostu de 2014|publicación=Tuttle Publishing|isbn=978-1-4629-1411-1}}</ref> en [[Seúl]]. La so madre yera presidenta nuna escuela de pianu y Seohyun enseñóse-y a tocar el pianu, según el violín y tambores tradicionales de Corea, a temprana edá. Tamién aprendió equitación y patinaxe. Los sos padres nun lu animaron en convertise nuna celebridá, pero Seohyun acredíten-yos como los qu'ayudaron a escoyer la so trayeutoria dexando les sos esperiencia en distintes coses.<ref>{{cita publicación |url=http://choen.chosun.com/site/data/html_dir/2009/02/16/2009021601505.html|títulu=서현, "거울 보면 제가 별로 안 예뻐 보여서 속상해요"|publicación=Chosun|idioma=coreanu|fecha=16 de febreru de 2009|fechaaccesu=1 de xunu de 2015|autor=Song Hye-jin}}</ref><ref name=livinglifeproud>{{cita publicación|autor1=Choi Eun-hwa|títulu=[창간특집 스타인터뷰] 소녀시대 서현이 말하는 서주현의 모든 것|url=http://enews24.interest.me/news/01/1217422_1161.html|obra=enews24|fecha=3 de mayu de 2011|idioma=coreanu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201225095310/http://enews24.tving.com/Error.html?aspxerrorpath=/news/01/1217422_1161.html|archivedate=2020-12-25|fechaaccesu=2018-10-31}}</ref> Cuando Seohuyn taba en quintu grau, foi afayada por un cazatalentos mientres viaxaba nel metro. Ella cantó cantares del so niñez pa la so audición en [[S.M. Entertainment]] y foi aceptada como aprendiz.<ref name=livinglifeproud/><ref>{{cita web |títulu=GIRLS' GENERATION-TTS_Individual Performance, Twinkle & Talk_KBS Sketchbook_2012. 06. 01|url=https://www.youtube.com/watch?v=wtz5vurEZgA|obra=[[Korean Broadcasting System|KBS]] through [[SM Entertainment|SMTown]] channel on YouTube|fechaaccesu=18 de marzu de 2016|fecha=6 de xunu de 2012|idioma=coreanu}}</ref> Dana, ex-instructora vocal de Seohyun, señaló que fuera una estudiante testaruda, daquién que podría contestar atentamente dempués de ser dichu pa correxir un problema y depués nun camuda nada dempués. Dana esplicó: «Esi tipu de neciura ye lo que constitúi l'encantu únicu de Seohyun de Girls' Generation güei». Seohyun citó a [[BOA]], S.Y.S y Fin.K.L como les sos mayores influencies en convertise en cantante espresando: «Paecióme que yera frescu p'amosar y comunicar les emociones al traviés de los cantares».<ref>{{cita publicación |url=http://www.kpopherald.com/view.php?ud=201410221452372708331_2|títulu=TaeTiSeo shares hidden stories of pre-debú time|fecha=22 d'ochobre de 2014|fechaaccesu=2 de xunu de 2015|publicación=Korea Herald}}</ref> N'agostu de 2007, Seohyun fixo'l so debú oficial como la miembru más nuevu del grupu [[Girls' Generation]].<ref>{{cita publicación |url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/6249/the-sm-groups-youngest-members-are-always-on-top|títulu=The SM Groups' Youngest Members are Always on Top|publicación=enewsWorld|fecha=4 de mayu de 2012|fechaaccesu=2 de xunu de 2015}}</ref> El grupu ganó popularidá dempués del llanzamientu del so senciellu «Gee» en 2009.<ref>{{cita publicación |apellíu=Do-yeun|nome=Kim|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2011/11/135_97862.html|títulu=Girls' Generation featured on Yale School of Art website|fecha=2 de payares de 2011|fechaaccesu=28 de payares de 2015|publicación=Korea Times}}</ref> Nuna entrevista de 2011, Seohyun recordó los sos díes d'entrenamientu como alcordances «felices y reconfortantes».<ref>{{cita publicación |url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/6213/sm-artists-take-over-1st-look-cover|títulu=SM Artists Take Over '1st Look' Cover|publicación=enewsWorld|fecha=3 de mayu de 2012|fechaaccesu=20 de febreru de 2015}}</ref> === 2009-2016: TTS y actuación musical === [[Ficheru: Seohyun in "The Moon Embrace The Sun".jpg|thumb|150px|left|Seohyun interpretando na obra teatral ''Moon Embracing the Sun'' en 2014]] Los primeros trabayos en solitariu de Seohyun, fueron na so mayoría cantares grabaos pa proyeutos y bandes sonores. Anque nun llograron enforma ésitu comercial; el so dúu tituláu «JjaLaJaJJa» col cantante veteranu Joo Hyun El mio foi nomáu na categoría Música Trot del Añu» nos premios [[Mnet Asian Music Awards]] de 2009.<ref name="MAMA">{{cita publicación |url=http://media.daum.net/entertain/enews/newsview?newsid=20091023205515794|títulu=2009 엠넷아시안뮤직어워드(MAMA) 11월 21일 개최(수상후보포함)|idioma=coreanu|fecha=23 d'ochobre de 2009|fechaaccesu=6 de xunu de 2015}}</ref> En 2010-2011, Seohyun apaeció na segunda temporada de ''[[We Got Married]]'' de [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]], xunto a [[Jung Yong Hwa|Yonghwa]] de [[CNBLUE]]. Dambos retrataron lo que sería la vida si tuvieren casaos.<ref>{{cita publicación |url=http://www.asiae.co.kr/news/view.htm?sec=ent5&idxno=2010070608523091075|títulu=CNBLUE's Jung Yong-hwa says "Juri Ueno is my ideal woman"|fecha=3 de setiembre de 2010|fechaaccesu=25 de mayod y 2015|publicación= Asia Economic Today}}></ref> Amás, Seohyun foi escoyida como actor de voz pa la versión coreana de la película d'animada ''[[Despicable Me]]'' (2010) y la so secuela ''[[Despicable Me 2]]'' (2013) . Ella espresó'l personaxe de Edith, quien ye conocida pola so actitú rebalba.<ref name=despicableme1>{{cita publicación |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131203221804/http://www.newsen.com/news_view.php?uid=201005171053311001|url=http://www.newsen.com/news_view.php?uid=201005171053311001|títulu=소녀시대 태연-서현, 3D 애니 '슈퍼배드' 목소리 캐스팅 |idioma=coreanu|publicación=Newsen|fecha= 17 de mayu de 2010|fechaarchivu=3 d'avientu de 2013}}</ref><ref name=despicableme2>[http://www.bntnews.co.uk/app/news.php?nid=6252 Girls Generation Taeyeon and Seohyun to throw first pitch] BNTNews.co.uk (28 d'agostu de 2013). Llográu 7 de febreru de 2015.</ref> {{cita|«A pesar de que nun se puede entender l'idioma del otru, yá pesar de que nun se vean por igual, pueden convertise n'unu. Anque l'idioma, la comida, y la cultura ye distinta, pueden conectase y convertise n'unu al traviés de la música. Y que la felicidá faise más grande cuando se comparte.» - Seohyun<ref>{{cita publicación |url=http://entertain.naver.com/read?oid=086&aid=0002059610|títulu=[단독칼럼]서현의 '파리일기'④-소녀시대가 자랑스럽다|fecha=18 de xunetu de 2011|fechaaccesu=2 de xunu de 2015|publicación=Tomorrow Newspaper|idioma=coreanu}} *Traducción al Inglés: {{cita web | títulu = Seohyun's Paris Diary – I'm Proud of Girls' Generation | publicación = Soshified | fecha = 20 de xunetu de 2011 | fechaaccesu = 12 d'abril de 2016 | url = http://www.soshified.com/2011/07/2011-07-20-seohyuns-paris-diary-im-proud-of-girls-generation }}</ref>}} N'abril de 2012, foi creada la primera sub-unidá de Girls' Generation nomada como [[Girls' Generation-TTS]] formada por Seohyun, [[Taeyeon]] y [[Tiffany (cantante surcoreana)|Tiffany]]. El primer EP de TTS foi ''[[Twinkle (EP)|Twinkle]]'', que tuvo enforma ésitu convirtiéndose nel octavu álbum más vendíu en Corea del Sur.<ref name=triplecrown>{{cita publicación |url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140911000763|títulu=TaeTiSeo to drop EP 'Holler' next week|publicación=[[The Korea Herald]]|fecha=11 de setiembre de 2014|fechaaccesu=28 de xineru de 2015}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/7430/taetiseo-to-conclude-promotions-on-june-3-will-be-first-4-time-triple-crown-winner-as-unit|títulu=Taetiseo to Conclude Promotions on June 3; Will Be First 4 Time Triple Crown Winner as Unit|publicación=[[CJ Y&M]]|fecha=31 de xunu de 2012|fechaaccesu=5 de febreru de 2015}}</ref><ref>{{cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402151733/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2012&hitYear=2012&termGbn=year|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2012&hitYear=2012&termGbn=year|títulu=Gaon's Yearly Chart 2012|publicación=[[Gaon Album Chart]]|fecha=2012|fechaarchivu=2 d'abril de 2015}}</ref> El sub-grupu tamién llanzó dos EP más: ''[[Holler (EP)|Holler]]'' (2014) y ''[[Dear Santa]]'' (2015).<ref name=billboard/><ref>{{cita publicación |url=http://english.yonhapnews.co.kr/culturesports/2015/11/25/0701000000AEN20151125007300315.html|títulu=Girls' Generation-TTS to release Christmas album|fecha=25 de payares de 2015|fechaaccesu=11 d'abril de 2016|publicación=[[Yonhap News]]}}</ref> Amás de contribuyir cola so voz a Girls' Generation y cantares de TTS, Seohyun empezó a ser más activa na escritura de lletres. Ella co-escribió los cantares «Baby Maybe» y «XYZ» (''I Got a Boy'', 2013), y foi acreditada como la única lletrista de «Only O» (''Holler'', 2014) y «Dear Santa» (''Dear Santa'', 2015).<ref name=billboard>{{cita publicación |url=http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/6251587/girls-generation-tts-holler-interview-video|títulu=Girls' Generation-TTS on Why New 'Holler' EP Represents Their 'Mind, Body and Soul'|obra=[[Billboard]]|fecha=16 de setiembre de 2014|fechaaccesu=17 de setiembre de 2014|nome=Jeff|apellíu=Benjamin}}</ref><ref>{{cita publicación|url=http://news.heraldcorp.com/view.php?ud=20121231000109&md=20130103004024_BL|títulu=소녀시대, 정규4집 'I Got a Boy'…수영ㆍ유리ㆍ서현 작사 참여, 태연ㆍ티파니 듀엣곡 수록|publicación=Korea Herald Corp|fecha=31 d'avientu de 2012|fechaaccesu=2 de xunu de 2015|idioma=Coreanu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201225095310/http://news.heraldcorp.com/view.php?ud=20121231000109&md=20130103004024_BL|archivedate=2020-12-25}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201511291443182461081_2|títulu=More photos of TTS for 'Dear Santa'|fecha=29 de payares de 2015|autor=Lim Jeong-yeo|fechaaccesu=11 d'abril de 2016|publicación=The Korea Herald}}</ref> En 2013, la carrera d'actuación de Seohyun empezó cuando ella interpretó un pequeñu papel nel drama de [[Seoul Broadcasting System|SBS]] ''Passionate Love'' Ella interpretó a Han Yu Rim, una estudiante de veterinaria y el primer amor del personaxe principal, que fina nun accidente de coche. El direutor Bae Tae Sub dixo que Seohyun ye «perfectamente paralela al del so papel» y «la so comprensión y espresividá del personaxe supera a les d'una actriz novata».<ref>{{cita publicación|url=http://www.thestar.com.my/Lifestyle/Entertainment/TV/News/2013/09/25/Girls-Generations-Seohyun-makes-acting-debú/|títulu=Girls' Generation's Seohyun makes acting debú|fecha=25 de setiembre de 2013|publicación=The Stars Online}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://entertain.naver.com/read?oid=004&aid=0002232294|títulu=열애 서현, 첫 정극 연기 어떨까?.. 배PD "표현력은 신인 연기자 이상"|idioma=coreanu|fecha=23 de setiembre de 2013|fechaaccesu=3 de xunu de 2015|publicación=WowTV}}</ref> Seohyun, descríbese asina mesma como daquién a quien-y gusta tanto'l cantar como l'actuación, empezó a desenvolver interés nel [[teatru musical]]. Nomó a l'actriz musical Ock Joo Hyun, quien más tarde se convirtió na so mentora, como la so principal influencia. Anque quixera tar nun musical mientres enforma tiempu, refugó ufiertes de [[casting]] porque nun se sentía preparada.<ref name=musical>{{cita publicación|url=http://www.playdb.co.kr/magazine/magacín_temp_view.asp?kindno=1&non=400|títulu="차근차근 실력 키워갈게요" <해를 품은 달> 서현|idioma=coreanu|fecha=27 de xineru de 2014|fechaaccesu=7 de xunu de 2015|publicación=PlayDB}}</ref><ref>{{cita publicación|url=http://www.ithemove.com/news/4436|títulu=[인터뷰] 뮤지컬 '맘마미아!' 서현|fecha=10 d'abril de 2016|publicación=The Move|fechaaccesu=11 d'abril de 2016|autor=Park Jeong-hwan|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160410174014/http://www.ithemove.com/news/4436|fechaarchivu=10 d'abril de 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160410174014/http://www.ithemove.com/news/4436|archivedate=2016-04-10}}</ref> En xineru de 2014, el so deséu cumplióse cuando aceptó'l so primer papel d'actriz musical. Seohyun fixo'l so debú teatral nel musical ''Moon Embracing the Sun'', que foi afechu de la novela del mesmu nome.<ref>{{cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131202221411/http://news.hankooki.com/lpage/entv/201311/h20131126185722133420.htm|url=http://news.hankooki.com/lpage/entv/201311/h20131126185722133420.htm | títulu=슈주 규현-소시 서현 '해를 품은 달'이 되다 | idioma=coreanu | obra=Hankook Ilbo | fecha=26 de payares de 2013 | fechaarchivu=2 d'avientu de 2013}}</ref> El musical afitar contra'l contestu d'un palaciu tradicional coreanu. Seohyun desempeñó'l papel principal, Yeon Woo, la fía d'una familia noble que tien una rellación amorosa tantu col Rei como col so hermanu. El musical ganara nueve nominaciones nos 2013 Korea Musical Awards.<ref name=moon>{{cita publicación|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/52569/kyuhyun-lina-and-seohyun-casted-in-musical|títulu=Kyuhyun, Seohyun, and Lina Star in 'The Moon that Embraces the Sun' Musical|fecha=4 d'avientu de 2013|fechaaccesu=2 de xunu de 2015|publicación=eNewsWorld|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140108161408/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/52569/kyuhyun-lina-and-seohyun-casted-in-musical|archivedate=2014-01-08}}</ref> En xineru de 2015, Seohyun interpretó'l papel de [[Scarlett O'Hara]] na versión coreana de ''Autant en emporte le vent'', un musical francés basáu en ''[[Gone with the Wind]]''.<ref name=gwtw>{{cita web | títulu = Seohyun thanks fellow 'Scarlett O'Hara' Bada | autor = Yoon Sarah | obra= K-Pop Herald | fecha = 14 de xineru de 2015 | fechaaccesu = 12 d'abril de 2016 | url = http://www.kpopherald.com/view.php?ud=201501141139545628925_2 }}</ref> Ella recibió una revisión alentadora de la so actuación. Seon El mio Gyeong de ''[[OSEN]]'', dixo que l'actuación de Seohyun nun puede superar la de Bada, que compartió'l mesmu papel, la so voz feroz» felicitó exitosamente a una sobeyosa Scarlett O'Hara.<ref>{{cita publicación |url=http://osen.mt.co.kr/article/G1110062522 |títulu='바람과 함께 사라지다' 배우 서현의 가능성[Oh!쎈 초점]|idioma=coreanu|fecha=26 de xineru de 2015|fechaaccesu=3 de xunu de 2015}}</ref> Kim Hyun Joong de ''Sports Chosun'' notó l'actuación ocasional de Seohyun daqué «cabileña», pero comparar con Ock Joo Hyun mientres los sos díes de novata y dixo que «la so habilidá pa traer emoción al traviés del cantar, la más importante parte d'un musical, andaba a la tema cola d'un actor veteranu, a pesar d'una curtia carrera, amosónos infinitamente diversos colores y encantos peculiares de la vida d'una muyer».<ref>{{cita web | títulu = [공연 리뷰] 뮤지컬배우로 거듭난 소녀시대 서현의 열연, 뮤지컬 '바람과 함께 사라지다' : 스포츠조선 | autor = Kim Hyun-joong | obra = Sports Chosun | fecha = 12 de xineru de 2015 | fechaaccesu = 12 d'abril de 2016 | url = http://sports.chosun.com/news/utype.htm?id=201501120100135600008075&ServiceDate=20150112 | idioma=coreanu }}</ref> De febreru a xunu de 2016, Seohyun partició na versión coreana del musical ''[[Mamma Mia!]]''. Ella interpretó a un personaxe llamáu Sophie, una novia de 20 años d'edá, qu'espera afayar quién ye'l so padre biolóxicu'l día de la so boda.<ref name=mm>{{cita publicación |url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201602241659447663964_2|títulu=Seohyun looks to build stage reputation through 'Mamma Mia!'|nome=Julie|apellíu=Jackson|fecha=24 de febreru de 2016|fechaaccesu=11 d'abril de 2016|obra=KpopHerald}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://koreatimes.co.kr/www/news/culture/2016/02/135_198951.html|títulu=Girls' Generation's Seohyun stars in 'Mamma Mia'|autor=Kwon Mee-yoo|publicación=The Korea Times|fecha=24 d'abril de 2016|fechaaccesu=11 d'abril de 2016}}</ref> Kim Geum Yeong de ''CNB Journal'' comentó sobre la meyora de Seohyun de les sos actuaciones musicales anteriores, emponderando la so actuación natural» y «llau atrevíu», ente que Park Jeong Hwan de ''News1'' afirmó que'l desempeñu de Seohyun fizo que'l musical fuera «más entreteníu».<ref>{{cita publicación|url=http://weekly.cnbnews.com/news/article.html?non=117939|títulu=[공연 리뷰] 오뚝이 서현, 뮤지컬 '맘마미아!'의 뮤즈 될까|autor=Kim Geum-yeong|obra=CNB Journal|fecha=7 de marzu de 2016|fechaaccesu=7 d'avientu de 2016|idioma=coreanu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200927154720/http://weekly.cnbnews.com/news/article.html?non=117939|archivedate=2020-09-27}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://news1.kr/articles/?2593732|títulu=[리뷰]서현의 키스에 삼촌관객 탄식 쏟아지고…뮤지컬 '맘마미아'|obra=News1|autor=Park Jeong-hwan|fecha=7 de marzu de 2016|fechaaccesu=26 de payares de 2016|idioma=coreanu}}</ref> Seohyun dempués llogró un papel secundariu na película romántica china ''[[So I Married An Anti-fan]]'' y nel drama históricu de SBS ''[[Moon Lovers: Scarlet Heart Ryeo]]''; esti postreru ganó-y un Premiu d'Actuación Especial en 2016 SBS Drama Awards.<ref name=fan>{{cita publicación |url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201601111811544642650_2|títulu=Girl's Generation's Seohyun and EXO's Chanyeol to costar in movie|fecha=11 de xineru de 2016|autor=Jung Min-kyung|fechaaccesu=11 d'abril de 2016|publicación=The Korea Herald}}</ref><ref name=scarlet>{{cita publicación |url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201601061155106893325_2|títulu=Seohyun to star in 'Startling by Each Step: Ryo'|fecha=6 de xineru de 2016|autor=Kim Ji-young|fechaaccesu=11 d'abril de 2016|publicación=The Korea Herald}}</ref><ref name=2016sbsaward/> === 2017-presente: Debú en solitariu === [[Ficheru:Seohyun at a fansigning in February 2017 01.jpg|160px|thumb|Seohyun nun eventu de firmes en febreru de 2017.]] En xineru de 2017, Seohyun convertir na tercer miembru de Girls' Generation en llanzar un [[Don't Say No|álbum]] en solitariu col so videu musical «Don't Say No», que foi publicáu'l 17 de xineru. Tamar Herman de ''Billboard'' notó que l'álbum presentaba un «nuevu maduror» pa la cantante.<ref>{{cita publicación |url=http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/7655374/girls-generations-seohyun-solu-dont-say-no-ep|títulu=Girls' Generation's Seohyun Goes Solo With 'Don't Say No' EP|obra=Billboard|nome=Tamar|apellíu=Herman|fecha=17 de xineru de 2017|fechaaccesu=17 de xineru de 2017}}</ref> ''Don't Say No'' debutó en [[Gaon Album Chart]], ente que'l senciellu del mesmu nome ganó fizo que Seohyun ganara'l so primer premiu en ''[[M! Countdown]]'' el 27 de xineru. Nel mesmu mes, tamién protagonizó como protagonista, una diseñadora de xoyes llamáu Llei Ruby, na web-drama d'[[OnStyle]] ''Ruby Ruby Love''.<ref name=ruby>{{cita publicación |url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201701031727237293933_2|títulu=SNSD Seohyun to debú solo|obra=Kpop Herald|autor=Lim Jeong-yeo|fecha=3 de xineru de 2017|fechaaccesu=3 de xineru de 2017}}</ref> En febreru, Seohyun empezó a presentar el so propiu ''reality show'' de televisión ''How's It Like Living Alone'', producíu y tresmitíu por OnStyle. Ella celebró un ''[[residency show]]'' tituláu ''Love, Still - Seohyun'', parte d'unos ''residency shows'' polos artistes de [[S.M. Entertainment]], a finales de febreru.<ref>{{cita web |url=http://www.sedaily.com/NewsView/1OAV7DOWE3|títulu=서현, 첫 솔로 콘서트 'Love, Still-Seohyun' 2월 개최...'한 편의 영화' 같은 공연|obra=Seoul Economic Daily|idioma=coreanu|fecha=18 de xineru de 2017|fechaaccesu=18 de xineru de 2017}}</ref> Seohyun tamién cantó mientres tocaba la guitarra y el pianu, amás de baillar.<ref>{{cita publicación |url= http://www.newsen.com/news_view.php?uid=201704100906120410|títulu=소녀시대 서현 재발견, 솔로 앙코르 콘서트도 성공적 마무리|publicación=Newsen|idioma=ko|fecha=10 d'abril de 2017|fechaaccesu=27 de setiembre de 2017}}</ref> En marzu, Seohyun foi parte del drama ''Bad Thief, Good Thief'' como la protagonista femenina. El drama empezó a tresmitise en mayu, pero namái les fines de selmana. N'ochobre de 2017, Seohyun dexó S.M. Entertainment y el grupu pa concentrase na so carrera como actriz al igual que les sos compañeres Tiffany y Sooyoung.<ref name="koreaboo" /> == Discografía == {{AP|Discografía de Seohyun|Discografía de Girls' Generation|Discografía de Girls' Generation-TTS}} ;EP * 2017: ''[[Don't Say No]]'' == Filmografía == === Películes === {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! Títulu !Añu !Papel ! Notes ! Ref |- ! scope=row | ''[[Despicable Me]]'' | 2010 | Edith (voz) | Doblaxe coreanu; papel secundariu |<ref name=despicableme1/> |- ! scope=row | ''[[I AM.|I AM. – SM Town Live World Tour in Madison Square Garden]]'' | 2012 | Ella mesma Película biográfica de [[SM Town]] |<ref>{{cita publicación |títulu=Documentary Shows Top K-Pop Singers Behind the Scenes|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2012/05/02/2012050200829.html|fechaaccesu=4 de mayu de 2012|editorial=Chosun Ilbo|fecha=2 de mayu de 2012}}</ref> |- ! scope=row | ''[[Despicable Me 2]]'' | 2013 | Edith (voz) | Doblaxe coreanu; papel secundariu |<ref name=despicableme2/> |- ! scope=row | ''My Brilliant Life'' | 2014 | rowspan="2"| Ella mesma | Cameo |<ref>{{cita publicación |url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=20140826001116_2|títulu=TaeTiSeo acted with Kang Dong-won in 'My Brilliant Life'|fecha=26 d'agostu de 2014|autor=Park Gyu-oh|publicación=Herald Corporation|fechaaccesu=7 d'agostu de 2016}}</ref> |- ! scope=row | ''[[SMTown: The Stage]]'' | 2015 | Documental de SM Town |<ref>{{cita web |url=http://www.scmp.com/lifestyle/film-tv/article/1882530/film-review-smtown-stage-k-pop-love-exo-girls-generation-super|títulu=Film review: SMTown: The Stage|obra=South China Morning Post|fecha=24 de payares de 2015|nome=Edmund|apellíu=Lee|fechaaccesu=8 d abril de 2016}}</ref> |- ! scope=row | ''[[So I Married An Anti-fan]]'' | 2016 | Irene | Papel secundariu |<ref name=fan/> |} === Drames === {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! Títulu !Añu !Cadena !Papel ! Notes ! Ref |- ! scope=row | ''Kimcheed Radish Cubes'' | 2007 | [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]] | Ella mesma |rowspan="2"| Cameo | |- ! scope=row | ''Unstoppable Marriage'' | 2008 | [[Korean Broadcasting System|KBS]] | Séptima Princesa Gang de Bulgwang-dong | |- ! scope=row | ''Passionate Love'' | 2013 | [[Seoul Broadcasting System|SBS]] | Han Yoo Rim | Papel secundariu |<ref>{{cita publicación |url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20130924000612|títulu=Girls' Generation's Seohyun makes acting debú|fecha=24 de setiembre de 2013|fechaaccesu=15 de mayu de 2015|nome=Jean|apellíu=Oh|publicación=Korea Herald}}</ref> |- ! scope=row | ''The Producers'' | rowspan="2" | 2015 | [[Korean Broadcasting System|KBS]] | Ella mesma |rowspan="2"| Cameo |<ref>{{cita publicación |url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201505141723009729053_2|títulu=SNSD to appear in Kim Soo-hyun's drama 'The Producers'|fecha=14 de mayu de 2015|fechaaccesu=15 de mayu de 2015|nome=Sarah|apellíu=Yoon|publicación=Kpop Herald}}</ref> |- ! scope=row | ''Warm and Cozy'' | [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]] | Hwang Yura |<ref>{{cita publicación|url=http://sports.chosun.com/news/ntype.htm?id=201506250100304400022028&servicedate=20150624|títulu='맨도롱 또똣' 서현, 꽃미소 날리며 등장...진영, 홀딱 반했다|fecha=24 de xunu de 2015|publicación=The Chosun Ilbo|fechaaccesu=24 de xunu de 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150626112729/http://sports.chosun.com/news/ntype.htm?id=201506250100304400022028&servicedate=20150624|archivedate=2015-06-26}}</ref> |- ! scope=row | ''[[Moon Lovers: Scarlet Heart Ryeo]]'' | rowspan="2" | 2016 | [[Seoul Broadcasting System|SBS]] | Woo Hee | Papel secundariu |<ref name=scarlet/> |- ! scope=row | ''[[Weightlifting Fairy Kim Bok-joo]]'' | [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]] | Hwan Hee | Cameo |<ref>{{cita publicación |url=http://osen.mt.co.kr/article/G1110554535|títulu='역도요정' 측 "지수X서현, 각각 11회·12회 특별출연" [공식]|obra=OSEN|fecha=19 d'avientu de 2016|fechaaccesu=19 d'avientu de 2016|idioma=coreanu}}</ref> |- ! scope=row | ''Ruby Ruby Love'' | 2017 | [[OnStyle]], [[Naver|Naver TV]] | Lee Ruby | Papel principal |<ref name=ruby/> |- ! scope=row | ''Bad Thief, Good Thief'' | 2017 | MBC | Kang So-joo | Papel principal | |- ! scope=row | ''[[Time (serie de televisión)|Time]]'' | 2018 | MBC TV | Seol Ji-hyun | Papel principal | |} === Programes de televisión === {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! style="width:15em;" | Títulu !Añu !Cadena !Papel ! Notes |- ! scope=row | ''[[We Got Married|We Got Married (Temporada 2)]]'' | <center> 2010-11 | [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]] | Repartu regular | con [[Jung Yong Hwa|Yonghwa]] |- ! scope=row | ''[[Show! Music Core]]'' | 2012-13 | [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]] | Co-anfitriona | con [[Taeyeon]] y [[Tiffany (cantante surcoreana)|Tiffany]] |- ! scope=row | ''[[Hello Counselor]]'' | 2011, 2012, 2014 | [[KBS2]] | Convidada | Ep. 46, 75, 193 |- ! scope=row | ''[[King of Mask Singer]]'' | rowspan=2 | <center> 2017 | [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]] | Concursante | como «New Year New Bride Cackle» (episodios 95–96)<ref>{{cita publicación |autor=Song Yoon-jeong|títulu='복면가왕' 서현, 폭풍 가창력으로 뮤지컬 '아이다' 완벽 재현|url=http://www.asiae.co.kr/news/view.htm?idxno=2017012917451392720|obra=Asia Economic Daily|fecha=29 de xineru de 2017|fechaaccesu=29 de xineru de 2017|idioma=coreanu}}</ref> |- ! scope=row | ''What's It Like Living Alone'' | [[OnStyle]] | Presentadora | |} == Teatru == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! style="width:15em;" | Títulu !Añu !Papel ! Notes ! Ref |- ! scope=row | ''Moon Embracing the Sun'' | 2014 | Heo Yeon Woo | rowspan="3"| Papel principal |<ref name=moon/> |- ! scope=row | ''[[Gone with the Wind]]'' | 2015 | [[Scarlett O'Hara]] |<ref name=gwtw/> |- ! scope=row | ''[[Mamma Mia!]]'' | 2016 | Sophie Sheridan |<ref name=mm/> |} == Premios y nomamientos == {| {{tablaguapa}} |- !Añu !Premiu !Categoría !Trabayu nomáu !Resultancia !Ref |- | 2009 | [[Mnet Asian Music Awards|2009 Mnet Asian Music Awards]] | Música Trot del Añu | «JjaRaJaJja» <small>(compartíu con Joo Hyun El mio)</small> | {{celda|nomaos}} |<ref name="MAMA"/> |- |rowspan="2"|2010 | South Korea Ministry of Culture | Premio de Reconocencia |Ella mesma celda Ganadora}} |<ref>[http://www.sonems.net/2010/01/100113-seohyun-yoona-ministry-of.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171231212114/http://www.sonems.net/2010/01/100113-seohyun-yoona-ministry-of.html|date=2017-12-31}}. ''SONEms: Ministry of Culture''.</ref> |- | [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC Entertainment Awards 2010]] | Pareya Más Popular | YongSeo <small>(compartíu con [[Jung Yong Hwa]])</small> | {{celda|Ganadores}} |<ref>{{cita web |url=http://www.allkpop.com/2010/12/yoo-jae-suk-wins-daesang-adam-and-khuntoria-couples-also-win-at-the-mbc-entertainment-awards-other-winners# |títulu=Yoo Jae Suk wins Daesand Adam and Khuntoria couples also win at the MBC Entertainment Awards |publicación=[[Allkpop]] |fechaaccesu=1 d'ochobre de 2011}}</ref> |- |rowspan="2"|2011 | Mnet 20's Choice Awards | Hot Campus Goddess |rowspan="2"|Ella mesma celda nomada}} |<ref>{{ko icon}} [http://music.cyworld.com/event/promotion/2011/choice/vote.asp ''Mnet's 20's Choice Awards 2011 official website''] Llográu 26 de xunu de 2011.</ref> |- | Mnet Media Awards | Muyer Más Llinda y Magnífica | {{celda|nomada}} |<ref>[http://koreanentspy.wordpress.com/2011/09/28/mnet-media-awards-2011-nominees-has-just-been-released/ ''Mnet Media Awards 2011 nominees has just been released.''] Llográu 29 de setiembre de 2011.</ref> |- |rowspan="1"|2013 | Seoul International Drama Awards | Meyor Cantar d'un Drama | «I'll Wait for You» | {{celda|nomáu}} |<ref>{{cita web |url=http://music.daum.net/musicbar/musicbar/detail?menu_id=1&board_id=4176#temp1|títulu=서울드라마어워즈 2013 한류 드라마부문 |fecha=xunetu de 2013|fechaaccesu=27 de mayu de 2015}}</ref> |- |2016 |SBS Drama Awards |Premiu Especial d'Actuación, Actriz nun Drama de Fantasía |''[[Moon Lovers: Scarlet Heart Ryeo]]'' |{{celda|ganadora}} |<ref name=2016sbsaward>{{cita videu|títulu=SNSD Seohyun Wins Special Acting Award ("Moon Lovers") @ 2016 SBS Drama Awards EP01|url=https://www.youtube.com/watch?v=-iPIfRnP2rA|publicación=[[Seoul Broadcasting System|SBS Drama]] on YouTube / Google Inc|ubicación=Corea del Sur|fechaaccesu=31 de febreru de 2016|fecha=31 de febreru de 2016}}</ref> |- | 2017 || MBC Drama Award || ''Meyor Nueva Actriz'' || ''Bad Thief, Good Thief'' || {{celda|ganadora}} ||<ref>[https://www.allkpop.com/article/2017/12/winners-of-the-2017-mbc-drama-awards-revealed Winners of the '2017 MBC Drama Awards' revealed]</ref> |} === Victories en programes musicales === '''''[[M! Countdown]]''''' {| {{tablaguapa}} ! Añu !Fecha !Cantar |- | 2017 | 26 de xineru<ref>{{cita web |url=http://tenasia.hankyung.com/archives/1122384|títulu='엠카' 서현, 솔로 데뷔 후 첫 1위 '진심으로 감사합니다'(종합)|obra=Korea Economic Daily |idioma=ko|fecha=26 de xineru de 2017|fechaaccesu=26 de xineru de 2017}}</ref> | «Don't Say No» |- |} == Ver tamién == * [[SNSD]] * [[SM Entertainment]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * {{instagram|seojuhyun_s}} * {{IMDb|id=4227051}} {{NF|1991||Seohyun}} [[Categoría:Cantantes de pop de Corea del Sur]] [[Categoría:Modelos de Corea del Sur]] [[Categoría:Actores y actrices de televisión de Corea del Sur]] [[Categoría:Actores y actrices de cine de Corea del Sur]] [[Categoría:Actores y actrices de Corea del Sur]] [[Categoría:Guitarristes]] [[Categoría:Compositores de Corea del Sur]] [[Categoría:Cantantes de Corea del Sur]] [[Categoría:Cantantes en xaponés]] [[Categoría:Persones de Seúl]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] 2ud3ahqv7fqcaa3868b7gbkk9sbgw2q 0 167262 4503125 4493006 2026-07-07T21:27:46Z Jefunky 116145 /* Analís críticu */ 4503125 wikitext text/x-wiki {{cantar}} [[Ficheru:Olney Hymns page 53 Amazing Grace.jpg|thumb|El final de la páxina 53 de los ''[[Himnos de Olney]]'', onde se recueye la primer versión de lo que dempués sería conocíu como "Amazing Grace". La cantarada ta asitiáu sol epígrafe «I. Chronicles. Hymn XLI. Faith's review and expectation. Chap. xvii. 16, 17.» y yá amuesa'l conocíu estribillu «Amazing grace! (how sweet the sound) / That sav'd a wretch like me ! / I once was lost, but now am found, / Was blind, but now I see.»]] {{multimedia |archivu = Amazing_Grace_with_vocals_and_guitar_by_Rocks_From_The_Garden_-_20060603.ogg |títulu = "Amazing Grace" cola melodía "New Britain" y acompañamientu de guitarra. |descripción = Grabación realizada nel Wells Bridge Fire Department Pavillion el 3 de xunu de 2006, pol grupu Rocks From The Garden, Joannie (voz) y Randy (guitarra). }} "'''Amazing Grace'''" ye un [[himnu]] [[cristianismu|cristianu]] escritu pol [[clérigu]] y [[poeta]] [[Inglaterra|inglés]] [[John Newton]] (1725-1807) y publicáu en 1779. La composición, un de los cantares más conocíos nos países de [[idioma inglés|fala inglesa]], tresmite'l mensaxe cristianu de que'l perdón y la redención ye posible a pesar de los [[pecáu|pecaos]] cometíos pol [[ser humanu]], y de que l'[[alma]] puede salvase de la desesperación por aciu la [[Gracia divina|gracia]] de [[Dios]]. La gracia de Dios ye un antiguu conceutu de la tradición xudeocristiana. Newton escribió la lletra a partir de la so esperiencia personal. Educáu ensin nengún convencimientu relixosu, a lo llargo de la so mocedá vivió delles coincidencies y xiros inesperaos, munchos d'ellos provocaos pol so recalcitrante insubordinación. Foi forzáu a xunise a la [[Royal Navy]] y como marineru, participó nel mercáu d'[[esclavu|esclavos]]. Mientres una nueche, una nube cutió tan fuertemente la so embarcación que, aterrorizáu, imploró l'ayuda de Dios, un momentu que marca l'empiezu de la so conversión espiritual. La so carrera como tratante d'esclavos duró dellos años más, hasta qu'abandonó la marina pa estudiar [[teoloxía]]. Ordenáu [[sacerdote]] de la [[Ilesia d'Inglaterra]] en 1764, Newton foi nomáu [[párrocu]] de [[Olney (Buckinghamshire)]], onde empezó a componer himnos xunto al poeta [[William Cowper]]. "Amazing Grace" foi escritu pa ilustrar un [[sermón]] nel día d'Añu Nuevu de 1773. Nun se sabe si había música p'acompañar los versos, yá que pudo ser recitáu polos feligreses ensin melodía. Foi impresu per primer vegada en 1779 dientro de la coleición de ''[[Himnos de Olney]]'' de Newton y Cowper. A pesar de ser relativamente desconocíu n'Inglaterra, "Amazing Grace" foi usáu estensamente mientres el [[Segundu Gran Espertar]] n'[[Estaos Xuníos]] a empiezos del [[sieglu XIX]]. La lletra foi afecha a más de venti melodíes, magar la más conocida y frecuente anguaño ye la llamada "New Britain", que foi xunida al poema en 1835. L'autor Gilbert Chase escribió que "Amazing Grace" ye «ensin batura a duldes, el más famosu de tolos himnos populares», ente que Jonathan Aitken, biógrafu de Newton, estima na so obra que l'himnu ye cantáu cerca de diez millones de vegaes cada añu. Tuvo una particular influyencia na [[música folk]] y ye una cantarada emblemática de los [[Espiritual|espirituales americanos]]. "Amazing Grace" contempló un resurdir de la so popularidá nos Estaos Xuníos mientres la década de 1960 y dende entós foi interpretáu miles de vegaes, siendo un clásicu de los cancioneros populares dientro de los países de fala anglosaxona. == La conversión de John Newton == {{Caxa de cita |alliniación=izquierda | «How industrious is Satan served. I was formerly one of his active undertemptors and had my influence been equal to my wishes I would have carried all the human race with me. A common drunkard or profligate is a petty sinner to what I was».<br /> «Qué industriosamente ye sirvíu Satán. Yo yera entós unu de los sos activos tentadores y si la mio influyencia fuera igual a los mios deseos llevaríame a tola raza humana conmigo. Un borrachu común o un gastiegu ye un débil pecador comparáu colo que yo yera». | John Newton, 1778.<ref name="moyers">[[Bill Moyers|Moyers, Bill]] (direutor). ''Amazing Grace with Bill Moyers'', Public Affairs Television, Inc. (1990).</ref> }} {{AP|John Newton}} Acordies con el ''Dictionary of American Hymnology'' "Amazing Grace" ye l'[[autobiografía]] espiritual de John Newton en versu.<ref name="dah">[http://www.hymnary.org/text/amazing_grace_how_sweet_the_sound Amazing Grace How Sweet the Sound], ''Dictionary of American Hymnology''. Consultáu'l 31 d'ochobre de 2009.</ref> Newton nació en 1725 en [[Wapping]], un distritu [[Londres|londinense]] cerca del [[Támesis]]. El so padre yera un comerciante naval que fuera educáu como [[catolicismu|católicu]] pero amosaba simpatía pol pensamientu [[protestantismu|protestante]], ente que la so madre yera una devota cristiana independiente, non afiliada cola [[Ilesia anglicana]]. Dende la nacencia de Newton la so madre quixo que fuera clérigu, pero morrió de [[tuberculosis]] cuando'l neñu tenía seis años.<ref>Martin (1950), páxs. 8-9.</ref> Newton foi educáu'l restu de la so infancia por una madrasca distante, mientres el so padre taba nel mar, y allegó a un [[internáu]], onde foi maltratáu.<ref>Newton (1824), p. 12.</ref> Con once años xunir al so padre nun barcu como [[aprendiz]], pero la so incipiente carrera naval taría marcada dende l'empiezu pol so testaruda desobediencia. Según les sos propies pallabres, Newton escoyó dende moza «un camín de muerte, alloñáu de Dios y llenu de malos vezos».<ref>Newton (2003) p. 23.</ref> Como marineru, arrenunció a la so fe influyíu por un compañeru col qu'aldericaba avera del llibru ''[[Characteristicks]]'', d'[[Anthony Ashley Cooper, 3er conde de Shaftesbury]]. Nuna serie de cartes qu'escribió dempués, afirma: {{cita|«Like an unwary sailor who quits his port just before a rising storm, I renounced the hopes and comforts of the gospel at the very time when every other comfort was about to fail me.»|col2=«Como un marineru prindo que sale del puertu xustu antes d'una nube, arrenuncié a les esperances y consuelos del evanxeliu cuando tolos demás consuelos taben a puntu d'abandoname».|John Newton, 1824.<ref>Newton (1824), páxs. 21-22.</ref>}} El so padre forzó-y a xunise a la [[Royal Navy]] pola so continua desobediencia pero, n'abandonando'l so puestu en delles ocasiones, finalmente desertó pa visitar a Mary «Polly» Catlett, una amiga de la familia de la que se namorara.<ref>Martin (1950), p. 23.</ref> Tres la humildación pública que traxo la so deserción,<ref group=nota>Desaposiáu del so rangu, azotáu con [[llátigu]] en públicu y tratáu como un prisioneru na marina, volvió demostrar atrevencia y rebelión mientres el so serviciu los meses siguientes, declarando que la única razón que tenía pa nun asesinar al capitán o suicidase yera que nun quería que Polly pensara mal d'él. (Martin [1950], páxs. 41-47.)</ref> consiguió ser tresferíu a un barcu esclavista, onde empezó la so carrera como traficante d'esclavos.<ref group=nota>Newton caltuvo una serie de detallaos diarios de la so carrera como traficante d'esclavos. Son quiciabes la primer fonte primaria del [[comerciu d'esclavos del Atlánticu]] dende la perspeutiva d'un comerciante (Moyers). Les muyeres, desnudes o semidesnudas, yeren reclamaes polos marineros desque embarcaben y Newton alude a ciertes práutiques sexuales y [[violación|violaciones]] nos sos escritos que fueron interpretaes polos historiadores como si él mesmu, xunto a otros marineros, participaren nelles. (Martin [1950], páxs. 82-85 y Aitken, p. 64.)</ref> [[Ficheru:Newton j.jpg|thumb|left|[[John Newton]] a la fin de la so vida.]] Newton burllábase abierta y frecuentemente de l'autoridá creando poemes obscenos y cantares sobre'l capitán que se fixeron bien populares ente la tripulación.<ref>Martin (1950), páxs. 51-52.</ref> Los sos frecuentes conatos de rebelión lleváronlu a ser castigáu a la inanición hasta cuasi morrer y a ser encarceláu nel mar y encadenáu como los esclavos que tresportaben, pa finalmente ser obligáu a trabayar nuna [[plantíu]] en [[Sierra Lleona]], cerca del [[ríu Sherbro]].<ref>Hindmarsh, p. 39</ref> Dempués de dellos meses consideró la posibilidá de permanecer en Sierra Lleona, pero'l so padre intervieno en recibiendo una carta del so fíu y foi rescatáu de casualidá por otru barcu.<ref group=nota>El padre de Newton yera amigu de Joseph Manesty, qu'intervieno en numberoses ocasiones a lo llargo de la vida de Newton. Ello ye que suponíase que tenía de viaxar a [[Xamaica]] nel barcu de Manesty, pero perder mientres taba cola familia Catlett. Cuando'l padre de Newton recibió la so carta, na que describía les sos penoses condiciones en Sierra Lleona, pidió a Manesty que buscara al so fíu. L'armador unvió al ''Greyhound'' a la mariña africana, comerciando en dellos puertos de la ruta. Cuando llegaron al allugamientu de Newton, unu de los comerciantes del puestu encendió un fueu pa indicar a los barcos que namái deseyaba comerciar mientres trenta minutos, escasu periodu de tiempu que fizo que Newton considerara'l so rescate como providencial. (Aitken, páxs. 34-35, 64-65.)</ref> Newton aceptó embarcase de vuelta al [[Reinu Xuníu]], anque declaró que la so única razón yera Polly.<ref>Martin (1950), p. 63.</ref> A bordu del ''Greyhound'', Newton ganó notoriedá por ser l'home más blasfemu de la tripulación. Nun ambiente naval nel que los marineros usaben frecuentes xuramentos, Newton foi castigáu en munches ocasiones non yá por usar les peores pallabres qu'escuchara nunca'l capitán, sinón por crear neoloxismos qu'entepasaben el so yá de por sí soez vocabulariu.<ref>Martin (1950), páxs. 67-68.</ref> En marzu de 1748, mientres el ''Greyhound'' taba nel Atlánticu Norte, una violenta nube azotó al barcu provocando qu'un marineru, asitiáu nun llugar onde xustu antes tuviera Newton, cayera pela borda.<ref group=nota>Dellos rellatos de la vida de Newton afirmen que tresportaben esclavos mientres esta travesía, que marcó la so conversión, pero'l rexistru del barcu indica que tresportaben madera, livestock y cera d'abeya procedente de la mariña africana.</ref> Tres hores de trabayu d'achique d'agua y creyendo que diben entornar, Newton pidió desesperadamente al capitán que-y dexara intentar daqué, a lo que l'oficial aportó. Según les sos propies pallabres, Newton afirmó: «Si esto nun funcionar, entós ¡que'l Señor tenga piedá de nós!».<ref>Newton (1824), p. 41.</ref><ref>Martin (1950, páxs. 70-71.</ref> Volvió a la bomba y arreyóse, xunto a otru marineru, a ella pa torgar que fora arrastrada pel agua. Tres una hora, volvió exhausto a la ponte de mandu, onde cavilgó sobre asoceder nos once hores siguientes.<ref>Martin (1950), p. 73.</ref> Dos selmanes dempués, el maltrecho barcu y la so afamiada tripulación desembarcaron en [[Lough Swilly]], [[Irlanda]]. La nube y los fechos subsiguientes marcaron un antes y un dempués na vida de Newton. Según les sos propies pallabres, dende selmanes antes de la nube tuviera lleendo ''The Christian's Pattern'', un resume de la ''[[Imitación de Cristu]]'', escritu por [[Tomás de Kempis]] nel [[sieglu XV]]. L'alcordanza de la so frase mientres la nube empezó a encegola-y y cavilgó fondamente alrodiu de si yera merecedor de la [[Gracia divina|Gracia]] de [[Dios]] o redimible dempués de non yá abandonar la fe recibida, sinón tres oponese direutamente a ella, burllándose d'otros creyentes, faciendo risión los sos ritos y calificando a Dios como mitu. Al cabu del tiempu llegó a convencese de que Dios unviára-y un fondu mensaxe y empezara a tresformar la so vida.<ref>Aitken, páxs. 81-84.</ref> La conversión de Newton, sicasí, nun foi inmediata. Anunció la so intención de casase con Polly, que la so familia, a pesar de que conocía la so reputación, dexó-y escribi-y.<ref name="martin82-85">Martin (1950), páxs. 82-85.</ref> Volvió apuntase nun barcu esclavista de camín a África y ellí siguió participando nes mesmes actividaes qu'antes, pero ensin el so habitual llinguaxe. El so propósitu de cambéu personal viose reforzáu tres una grave enfermedá, pero la so actitú ante la esclavitú siguía siendo la mesma que la de los sos contemporáneos<ref group=nota>Cuando Newton empezó'l so diariu en 1750, el comerciu d'esclavos non yá taba considerada como un oficiu respetable pola mayoría de los británicos, sinón como una necesidá pa la prosperidá xeneral del Reinu Xuníu. Namái los [[cuáqueru|cuáqueros]], consideraos excéntricos pola mayoría, protestaren contra'l tráficu de seres humanos.(Martin y Spurrell [1962], pp. xi-xii.)</ref> y siguió comerciando con persones en dellos viaxes, dellos ríos enriba n'África, «agora como capitán», pa vender los esclavos nos grandes puertos d'América. Casóse con Polly en 1750 y participó en tres espediciones esclavistes más, pero abandonó la marina mercante con trenta años dempués de se-y ufiertáu'l puestu de capitán nun barcu ensin rellacionar col comerciu d'esclavos, al paecer en sufriendo una nueva crisis de salú.<ref>Aitken, p. 125.</ref><ref group=nota>Los biógrafos de Newton y el mesmu Newton nun ponen un nome específicu a esti episodiu, más allá de calificalo como un ataque» nel que perdió la fala, sufrió mareos y fuertes dolores de cabeza. El so médicu aconseyólu non volvese a faer a la mar, a lo qu'aportó. Jonathan Aitken calificar de [[derrame cerebral]] o otru tipu d'ataque, pero nun se conocen les causes. (Martin [1950], páxs. 140-141 y Aitken, p. 125.)</ref> == Sacerdote en Olney == [[Ficheru:Olney vicarage.jpg|thumb|250px|El vicariato d'[[Olney]], onde Newton escribió l'himnu que se convertiría en "Amazing Grace".]] A partir de 1756, mientres trabayaba como axente d'[[aduana|aduanes]] en [[Liverpool]], Newton empezó a aprender pola so cuenta [[llatín]], [[griegu antiguu|griegu]] y [[teoloxía]]. Tanto él como Polly venceyar cola comunidá eclesial de la so parroquia, onde la pasión de Newton yera tan impresionante que los sos amigos suxiriéron-y que preparar pal ministeriu anglicanu. Sicasí, foi refugáu pol [[obispu de York]] en 1758, ostensiblemente por non tener un títulu universitariu,<ref>Martin (1950), páxs. 166-188.</ref> pero tamién pola so cercanía al [[evanxelismu]] y el so enclín a socializar colos [[metodista|metodistes]].<ref>Aitken, páxs. 153-154.</ref> Newton siguió coles sos devociones y, dempués de ser animáu por un amigu, escribió alrodiu de la so esperiencia nel comerciu d'esclavos y la so conversión. [[George Legge]], tercer [[conde de Dartmouth]], impresionáu pola so historia, patrocinó la ordenación de Newton pol [[obispu de Lincoln]] y ufiertó-y la parroquia de [[Olney (Buckinghamshire)]] en 1764.<ref>Martin (1950), páxs. 198-200.</ref> === Los ''Himnos de Olney'' === {{Caxa de cita |alliniación=izquierda | <poem>Amazing grace! How sweet the sound, That saved a wretch like me! I once was lost but now am found Was blind, but now I see. 'Twas grace that taught my heart to fear, And grace my fears relieved; How precious did that grace appear The hour I first believed! Through many dangers, toils, and snares, We have already come; 'Tis grace that brought me safe thus far, And grace will lead me home. The Lord has promised good to me, His word my hope secures; He will my shield and portion be As long as life endures. Yes, when this flesh and heart shall fail, And mortal life shall cease, I shall possess, within the veil, A life of joy and peace. The earth shall soon dissolve like snow, The sun forbear to shine; But God, who called me here below, Will be forever mine. </poem> | [[John Newton]], ''[[Himnos de Olney]]'', 1779 }} {{AP|Himnos de Olney}} Olney yera una barriada de cerca de 2.500 habitantes que la so principal industria yera la fabricación artesanal d'encaxe. La mayor parte de la población yera [[analfabetismu|analfabeto]] y probe.<ref name="aitken224">Aitken, p. 224.</ref> La predicación de Newton foi dende l'empiezu orixinal, yá que compartía dende'l [[púlpitu]] munches de les sos esperiencies, ente que lo habitual yera que los clérigos falaren dende la distancia, ensin almitir nengún acercamientu al pecáu o les tentaciones. Newton quixo vivir el día ente día de los sos parroquianos y yera bien apreciáu, a pesar de que los sos escritos y espresión yeren ameyorables.<ref>Martin (1950), páxs. 208-217.</ref> Yera conocíu pola so devoción y dedicación; él mesmu afirmaba que la so misión yera «romper los corazones duros y curar los rotos».<ref name="pollock"/> Trabó amistá con [[William Cowper]], un escritor que fracasara na so carrera como abogáu y sufriera biltos de llocura, con dellos intentos de suicidiu. Vivió una esperiencia de conversión similar a la de Newton y esfrutaba de la so compañía. Xuntos, l'efectu sobre los feligreses foi impresionante: en 1768 empezaron a celebrar una xunta d'oración selmanal pa responder a un númberu cada vez mayor de parroquianos y escribieron lleiciones pa los neños del barriu.<ref>Turner, p. 76.</ref> En parte pola influyencia de Cowper y en parte pola costume de que los clérigos lletraos escribieren versos, Newton empezó a componer [[himnu|himnos]] utilizando'l llinguaxe popular de los sos feligreses, lo que favoreció la so distribución y comprensión. Na mesma dómina floriaron otros prolíficos escritores d'himnos relixosos, como [[Isaac Watts]], que los sos himnos conocía Newton dende la infancia,<ref>Aitken, p. 28.</ref> y [[Charles Wesley]]. L'hermanu d'esti postreru, [[John Wesley|John]], que dempués sería'l fundador del [[metodismu]], animara a Newton a entrar nel estáu clerical. Watts, un pioneru na composición d'himnos en [[llingua inglesa]] basaos nos [[Llibru de los Salmos|salmos]] [[Biblia|bíblicos]], escribiera primeramente un himnu tituláu "Alas! And Did My Saviour Bleed" que contenía los versos "Amazing pity! Grace unknown!/ And love beyond degree!". [[Philip Doddridge]], otru conocíu autor d'himnos escribió en 1755 otru himnu tituláu "The Humiliation and Exaltation of God's Israel" qu'empieza colos versos "Amazing grace of God on high!", amás d'otres semeyances cola obra de Newton. Los himnos más importantes de Watts taben escritos según la [[midida común]] de 8.6.8.6, esto ye, la primer llinia ye d'ocho sílabes y la segunda ye de seis.<ref name="turner77-79">Turner, páxs. 77-79.</ref> Según el biógrafu Jonathan Aitken, Watts foi una gran influyencia en munches de les composiciones de Newton.<ref>Turner, páxs. 82-83.</ref><ref>Aitken, páxs. 28-29.</ref> Newton y Cowper intentaron presentar un poema o un himnu pa cada alcuentru selmanal d'oración. La lletra de "Amazing Grace" foi escrita a finales de 1772 y probablemente utilizada pa la oración el [[1 de xineru]] de 1773.<ref name="turner77-79"/> En 1779 publicóse anónimamente una coleición de los poemes de dambos autores sol títulu de ''[[Himnos de Olney]]''. Newton contribuyó con 280 de los 348 testos del llibru. El poema qu'empieza col versu «Amazing grace! How sweet the sound» ta precedíu del títulu «1 [[I Cróniques|Chronicles]] 17:16-17, Faith's Review and Expectation».<ref name="dah"/> === Analís críticu === [[Ficheru:Plate celebrating the abolition of slavery in the British Empire, 19th century.jpg|thumb|Cartelu conmemorativo de l'[[abolición de la esclavitú]] nel [[Imperiu Británicu]], tituláu ''To the friends of Negru Emancipation''.]] L'impautu xeneral de los ''Himnos de Olney'' foi inmediatu y convirtiéronse nuna ferramienta llargamente utilizada polos predicadores evanxélicos en Gran Bretaña mientres munchos años. Los estudiosos apreciaben la poesía de Cowper más que'l llinguaxe senciellu de Newton, frutu de la so fuerte personalidá. Les temes más comunes nos versos escritos por Newton nos himnos son la [[fe]] y la [[salvación]], ablucándose de la [[Gracia divina]] y del so amor por [[Xesucristu]], al traviés d'esclamaciones de l'allegría que sentía tres la so conversión.<ref>Benson, p. 339.</ref> Como reflexu de la conexón de Newton colos sos parroquianos, escribió munchos de los sos versos en [[narrativa en primer persona|primer persona]], reconociendo la so propia esperiencia de [[pecáu]]. Bruce Hindmarsh, na so obra ''Sing Them Over Again To Me: Hymns and Hymnbooks in America'' considera "Amazing Grace" como un escelente exemplu del estilu testimonial de Newton y del usu de la so propia perspeutiva.<ref name="hindmarsh6">Noll y Blumhofer, p. 6.</ref> Na dómina de publicación de los himnos, munchos fueron consideraos grandes obres (non "Amazing Grace"), ente qu'otros paecieron ser incluyíos na coleición namái pa rellenar los buecos dexaos por Cowper.<ref>Benson, p. 338.</ref> Jonathan Aitken considera a Newton, refiriéndose específicamente a "Amazing Grace", «un desgualdráu lletrista de mediana cultura escribiendo pa una congregación ensin nenguna cultura», destacando que namái 21 de les pallabres utilizaes nos seis [[estrofa|estrofes]] tienen más d'una [[sílaba]].<ref>Aitken, p. 226.</ref> William Phipps nel ''Anglican Theological Review'' y l'autor James Basker interpretaron la primer afirmación de "Amazing Grace" como una prueba de que Newton consideraba la so participación nel comerciu d'esclavos como'l so gran infamia, reflexando la opinión popular al respeutu.<ref name="phipps">Phipps, William (branu 1990). "'Amazing Grace' in the hymnwriter's life", ''Anglican Theological Review'', '''72''' (3), páxs. 306-313.</ref><ref name="basker281"/> Ello ye que Newton xunió fuercies con un mozu políticu idealista, [[William Wilberforce]], miembru del [[Parllamentu británicu]] y principal impulsor de la campaña parllamentaria pola [[abolición de la esclavitú]] nel [[Imperiu Británicu]], que remató na ''[[Slave Trade Act]]'' de 1807. Sicasí, a pesar de que Newton convertir nun destacáu [[abolicionista]] en dexando Olney na década de 1780, nunca conectó l'himnu que se convertiría en "Amazing Grace" colos sos sentimientos contra la esclavitú.<ref>Aitken, p. 231.</ref> Coles mesmes, completó'l so diariu, anguaño perdíu y qu'empezó 17 años antes, dos dempués d'abandonar el mar. La última entrada, de 1772, yera un resume de cuánto camudara hasta entós.<ref name="aitken227">Aitken, p. 227.</ref> Les lletres de los ''Himnos de Olney'' fueron asitiaes según la so asociación colos versículos bíblicos que Newton y Cowper utilizaben nes sos xuntes d'oración y nun teníen nengún oxetivu políticu. Pa Newton, l'empiezu del añu yera una bona oportunidá pa cavilgar sobre'l mesmu progresu espiritual. {{Caxa de cita |alliniación=izquierda | «Entós entró'l rei David y tuvo delantre de Jehová, y dixo: "Jehová Dios, ¿quién soi yo, y qué ye la mio casa, por que me traxeres hasta esti llugar? Y entá esto, Dios, te paeció pocu, pos falasti del porvenir de la casa del to siervu, y mirástime como a un home escelente, Jehová Dios"». | [[I Cróniques]] 17, 16-17. Traducción [[Reina-Valera]]. }} El títulu adscritu al himnu, del [[Primer llibru de les Cróniques]], referir a la reacción del [[Rei David]] ante la [[profecía]] de [[Natán]] de que Dios va caltener la so heredá pa siempres. La tradición teolóxica cristiana interpretó de cutiu esta profecía como referida a Xesucristu, como descendiente de David, [[mesíes]] prometíu pa la salvación de los pueblos.<ref name="hindmarsh8">Noll y Blumhofer, p. 8.</ref> El [[sermón]] de Newton el primer día de 1773 centrar na necesidá d'espresar el mesmu agradecimientu a la guía de Dios, yá que Dios ta implicáu nes vides diaries de los creyentes anque éstos nun se dean cuenta, de cuenta que la paciencia y la abnegación nes pruebes d'acaldía va ser compensada nes prometíes glories de la eternidá.<ref>Turner, p. 81.</ref> Newton considerar a sigo mesmu un pecador, como David, escoyíu ensin merecelo.<ref name="watson215"/> Acordies con el mesmu Newton, los pecadores non represos taben «cegaos pol dios d'esti mundu» hasta que «la misericordia vien a nós non yá ensin merecela o deseyala (...) colos nuesos corazones empeñaos en callala hasta que vien col poder de la so gracia».<ref name="aitken227"/> El [[Nuevu Testamentu]] sirvió de base pa la lletra de "Amazing Grace". El primer versu, por casu, ta rellacionáu cola [[parábola del fíu pródigu]], recoyida nel [[Evanxeliu de Lucas]], onde'l padre diz: «porque esti fíu mio taba muertu y vive de nuevu, taba perdíu y foi atopáu».<ref>{{biblia|Lc|15}}</ref> Pela so parte, la historia del [[Sanamientu del ciegu de nacencia|ciegu de nacencia curáu]] por [[Xesús de Nazaré]] que diz a los [[fariséu|fariséos]] qu'agora puede ver procede del [[Evanxeliu de Xuan]]. Newton utiliza les pallabres «Taba ciegu pero agora veo» y declara «¡oh! qué gran deldor soi a la Gracia» nos sos diarios y cartes dende 1752.<ref name="aitken228">Aitken, p. 228.</ref> Acordies con Bruce Hindmarsh, l'efectu de dambes estrofes nel himnu dexa un intre de lliberación na esclamación «¡Estelante Gracia!», que ye darréu siguida pola respuesta «qué duce'l soníu». Na obra ''An Annotated Anthology of Hymns'', calificar a estes esclamaciones iniciales de «crudes pero efectives» nuna composición xeneral que «suxer una declaración de fe fuerte y simple».<ref name="watson215">Watson, p. 215.</ref> La Gracia divina ye invocada en trés causes nos versos siguientes, rematando na historia personal de Newton alrodiu de la so conversión, na llinia indicada de testimoniu personal.<ref name="hindmarsh6"/> La inestabilidá mental de Cowper volvió pocu dempués d'estrenase l'himnu, polo que Steve Turner, autor de ''Amazing Grace: The Story of America's Most Beloved Song'', suxer que Newton podía tener al so amigu en mente mientres componía la lletra, al que dedicaría les temes de garantía de salvación per mediu de la Gracia.<ref>Turner, p. 86.</ref> == Espardimientu == [[Ficheru:New Britain Southern Harmony Amazing Grace.jpg|thumb|250 px|Publicación de 1847 de ''[[Southern Harmony]]'', amosando'l títulu "New Britain" y la notación musical ''[[shape note]]''.]] Anque tien los sos raigaños en [[Inglaterra]], "Amazing Grace" convertir nuna parte integral del tapiz cristianu nos [[Estaos Xuníos]]. Más de sesenta de los himnos de Newton y Cowper fueron reeditaos n'otres coleiciones y revistes britániques, pero non asina "Amazing Grace", que namái apaeció nuna escoyeta de 1780 patrocinada por [[Selina Hastings]], [[Conde de Huntingdon|Condesa de Huntingdon]]. L'especialista [[John D. Julian|John Julian]] recueye nel so ''[[A Dictionary of Hymnology]]'', publicáu en 1892 que fora de los Estaos Xuníos el cantar yera desconocida y que taba «lloñe de ser un bon exemplu del meyor trabayu de Newton».<ref>Julian, p. 55.</ref> Ente 1789 y 1799 publicáronse cuatro variaciones del himnu nos Estaos Xuníos en coleiciones pa congregaciones [[Ilesies Bautistes|bautistes]], [[Ilesia congregacional|congregacionalistas]] y [[Ilesia reformada holandesa|reformaes holandeses]].<ref name="hindmarsh8"/> Escontra 1830 los cancioneros [[presbiterianu|presbiterianos]] y [[metodista|metodistes]] tamién incluyeron los versos de Newton.<ref name="hindmarsh10">Noll y Blumhofer, p. 10.</ref><ref>Aitken, páxs. 232-233.</ref> L'himnu, sicasí, empezó a ganar popularidá nel Reinu Xuníu a partir de la década de 1950 y nun foi hasta 1964 que se publicar con música.<ref>Noll y Blumhofer, p. 8</ref> Los dos grandes influyencies qu'ayudaron al espardimientu de "Amazing Grace" nos Estaos Xuníos y convertir nun himnu imprescindible nes celebraciones de munches confesiones cristianes y rexones fueron el llamáu [[Segundu Gran Espertar]] y el desarrollu de comunidaes de cantar de ''[[shape note]]''. A empiezos del sieglu XIX vivir n'Estaos Xuníos un gran movimientu relixosu que fizo crecer les comunidaes cristiana, empezando nos estaos de [[Kentucky]] y Tennessee. Ensames ensin precedentes xuntar en celebraciones al campu, onde amás de les habituales esperiencies de salvación, les fogoses predicaciones centrar na salvación del pecador de la tentación y la reincidencia.<ref name="turner115-116">Turner, páxs. 115-116.</ref> En munches de les confesiones cristianes evanxéliques les celebraciones desaposiar d'ornamientos en beneficiu d'una mayor simplicidá, con cantares de cutiu repetitivos, dirixíos a una población rural mayoritariamente probe y analfabeta, a la que quixo educase na necesidá d'estremase del pecáu. El testimoniu personal convertir nun componente integral d'estes xuntes, onde un miembru de la congregación o un estrañu podía llevantase y cuntar la so conversión dende una vida de pecáu a otra de paz y piedá.<ref name="hindmarsh10"/> "Amazing Grace" yera unu de los munchos himnos que s'utilizaron pa ilustrar estos sermones, frecuentemente acompañáu d'un estribillu simple y repetitivo, como'l siguiente: {{cita| <center><poem>Amazing grace! How sweet the sound That saved a wretch like me. I once was lost, but now am found, Was blind but now I see. Shout, shout for glory, Shout, shout aloud for glory; Brother, sister, mourner, All shout glory hallelujah.<ref name="turner115-116"/> </poem></center>}} Simultáneamente, un movimientu independiente de cantar comunal establecer nos estaos del sur y l'oeste d'Estaos Xuníos. En 1800 apaeció un métodu de gran ésitu pa enseñar música a persones analfabetes, por aciu l'usu de cuatro sonido pa simbolizar la [[escala musical|escala básica]]: fa-sol-la-fa-sol-la-la mio-fa. Cada soníu ta acompañáu d'una nota específica, polo que foi conocíu como música ''shape note''. Les congregaciones xuntar en grandes edificios mientres díes enteros de cantares, sentaos en cuatro árees distintos arrodiando un espaciu abiertu onde una persona dirixía al grupu como un tou. Muncha de la música afecha a esti métodu yera relixosa, pero'l propósitu d'estos cantares comunales nun yera primariamente espiritual. En munchos casos refugaba la música instrumental y cantábase ''[[a capella]]'', siguiendo'l sentíu de simplicidá propiu del [[calvinismu]] de la dómina.<ref>Turner, p. 117.</ref> === La melodía "New Britain" === [[Ficheru:William Walker, American composer.jpg|thumb|right|[[William Walker (compositor)|William Walker]], el compositor que per primer vegada xunió los versos de John Newton a la melodía "New Britain" pa crear el cantar que se convertiría en "Amazing Grace".]] {{Multimedia |archivu = HWW Amazing Grace.ogg |títulu = La melodía "New Britain" |descripción = Iguo pa cantar comuñal según la versión de William Walker. }} Desconozse qué música acompañaba a los himnos de Newton cuando s'utilizaron en Olney. Naquel tiempu los llibros d'himnos nun conteníen música y yeren a cencielles pequeñes escoyetes de poesía relixosa. El primer testimoniu d'una melodía acomuñada colos versos de Newton apaez nun himnariu británicu publicáu en 1808. Nél el cantar ye "Harmony Grove", que yá fuera utilizáu como acompañamientu del himnu "There Is A Land of Pure Delight", de Isaac Watts, en 1790.<ref>Turner, p. 118.</ref> Yera común qu'un mesmu himnu cantar con melodíes distintes, polo que circularon hasta venti versiones distintes de "Amazing Grace", de diversa popularidá, hasta qu'en 1835 [[William Walker (compositor)|William Walker]] acomuñó l'himnu de Newton con un cantar tradicional titulada "New Britain", que yera pela so parte l'axuntadura de dos canciones publicaes independientemente y ensin lletra nel ''Columbian Harmony'' de 1829.<ref group="nota">Mientres años pensóse qu'un cancioneru de 1831 tituláu ''Virginia Harmony'' yera'l primer testimoniu escritu de la melodía, hasta que s'afayó'l ''Columbian Harmony'' en 1990.</ref> Los cantares, titulaes "Gallaher" y "St. Mary" fueron creaes por Benjamin Shaw y Charles Spilman, esti postreru probablemente procedente de Kentucky y autor de música pa celebraciones relixoses populares.<ref>Turner, páxs. 120-122.</ref> Los oríxenes de dambes melodíes son difusos, como en munchos otros casos de [[música folk]] y namái puede especulase que deriven de dalguna [[balada]] tradicional [[Escocia|escocesa]], una y bones munchos de los colonos de Kentucky y Tennessee yeren inmigrantes escoceses,<ref>Turner, p. 123.</ref> o de los cantares populares desenvueltos en Virginia,<ref>Bradley, p. 35.</ref> o Carolina del Sur, estáu natal de William Walker.<ref name="hindmarsh11"/> "Amazing Grace", como canción fruto de la unión de los versos de Newton y la melodía "New Britain", apaeció per primer vegada nel cancioneru ''shape note'' de Walker ''[[Southern Harmony]]''.<ref name="hindmarsh11">Noll y Blumhofer, p. 11.</ref> Yera, acordies con l'autor Steve Turner, «un matrimoniu fechu nel cielu... La música tres 'amazing' tien un sentíu de AWE nél. La música tres 'grace' suena llena de gracia. Hai una xubida nel puntu de la confesión, como si l'autor tuviera saliendo y faciendo una declaración sincera, siguida pola correspondiente cayida cuando almite la so ceguera».<ref>Turner, p. 124.</ref> La coleición d'himnos cantaos de Walker fíxose tremendamente popular, vendiendo cerca de 600.000 copies en tou Estaos Xuníos, nuna dómina na que la población total yera de 20 millones de persones. Otru cancioneru similar, ''[[The Sacred Harp]]'', de 1844, tamién incluyía "Amazing Grace", con llixeres variaciones.<ref name="turner126">Turner, p. 126.</ref> Per otra parte, el poema recoyer na inmensamente influyente novela abolicionista ''[[La cabaña del tíu Tom]]'', de [[Harriet Beecher Stowe]], onde los versos son cantaos por Tom na so hora de más fonda crisis.<ref>Stowe, p. 417.</ref> Canta les estrofes sesto y quinto n'orde, pero Stowe añade otra estrofa ensin escribir por Newton que se tresmitiera oralmente en comunidaes afroamericanes siquier mientres cincuenta años. Yera orixinalmente una de los 50 a 70 estrofes d'un cantar llamáu "Jerusalem, My Happy Home" qu'apaeció per primer vegada nun llibru de 1790 tituláu ''A Collection of Sacred Ballads'': {{cita| <center><poem> When we've been there ten thousand years, Bright shining as the sun, We've non less days to sing God's praise, Than when we first begun.<ref>Aitken, p. 235.</ref><ref>Watson, p. 216.</ref> </poem></center>}} L'himnu convertir nun emblema de los nuevos movimientos relixosos y nun símbolu de los mesmos Estaos Xuníos como país implicáu nun gran esperimentu políticu, qu'intentaba emplegar la democracia como forma de gobiernu. Les comunidá de cantar ''shape note'', con tolos sos miembros sentaos alredor d'un espaciu central abiertu, con cada cantar empobináu por una persona distinta, ilustraba esti ideal na práctica. Simultáneamente, los Estaos Xuníos empezaron a espandise escontra l'oeste, territorios inexplorados y xabaces onde los peligros, trabayos y trampes» de la lletra de Newton ganaron significáu lliteral y figurativu pa los americanos.<ref name="turner126"/> Mientres la [[Guerra de Secesión]] (1861-1865). "Amazing Grace", xunto a la melodía "New Britain", foi incluyíu en dos coleiciones d'himnos distribuyíu ente los soldaos y usáu profusamente en tolos servicios relixosos.<ref>Turner, páxs. 127-128.</ref> === Resurdimientu urbanu === [[Ficheru:EOE TS 1887.jpg|thumb|left|Portada del cancioneru ''Triunfant Songs'' d'[[Edwin Othello Excell]].]] Anque l'arreglu de "Amazing Grace" con "New Britain" yera'l más popular, esistieron otres versiones. Los [[bautistes primitivos]] de la rexón de los [[Apalaches]] usaben frecuentemente la melodía "New Britain" con otros himnos, de la mesma qu'afaíen los versos de Newton con otros cantares populares, como "[[In the Pines]]", "Pisgah", "Primrose" y "Evan", toes elles cantaes en midida común, como la mayoría de cantares de los sos repertorios.<ref>Patterson, p. 137.</ref> Una melodía titulada "Arlington" tuvo tamién ciertu ésitu acompañando los versos a finales del [[sieglu XIX]].<ref>{{cita publicación |apellíu= Sutton |nome= Brett |añu=1982 |títulu=Shape-Note Tune Books and Primitive Hymns |publicación=Ethnomusicology |númberu= 26 |páxines=11-26 |volume= 1 |url=http://www.jstor.org/stable/851398 |fechaaccesu=24 d'agostu de 2010}}</ref> Dos editores y compositores, [[Dwight Moody]] y [[Ira Sankey]] lideraron un resurdir del cantar relixoso en munches ciudaes d'Estaos Xuníos y Europa, dando al cantar propaganda internacional. Los sos cantares son los precursores del ''[[gospel]]'' y gociaron d'un gran ésitu.<ref>Turner, páxs. 133–135.</ref> Nes versiones publicaes en 1875 de los sos trabayos, "Amazing Grace" apaez tres veces con tres melodíes distintos. Pela so parte, l'editor [[Edwin Othello Excell]] publicó la versión del himnu cola melodía "New Britain" nuna esitosa serie de cancioneros, magar alterió parte de la música de Walker p'afaela a los gustos de los oyentes procedentes del ámbitu urbano y empobinao a coros con munchos miembros. El mesmu Excell publicó en delles ocasiones los trés primeros versos del poema de Newton xunto a la estrofa añadida en ''La cabaña del tíu Tom'' ente 1900 y 1910, consiguiendo que la so versión de "Amazing Grace" fora la más común ente les ilesies norteamericanes.<ref>Noll y Blumhofer, p. 13.</ref><ref>Turner, páxs. 137–138, 140–145.</ref> == Versiones grabaes == {{multimedia |archivu = Amazing grace2.ogg |títulu = "Amazing Grace" ''a cappella'', por trés cantantes. |descripción = Grabación realizada pal ''Archive of American Folk-Song'' en Livingston, Alabama en 1939. }} Col advenimiento de la música grabada y de la radio, "Amazing Grace" popularizóse fora de les celebraciones relixoses. L'habilidá de les grabaciones combinada cola promoción d'estes grabaciones a audiencies específiques dexó al himnu tomar miles de formes distintes nel [[sieglu XX]], más allá de la versión uniforme de Edwin Othello Excell. [[Allmusic]] recueye más de 6.450 versiones del cantar.<ref>[http://allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=17:183414 Song Search Results for: "Amazing Grace" (6453)], Allmusic. Consultáu'l 24 d'agostu de 2010.</ref> La primer grabación conocida correspuende a una versión ''[[a cappella]]'' del Sacred Harp Choir, incluyíu nel catálogu d'[[Okeh Records]] ente 1926 y 1930, formáu principalmente por temes de blues y jazz. Otra versión bien esitosa, n'estilu [[gospel]], foi comercializada por H.R. Tomlin y [[J. M. Gates]], dientro del enclín de munches grabaciones de blues y gospel de la dómina, dotada d'un fondu sentíu señardosu por aciu l'usu de cantares tradicionales de los sos ancestros.<ref>Turner, páxs. 154–155.</ref> La primer grabación con acompañamientu musical deber a [[Fiddlin' John Carson]] en 1930, anque nun tien la melodía "New Britain" sinón otru himnu popular tituláu "At the Cross".<ref name="loclist"/> "Amazing Grace" ye un cantar emblemáticu en munchos tipos y estilos de [[música folk]], utilizada frecuentemente como exemplu pa ilustrar téuniques musicales como'l ''[[lining out]]'' y la [[Llamada y respuesta (música)|llamada y respuesta]].<ref name="tallmadge">{{cita publicación |apellíu=Tallmadge |nome= William |añu=1961 |títulu=Dr. Watts and Mahalia Jackson: The Development, Torne, and Survival of a Folk Style in America |publicación=Ethnomusicology |volume= 2 |númberu=5 |páxines=95-99 |url=http://www.jstor.org/stable/924323 |fechaaccesu=24 d'agostu de 2010}}</ref> === Mahalia Jackson === [[Ficheru:Mahalia Jackson 1962, van Vechten, LC-USZ62-91314.jpg|thumb|left|''«Those songs come out of conviction and suffering. The worst voices can get through singing them 'cause they're telling their experiences»''.<br />«Estos cantares provienen de la condena y el sufrimientu. Les peores voces pueden superase cantándoles porque tán rellatando les sos esperiencies».<br />[[Mahalia Jackson]], na imaxe.<ref>Turner, p. 157.</ref>]] Pela so parte, la versión de 1947 de la estrella del gospel [[Mahalia Jackson]] ganó popularidá na radio y nos dos décades siguientes l'artista interpretar en dellos actos públicos y conciertos, como'l del [[Carnegie Hall]].<ref>"Mahalia Jackson." ''Dictionary of American Biography'', Supplement 9: 1971–1975. Charles Scribner's Sons, 1994.</ref> L'autor James Basker afirma que'l cantar foi utilizada polos [[afroamericanu|afroamericanos]] como'l «[[negru espiritual]] paradigmáticu» porque espresa l'allegría de trate lliberaos de la esclavitú y les miseries del mundu.<ref name="basker281">Basker, p. 281.</ref> Anthony Heilbut, autor de ''The Gospel Sound'', afirma que los peligros, trabayos y trampes» de la lletra de Newton son un testimoniu universal» de la esperiencia afroamericana.<ref>Turner, p. 148.</ref> Na década de 1960, al traviés del [[Movimientu polos derechos civiles n'Estaos Xuníos]] y la [[oposición a la guerra de Vietnam]], el cantar dotar d'un tonu políticu. Mahalia Jackson interpretó la tema en numberoses marches polos derechos civiles, comentando que lo usaba «pa dar una proteición máxica, un conxuru pa refugar el peligru, un encantamientu por que baxaren los ánxeles del cielu (...) Nun taba segura de que la maxa funcionara fuera de los murios de la ilesia, al campu de Mississippi. Pero nun me taba arriesgando».<ref>Aitken, p. 236.</ref> La cantante de folk [[Judy Collins]], que conocía'l cantar dende primero que recordara habela aprendíu, contempló a [[Fannie Lou Hamer]] liderando les marches mientres el ''[[Freedom Summer]]'' de 1964 y cantando "Amazing Grace", tamién consideraba al cantar un «talismán» capaz d'impautar emocionalmente nos activistes, los espectadores y los axentes de la llei que s'oponíen a los pidimientos de derechos civiles.<ref name="moyers"/> El cantar tamién foi interpretada por [[Joan Baez]], siendo una de les temes que más-y ciscaben, anque nun sabía que yera un himnu, yá que, según les sos pallabres, «desenvolvió una vida pola so cuenta».<ref>Turner, p. 162.</ref> L'himnu foi interpretáu inclusive nel [[Festival de Woodstock]] de 1969, mientres l'actuación d'[[Arlo Guthrie]].<ref>Turner, p. 175.</ref> === Judy Collins === Collins decidió grabar la tema a finales de la década de 1960. Yera miembru d'un [[grupu d'alcuentru]] que terminaba les sos xuntes cantando "Amazing Grace", pos yera l'únicu cantar que tolos miembros del grupu conocíen. El so productor, presente nuna d'estes xunta, suxirió-y incluyir una versión del himnu nel so álbum de 1970 ''[[Whales & Nightingales]]''. Collins, que tenía un historial d'[[alcoholismu]], afirmaba que'l cantar yera capaz de sobreponese» y recuperase.<ref name="moyers"/> La grabación realizar na [[ilesia de San Pablo (Nueva York)|ilesia de San Pablo]], capiya de la [[Universidá de Columbia]], por cuenta de la so [[acústica]] favorable. L'artista escoyó una versión ''a cappella'', similar a la de Edwin Othello Excell, acompañada d'un coru de cantantes amigos aficionaos. Collins conectó'l cantar cola [[Guerra de Vietnam]], ante la qu'[[oxeción de conciencia|oxetaba]]: {{cita|I didn't know what else to do about the war in Vietnam. I had marched, I had voted, I had gone to jail on political actions and worked for the candidates I believed in. The war was still raging. There was nothing left to do, I thought ... but sing ''Amazing Grace''.<ref>Collins, p. 165.</ref>|col2=Nun sabía qué más faer sobre la guerra en Vietnam. Colara, votáu, díu a la cárcel polos mios actos políticos y trabayáu pa los candidatos nos que creía. La guerra siguía ruxendo. Nun había namás por faer —pensé—... que cantar ''Amazing Grace''.|[[Judy Collins]].}} Gradual y inesperadamente, el cantar empezó a ser reproducida na radio y, dempués, a ser solicitada. Xubió al puestu 15 nel [[Billboard Hot 100]], permaneciendo nes llistes mientres quince selmanes,<ref>Whitburn, p. 144.</ref> como si, escribió, los sos siguidores tuvieren «esperando p'abrazala».<ref>Collins, p. 166.</ref> Nel Reinu Xuníu, permaneció nes llistes de temes más populares n'ocho causes ente 1970 y 1972, llegando al quintu puestu y siguiendo nes llistes mientres un total de 75 selmanes.<ref>Brown, Kutner y Warwick p. 179.</ref> === Royal Scots Dragoon Guards === [[Ficheru:Amazing Grace Bagpipes.jpg|thumb|right|Un [[gaita|gaiteru]] interpreta "Amazing Grace".]] Anque Collins interpretó'l poema de Newton como símbolu de la oposición a la Guerra de Vietnam, dos años dempués los [[Royal Scots Dragoon Guards]], [[reximientu escocés]] del [[exércitu Británicu]], grabó una esitosa versión instrumental na qu'un [[gaita|gaiteru]] solista interpretaba'l cantar acompañáu d'una [[banda de gaites y tambores]], basada na versión de Collins, na que'l solista introducía en solitariu la melodía y dempués xuníase la banda, de la mesma que na versión vocal facer un coru, pero un [[tempo]] más lentu por cuenta de les carauterístiques de los preseos utilizaos. La versión algamó'l númberu unu del [[UK singles chart]], permaneciendo mientres un total de 24 selmanes nes llistes britániques y llegando al puestu oncenu nos Estaos Xuníos.<ref>Brown, Kutner y Warwick p. 757.</ref><ref>Whitburn, p. 610.</ref> Foi númberu unu n'[[Irlanda]], [[Australia]], [[Canadá]] y [[Sudáfrica]], llegando a vender cerca de siete millones de copies hasta mediaos de 1977 y siendo certificáu como [[Certificación de ventes discográfiques|discu d'oru]].<ref>{{cita llibru |nome= Joseph| apellíos= Murrells |añu= 1978 |títulu= The Book of Golden Discs |edición= 2ª |editorial= Barrie and Jenkins Ltd |ubicación= Londres |páxina=320 |isbn= 0-214-20512-6}}</ref> A pesar de ser la grabación instrumental más vendida na historia del Reinu Xuníu hasta l'añu 2002, el so ésitu foi acompañáu de ciertu discutiniu por combinar gaites con una banda militar. Ello ye que el presidente del grupu de gaites del reximientu foi castigáu por «degradar» a les gaites.<ref>Turner, p. 188.</ref> La banda estrenó un nuevu álbum, ''[[Spirit Of The Glen]]'', el [[26 de payares]] de 2007, producíu por [[Jon Cohen]] y editáu por [[Universal Music Group|Universal]], nel qu'interpretaben delles temes clásiques, como "Amazing Grace",<ref>{{cita web |url=http://www.myspace.com/spiritoftheglen |títulu=Spirit of the Glen |fechaaccesu=26 d'agostu de 2010 |autor=Royal Scots Dragoon Guards |fecha=2007 |obra=MySpace |idioma=inglés}}</ref> con arreglos contemporáneos.<ref>{{cita web |url=http://www.classicalbrits.co.uk/artist/royal-scots-dragoon-guards |títulu= Royal Scots Dragoon Guards: NS&I Album of the Year |fechaaccesu=26 d'agostu de 2010 |autor=Classical Brits |obra=Classical Brits |idioma=inglés}}</ref> El discu presentar nel [[castiellu d'Edimburgu]] y foi álbum del añu nos [[Classical Brits]] de 2009.<ref>{{Enllaz rotu|1={{cita web |url=http://www.scotlandontv.tv/scotland_on_tv/video.html?vxSiteId=60fdd544-9c52-4y17-be7y-57a2a2d76992&vxChannel=Bagpip%20Bands&vxClipId=1380_SMG1374&vxBitrate=300 |títulu=Scotland on TV - Videos about Scotland and all things Scottish }} |2=http://www.scotlandontv.tv/scotland_on_tv/video.html?vxSiteId=60fdd544-9c52-4y17-be7y-57a2a2d76992&vxChannel=Bagpip%20Bands&vxClipId=1380_SMG1374&vxBitrate=300 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> === Otres versiones Tanto [[Aretha Franklin]] como [[Rod Stewart]] grabaron les sos versiones de "Amazing Grace" na década de 1970.<ref group=nota>La versión de Franklin ye un exemplu d'interpretación «long meter» y dura más de diez minutos, siete más que la versión de los Royal Scots Dragoon Guards (Turner, páxs. 150–151.)</ref><ref>Turner, p. 192.</ref> Tamién [[Johnny Cash]] grabó la so propia versión nel so álbum de 1975 ''[[Sings Precious Memories]]'', dedicando'l cantar al so hermanu mayu Jack, fináu nun accidente nun molín cuando yeren neños en [[Dyess (Arkansas)]]. Cash y la so familia cantaben el popular himnu cuando trabayaben nos campos d'[[algodón]] y l'artista incluyó'l cantar nel so repertoriu mientres percorría les cárceles, comentando que «mientres los trés minutos que dura'l cantar, tol mundu ta llibre. A cencielles llibera l'espíritu y a la persona».<ref name="moyers"/> [[Steven Tyler]] tamién cantó esti cantar xunto a Juliette Hamilton. Esiste igualmente una versión en catalán interpretada por [[Mónica Naranxal]] titulada "Avui vull agrair" (Güei quiero estimar).<ref>{{YouTube|WMTWSECLh0o}}</ref> La [[Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos]] curia una coleición de más de 3.000 versiones de "Amazing Grace", dalgunes d'elles primeres grabaciones por folcloristes como [[Alan Lomax|Alan y John Lomax]], que percorrieron en 1932 miles de milles nel Sur del país p'arrexuntar los distintos estilos rexonales del cantar. Versiones más actuales inclúin muestres de grupos populares como [[Sam Cooke]] y [[The Soul Stirrers]] (1963), [[The Byrds]] (1970), [[Elvis Presley]] (1971), [[Skeeter Davis]] (1972), [[Amazing Rhythm Aces]] (1975), [[Willie Nelson]] (1976), [[The Lemonheads]] (1992), [[Dropkick Murphys]] (1999), [[Herb Remington]] y [[Charlie Shaffer]] (2000), [[Entombed]] (2002), [[Il Divo]] (2008) y [[Susan Boyle]] (2009).<ref name="loclist">{{cita web |url=http://memory.loc.gov/diglib/ihas/html/grace/grace-timeline.html |títulu=Amazing Grace: Special Presentation: Amazing Grace Timeline |fechaaccesu=26 d'agostu de 2010 |autor=United States Library of Congress Performing Arts Encyclopedia |fecha=2010 |idioma=inglés}}</ref> [[Mike Oldfield]] incluyó los versos del poema na tema "Sunlight Shining Through Clouds" de ''[[The Millenium Bell]]'' (1999), pa representar la dómina histórica de lliberación de la esclavitú.<ref>{{cita web |url=http://www.mike-oldfield.es/detalledisco.asp?id=25 |títulu=The Millennium Bell |fechaaccesu=26 d'agostu de 2010 |autor=mike-oldfield.es |fecha=2010}}</ref> [https://web.archive.org/web/20151127164522/https://jonatanseara.wordpress.com/ Jonatan Seara], [[productor de música]] electrónica natural d'[[España]], fixo una [[Versión (música)|versión]] [[Chill out]] de Amazing Grace basándose nuna iterpretación d'[[André Rieu]] en direutu na ciudá d'[[Ámsterdam]] . El remix de Jonatan Seara foi publicáu en plataformes como [[YouTube]] nel añu [[2016]], so la denominación: [https://www.youtube.com/watch?v=va1QTwC2oec Amazing Grace (Live in Amsterdam)] == Usu popular == [[Ficheru:Amazinggracememory.jpg|thumb|left|«Somehow, "Amazing Grace" [embraced] core American values without ever sounding triumphant or jingoistic. It was a song that could be sung by young and old, Republican and Democrat, Southern Baptist and Roman Catholic, African American and Native American, high-ranking military officer and anticapitalist campaigner».<br /><br />«De dalguna manera, "Amazing Grace" [abraza] los valores esenciales d'América ensin sonar trunfante nin patrioteru. Yera un cantar que podía ser cantada por mozu y vieyos, republicanos y demócrates, bautistes del sur y católicos romanos, afroamericanos y nativos americanos, oficiales militares d'alta graduación y activistes contra'l capitalismu».<br /><br />Steve Turner, 2002.<ref>Turner, p. 205.</ref><br />Na imaxe, interpretación de "Amazing Grace" nun memorial n'honor d'un soldáu d'Estaos Xuníos fináu.]] "Amazing Grace" convirtióse nun iconu de la cultura d'Estaos Xuníos tan popular que foi utilizáu pa un gran variedá de propósitos non relixosos y campañes de [[márketing]]. Apaez n'alcordances, empresta'l so nome a un [[Amazing Grace (cómics)|enemigu de Superman]], apaez en dellos capítulos de ''[[The Simpsons]]'', n'unu d'ellos pa ilustrar la redención del villanu [[Sideshow Bob]], y incorporóse en cantares de los [[Asociación Internacional pa la Conciencia de Krishna|Hare Krishna]] y ceremonies de [[Wicca]].<ref>Turner, páxs. 195–205.</ref> L'himnu foi emplegáu en numberoses películes, como ''[[Alice's Restaurant]]'', ''[[Coal Miner's Daughter]]'' y ''[[Silkwood]]''. Ye'l filo conductor de la película ''[[Amazing Grace (película de 2006)|Amazing Grace]]'', que narra la influyencia de John Newton nel abolicionista británicu [[William Wilberforce]].<ref>{{cita web |url= http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/film_reviews/article1549643.ece |títulu= ''Amazing Grace'' (film review) |fecha= 21 de marzu de 2007 |editorial= ''[[The Times]]'' film review |fechaaccesu= 27 d'agostu de 2010 |lugar= Londres |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080516214834/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/film_reviews/article1549643.ece |fechaarchivu= 2008-05-16 }}</ref> Na película de [[ciencia ficción]] de 1982 ''[[Star Trek II: The Wrath of Khan]]'',<ref>{{cita llibru |autor=Nichols, Nichelle |enllaceautor=Nichelle Nichols |añu=1994 |títulu=Beyond Uhura: Star Trek and Other Memories |editorial=GP Putnam's Sons |isbn=0-399-13993-1}}</ref> "Amazing Grace" ye interpretada con [[gaita]] dientro de la ceremonia de despidida del [[señor Spock]],<ref>Noll y Blumhofer, p. 15.</ref> una y bones el cantar ye «darréu reconocible pa la mayor parte de l'audiencia como la música apropiada pa sonar nun funeral»,<ref>{{cita publicación |autor=Roth, Lane |añu=1987 |títulu=Death and Rebirth in Star Trek II: The Wrath of Khan |publicación= [[Extrapolation]] |volume=1 |númberu=28 |páxines=159-66}}</ref> acordies con un estudiosu de la saga ''[[Star Trek]]''.<ref name="porter157">Porter y McLaren, p. 157.</ref> Tamién foi emplegáu en 2010 como parte de dellos capítulos de la serie anime ''[[So・Ra・Non・Wo・To]]'' como toque de diana. Dende 1954, cuando una versión pa [[órganu (instrumentu musical)|órganu]] de la melodía "New Britain" convertir nun ésitu, "Amazing Grace" acomuñóse colos [[funeral]]es y servicios aciagos,<ref>Turner, p. 159.</ref> por considerase qu'inspira a la esperanza ente la traxedia, como una especie d'himnu nacional espiritual», en pallabres de Mary Rourke y Emily Gwathmey.<ref>Rourke y Gwathmey, p. 108.</ref> Foi interpretáu nos memoriales de delles traxedies nacionales, como'l [[accidente del tresbordador espacial Challenger]],<ref>{{cita llibru |edición= 1ª |editorial= Doubleday |isbn= 9780385238779| apellíos = McConnell |nome= Malcolm |títulu= Challenger: a major malfunction |allugamientu= Garden City |fecha=1987}}</ref> el [[atentáu d'Oklahoma City]]<ref>{{cita llibru |apellíos=Wright |nome=Stuart A. |títulu=Patriots, Politics, and the Oklahoma City Bombing |editorial=[[Cambridge University Press]] |allugamientu=Cambridge; New York |añu=2007 |isbn=978-0521872645}}</ref> y los [[atentaos del 11 de setiembre de 2001]].<ref>{{cita llibru |autor=Wright, Lawrence |títulu=The Looming Tower |añu=2006 |editorial=Alfred P. Knopf |páxines=309-315 |isbn=8483068389}}</ref> Según ''Dictionary of American Hymnology'', la tema ta incluyíu en más de mil cancionero publicaos, pero encamienta'l so usu pa «momentos de cultu nos que precisemos confesar con allegría que somos salvaos namái pola [[Gracia divina]]; como himnu de respuesta al perdón de los pecaos o como espresión de la certidume del perdón; como confesión de fe o dempués del sermón»<ref name="dah"/> == Interpretaciones contemporánees == Nos últimos años, la lletra del himnu camudó en delles publicaciones relixoses p'apangar el sentimientu de culpa que podía tresmitir el poema. El segundu versu, «That saved a wretch like me!» («¡Que salvó a un desgraciáu como yo!») foi reescrita por «That saved and strengthened me» («Que me salvó y fortaleció»), «saved a soul like me» («salvó una alma como la mía») a «that saved and set me free» («que me salvó y lliberó»).<ref>{{cita web |url=http://www.catholiceducation.org/articles/religion/re0250.html |títulu=Lenten Music |fechaaccesu=27 d'agostu de 2010 |autor=Saunders, William |fecha=2003 |obra=Arlington Catholic Herald |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170422135201/http://www.catholiceducation.org/articles/religion/re0250.html |fechaarchivu=2017-04-22 }}</ref> [[Kathleen Norris]] nel so llibru ''Amazing Grace: A Vocabulary of Faith'' califica a esti tresformamientu de les pallabres orixinales como «inglés horrible» que fai que la nueva lletra seya «irrisoriamente insípida».<ref>Norris, p. 66.</ref> Parte de les razones pa esti cambéu fueron los cambeos na forma d'entender el significáu de la [[Gracia divina]] y el [[pecáu]]. Newton contemplar a sigo mesmu como un pecador tan llaín que ye incapaz de camudar la so vida o de ser redimíu ensin l'ayuda de Dios. Considérase un paria miserable, como cuando tuvo esclavizado en [[Sierra Lleona]], onde la so propia arrogancia atopar cola desgracia<ref>Bruner y Ware, páxs. 31–32.</ref> y namái dende'l fondu tresformamientu espiritual de la so conversión ye capaz de camudar la so vida.<ref>Turner, p. 214.</ref> Nel pensamientu teolóxicu cristianu los conceutos de redención y autoestima evolucionaron enforma dende la dómina de [[John Newton]].<ref>{{cita llibru |isbn= 9788486987701 |títulu= Introducción al Catecismu de la Ilesia católica |añu= 1995 |autor= [[Joseph Ratzinger]], [[Christoph Schönborn]] |editorial= Ciudá Nueva}}</ref> Especialmente a partir de la década de 1970, ciertos llibros d'[[autoayuda]], escueles psicolóxiques y delles espresiones modernes del cristianismu consideraron la gracia» como una cualidá innata a tol mundu.<ref>{{cita llibru |editorial= William B. Eerdmans Pub. |isbn= 9780802828972| apellíos = Zahl |nome= Paul |títulu= Grace in practice: a theology of everyday life |allugamientu= Grand Rapids - Michigan |fecha=2007}}</ref> Ye la mesma persona la que tien d'inspirase lo suficiente p'atopala y topar el sentíu de la so vida. En contraste cola visión de Newton de les sos miseries, pecaos y distanciamientu con Dios, en munches publicaciones considérense estes llimitaciones como una torga física, social o espiritual que se debe superar p'algamar l'estáu de gracia, felicidá y prestu que merecemos.<ref>{{cita llibru |edición= 1ª |editorial= Zondervan |isbn= 9780310245650| apellíos = Yancey |nome= Philip |títulu= What's so amazing about grace? |allugamientu= Grand Rapids - Michigan |fecha=2002}}</ref> Bruce Hindmarsh suxer que la popularidá de "Amazing Grace" fora del contestu relixosu deber a l'ausencia de cualquier mención a [[Dios]] hasta'l cuartu versu, polo que'l cantar representa l'habilidá del ser humanu de tresformase a sigo mesmu ensin necesidá d'intervenciones esternes.<ref>Noll y Blumhofer, p. 16.</ref> La gracia» del himnu entiéndese como una cualidá personal,<ref>Turner, páxs. 218–220.</ref> al contrariu del pensamientu cristianu tradicional<ref>{{cita llibru |editorial= Verbu Divín |isbn= 9788471519306| apellíos = Ladaria |nome= Luis |títulu= Introducción a l'antropoloxía teolóxica |allugamientu= Estella (Navarra) |fecha=2000}}</ref> y del propósitu del mesmu Newton, que la considera un regalu gratuitu de Dios, aspeutu fundamental nel [[protestantismu]]<ref>{{cita llibru |editorial= Baker Books |isbn= 9780801011214| apellíos = Sproul |nome= R. |títulu= Grace unknown: the heart of Reformed theology |allugamientu= Grand Rapids - Michigan |fecha=1997}}</ref> y central nel [[catolicismu]], onde se define como «el favor, l'auxiliu gratuitu que Dios danos pa responder a la so llamada: aportar a fíos de Dios, fíos adoptivos, partes de la naturaleza divina, de la vida eterna».<ref>{{cita llibru |edición= 2. ed. / revisáu según el testu oficial en llatín promulgáu pol Papa Xuan Pablo II |editorial= United States Catholic Conference |isbn= 9781574558449| apellíu = Iglesia Católica |títulu= Catecismu de la Ilesia Católica |ubicación= Washington D.C. |fecha=2001}}</ref> [[Ficheru:Amazingspeciality.jpg|thumb|right|«La ''estelante Gracia'' ye la especialidá de Dios». Cartelu anunciante d'una ilesia en [[Ciudá de Amarillo]], [[Texas]], Estaos Xuníos.]] El poder tresformador del cantar foi investigáu pol periodista [[Bill Moyers]] nun [[documental]] estrenáu en 1990.<ref name="moyers"/> Moyers centrar nesti aspeutu n'asistiendo a una representación nel [[Lincoln Center]] onde'l públicu taba compuestu de cristianos y non cristianos y decatóse de que "Amazing Grace" tenía un impautu equivalente en tolos asistentes, unificándolos.<ref name="pollock">{{cita publicación |apellíu=Pollock |nome=John |añu=2009 |títulu=Amazing Grace: The great Sía Change in the Life of John Newton |publicación=The Trinity Forum Reading |editorial=The Trinity Forum |url=http://www.ttf.org/index/resources/items/amazing-grace/ |fechaaccesu=28 d'agostu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081015202203/http://www.ttf.org/index/resources/items/amazing-grace/ |fechaarchivu=15 d'ochobre de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081015202203/http://www.ttf.org/index/resources/items/amazing-grace/ |archivedate=2008-10-15 }}</ref> James Basker tamién reconoció esta fuercia cuando esplica por qué escoyó l'himnu pa presidir una coleición de poesía abolicionista: «hai un poder tresformador que ye aplicable...: el tresformamientu del pecáu y el pesar en gracia, del sufrimientu en guapura, de la alienación n'empatía y conexón, de lo que nun se puede falar en lliteratura imaxinativa».<ref>Basker, p. xxxiv.</ref> Nel documental, Moyers entrevista a Collins, Cash, la cantante d'ópera [[Jessye Norman]], la musicóloga [[Jean Ritchie]] y la so familia, cantantes ''[[Sacred Harp]]'' de [[Georgia (Estaos Xuníos)|Georgia]] y [[Alabama]] y el coru de la [[Unidá de Huntsville|Prisión Estatal de Texas en Huntsville]].<ref name="moyers"/> Collins, Cash y Norman declaren ser incapaces d'estremar si'l poder el cantar provién de la música o de la lletra. Norman, qu'interpretó la tema nel conciertu de rock [[tributu a Nelson Mandela nel so 70 cumpleaños|homenaxe a Nelson Mandela]], afirma: «nun sé si ye'l testu —nun sé si tamos falando de la lletra cuando dicimos que "toca" a tanta xente— o si ye esa melodía que tol mundu conoz». Unu de los prisioneros entrevistáu por Moyers esplica la so interpretación lliteral del segundu versu: «'Twas grace that taught my heart to fear,/ And grace my fears relieved» («foi la Gracia lo qu'enseñó al mio corazón a tarrecer y la Gracia lliberóme de les mios medranes»), comentando que'l mieu fíxose-y darréu real cuando se dio cuenta de que podría nun poner la so vida n'orde nunca, xunto a la soledá y restricciones de la cárcel. La cantante de gospel [[Marion Williams]] resume l'efectu del cantar cola frase: «ye un cantar que llega a tol mundu».<ref name="moyers"/> === Versión de Il Divo === {{cantar|item=Q111058388}} El cuartetu musical [[Il Divo]] compuestu por cuatro cantantes masculinos: el [[Suiza|suizu]] [[Urs Bühler]], l'[[España|español]] [[Carlos Marín (cantante)|Carlos Marín]], el d'[[Estaos Xuníos]] [[David Miller (tenor)|David Miller]] y el [[Francia|francés]] [[Sébastien Izambard]], versionaron a cuatro voces melódiques la tema, incluyíu nel so álbum [[The Promise (álbum de Il Divo)|The Promise]] de 2008. == Notes == {{llistaref|grupu="nota"}} == Referencies == {{llistaref|3}} == Bibliografía == * {{cita llibru |editorial= Crossway Books |isbn= 9781581348484 | apellíos = Aitken |nome= Jonathan |títulu= John Newton: from disgrace to amazing grace |allugamientu= Wheaton, Illinois |fecha=2007}} * {{cita llibru |editorial= [[Yale University Press]] |isbn= 9780300107579 |apellíu= Basker |nome= James |títulu= Amazing grace: an anthology of poems about slavery, 1660-1810 |llugar= New Haven; Londres |fecha=2005 }} * {{cita llibru |editorial= Kessinger Publishing |isbn= 9781436549837 | apellíos = Benson |nome= Louis F. |títulu= The English Hymn: Its Development and Use in Worship (1915) |fecha=2008 }} * {{cita llibru |editorial= [s.n.] |isbn= 9780879514600 | apellíos = Bradley |nome= Ian |títulu= Book of hymns |fecha=1992 }} * {{cita llibru |edición= 3ª ed. |editorial= Omnibus |isbn= 9781844490585 | apellíos = Brown, Tony, Kutner, Jon |nome= Warwick, Neil |títulu= The complete book of the British charts: singles & albums |allugamientu= [Londres] |fecha=2004 }} * {{cita llibru |editorial= Saltriver/Tyndale House Publishers |isbn= 9781414311814 | apellíos = Bruner |nome= Kurt |títulu= Finding God in the story of amazing grace |allugamientu= Carol Stream |fecha=2007 }} * {{cita llibru |edición= Rev. 3ª ed. |editorial= University of Illinois Press |isbn= 9780252062759 | apellíos = Chase |nome= Gilbert |títulu= America's music, from the Pilgrims to the present |allugamientu= Urbanu |fecha=1992 }} * {{cita llibru | apellíos =Collins |nome= Judy |enllaceautor= Judy Collins |editorial= Pocket Books |isbn= 9781416587736 |títulu= Singing Lessons A Memoir of Love, Loss, Hope and Healing. |fecha=2007 }} * {{cita llibru |editorial= Regent College Pub. |isbn= 9781573831185 | apellíos = Hindmarsh |nome= Bruce |títulu= The life and spirituality of John Newton |allugamientu= Vancouver B.C. |fecha=1998}} * {{cita llibru |editorial= C. Scribner's Sons | apellíos = Julian |nome= John |títulu= A dictionary of hymnology: setting forth the origin and history of Christian hymns of all ages and nations |fecha=1892 }} * {{cita llibru |editorial= Heinemann | apellíu = Martin |nome= Bernard |títulu= John Newton: a biography |fecha=1950 }} * {{cita llibru |editorial= State University of Nueva York Press |isbn= 9780791443330 | apellíos = McLaren, Darcee |nome= Porter, Jennifer |títulu= Star trek and sacred ground: explorations of Star trek, religion, and American culture |allugamientu= Albany, Nueva York |fecha=1999}} * {{cita llibru |editorial= Epworth Press | apellíos = Newton |nome= John |editor= Bernard Martin, Mark Spurrell |títulu= The journal of a slave trader: (John Newton) 1750-1754 |fecha=1962 }} * {{cita llibru |editorial= Samuel Whiting and Co. | apellíos = Newton |nome= John |editor= Bernard Martin, Mark Spurrell |títulu= Thoughts Upon the African Slave Trade |ubicación= Londres |fecha=1811 }} * {{cita llibru |editorial= Nathan Whiting | apellíos = Newton |nome= John |editor= Bernard Martin, Mark Spurrell |títulu= The Works of the Rev. John Newton Late Rector of the United Parishes of St. Mary Woolnoth and St. Mary Woolchurch Haw |ubicación= Londres |fecha=1824 }} * {{cita llibru |edición= Dennis R. Hillman (revisión y actualización) |editorial= Kregel Publications |isbn= 9780825433191 | apellíos = Newton |nome= John |títulu= Out of the depths |allugamientu= Grand Rapids - Michigan |fecha=2003}} * {{cita llibru |editorial= Regent College Pub. |isbn= 9781573831185 | apellíos = Newton |nome= John |títulu= The life and spirituality of John Newton |allugamientu= Vancouver B.C. |fecha=1998 }} * {{cita llibru |editorial= University of Alabama Press |isbn= 9780817315054 | apellíos = Noll |nome= Mark |títulu= Sing them over again to me: hymns and hymnbooks in America |allugamientu= Tuscaloosa |fecha=2006 }} * {{cita llibru |edición= 1ª |editorial= Riverhead Books |isbn= 9781573227216 | apellíos = Norris |nome= Kathleen |títulu= Amazing grace: a vocabulary of faith |allugamientu= Nueva York |fecha=1999 }} * {{cita llibru |editorial= University of Illinois Press |isbn= 9780252021237 | apellíos = Patterson |nome= Beverly |títulu= The sound of the dove: singing in Appalachian Primitive Baptist churches |allugamientu= Urbanu |fecha=1995 }} * {{cita llibru |edición= 1ª |editorial= Angel City Press |isbn= 9781883318307 | apellíos = Rourke |nome= Mary |títulu= Amazing grace in America: our spiritual national anthem |allugamientu= Santu Monica, California |fecha=1996 }} * {{cita llibru |editorial= R. F. Fenno & Company | apellíos = Stowe |nome= Harriet Beecher |enllaceautor= Harriet Beecher Stowe |títulu= Uncle Tom's Cabin, or Life Among the Lowly |allugamientu= Nueva York |fecha=1899 }} * {{cita llibru |edición= 1ª ed. |editorial= Ecco |isbn= 9780060002183 | apellíos = Turner |nome= Steve |títulu= Amazing grace: the story of America's most beloved song |allugamientu= Nueva York |fecha=2002 }} * {{cita llibru |editorial= [[Oxford University Press]] |isbn= 9780198269731 | apellíos = Watson |nome= J |títulu= An annotated anthology of hymns |allugamientu= Oxford; Nueva York |fecha=2002 }} * {{cita llibru |editorial= Record Research |isbn= 9780898201550 | apellíos = Whitburn |nome= Joel |títulu= Joel Whitburn's top pop singles 1955-2002. |allugamientu= Menomonee Falls Wisc. |fecha=2003 }} == Enllaces esternos == {{commonscat|Amazing Grace}} {{wikisource|idioma=en|Amazing Grace|Amazing Grace|preposición=sobre}} * [https://web.archive.org/web/20150221052129/http://estudobiblico.org/es/comentarios-biblicos/885-la gracia-increible La Gracia Increible] (n'español) * [http://auriculardigital.wordpress.com/2009/05/04/amazing-grace-la historia-de-la-cancion-de-los funerales/ Amazing Grace. La historia del cantar de los funerales]. * [http://www.antiwarsongs.org/canzone.php?id=1895&lang=en#agg1741 Partitura y la so traducción en delles llingües] * [http://memory.loc.gov/diglib/ihas/html/grace/grace-home.html U.S. Library of Congress Amazing Grace collection] (n'inglés) * {{Enllaz rotu|1=[http://www.mkheritage.co.uk/cnm/collection_galleries/collection_items_html/OLNCN_65.html Cowper & Newton Museum] |2=http://www.mkheritage.co.uk/cnm/collection_galleries/collection_items_html/OLNCN_65.html |bot=InternetArchiveBot }} en Olney, Inglaterra (n'inglés) * [http://www.markrhoads.com/amazingsite/index.htm Amazing Grace: Some Early Tunes Anthology of the American Hymn-Tune Repertory] (n'inglés) * [http://www.texasfasola.org/biographies/johnnewton.html Amazing Grace: The Story of John Newton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060427134943/http://www.texasfasola.org/biographies/johnnewton.html |date=2006-04-27 }} (n'inglés) * [http://www.snopes.com/religion/amazing.htm Amazing Grace: facts]. (n'inglés) * [https://web.archive.org/web/20060501214425/http://artofthestates.org/cgi-bin/piece.pl?pid=288 Art of the States: Amazing Grace] (n'inglés) {{traducíu ref|en|Amazing Grace}} {{Socesión | predecesor = "[[Without You (cantar de Badfinger)|Without You]]" de [[Harry Nilsson|Nilsson]] | títulu = Númberu 1 nel [[UK Singles Chart]]<br />(Versión de los Royal Scots Dragoon Guards) | periodu = 15 d'abril de 1972 mientres cinco selmanes | socesor = "[[Metal Guru]]" de [[T. Rex]] }} {{Tradubot|Amazing Grace}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Música cristiana]] [[Categoría:Himnos relixosos]] [[Categoría:Cantares de música gospel]] [[Categoría:Senciellos númberu unu en Reinu Xuníu]] [[Categoría:Cantares de Elvis Presley]] [[Categoría:Senciellos de 1970]] [[Categoría:Senciellos de 1971]] [[Categoría:Senciellos de 1972]] nx34mukgbhyevzm45vm2m1jtp4hesv5 0 168530 4503175 3833884 2026-07-08T01:57:36Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503175 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20211214173709}} {{Tradubot|Stanford University Press}} {{organización}} La '''Stanford University Press''' ye una [[Edición de llibros|editorial]] de la [[Universidá de Stanford]]. En [[1892]], una empresa editorial independiente establecer na universidá. La primer vegada que s'utilizó'l nome "Stanford University Press" na impresión d'un llibru foi nel añu [[1895]]. En [[1917]], la universidá adquirió la imprenta editorial, convirtiéndola nuna división de Stanford. El [[1999]], la imprenta convertir nuna división de la [[Biblioteca de la Universidá de Standford]] (''Stanford University Library''). La imprenta publica unos 130 llibros per añu, y anguaño atópase allugada en Page Mill Road, nel [[Parque teunolóxicu de Stanford]] (''Stanford Research Park''), al sureste del campus de Stanford. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.sup.org/ Páxina oficial de la SUP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170721182952/http://www.sup.org/ |date=2017-07-21 }} {{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Editoriales d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Editoriales universitaries]] tcrb4to478gxesl4zobz38xbrm9cxu2 0 183620 4503099 4477586 2026-07-07T17:53:18Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503099 wikitext text/x-wiki {{ficha de comida}} La '''[[sidra]]<ref>{{DALLA|sidra}}</ref> d'[[Asturies]]''' produzse davezu dende dómines prerromanes. Asturies cunta con una estensión de 948 hectárees rexistraes de pumaraes.<ref name=":2">{{cita web |url=https://www.elcomercio.es/asturias/sidra-asturias-dop-crece-20200205162642-nt.html|títulu=La DOP Sidra de Asturias crece un 27% en 2019|fecha=2020-02-05|idioma=es|obra=El Comercio|fechaaccesu=2020-03-06}}</ref> En 2018, tan solo nesta [[comunidá autónoma]] la produición calculóse en 45.000.000 llitros de sidra,<ref name="lne">{{cita web|url=https://www.lne.es/asturias/2018/05/12/origen-curiosidades-sidra-conoces-historia/2285281.html|títulu=Origen y curiosidades de la sidra: ¿Conoces su historia en Asturias?|último=Gutiérrez Claverol|primero=Manuel|idioma=es|publicación=[[La Nueva España]]|fechaaccesu=2020-03-04|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20191023201459/https://www.lne.es/asturias/2018/05/12/origen-curiosidades-sidra-conoces-historia/2285281.html|fechaarchivu=2019-10-23}}</ref><ref name=":6" /> unos 40 millones de botelles sidra,<ref name=":0">{{cita web|url=https://www.abc.es/viajar/gastronomia/abci-sidra-asturias-destaca-sobre-otras-regiones-201907160031_noticia.html|títulu=Por qué la sidra de Asturias destaca sobre la de otras regiones|fecha=2019-07-15|idioma=es|obra=abc|fechaaccesu=2020-03-03|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190803175856/https://www.abc.es/viajar/gastronomia/abci-sidra-asturias-destaca-sobre-otras-regiones-201907160031_noticia.html|fechaarchivu=2019-08-03}}</ref> mientres que pa 2020 la producción medró hasta 60.000.000 de llitros.<ref>{{cita web|url=https://elpais.com/economia/2021-01-28/cider-el-arma-secreta-de-la-sidra-para-hacer-frente-a-la-hegemonia-de-la-cerveza.html|títulu=‘Cider’, el arma secreta de la sidra para hacer frente a la hegemonía de la cerveza|fechaaccesu=2021-03-29|apellíu=Calleja|nome=Pilar|fecha=2021-01-28|sitiuweb=EL PAÍS|idioma=es|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210313120635/https://elpais.com/economia/2021-01-28/cider-el-arma-secreta-de-la-sidra-para-hacer-frente-a-la-hegemonia-de-la-cerveza.html|fechaarchivu=2021-03-13}}</ref> La sidra d'Asturies ye reconocíu internacionalmente y recibió'l sellu de [[Denominación d'Orixe Protexida]] (DOP) de la [[Xunión Europea]]. Ye parte esencial de la [[Cultura d'Asturies|cultura]] y [[Gastronomía d'Asturies|gastronomía asturiana]], constituyendo un atractivu turísticu que ye esplotáu na Mancomunidá de la Contorna de la Sidra, ente otros llugares. == Definición == La sidra d'Asturies DOP fai referencia a la sidra natural llograda del [[lleldu]] por procesos tradicionales del [[zusmiu]] de [[mazana]], al que nun se-y amiesten zucres y que la so producción de [[Dióxidu de carbonu|gas carbónicu]] ye endóxena, nunca nun añadida con posterioridá, y con una graduación alcohólico mayor al 5%. Amás, la sidra d'Asturies tien de cumplir con unes condiciones como: Acidez volátil menor a 2.0 g/L [[Ácidu acético|ácedu acéticu]], dióxidu d'azufre total menor a 5 por 100 (v/v) y una presión del anhídridu carbónicu a 20 °C mayor a 0.5 atm.<ref>{{cita publicación |url=http://sidradeasturias.es/archivos/enlaces_1266846536.pdf |títulu=ORDEN APA/224/2003, de 28 de xineru, por la que se ratifica el Reglamento de la Denominación d'Orixe Protexida «Sidra de Asturias» |apellíu= |nome= |fecha=11 de febreru de 2003 |publicación=Boletín Oficial del Estado (BOE) |fechaaccesu=26 de febreru de 2020 |formatu=PDF |doi= |pmid= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130714172710/http://sidradeasturias.es/archivos/enlaces_1266846536.pdf |archivedate=2013-07-14 }}</ref> == Historia == === Historia temprana y medieval === Anque la datación d'una fecha esauta dende cuándo se consume sidra n'Asturies representa grandes dificultaes ye posible asegurar qu'esta tradición data de feches anteriores a la conquista romana. L'historiador griegu [[Estrabón]] afirmaba que la sidra yera la bébora típico de la rexón habitada entós polo [[Astures|ástures]], quienes teníen escasez de [[vinu]] y [[Hordeum vulgare|cebada]] (''zytho etiam utuntur, vini parum habent''). Estrabón menta na so Xeografía que los ástures bebíen ''zytho'', lo qu'anguaño s'entiende como una referencia a la sidra natural, aseveración que se sofita cuando [[Pliniu "El Vieyu"|Plinio el Vieyu]], nel so [[Naturalis historia]], menta la producción de bébores de peres y mazanes; y l'ausencia de cebada, colos que se producen otres bébores lleldaes como la [[cerveza]], na Asturies daquella,<ref name="lne" /><ref name=":6">{{cita publicación |url= |títulu=Pormenores sobre la sidra asturiana |apellíu=Gutiérrez Claverol |nome=Manuel|fecha=2018|publicación=Anuario de la sociedad protectora de la Balesquida |númberu=3 |páxines=151-182 |fechaaccesu=|ubicación=Oviedo|issn=2445-2300}}</ref> bebida qu'amás nun ye mentada en nenguna documentación altomedieval n'Asturies.<ref name=":8" /> Hai referencies a pumaraes na rexón que llegaron a manera d'actes o testamentos. La referencia más antigua data del 781 d.C. cola acta de fundación de la ciudá d'Uviéu y el [[Monesteriu de San Pelayu (Uviéu)|monesteriu de San Vicente]] u se nomen dellos pomares. La pallabra sidra apaez explícitamente nel documentu fundacional del [[Santa María d'Oubona|Monesteriu de Santa María la Real d'Oubona]] ([[Tinéu]]) u destaca que la bébora suministrábase a los trabayadores de la construcción del cenobiu: «nel día que foren llamaos a emprestar serviciu, tengan ración de comida y bébora, a saber: llibra y cuarta de pan de miyu o d'otru y porción de fabes o d'otru comestible, y sidra pudiendo ser». Nel 783, el testamentu conocíu como [[Ego Fakilo]] narra la donación d'una quinta parte de la so facienda per parte d'una muyer llamada Fakilo, incluyendo los pomares, al monesteriu de [[Santa María de Lliberdón]] en [[Colunga]].<ref>{{cita web|url=http://www.sidradeasturias.es/detalle.php?var=91|títulu=Hestoria de la manzana, hestoria de Asturias|idioma=ast|obra=www.sidradeasturias.es|fechaaccesu=2020-03-03}}</ref> Nel 905 rexístrase una compra per parte de Bonello y Argalla de les heriedes de Nonnina na parroquia de [[Pando (Uviéu)|Pando]], quien recibe como parte de la transacción sidra.<ref name=":6" /> La esplotación agrícola de la mazana yera una fonte importante de riqueza. Asina queda constatáu, amás de les referencies anteriores, nel [[Fueru d'Avilés]] de 1115 onde se rexistra per primer vegada n'Asturies direutamente la sidra nun documentu so la forma ''sicere'', qu'evolucionaría depués a sizra y finalmente a sidra (''sidra'' nel oriente asturianu). Asina mesmu, tamién hai menciones a la sidra na [[Carta-Puebla d'Uviéu]], onde se dexaba a los uvieínos comerciar cola sidra de manera llibre, y en testos de la reina consorte de Navarra y reina sublevada d'Asturies, [[Urraca|Urraca l'Asturiana]], u ordena distribuyir abondosa sidra a los canónigos del monesteriu de San Pelayu. En 1280 constátase otra mención nel testamentu de Anas Petrus (o Arias Petrus) onde se pide que "se dea pola so alma 20 soldaes de pan y sidra. Si con pan y vinu caleyase'l camín, con pan y sidra algámase la gloria".<ref name=":6" /><ref name=":1">{{cita web|url=http://www.sidradeasturias.es/detalle.php?var=62|títulu=Historia de la sidra de Asturias|obra=www.sidradeasturias.es|fechaaccesu=2020-03-03|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200202023145/http://www.sidradeasturias.es/detalle.php?var=62|fechaarchivu=2020-02-02}}</ref> En 1477 rexístrase un contratu en [[Ḷḷuarca]] , con fecha del 4 de marzu, ente una tripulación de la nao ''Virxen Branca'' y un mayoral nel que yá s'amuesa que la sidra yera un bien comercial habitual: {{Cita|Otrosí el dicho maestre Domingo Rochel leva mantenimiento de pan e de sal e de sidra e de vianda, e de la dicha sidra e vianda ha de pagarla la companna del rescate de la pesquería, e del dicho pan e la dicha sal son de pagar de la metad de la nao.|Contrato entre los tripulación y el mayoral de la ''Virxen Branca''<ref name=cardin>{{cita publicación |url=http://www.fundacioncardin.es/bibliotecamaliaya/content/la-sidra-y-el-vino-en-villaviciosa-durante-los-siglos-pasados |títulu=La sidra y el vino en Villaviciosa durante los siglos pasados |apellíu=Blanco Moreno |nome=Antonio |publicación=Revista Cubera |númberu=3 |páxines=11-12 |fechaaccesu=26 de marzu de 2020 |lugar-publicación=[[Villaviciosa]] |añu=1984 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200326142344/http://www.fundacioncardin.es/bibliotecamaliaya/content/la-sidra-y-el-vino-en-villaviciosa-durante-los-siglos-pasados |archivedate=2020-03-26 }}</ref>|col2=|col3=}}   Los testos xurídicos o llegales siguieron siendo'l principal rexistru históricu de la sidra na rexón mientres los siguientes sieglos, esistiendo abondosos rexistros que demuestren el raigañu de la sidra na rexón al ser documentaes en compra-ventes, heriedes, testamentos, donaciones post morten, ufriendes, pagu n'especie, etc.<ref name=":8">{{cita publicación |url=https://lletresasturianes.alladixital.org/pdf/1571739309Art%C3%ADculu%204-Amalia%20Trancho%20Men%C3%A9ndez-Pane%20et%20sicera%20como%20elementos%20identitarios%20de%20diferenciaci%C3%B3n%20en%20la%20documentaci%C3%B3n%20medieval%20asturiana%20(siglos%20IX-XIII).pdf |títulu=''Pane et sicera'' como elementos identitarios de diferenciación en la documentación medieval asturiana (siglos IX-XIII) |apellíu=Trancho Menéndez |nome=Amalia|fecha=ochobre de 2019|publicación=Lletres Asturianes |númberu=121 |páxines=81-95 |fechaaccesu=|ubicación=Uviéu |formatu=PDF|issn=0212-0534}}</ref> Exemplu de lo anterior son los primeros alcuerdos provenientes del [[Casa de conceyu d'Uviéu|Conceyu d'Uviéu]] del sieglu XVI, qu'amás d'amosar una naciente esmolición pola regulación del consumu de la bébora na ciudá la fixación de precios, tamién ye'l primer rexistru que se tien del usu de la pallabra ''pipa'' como términu usáu para los toneles onde s'almacenaba la bébora, y qu'entá güei ye una voz común na rexón:   {{Cita|Mandaron sus merçedes que se pregone que nenguna persona en esta çibdad e sus arrabales venda sydra a más preçio de quatro maravedinos por açunbre, so pena de seysçientos maravedinos e más de perder la pipa de sydra.|Conceyu d'Uviéu<ref name=lne /><ref name=":6" />}} Daquella al nun esistir una moneda única cola qu'axustar les transacciones realizábanse n'especies agrícoles propies d'una economía natural, amás del intercambiu d'oxetos, y nel que'l pan y la sidra apaecen constantemente nos diplomes como oxetos de valor para realizar o recibir pagos. Siendo asina claro que dambos elementos (pan y sidra) yeren parte de la base de l'alimentación de la rexón naquelles dómines<ref name=":8" /> === Mientres la ilustración === Nos sieglos XVII y XVIII l'espardimientu de la sidra na rexón yera yá abondo importante. El cultivu de pomares viose favorecíu por una madra nos precios de la sidra y una ameyora nos métodos de cultivu.<ref name=":1" /> Yá en [[Villaviciosa]] producíense 6000 pipes de sidra, y la producción tamién yera importante en llugares como [[Colunga]] y [[Nava]] principalmente pero tamién en [[Noreña]], [[Siero]], [[Sariegu]] y [[Piloña]]. Na so obra ''Antigüedaes y coses memorables d'Asturies'' de 1695, l'historiador [[Luis Alfonso de Carvallo]] cunta que "la mazana ye tanta que non la pudiendo gastar faen d'ella una bébora que llamen sidra, que, ente la xente del campu escusa'l vinu". En 1784 yá s'esportaba sidra dende Xixón según cunta Gregorio Menéndez Valdés na so obra ''Gixa Moderna'' u constata l'unvíu de la bébora tradicional asturiano a "les Andalucíes" y a [[Colonización europea d'América|les Indies]].<ref name="lne" /><ref name=":6" /> Bruno Fernández Cepeda, párrocu de La Villa ([[Espinaréu|Espinaredo]]), na so obra ''[[Bayura d'Asturies]]'', considerada por [[Xuan Xosé Sánchez Vicente]] como'l gran cancíu d'Asturies,<ref>{{cita llibru |títulu=Historia de la lliteratura asturiana|URL=https://www.worldcat.org/oclc/60711390}}</ref> menta la gran producción de mazanes y la sidra que con elles se produz: {{Cita|¡Qué sidre d'elles se fai!<br/> ¡Qué savrosa, qué dorada!<br/> ¡Y como'l cuerpu calienta!<br/> ¡Como refocila l'alma!<br/> <br/> El que emburrio dos pucheres<br/> quedose com'una pascua,<br/> falatible y gayasperu,<br/> sin sede nuna semana.<br/> <br/> Y non piense: qu'ella sola<br/> enriquez al que la faga,<br/> da don al que non lu tien<br/> y horros y cases levanta.|Bruno Fernández Cepeda<ref>{{cita web|url=http://asturies.com/cavedaynava/rique.txt|títulu=Riqueza Asturiana|autor=Bruno Fernández Cepeda|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200112154223/http://asturies.com/cavedaynava/rique.txt|fechaarchivu=2020-01-12}}</ref>}}   Una fonte foriata a la rexón ye'l rexistru que fizo l'inglés Joseph Townsend mientres el so viaxe per España, quien percorriendo Asturies ente'l 3 d'agostu y el 3 d'ochobre del añu 1786, escribe na so obra A ''journey through Spain in the years 1786 and 1787; with particular attention to the agriculture, manufactures, commerce, population, taxes, and revenue of that country'' sobro la superioridá de la sidra inglés tantu polos frutos qu'escueye pa faer sidra como poles técniques emplegaes na so producción.<ref>{{cita llibru |títulu=A Journey Through Spain in the Years 1786 and 1787: With Particular Attention to the Agriculture, Manufactures, Commerce, Population, Taxes, and Revenue of that Country; and Remarks in Passing Through a Part of France|URL=https://books.google.com.co/books?id=tKvdQ-9X3VwC&oe=UTF-8&redir_esc=y|idioma=en}}</ref> L'aseveración de Townsend ye contraria a l'afirmada por otros ilustraos como [[Gaspar Melchor de Xovellanos]], pa quien la calidá de la mazana asturiana yera tal que como resultancia llográbase una "escelente sidra", o del eclesiásticu y escritor José Antonio Caunedo y Cuenllas, párrocu de la Ilesia de San Xuan d'Amandi, quien aseguraba que pol so métodu y calidá la bébora asturiano yera cimero a la sidra vasco ya inglés y que por ello la sidra de Villaviciosa yera vendida tamién en [[Cantabria]]. El conceyu maliayu empezaba a perfilase daquella yá como la contorna sidrera por excelencia.<ref name="lne" /><ref name=":6"/> La sidra y la so producción xugó un importante rol nel procesu de la primera industrialización d'Asturies. Per una parte dexó (xunto al maíz) una acumuladura de capital y un aumentu de les ganancies de los productores, quienes asina faíen frente a les altes rentes de les caseríes, siendo esto caberu una de les razones históriques del atrasu secular del campu asturianu, y por otra la producción de sidra n'Asturies promovió toa una serie d'actividaes en sectores venceyaos como la carpintería, talladores, tresformadores de llinu, recueros, ferreros, toneleros, etc, que depués seríen aprovechaos y reconvertíos mientres la primer estaya de la industrialización na rexón.<ref name=":5">{{cita web |url=http://www.sidreria.com/portal/sidra/historia/index.asp|títulu=Historia de la sidra|último=Rivas|primero=David M.|obra=www.sidreria.com|fechaaccesu=2020-04-06}}</ref> Especialmente llama l'atención el casu de la industria vidrero que surde específicamente na rexón pola necesidá de embotellar la sidra.<ref name=":9">{{cita publicación|nome=|títulu=«La fecha clave para el nacimiento de la botella de sidra es 1880; su forma es ya la de hoy»|url=https://www.lne.es/gijon/2012/12/12/fecha-clave-nacimiento-botella-sidra-1880-forma-hoy/1339866.html|fecha=12 d'avientu de 2012|fechaaccesu=|periódico=[[La Nueva España]]|ubicación=Oviedo|páxina=|númberu=|autor=J. L. Argüelles|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200407202810/https://www.lne.es/gijon/2012/12/12/fecha-clave-nacimiento-botella-sidra-1880-forma-hoy/1339866.html|archivedate=2020-04-07}}</ref> === Industrialización y «Molde fierro» === [[Ficheru:Un vasu sidre de 1890.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|Semeya d'estudiu d'un home con un vasu de sidra (Llanes, 1891-1894).]] Cola llegada de la industria al país la producción de sidra aumentó y fixéronse más populares les ''espiches'' o alcuentros y fiestes que se realicen abriendo una nueva pipa de sidra. La espicha que nun entamu significaba un cachu de madera que s'usaba a manera de tapón nos toneles pasó entós al entamu de la industrialización a tresformase nun eventu nel que'l propietariu retornaba en sidra y dalgunos comestibles l'aida comuñal que los sos vecinos emprestaron para la ellaboración de la sidra, y qu'adulces empezó a tresformase en tou un eventu social mercantilizáu qu'inclusive llegó a espublizase na prensa escrita.<ref name=":10">{{cita publicación |url=http://www.jstor.org/stable/23228549 |títulu=Comensalidad, sociabilidad y rituales de consumo. La "espicha" en Asturias en el primer tercio del siglo XX |apellíu=García Álvarez |nome=Luis Benito |fecha=2011 |publicación=Historia Social |númberu=71 |páxines=21–40 |fechaaccesu=2020-04-07 |issn=0214-2570 |suscripción=sí |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200407222346/https://www.jstor.org/stable/23228549 |archivedate=2020-04-07 }}</ref> Los productos a base de mazana empiecen a estremase con una mayor capacidá industrial produciendo yá non namái la tradicional sidra natural, sinón tamién coñá, [[vinagre de sidra]] y sidra axampanao. Ye cola industrialización que surde ún de los símbolos de la Sidra d'Asturies, la so característica botella color verde. En 1827 empiecen a producise nel barriu xixonés de Nataoyo botelles puramente empobinaes a contener sidra. En 1844 la empresa «La Industria» empieza producir un tipu de botella verde llamáu «Molde de madera» que depués sería modernizáu alredor de 1880 nel conocíu «Molde fierro» que se popularizaría xunto cola sidra asturiano y recibió popularmente el nome de «Botella de Xixón».<ref name=":9" /> L'embotelláu, que se sella con corchu, dexó una ameyora sustancial nel caltenimientu de la sidra y les sos característica organoléptiques.<ref name="lne" /><ref name=":6" /><ref name=":4">{{cita llibru |nome=Xunta pola defensa la Llingua |títulu=Llibretín la sidra, d'Asturies|url=https://sedeelectronica.gijon.es/publicacions/show/5176-llibretin-de-la-campana-la-sidra-d-asturies|editorial=|isbn=|editor=Oficina Municipal de la Llingua. FMCEUP. Ayuntamientu de Xixón.|ubicación=Gijón/Xixón |páxina=|idioma=asturiano|fecha=2 de payares de 2011|edición=1 |formatu=PDF|enllazautor= |fechaaccesu=}}</ref> [[Ficheru:Mieres_-_Plaza_del_Requejo_2.jpg|miniaturadeimagen|''L'escanciador de sidra'' de [[José Manuel Félix Magdalena]].]] Sería esta mesma empresa la encargada de producir los vasos sidreros, que nun principiu se conocíen como «vasos de los franceses», y qu'adulces fueron adoptando la forma final cola que se-yos conoz anguaño. Colos vasos popularízase la técnica del [[escanciáu]], que dexa osixenar la sidra (que namái cunta con carbonu endóxenu) y resaltar les sos cualidaes, siendo esta una técnica esclusiva de la sidra asturiano.<ref name=":6" /> La tradición del escanciáu n'Asturies figura nel llibru ''Los pescadores del Norte y Noroeste d'España: La so vida social y particular por provincies'' del primer contramaestre Benigno Rodríguez Santamaría: {{Cita|lang=es|El pescador, desde Llanes á Luarca bebe mucha sidra; pero pierde bastante, porque tienen la costumbre de echarla de la botella al vaso desde una altura de cerca de un metro, que representa el brazo derecho levantado y el izquierdo bajo, para, como dicen ellos, que salga batida; luego del contenido del vaso beben tan sólo la mitad, que llaman la flor, y el resto lo tiran al suelo con el pretexto de que si se vuelve á beber ya no tiene tan buen gusto, y si se bebe de una vez el contenido de dicho vaso se exponen á la crítica de los demás.<ref>{{cita llibru |títulu=Los pescadores del Norte y Noroeste de España: Su vida social y particular por provincias|url=https://books.google.com.co/books?id=eeOHg6-2oNIC|editorial=Consello da Cultura Galega|fecha=2005-05 |fechaaccesu=2020-03-05|isbn=978-84-95415-98-1|idioma=es |nome=Benigno |apellíu=Rodríguez Santamaría}}</ref>|Benigno Rodríguez Santamaría}}   Los llagares caseros qu'abondaben peruquier n'Asturies entamaron treslladase centrándose nes grandes empreses, quienes amás aprovecharen la inmigración asturiana a [[Hispanoamérica]] pa llevar ellí un nuevu mercáu, al qu'algamaben cola sidra esplumoso de recién fabricación.<ref name=":5" /><ref name=":4" /> Foi nel sieglu XIX cuando la sidra pasa de ser consumida principalmente polos llabradores pa ser consumida llargamente ente la clas obrera, especialmente ente los mineros de les [[Cuenques Mineres]], lo qu'espertaba suspicacies y discutinios na dómina:<ref name=":6" /> {{Cita|No es nuestra inspeccion examinar si el consumo de la sidra por las clases obreras las dispones ó no á la holganza y á la criminalidad, pero si á juzgar fuésemos por la estadística que hoy tenemos, se notaría que en el concejo de Villaviciosa, el principal donde se cosecha este licor, es el que menos ocupa á los tribunales: consideracion que, unida á la necesidad que hay de proporcionar alguna tregua á las fatigas del jornalero, apoyan la opinion del cultivo de este árbol.<ref name="lne" />|Pascual Pastor, catedrático Universidad de Oviedo}} La sidra foi considerado tradicionalmente como una bébora sano y pocu embriagador. N'Asturies los médicos tendíen a nun refugar la sidra tanto como otres bébores con conteníu alcohólico, anque la opinión xeneral siempres foi que'l so consumu trai dellos beneficios como ser una bébora diurético o prevenir de problemes coronarios. Baltes creencies fueron aprovechaes pol sector de la salú, llegándose a comercializar una sidra ferroso fabricada pola farmacia uvieína de García Braga. Solo desaconseyábase'l consumu a les muyeres en cinta, de les que se pensaba podíen llegar a tener el lleche cortao si bebíen sidra, particularmente les ácedes.<ref name=":5" /> === Sieglu XX === [[Ficheru:Llagar._Colunga._1916_(4089087719).jpg|izquierda|miniaturadeimagen|250x250px|Llagar en Colunga (1916).]] La estigmatización a la sidra que yá s'evidenciaba enantes afondóse nel [[sieglu XX]]. Tanto sindicatos como patronales abominaban del chigre y la sidra. La lliteratura anarcosindicalista de la dómina culpaba a la sidra de distrayer al proletariu na so misión de ser suxetu de la revolución.<ref name=":5" /> Los güeyos de l'autoridá siempres tuvieron sobro la sidra na rexón y ye asina qu'en 1908 n'Uviéu yá s'establecía que la sidra podía tomar como material fonte namás la mazana y pal so caltenimientu tendríen d'evitase recipientes metálicos; en 1911 en Villaviciosa espublízase un testu d'once encamientos sobro la hixene que tendría de siguise pa fabricar sidra de bona calidá. N'Asturies ye vezu'l compartir un solu vasu ente tolos participantes de la charra de chigre, lo que fortalez los llazos de xunión ente los mesmos y amuesa claramente'l calter social que tien el consumu de sidra na rexón.<ref name=":10" /> El ritual social demanda que cada tertulianu acute una cantidá de sidra que va refundiar pol llugar nel cual bebió para asina llimpiar el vasu y pasalo darréu. Esti ritual social queda constatáu pol médicu José de Villalaín, escritor de delles ''Topografíes médiques'' sobro la rexón y que na correspondiente a Avilés escribe denunciando tal costume:   {{Cita|Para beber sidra hay el uso de utilizar un solo vaso para varios. Excusado es hablar de peligros de contagio, y excusado es también decir á los bebedores que use cada uno su copa, pues de hacerlo creerían rota la democrática hermandad que la sidra presta al corro de bebedores. Tiene la sidra en el vaso algo de la pipa de la paz de los indios; pero una y otra son peligrosas, y es necesario luchar hasta convencer de ello á los testarudos bebedores.<ref name=":6" />|José de Villalaín}} === Mientres el Franquismu === Tres la [[Guerra Civil Española|Guerra Civil]] el sector de la sidra pudo caltenese en parte al raigañu del productu na rexón y a coincidir con un tiempu en que munchos plantíos recientes tuvieren nun puntu altu de rendimientu, amás de ser na práctica la única bébora accesible na rexón mientres los difíciles tiempos del conflictu. El sector hosteleru veríase afectáu en gran midida mientres la posguerra y nun se veríen tresformamientos nél hasta delles décades depués d'empecipiada la dictadura. Les sidreríes amosaríense resistentes a esti fechu y veríase una medra nel so númberu de mano a la crecedera poblacional asociáu al desendolcu industrial, abriendo negocios onde la muyer allegaría con mayor frecuencia cada vez.<ref name=":10" /><ref name=":3">{{cita publicación |url=http://www.jstor.org/stable/26543256 |títulu=La sociabilidad sidrera en Asturias durante el franquismo |apellíu=García Álvarez |nome=Luis Benito |fecha= |publicación=Historia Social |númberu=92 |páxines=47-62 |fechaaccesu= |issn=0214-2570 |suscripción=sí |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200407222356/https://www.jstor.org/stable/26543256 |archivedate=2020-04-07 }}</ref> El chigre siguiría siendo un centru d'actividá política, agora clandestín, y llegóse a refugar la reapertura a propietarios con antecedentes políticos contrarios al réxime.<ref>{{cita llibru |apellíu= González-Quirós Corujo|nome= Pedro|títulu= Alcohol y Alcoholismo en Asturias|editorial=Universidad de Oviedo}}</ref> Pocu camudaríen los chigres nos primeros años de la posguerra u entá s'usaba llargamente'l serrín nel suelu pal ritual del escanciáu, el moblame yera escasu al ser el vezu tar de pie y l'ambiente pocu afayadízu.<ref name=":10" /> Sicasí, esistía una fuerte impronta obrera colos chigres convirtiendo estos austeros espacios en llugares para compartir y para elucubrar estratexes de resistencia énte la realidá llaboral y política de la dómina. Cola espansión de la ganadería y el práuticu monocultivu lácteu, la llegada de nueves bébores exótiques y de nueves formes d'ociu marcaríase una crisis a finales de los [[Década de 1960|años 60]] y principios de los [[Década de 1970|años 70]] para la Sidra d'Asturies al abandonase los plantíos de pumar que se convertíen entós n'inversiones pocu rentables por una nueva demanda de productos menos costosos na so fabricación o que nun riquirieren llabores oneroses como l'escanciáu. La reestructuración social y l'acelerada concentración empresarial de la dómina resultaría na desapaición de numberosos llagares pequeños, incapaces d'anovase teunolóxicamente pa poder competir nel mercáu. Pervivirá la Sidra d'Asturies nestes difíciles condiciones de la mano de los migrantes procedentes de les [[Cuenques Mineres|cuenques mineres]], quienes teníen un fuerte venceyu cola sidra, y colos provenientes del campu qu'al par d'una ameyora nos xornales atopaben más ufiertes d'ociu.<ref name=":3" /> Mientres el tardofranquismu los chigres yeren llugares pa les tertulies futboleres, anque yá yera frecuente topar sociedaes futboleres dende antes de la Guerra Civil, siendo delles peñes fundaes nestos llugares.<ref name=":10" /> Los chigreros apruyense de televisiones pa ufiertar retresmisiones de partíos y estos espacios foron los predileutos pal festexu de les vitories. Asina, magar la competencia d'otres alternatives d'ociu, los chigres pudieron caltenese como centros d'axuntanza al articular de manera satisfactoria cultura ya ociu.<ref name=":3" /> Los precios de la sidra fluctuaríen llargamente mientres el [[franquismu]]. Magar históricamente ye daqué que yá asocedía, mientres la dictadura medraríen. Rexistraronse precios de 1.5 pesetes na década darréu posterior a la Guerra Civil, a 4.5 en 1957 o venti [[Peseta|pesetes]] en 1976.<ref name=":5" /> Esta inestabilidá provocó per una parte que les instituciones intentaren pone-y llendes al preciu, daqué que yá se vio dende los primeros documentos nos qu'apaez la sidra, y que dellos posibles veceros entamaren a movese faza productos como'l vinu, un productu favorecíu pola dictadura que protexía les zones vinícoles de la meseta castellana. La lenta pero continua apertura del mercáu del ociu influyo nes costumes chigreres de la rexón y na demanda de sidra. Exemplu d'esto ye'l casu de la cerveza que n'Asturies yá yera conocía, pero qu'hasta entós nun pudiera competir col caldu asturiano. Hasta entós la cerveza yera de consumu casi esclusivu del periodu branizu más fonderu, y qu'atopó un espaciu emburriáu pola publicidá.<ref name=":3" /> A anicios de la década de 1970 yá se constataba pol Sindicatu de la Vide, Cerveces y Bebíes un descensu nel consumu de sidra de la rexón, que vía cerrar sidreríes y la constante apertura de modernes cafeteríes impulsaes poles nueves xeneraciones que s'incorporaben masivamente a los nuevos enclinos globales alredor de les [[Gaseosa|gaseoses]] y la bébora destilado. La sidra etiquetábase socialmente nesa dómina como un productu "rústicu" que recordaba a les penuries de la posguerra.<ref name=":5" /> {{Cita|No me recato en considerar que estamos en un momento crucial, en que el aumento demográfico español, el mayor poder adquisitivo de la misma, el rapidísimo cambio de costumbres, sobre todo en las que afectan al consumo de sidra natural, al disminuir los chigres y aumentar las cafeterías, y dada la enorme variación del gusto de las nuevas generaciones, impuesta por la masiva publicidad de determinados bebidas exóticas y nacionales ha hecho que el descenso de ventas de este tipo de sidras sea notorio.|Secretario del Sindicato Provincial de la Vid, Cervezas y Bebidas}}  Yá a la fin de la dictadura la producción de sidra n'Asturies recibiría un nuevu emburrie col resurdir de los sentimientos rexonalistes y nacionalistes. y clamores poles autonomíes, y pola asociación tradicional del consumu de la sidra como un símbolu cultural, d'ociu y de sociabilidá que llevaríen a tol sistema de producción de sidra faza una nueva edá dorada. Redefiniríase'l conceutu de chigre como un espaciu cómodu ya hixénicu, y fadríase tanxible la identificación de la sidra cola esencia de l'[[Asturianismu|asturianía]] lo que provocaría una medra na demanda de la bébora y de la so estensión a mercaos onde'l so consumu fora pocu o d'u yá se perdiere, como la zona occidental d'Asturies.<ref name=":5" /><ref name=":3" /> === Actualidá === Depués de la producción cárnica y láctea, la producción de sidra ye l'actividá agroindustrial más importante d'Asturies con 948 hectárees de pumaraes plantaes<ref name=":2" /> y 45 millones de llitros de sidra producíos cada añu.<ref name=":6" /> Na actualidá producense trés tipos de Sidra d'Asturies DOP: La Sidra Natural Tradicional, la Sidra Natural Nueva Espresión (filtriada ya estabilizada) y la Sidra Natural Esplumosa (con ácidu carbónicu endóxenu).<ref name="lne" /> La perda de población n'Asturies, que para 2033 calcúlase en redol al 20%, representa ún de los grandes retos pa la Sidra d'Asturies, que va ver d'esta manera amenorgáu'l so mercáu natural, que ye especialmente crítica al ser esta perda de población centrada principalmente nuna franxa d'ente los 18 a los 35 años.<ref>{{cita publicación |url=https://www.lasidra.as/la-sidra-davientu-nb-192/ |títulu=La sidra amenazada por la debacle demográfica asturiana (1° parte) |apellíu= |nome= |fechaaccesu=6 de marzu de 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200426055808/https://www.lasidra.as/la-sidra-davientu-nb-192/ |archivedate=2020-04-26 }}</ref> == Denominación d'Orixe Protexíu Sidra d'Asturies == === Tipos de sidra === Los tres tipos de sidra qu'anguaño se producen col sellu DOP son los siguientes:<ref name=":6" /> * '''Sidra Natural Tradicional''': Bébora producío a partir del zusmiu de mazana lleldao de les variedaes permitíes. Nun se filtria y rique del ritual del escanciáu. * '''Sidra Natural Nueva Espresión''': Bébora producío a partir del zusmiu de mazana lleldao de les variedaes dexaes. Filtriao y estabilizao. * '''Sidra Natural Esplumosa''': Con carbonu endóxenu. === Variedaes de mazanes === Na actualidá collechense cada añu cerca de 45000 tonelaes de más de 2000 variedaes de mazanes para sidra n'Asturies.<ref name=":0"/> Tradicionalmente usáronse 22 variedaes pa la producción de Sidra d'Asturies DOP, a les qu'en 2017 amestáronse otres cincuenta y cuatro. Anguaño 76 variedaes son reconocíes pa la ellaboración de Sidra DOP:<ref name="lne" /><ref name=":6" /><ref>{{cita web|url=https://www.lasidra.as/races-de-mazana-valides-pa-la-ellaboracion-de-la-dop-sidra-dasturies/|títulu=Races de mazana válides pa la ellaboración de la DOP "Sidra d'Asturies"|fecha=2020-01-02|idioma=ast|obra=La Sidra|fechaaccesu=2020-03-03|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20241214010759/https://www.lasidra.as/races-de-mazana-valides-pa-la-ellaboracion-de-la-dop-sidra-dasturies/|fechaarchivu=2024-12-14}}</ref>{{Llista de columnes|4|* Amariega * Antonona * Arbeya * Beldréu * Blanquina * Carrandona * Carrió * Celso * Chata blanca * Chata encarná * Cladurina * Cladurina amorgoáceda * Clara * Collaína * Collaos * Collorá amarga * Colloraona * Corchu * Cristalina * De la Riega * Dura * Durcollorá * Durón d'Arroes * Durón encarnao * Durón de Tresali * Ernestina * Fresnosa * Fuentes * Lin * Llimón montés * Madiedo * María Elena * Mariñana * Martina * Meana * Miyeres * Montés de flor * Montés de La Llamera * Montoto * Panquerina * Paragües * Peñarudes * Perezosa * Perico * Peracabiella * Perurrico * Perurrico temprana * Picón * Prieta * Raxao * Raxarega * Raxila áceda * Raxila dulce * Raxina rayada * Raxina amarga * Raxina amarga * Raxina áceda * Raxina dulce * Raxina mariello * Raxona áceda * Raxona dulce * Regona * Reineta caravia * Reineta encarná * Reineta pinta * Repinaldo caravia * Repinaldo de Güesu * Rosadona * San Roqueña * San Xustu * Solariega * Sucu * Teórica * Verdialona * Verdosa * Xosefa * Xuanina}} == Ellaboración tradicional de la sidra == La ellaboración tradicional de la sidra n'Asturies entamaba nos caberos díes de setiembre. Mientres la [[seronda]] y l'[[hibiernu]] el trabayu yera constante. Depués de preparar les duelles y les pipes con toneleros y carpinteros de la parroquia o pueblos vecinos, los llagares dedicábanse a llimir y pañar la mazana, actividá na que participaba tola familia ensin distinción de xéneru o edá, y en munches ocasiones tamién los vecinos n'andecha. Pañábase en turnos de mañana y tarde, y no cabero d'avientu y entamos de xineru tamién pela nuechi col final del mayáu.<ref name=SyM>{{cita llibru |títulu=Sidra y manzana de Asturias|autor= José Antonio Fidalgo Sánchez |url=https://www.worldcat.org/oclc/431230388|editorial=Prensa Asturiana|añu=1993 |fechaaccesu=2020-10-19|isbn=84-87657-59-1|oclc=431230388 |apellíu=Fidalgo Sánchez, José Antonio.}}</ref> Los homes tresportaben nel costazu les mazanes en paxos, cestos de blimes d'ablanu, hasta los carros que una vez enllenos tirábanse de la pumarada al llagar, formando piles n'espera del mayáu. Les mazanes que cayen ceo del pomar ensin ser llimíes llámanse ''mazanes del sapu'', y al ser relativamente verdes, enfermes, mordíes d'insectos o podres pola humedá'l suelu producen una sidra probe, turbia y con tastiu a verdín; polo que xeneralmente nun s'usen na ellaboración de sidra.<ref name="SyM" /> El mayáu la más de veces ocurría na tarde, nun día frescu ensin torbonada de lluna menguante y cuidando que les muyeres cola menstruación nun arimaren al llagar. Los mayadores, xente mozo, formaben pareyes de cuatro, ocho o diez,y colocábanse frente a frente, cada grupu nun llau'l duernu, y entamaben a triturar la mazana col mayu, o calabaza. Les muyeres y niños, y de xemes en cuandu homes ensin prexuiciu, separtaben les mazanes podres y picades y enllenaben los paxos pa los mayadores. El mayador na cabecera más cercana a la masera yera quien xeneralmente daba la instrucción d'entamar el mayáu, que yera acompasáu, nin mui suave que nun sirviere nin mui fuerte que amazacotare, teniendo curiáu tamién de nun mayar demasiao la mazana pa que caltenga la pulpa y nun se torne en repla. Primero mayaben los mayadores d'una banda y depués los de la otra, calteniendo'l ritmu y acompañando'l llabor con cancíos tradicionales. Toes les mazanes debíen ser mayaes nel mesmu día, enxamás en díes estremaos, polo que mayar una llagarada podía llevar hasta ocho o más hores, sigún la capacidá del llagar. La magaya dexábase reposar la primer nuechi y pasábase entós a la masera o prensa pa producir el primer mostiu o sidra duce, que recoyíase nel duernu.<ref name="SyM" /> Na mañana depués de la mayada colocábanse los tablones sobro la magaya, y enriba d'estos al traviés, los gochos pa formar la masera. El primer apretón yera suave al tar la magaya entá suelta, repitiendo'l procesu mientres el día. La magaya esprimido acumúlase pelos bordes de la masera polo que se tien que cortar usando una pala de madera pa evitar que dificulte la salida del mostiu. Los cortes facíense ún pela mañana, o tres mientres el día, y la magaya cortao colocábase enriba pa ser prensada y aprovechada otra vegada.<ref name="SyM" /> La salida de la llagarada ocurría a los seis o siete díes, cuando too'l mostiu posible obteníase y la magaya taba completamente esprimido. Al finalizar el prensáu pasábase la sidra nuevo a les pipes con xarres de madera o barru y embudos redondos o cuadrados, tamién de madera ya que nel llagar nun puede haber material de metal. Les xarres foron sustituíes darréu por calderos, y anguaño por bombes accionades a mano pa conducir la sidra dende'l duernu a les barriques.<ref name="SyM" /> === Formientu === Enllenes les pipes, estes quedaben col güecu d'entrada abiertu, facilitando el formientu tumultuosu nel que se produz espluma, gases y partícules a estaya, formando alredor de la zapa un círculu llamáu sombreru. La sidra fervía pol acíu del [[lleldu]], procesu natural que estendíase varios meses, hasta abril o mayu, dependiende de la triba de mazana emplegada, el ambiente'l llagar, la climatoloxía, ente otres coses. Daquella nun yera vezu agregar zucres o facer trasiegos, tan solu'l saber del llagareru dictaba el momentu de la primera preba, que debía facese en lluna menguante. Esta preba faciése alredor de los dos meses depués d'entamar la formientación abriendo con una barrera un furacu na pipa y enllenaba la sidra con una zapica. Una vez fecha la preba, la pipa zarrábase con una espicha. D'alcuerdu al criteriu del llagareru, facíense otres pruebes, unes dos o tres, y en casu dulda acercábase una cerrilla encesa a la zapa la pipa y si esta nun s'apagaba se garantizaba que tola sidra taba frío y ya nun fervía (formientaba). A la fin organizábase un espicha o festexu a comuña para la tastia del palu (golor, collor y sabor).<ref name="SyM" /> === Embotelláu y corcháu === L'embotelláu y corcháu faen parte d'un tou insepartable y creíase qu'endambos tendríen de fáese en lluna menguante, tiempu meyor pa realizar cualesquier movimiento na sidra. Estimábanse propicios tamién los díes fríos y de xelada, y por embargu díes a evitar los de turbonada o d'[[Ábrigu|airín de les castañes]]. L'embotellaú entamaba cola llimpieza de les botelles, remoxando y retirándo-yos los cachos corchos pa nun-y dar un tastu a mohu a la sidra, les paredes de la botella llimpiábense con escobilles d'alambre con clina de caballu.<ref name="SyM" /> Nel sieglu XIX, cola llegada de les primeres botelles estilu xampán de 3/4 llitru, dexáronse a un llau los contenedores típicos como zapiques, xarres o caciplos. Ya en 1784, Gregorio Menéndez Valdés na so obra Gixa Moderna nun informe al rei cuenta qu'entós en dellos llagares emplegábense botelles d'Inglaterra anque nun foi dalgo popularizáu na dómina. El molde madera, como conocíase a les botelles de xampán, foi emplegáu hasta alredor de los años 1880 cuandu substituyóse pol ya tradicional molde fierro. Cola llegada de la botella vidriu y el vasu sidra aportó un nuevu estilu sirvir la sidra, l'escanciáu o echar la sidra desde les botelles o pipes.<ref name="SyM" /> Enantes de la llegada de les maquines enllenadores de sidra en 1930, emplegábase una caniella encaxada a un güecu na parte baxa de la pipa o de la tapa de torga y más alantres introducíase casi hasta'l fondu de la pipa con una caña una manguera con procuru de nun mover les borres. Enllena la botella, colocábase esta nun tablón gruesu. Los corchadores sentabanse frente a frente con un balde enllenu de corchos n'agua caliente pa ponelos nidios ya esponxosos. Cola aida d'una baqueta y a golpe de macete llevábase'l corchu a pasar por una canal cónica qu'apretábalu nel cuellu la botella. Corchadores esperimentaos yeren quienes a corchar hasta 1000 botelles nuna hora.<ref name="SyM" /> Les botelles corchaes colocábense nel cientu, una bandexa cuadrada dividida en dos metades de 50 botelles cauna. Un cachu la producción destinábase a consumu familiar y el restu cargábase nos carros del país tirados por gües con destín a chigres, feries, mercaos o romeríes. Pa estu, los cientos estibábanse forrandoles con vericiu menudo, paya y otres plantes seques pa evitar dañps pol empedráu desigual nes caleyes daquella. Los cientos reemplazáronse con caxes de madera y con capacidá de 16, 20 o 24 botelles; dalgunes con tapes pa ser tresportaes nel ferrocarril. Anguaño úsanse caxes de plásticu de 12 botelles, más llixeres y manexables.<ref name="SyM" /> == Cultura sidrera == === Turismu === La sidra fai parte de los atrautivos turísticos de la rexón. El turismu pudo contribuyir a la imaxe de estacionalidá que tien el consumu de sidra. el consumu branizu de sidra tien una puxanza na década de los sesenta motiváu pola arribación de turistes atrayíos pol ritual del escanciáu, especialmente na franxa costera.<ref name=":3" /> En 2016 realizáronse les primeres Xordanes de Sidraturismu qu'al pie de les subsiguientes iniciatives d'años posteriores esploten turísticamente los plantíos del pumar y el so floriamientu, los llagares tanto tradicionales como modernos como la so redolada ufierten una esperiencia única.<ref name=":6" /> === La sidra na música asturiana === La [[Tonada]] Asturiana constituyó un elementu importante tradicionalmente del consumu de sidra, lo mesmu que de los chigres inclusive de los establecíos en Madrid pola nutrida colonia asturiana.<ref name=":3" /> === La sidra nel arte asturianu === [[Ficheru:El_llagar_moderno.jpg|miniaturadeimagen|''El llagar modernu'' d'Octavio Bellmut (1900).]] La sidra ye un elementu carauterísticu de la cultura asturiana lo que se ve reflexáu nel repertoriu d'obres, principalmente de calter popular, nes que la bébora tien protagonismu o ta presente. Tol procesu dende la fruta, a la que se-y empresta especial atención, la so ellaboración, venta, distribución y consumu atópase presente nel arte asturianu que siempres tuvo dotáu d'un aire costumista. La mazana foi llargamente incluyía ente los artistes asturianos que prauticaron el Bodegón como Julia Alcayde Montoya (''Bodegón'', 1897; ''El puesto de mi calle'', 1899), [[Telesforo Cuevas]] (''Bodegón de Llastres'', 1897), Nicolás Soria (El Bodegón del Conejo, 1917), [[Nicanor Piñole]] (''Niño estudiando'', 1910), Rubén Darío Velásquez (''Comensales'', 1976), [[Eduardo Úrculo]] y Antonio Suárez con abondosos exemplos, [[Inocencio Urbina Villanueva]] (''Manzanes vieyes'', 1982), María Galán y les sos cuarenta y cuatro acuareles sobro les variedaes de mazana asturiana (1938), y pintores como Luis Bayón, Gonzalo Espolita, Marixa, García-Carrio, [[Joaquín Rubio Camín]], José Purón Sotres, [[Concha Mori]], Jaime Herrero, [[Goico Aguirre|Faustino Goico-Aguirre]], Manuel Linares, Celso Granda, [[Carlos Sierra]], Bernardo Sanjurjo, Juan Evangelista Canellada, [[Paulino Vicente (El Vieyu)|Paulino Vicente]] y Miguel Ángel Lombardía.<ref name=":7">{{cita publicación|url=https://www.unioviedo.es/reunido/index.php/RAHA/issue/view/178|títulu=La sidra y su entorno en el arte asturiano|apellíu=Barroso Villar|nome=Julia María|fecha=1991|publicación=Liño: Revista anual de historia del arte|editorial=[[Universidad de Oviedo]]|númberu=10|páxines=195-210|ubicación=[[Oviedo]]|formatu=PDF|issn=2341-1139|doi=10.17811/li.10.1991|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200407052149/https://www.unioviedo.es/reunido/index.php/RAHA/issue/view/178|archivedate=2020-04-07|fechaaccesu=2020-04-08}}</ref> La mazana fora del conceutu de bodegón en contestos más amplios como ventes, mercaos, romeríes o demás, foi representada por artistes como [[Mariano Moré|Mariano Moré Cors]] (''Mercado de Quirós'', 1899), [[Evaristo Valle]] (''Vendiendo manzanas'', 1912; ''El mercado''; ''Adán y Eva'', 1930-42), Izarra (''La aldeana payariega''), Aurelio Suárez (''Adán y Eva en el Paraíso''), Eduardo Urculo (''Manzana y desnudos''), Javier Díaz Roiz (''Acrílico'', 1986), [[Santos Balmori]] (Desnudo, 1931; ''Tres mujeres y una manzana'', 1986) o Nicanor Piñole (''Primavera'', 1924).<ref name=":7" /><ref name=":6" /> [[Ficheru:Los_bebedores_de_sidra_(1856).jpg|izquierda|miniaturadeimagen|250x250px|Los bebedores de sidra (1856)]] Tocantes a la mazana dientro del procesu d'ellaboración de la sidra atópase Nicanor Piñole col consideráu cuadru más importante del [[espresionismu]] español (''Recogiendo la manzana'', 1922) y [[José Uría y Uría|José Uría]] (''Recogida de manzanas''). El llagar, llugar onde s'ellabora y almacena la mazana, foi oxetu d'inspiración p'artistes como Mariano Moré Cors (''Haciendo sidra''), Evaristo Valle (''A la puerta del llagar'', 1942), Manuel Medina Díaz (''La tonada'') o Celso Granda (''Llagar con autorretrato'', 1973); el chigre pela so parte tamién cunta col so protagonismu con autores como Alfredo Truán Álvarez (''El último culín'', 1925), Manuel Medina (''La toná''), Mariano Moré Cors (''La espicha''), D. G. Menéndez (''Los bebedores de sidra'', 1856), J. Worms (''Escena en una taberna o chigre del siglo XIX'') o Evaristo Valle (''Interior de chigre'', 1905; ''Bebedor'', 1907; ''La merienda, Demetrio, el Guapo, en la taberna'', 1949).<ref name=":7" /> La festividá alredor del consumu de la sidra n'Asturies foi rexistrada por autores como Ignacio de León y Escosura (''Una fiesta en el campo''), A. Rodríguez Tejero (''Vista de Las Caldas'', 1879), Evaristo Valle (''El indiano y su familia en la romería'', 1917; Romería, 1919) Nicanor Piñole (''En el puesto'', 1922; ''La romería'', 1925; ''Danza prima'', 1932), Celso Granda (''Romería: La Flor''), Nicolás de Soria (''Al Carmen'', 1929, ''La sidra'', 1906), Mariano Moré Cors (''Romería de la Flor''). Nesti tipu d'obres yera bien común atopar el ritual del escanciáu.<ref name=":7" /> [[Ficheru:Árbol_de_la_sidra_2.png|miniaturadeimagen|Árbol de la Sidra en Xixón.]] Les pieces gráfiques qu'apaecieron nos medios asturianos son práuticamente incontables. Al industrializase la ellaboración de la sidra esta entama tener una mayor presencia al traviés de la propaganda dende'l sieglu XIX por aciu el grabáu y el dibuxu. Dientro d'esti grupu caben destacar les obres ''Fábrica de chocolates, sierras mecánicas, tahona y ellaboración de sidra de Tomes Zarrazina'' qu'apaez na Guía Ilustrada de Xixón de 1884 o ''El llagar modernu'' d'Óscar Bellmunt qu'apaez na obra Asturias de 1900.<ref name=":7" /> Raúl Suárez Vallina, más conocíu como Falo, tamién dedicó-y una viñeta al ritual asturianu con ''Escanciador''<ref name=":6" /> La sidra tamién tuvo presente n'obres escultóriques d'autores como [[José Manuel Félix Magdalena|José Manuel Félix Madalena]] (''El escanciador de sidra'', Mieres 1988) o en manifestaciones d'empreses como EMULSA con El Árbol de la Sidra.<ref>{{cita web|url=http://www.mieres.es/turismo/patrimonio/patrimonio-artistico/escanciador-de-sidra/|títulu=Escanciador de Sidra|idioma=es|obra=Ayuntamiento de Mieres|fechaaccesu=2020-04-07|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200407194013/http://www.mieres.es/turismo/patrimonio/patrimonio-artistico/escanciador-de-sidra/|fechaarchivu=2020-04-07}}</ref> Na lliteratura hai mención de espichas n'obres como ''La aldea perdida'' de Palacio Valdés (1903), ''Sonatina gijonesa'' de José Fernández Barcia, ''La Carmona'' d'[[Alfonso Camín]] (1925).<ref name=":10" /> === Pallabreru en llingua asturiana === [[Ficheru:Culín_de_sidra.jpeg|izquierda|miniaturadeimagen|Culín de sidra.]] {{Columnes}} * '''Espicha''': Cachu col que se cierren les pipes de sidra en formentadura. Anguaño'l so significáu más común ye'l de fiesta o axuntanza cuando ábrese una pipa per vegada primera. * '''Pipa''': Barrica u s'almacena la sidra pa formientu o reposu. * '''[[Llagar]]''': Maquinaria cola que se prensa la mazana pa producir el mostiu. Por estensión, l'edificiu u se realiza esti procesu. *'''Llagarada''': Cantidá de mazana nun llagar. * '''[[Sidra del duernu|Sidra del Duernu]]''' o '''Sidra duce''': mostiu recién prensáu. * '''Culín''' o '''Culete''': Cantidá de sidra que s'echa nun vasu pa beber d'una sola vegada. * '''Mayu''': Martiellu de madera col que se maya la mazana enantes de treslladala al Llagar. * '''Mayar''': Aición ya efeutu de da-y a la mazana col mayu. * '''Pañar''': Quitar les mazanes del pumar pa recoyer y garrales del suelu depués de faeles cayer. * '''Llimir''': Provocar la cayida de la fruta maduro usando una vara o llima para pañala. {{Nueva columna}} * '''Pumarada''': Cultivu de pumares. * '''Magaya''': Masa de mazana depués de mayala. * '''Duernu''': Recipiente u cai'l zusmiu de mazana mientres se prensa. Tamién el recipientu onde máyase la mazana. * '''Chigre''': Artefactu para descorchar. Por estensión, el llugar onde se bebe sidra. *'''Mazanes del sapu''': Mazanes que cayen soles del árbol. nun suelen tenese por mui bones pa la sidra. *'''Paxu''': Cestu texíu nel que se tresportaben les mazanes. *'''Sovigañu''': Maderu que sofita la masera del llagar. *'''Cimbriella''': Pieza qu'axusta'l fusu a la viga superior del llagar. *'''Zapa''': Furacu superior de la pipa, tamién llamáu bocín. *'''Salida de la llagarada''': Finalización del prensáu. {{Nueva columna}} *'''Canigú''': Almacén anexu u s'amontona la mazana n'espera de mayáse. *'''Camaráu''':Plataforma o base embaxo la viga de prensar del llagar. Tamién recibe'l nome de masera. *'''Corra''': Les capes de magaya envueltes en paya pa prensar *'''Llagu''': Caún de los tablones que armen el camaráu. *'''Ferrada''': Cacíu redondu con estrechez na boca pa trasegar el mostiu. *'''Zapíca''': Xarra con asa pa trasegar llíquidos. *'''Vecera''': Producción alterna que presenta la pumarada. *'''Apretón''': Esprimir el zusmíu de la magaya. *'''Cortar la magaya''': Retirar la magaya sobresaliente nos bordes del llagar que dificulten la salida del mostu y apretala otra vegada. *'''Palu''': Cada tipu de sidra diferenciades por cualidades organoléptiques úniques. {{Nueva columna}} *'''Borra''': Restu de la magaya de la sidra nes pipes productu de la formientación. *'''Pañella''': Cacíu de dos asas con capacidad de 8 o más llitros pa trasegar o conservar la sidra. *'''Tarreña''': Cacíu na que se bebia la sidra enantes del usu del vasu. *'''Xarriar''': Sacar la sidra usando una xarra. *'''Buruyada''': Restos de magaya que s'anubren pa facer crecer les semilles. *'''Gaspia''': Coral de la mazana que contién les semilles. Tamién recibe'l nome de Cazcarriu, Cazpiayu o Mosicu. *'''Agüina''': Sidra floxo, de pocu cuerpu y alcohol *'''Azumbre''': Midida de aproximao 2,0166 L que s'usaba antiguamente pa la sidra. *'''Barrigona''': Sidra que se mexa con dificultá. *'''Cabezón''': Sidra que produz somnolencia. {{Nueva columna}} *'''Bombillín''': Burbuyes de CO₂ que blinquen enriba'l nivel del llíquidu al espalmar. *'''Caciplu''': Cacíu pequeñín pa beber sidra. *'''Cántara''': Midida de aproximao 18,85 L que s'usaba antiguamente pa la sidra. *'''Calcar''': Echar en vasu un culu grande de sidra. *'''Capar''': Detener la formientación dada por mala y vaciar la metá de la pipa pa enllenala con nuevu zusmiu. *'''Cuarterón''': Midida de aproximao 0,188 L que s'usaba antiguamente pa la sidra. *'''Cuartillo''': Midida de aproximao 0,5 L o 0,75 L que s'usaba antiguamente pa la sidra. *'''Cuerpu''': Conxuntu de cualidaes organoléptiques necesaria pa dar una sidra como bona. *'''Culu''': Cantidá de sidra echada en vasu {{Nueva columna}} *'''Desvanecía''': Sidra ensin CO₂ *'''Dura''': Sidra qu'entama a avinagrase. *'''Espalmar''': Burbuyes de CO₂ qu'apaecen al echar la sidra y que depués desapaecen. *'''Escanciar''': Echar la sidea en vasu desde cierta altura pa facilitar la lliberación de CO₂. *'''Espoleta''': Excesu de CO₂ que produz una perda rápida del gas de manera ruidoso. *'''Fema''': Sidra con pocu ácedu acéticu. *'''Floxa''': Sidra insípido o de poca graduación. *'''Fuste''': Impureza o perturbación de la sidra. *'''Gorda''': Sidra turbio. *'''Granu''': Burbuyes que queden al xirar el vasu de sidra y que se tien por una cualidá bona. {{Nueva columna}} *'''Llandiu''': Sidra que nun terminó de formientar y caltién un tastu dulce. *'''Macete''': Cilindru de madera güecu pa encorchar. *'''Machu''': Sidra con gran cantidá d'acidez volátil. *'''Ochavu''': 40 kilogramos de mazana *'''Pegue''': Película o capa grasienta que queden nas paredes del vasu. Cualidá bona. *'''Puxarra''': Sidra de mala calidá *'''Quiebra''': Alteración negativa de las cualidaes de la sidra. *'''Sombreru''': Mugor pardo y barroso que se formar alredor de la zapa. *'''Torcipié''': Mostu más amargu del apretón caberu del llagar. Tamién estrucipié. *'''Axiblatada''': Sidra que al abrise xibla por un excesu de CO₂. {{Nueva columna}} *'''Cai bien''': Que nun produz efeutos negativos. *'''Déxase tomar''': Sidra aparentemente bona. *'''Entra bien'''; Que se beber ensin problemes aparentes. *'''Pue bebese''': Apreciación dalgo positiva *'''Pue pasar''': Que tien calidá media *'''Ta cantarino''': De gran calidá qu'invita a la euforia. *'''Ta pa da-y''': Que tien calidá pa siguir bebiendo más. *'''Ye de bandera''': De calidá superior. *'''Nun da la cara''': Que tien una imperfeición llixera y de difícil definición. *'''Rascar''': Irritar la garganta pol excesu de ácedu acéticu. *'''Ye de ñisu''' o '''de piescu''': Sidra permala. {{Final columnes}} [[Ficheru:Museo_de_la_Sidra.jpg|miniaturadeimagen|231x231px|Llagar tradicional nel Muséu de la Sidra]] === Muséu de la Sidra === La Sidra d'Asturies cunta con un muséu dedicáu a la cultura sidrera de la rexón y al procesu de producción de la mesma nel conceyu de [[Nava]]. El [[Muséu de la Sidra]] d'Asturies foi inauguráu en 1996 amuesa'l procesu de la sidra dende'l pumar, pasáu pol llagar típicu hasta'l chigre. Otru muséu que cunta con un llagar típicu y una muestra popular de la sidra na rexón ye'l [[Muséu del Pueblu d'Asturies]] en Xixón. == Patrimoniu Inmaterial de la Humanidá == Pola so particularidá y seña d'identidá asturiana, el 11 de xunetu de 2014 la cultura sidrera asturiana foi declarada Bien d'Interés Cultural pola Direición Nacional de Patrimoniu Cultural nun procesu qu'empecipió en 2011. La Cultura Sidrera d'Asturies busca ser catalogada como Patrimoniu Inmaterial de la Humanidá. Depués de dellos años y consultes, n'agostu de 2018 créase oficialmente un comité pa la candidatura de la propuesta ante la [[UNESCO|Unesco]] compuestu por una presidencia colexada formada polos direutores xenerales de Patrimoniu Cultural y el de Desendolcu Rural y Agroalimentación, xunto al responsable del Conseyu Regulador de la Denominación d'Orixe Sidra d'Asturies. Amás de la presidencia colexada faen parte del comité diez vocales del sector granible de la sidra.<ref>{{cita publicación |url=https://issuu.com/lasidra.as/docs/la_sidra_176 |títulu=Se crea un comité para la candidatura de la cultura sidrera asturiana a la Unesco |apellíu=Urquiola |nome=Estíbaliz |fecha=agostu 2018 |publicación=Revista La Sidra |númberu=176 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180914193816/https://issuu.com/lasidra.as/docs/la_sidra_176 |archivedate=2018-09-14 |fechaaccesu=2020-04-08 }}</ref> El 18 de xunetu de 2019 el [[Principáu d'Asturies]] unvia al Ministeriu de Cultura d'España la documentación pa convertir en candidatu oficial a la cultura sidrera d'Asturies.<ref>{{cita web |url=https://www.elcomercio.es/asturias/cultura-sidrera-paso-20190719001458-ntvo.html|títulu=La cultura sidrera da un paso más para ser Patrimonio Inmaterial|fecha=2019-07-19|idioma=es|obra=El Comercio|fechaaccesu=2020-04-07}}</ref> Finalmente, n'avientu 2024, el Comité Intergubernamental de Salvaguardia del Patrimoniu Cultural Inmaterial declaró a la cultura sidrera asturiana como patrimoniu inmateria de la humanidá baxo la inscripción 19.COM 7.b.7 de 2024.<ref>{{Cita web|url=https://ich.unesco.org/en/decisions/19.COM/7.B.7|títulu=Decision of the Intergovernmental Committee: 19.COM 7.B.7|autor=Unesco|enllaceautor=Unesco|idioma=inglés|fechaaccesu=26 de marzu de 2025}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://ich.unesco.org/es/RL/cultura-de-la-sidra-asturiana-01959|títulu=Cultura de la sidra asturiana|autor=Unesco|enllaceautor=Unesco|idioma=castellanu|fechaaccesu=26 de marzu de 2025}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.exteriores.gob.es/RepresentacionesPermanentes/unesco/es/Comunicacion/Noticias/Paginas/Articulos/--La-UNESCO-declara-la-%E2%80%98Cultura-sidrera-asturiana%E2%80%99-como-Patrimonio-Cultural-Inmaterial-de-la-Humanidad.aspx#:~:text=Noticias-,La%20UNESCO%20declara%20la%20'Cultura%20sidrera%20asturiana'%20como%20Patrimonio%20Cultural,semana%20en%20Asunci%C3%B3n%20(Paraguay).|títulu=La UNESCO declara la ‘Cultura sidrera asturiana’ como Patrimonio Cultural Inmaterial de la Humanidad|autor=Ministerio de Asuntos Exteriores, Unión Europea y Cooperación|idioma=castellanu|fechaaccesu=26 de marzu de 2025}}</ref><ref>{{Cita noticia|día=04|mes=12|añu=2024|títulu=La sidra asturiana ya es Patrimonio Cultural Inmaterial de la Humanidad|url=https://elpais.com/cultura/2024-12-04/la-sidra-asturiana-ya-es-patrimonio-cultural-inmaterial-de-la-humanidad.html|periódicu=El País|idioma=castellanu|fechaaccesu=26 de marzu de 2025}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://viajes.nationalgeographic.com.es/a/sidra-asturiana-ya-es-patrimonio-humanidad_21621|títulu=La sidra asturiana ya es Patrimonio de la Humanidad|apellíu=Chuet-Missé|nome=Juan Pedro|publicación=National Geographic|fechaaccesu=26 de marzu de 2025|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250426203443/https://viajes.nationalgeographic.com.es/a/sidra-asturiana-ya-es-patrimonio-humanidad_21621|fechaarchivu=2025-04-26}}</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikcionariu|sidra}} * [https://desidras.com/manzana/blanquina/ Manzana Blanquina Asturiana, integrante de la DOP Sidra de Asturias.] * [http://www.cerespain.com/variedades-de-manzanas-de-sidra.html Cerespain.com/variedades-de-manzanas-de-sidra-de -Asturias.] * [http://leyendesasturianes.blogspot.com.es/2010/02/variedades-de-la-manzana-asturiana.html Leyendesasturianes.blogspot.com.es/2010/02/variedades-de-la-manzana-asturiana.] * [http://archivo.asociacionanse.org/guia/variedadesagricolas/1_136.html Grupo ANSE archivo.asociacionanse.org/guia/ variedades agrícolas.] * [https://educardesdelafamilia.blogspot.com/2017/01/manual-de-uso-para-comer-una-manzana.html Educardesdelafamilia.blogspot.com/2017/01/manual-de-uso-para-comer-una-manzana.Variedades DOP asturias.] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Sidra d'Asturies|*]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con traducciones ensin revisar]] mbma4w4ad7l9vkbn3s5xojgkk1t5aur 0 183891 4503133 4337135 2026-07-07T21:51:57Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503133 wikitext text/x-wiki {{equipu |pattern_la1 =_huesca1920h |pattern_b1 =_huesca1920h |pattern_ra1 =_huesca1920h |pattern_sh1 =_huesca1920h |pattern_so1 =_huesca1920h |leftarm1 =002B71 |body1 =002B71 |rightarm1 =002B71 |shorts1 =002B71 |socks1 =002B71 |pattern_la2 =_huesca1920a |pattern_b2 =_huesca1920a |pattern_ra2 =_huesca1920a |pattern_sh2 =_huesca1920a |pattern_so2 =_huesca1920a |leftarm2 =FFFFFF |body2 =FFFFFF |rightarm2 =FFFFFF |shorts2 =FFFFFF |socks2 =FFFFFF |pattern_la3 =_huesca1920t |pattern_b3 =_huesca1920t |pattern_ra3 =_huesca1920t |pattern_sh3 =_huesca1920t |pattern_so3 =_huesca1920t |leftarm3 =0A0A0A |body3 =0A0A0A |rightarm3 =0A0A0A |shorts3 =0A0A0A |socks3 =0A0A0A }} La '''Sociedad Deportiva Huesca''' ye un [[club de fútbol]] [[España|español]] de la ciudá de [[Uesca]], n'[[Aragón]]. Fundóse en [[1960]] y compite na [[Segunda División d'España]]<ref>{{cita web|url=http://www.diariodelaltoaragon.es/NoticiasDetalle.aspx?Id=1164111|títulu=El Huesca desciende a Segunda División arropado por la afición al grito de ¡Volveremos otra vez!"|editorial=Diario del AltoAragón|fecha=5 de mayu de 2019|fechaaccesu=30 de xunu de 2019|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20191226103115/http://www.diariodelaltoaragon.es/NoticiasDetalle.aspx?Id=1164111|fechaarchivu=2019-12-26}}</ref>. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * {{Páxina web|http://www.sdhuesca.es/}} * {{facebook}} * {{twitter}} {{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Equipos de fútbol d'Aragón|Uesca]] [[Categoría:Equipos de fútbol fundaos en 1960|1960]] pymkrgdifofnwi2l88v8i9jyf6maerx 4 254115 4503173 4502095 2026-07-08T01:45:21Z Jackie SMG 130890 /* Propuesta: Dinámiques informales de edición pa la comunidá */ nueva seición 4503173 wikitext text/x-wiki {| |- | <div align=left style="padding:5px;border:1px dotted #808080; background:#eeffed"> {{Chigre}} </div> | width=250px bgcolor=#FFCC66 align="center" valign="top" | {| width="100%" style="border:0px solid #FFCC66;background-color: #FFCC66" |- | width="50%" align="center" | '''[[Wikipedia:Chigre/Archivu|Archivu de<br>discusiones]]''' | width="50%" align="center" | [[Image:Filing cabinet icon.svg|70px]] |- | colspan="2" align="center" | [[Wikipedia:Chigre/Archivu/2025|Archivu 2025]] |- | colspan="2" align="center" | [[Wikipedia:Chigre/Archivu/2024|Archivu 2024]] |- | colspan="2" align="center" | [[Wikipedia:Chigre/Archivu/2023|Archivu 2023]] |- | colspan="2" align="center" | [[Wikipedia:Chigre/Archivu/2022|Archivu 2022]] |- | colspan="2" align="center" | [[Wikipedia:Chigre/Archivu/2021|Archivu 2021]] |- | colspan="2" align="center" | [[Wikipedia:Chigre/Archivu/2020|Archivu 2020]] |- | colspan="2" align="center" | [[Wikipedia:Chigre/Archivu/2019|Archivu 2019]] |- | colspan="2" align="center" | [[Wikipedia:Chigre/Archivu/2018|Archivu 2018]] |- | colspan="2" align="center" | [[Wikipedia:Chigre/Archivu/2017|Archivu 2017]] |- | colspan="2" align="center" | [[Wikipedia:Chigre/Archivu|...]] |- |} |} {{atayos|WP:CHIG|Chig}} __NEWSECTIONLINK__ == Artículu de portada (2a. parte) == ¡Hola! Recupero esti "alderique" qu'entamara @[[Usuariu:YoaR|YoaR]], yá que cuasi tamos como en marzu col artículu de la mano d'Irulegi, pero agora col de Xuan Bello. Siguimos ensin acordar qué facer col apartáu del artículu de portada. Yo propunxi nel so momentu '''escoyer un artículu nuevu creáu nel mes que tuviéremos pa ser l'artículu de portada del mes siguiente'''. Sigo proponiendo lo mesmo, pa dar salida a esi apartáu de la portada y que vaya cambiando mes a mes ensin repetise de contino. ¿Opiniones? ¿Paeceres? ¿Faise una votación? ¿Otres alternatives? A ver si pal añu nuevu que vien yá tenemos opción pa esto. Chau y gracies por participar. [[Usuariu:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">'''Limotecariu'''</span>]] [[Usuariu alderique:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">''(alderique)''</span>]] 11:05 21 avi 2025 (UTC) :Hola Limotecariu. La opción que comentes d'escoyer un artículu nun taría mal si fora votación rápida, pero yá vemos que somos pocos y que, amás, la xente nin comenta nin vota. Yo, la verdá, nun sé qué pensar. Prestaría que l'artículu tea más o menos "bien", y non que sea un esbozu. Podríen metese los artículos que veamos "guapos" nuna categoría y garrar unu d'ehí, ensin votación, pero tamos no mesmo: poques manes. La verdá que pa tener el mesmu artículu en portada meses val más quitar esi bloque y a correr. [[Usuariu:YoaR|YoaR]] ([[Usuariu alderique:YoaR|alderique]]) 15:12 7 xin 2026 (UTC) ::¡Hola! Nun sería necesaria una votación: una persona encargada qu'escueya l'artículu, y yá ta. Home, agora vamos a los de "¿y quién s'encarga?"... hehehe... Bono, eso sí, cuido que tamién podíemos camudar por entero la portada y quitar tolo qu'hai agora como lo de la imaxe del día, el "sabíes que...", etc., y facer una portada más cenciella qu'amuese enllaces a apartaos específicos de la wikipedia, a otros proyectos wiki, y asina... nun sé, ¿qué pienses? [[Usuariu:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">'''Limotecariu'''</span>]] [[Usuariu alderique:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">''(alderique)''</span>]] 16:21 8 xin 2026 (UTC) :::Personalmente la portada nun me gusta nada. Quedó bien vieya y cuido que necesita un ampliu remocique. Yo la destruiría dafechu y la entamaría de nuevu dende cero. [[Usuariu:YoaR|YoaR]] ([[Usuariu alderique:YoaR|alderique]]) 10:07 26 xin 2026 (UTC) ::::Pues tamién. Vamos meyor treslladar esti tema a la [[Alderique:Portada|páxina d'alderique de la Portada]] pa tratar d'ello, ok? [[Usuariu:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">'''Limotecariu'''</span>]] [[Usuariu alderique:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">''(alderique)''</span>]] 14:42 26 xin 2026 (UTC) ::A min paezme bona idea tomar artículos d'una categoría que tea cuidada, con artículos bonos. Otra idea ye la d'implementar una rotación automática ente los artículos nesa categoría, nun veo mal que repitieren de tanto en tanto dellos artículos (anguaño un artículo destacáu ta fixu por meses) - [[Usuariu:Sahaquiel9102|Saḥa]] - [[Usuariu alderique:Sahaquiel9102|Fálame]] 19:43 8 xin 2026 (UTC) :Acabo de cambiar l'artículu de portada de [[Xuan Bello]] a [[progresu]]. Almítense suxerencies pal próximu cambéu. [[Usuariu:YoaR|YoaR]] ([[Usuariu alderique:YoaR|alderique]]) 10:08 26 xin 2026 (UTC) == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45 16 xin 2026 (UTC) <!-- Mensaxe unviáu por User:ZI Jony@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Usuariu:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usuariu alderique:MediaWiki message delivery|alderique]]) 13:20 18 xin 2026 (UTC) <!-- Mensaxe unviáu por User:Tiven2240@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:01 19 xin 2026 (UTC) <!-- Mensaxe unviáu por User:Keegan (WMF)@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == IMPORTANTE: Revisión d'actividá de los alministradores == Hola. Vien d'adoptase una nueva política tocante al desaniciu de "permisos avanzaos" (alministrador, burócrata, etc) por [[:m:Requests for comment/Activity levels of advanced administrative rights holders|consensu de la comunidá global]] nel 2013. Acordies con esta política, los [[:m:stewards|stewards]] tán revisando l'actividá de los alministradores nes wikis que nun tienen política d'inactividá. Polo que sabemos, la to wiki nun tien un procesu formal pa desaniciar los "permisos avanzaos" de les cuentes inactives. Esto significa que los stewards encargaránse d'ello acordies cola nueva [[:m:Admin activity review|revisión de l'actividá de los alministradores]]. Determinamos que los siguientes usuarios cumplen los criterios d'inactividá (nenguna edición y nenguna aición rexistrada por más de 2 años): # [[User:Astur]] (alministrador) Estos usuarios recibirán pronto un avisu, pa pidi-yos qu'anicien un alderique comunitariu si quieren caltener dalgunos o tolos permisos. Si los usuarios nun respuenden, los stewards retirarán-yos los permisos avanzaos. Sicasí, si como comunidá queréis más crear un procesu de revisión propiu con preferencia sobre'l global, queréis tomar otra decisión no que cinca a los usuarios inactivos con permisos, o yá hai una política de la que nun nos diéramos cuenta, por favor avisa-y a los [[:m:Stewards' noticeboard|stewards en Meta]] pa que sepamos que nun tenemos que facer la revisión de permisos na wiki. Gracies, [[Usuariu:EPIC|EPIC]] ([[Usuariu alderique:EPIC|alderique]]) 13:27 14 feb 2026 (UTC) == [[Pueblu eslovenu|Eslovenos]] (personaxes famosos y otros artículos) == ¡Saludos a toos! Últimamente creé munchos artículos sobro temes eslovenes (escritores, políticos, personaxes famosos, llugares etc.). Por eso creé nueves categoríes. Amás, hai artículos sobro los asentamientos de Transmurania.<br> ¿Puedo pidir ayuda a la comunidá editorial pa revisar estos artículos?<br> ¡Gracies! [[Usuariu:Doncsecz~enwiki|Doncsecz~enwiki]] ([[Usuariu alderique:Doncsecz~enwiki|alderique]]) 09:07 25 feb 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Mensaxe unviáu por User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Usuariu:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usuariu alderique:MediaWiki message delivery|alderique]]) 17:11 3 abr 2026 (UTC) <!-- Mensaxe unviáu por User:ZI Jony@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Presento la mio candidatura a alministrador == Bones xente. Presenté la mio [[Wikipedia:Candidatures#Candidatura_de_Sahaquiel9102_como_alministrador|candidatura como alministrador]] por si vos presta dir a comentar y votar. 02:47 5 abr 2026 (UTC) [[Usuariu:Sahaquiel9102|Saḥa]] - [[Usuariu alderique:Sahaquiel9102|Fálame]] 02:47 5 abr 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Usuariu:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usuariu alderique:MediaWiki message delivery|alderique]]) 00:57 26 abr 2026 (UTC) </bdi> <!-- Mensaxe unviáu por User:Codename Noreste@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Una páxina que llamábase Taller == Va un tiempu, non sé, seique fai bastante mas d'un añu, pero yá lu utilizaba dende va muncho tiempu, yera una páxina de práctiques que perdila de vista, creo que llamábase Taller", nesa páxina facía bocetos de futuros artículos, con aselu y ensin priesa, y cuando consideraba que yá taba acabada, anque tou ye ameyorable, publicábala. Non se que foi d'ella, no la usaba a menudo, al meyor téngola a la vista, pero non l'alcuentru. Si me podeis indicar si quitaron-y d'usu, o seique otra sustituyola estimaríavos enforma me lo indicáseis Munches Gracies @[[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] [[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] ([[Usuariu alderique:Amasuela|alderique]]) 11:45 5 may 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14 27 may 2026 (UTC) <!-- Mensaxe unviáu por User:Keegan (WMF)@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Bloquéu permanente d'esta páxina == ¡Hola! Darréu que ye recurrente la edición vandálica '''[[Mia Khalifa|d'esta páxina]]''' per parte d'IP anónimes, solicito'l so bloquéu permanente (si ye que se pue facer), o polo menos pol tiempu máximu posible, pa usuarios non rexistraos. Gracies. [[Usuariu:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">'''Limotecariu'''</span>]] [[Usuariu alderique:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">''(alderique)''</span>]] 16:01 11 xun 2026 (UTC) == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|alderique]])</bdi> 17:11 23 xun 2026 (UTC) <!-- Mensaxe unviáu por User:Codename Noreste@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:28 25 xun 2026 (UTC) <!-- Mensaxe unviáu por User:Sannita (WMF)@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == Propuesta: Dinámiques informales de edición pa la comunidá == Hola, decateme de que la Wikipedia n'asturianu ye una comunidá abondo pequeña y xunida, na que m'incorporé. Pa facer que la comunidá tea más xunida y atraer a posibles editores, amás d'impulsar la creación y traducción d'artículos, prestaríame crear dinámiques ente los editores. Les dinámiques nun sedríen simples xuegos o coses pa que los editores se conozan meyor, sedríen retos (entamaos, revisaos y premiaos por min, siendo la comunidá dafechu bienvenida a la so participación) colos sos respectivos gallardones virtuales. Les dinámiques tendríen un tiempu d'entamu y de final, con dellos requisitos que puen ser retroactivos y otros requisitos que tendríen que cumplise nel tiempu. Toes les dinámiques taríen enfocaes na creación, traducción, promoción de los valores de Wikipedia y la conexón con otros proyeutos (como puen ser Wikimedia Commons o la Wikipedia n'inglés), siendo de calter non oficial. Úsase la pallabra 'dinámica' a pesar de ser un castellanismu, ya que d'esta miente estrémase de los retos o concursos oficiales Gracies pola so llectura y respuesta. En casu de qu'heba dalgún elementu que se tenga que camudar pa poder facelo, avisáime y yo voi empezar lo más ceo posible coles dinámiques. [[Usuariu:Jackie SMG|Jackie SMG]] ([[Usuariu alderique:Jackie SMG|alderique]]) 01:45 8 xnt 2026 (UTC) nttw9n3ituxkffz7ulp39nsyfeswy9h 4503174 4503173 2026-07-08T01:46:28Z Jackie SMG 130890 /* Propuesta: Dinámiques informales de edición pa la comunidá */ 4503174 wikitext text/x-wiki {| |- | <div align=left style="padding:5px;border:1px dotted #808080; background:#eeffed"> {{Chigre}} </div> | width=250px bgcolor=#FFCC66 align="center" valign="top" | {| width="100%" style="border:0px solid #FFCC66;background-color: #FFCC66" |- | width="50%" align="center" | '''[[Wikipedia:Chigre/Archivu|Archivu de<br>discusiones]]''' | width="50%" align="center" | [[Image:Filing cabinet icon.svg|70px]] |- | colspan="2" align="center" | [[Wikipedia:Chigre/Archivu/2025|Archivu 2025]] |- | colspan="2" align="center" | [[Wikipedia:Chigre/Archivu/2024|Archivu 2024]] |- | colspan="2" align="center" | [[Wikipedia:Chigre/Archivu/2023|Archivu 2023]] |- | colspan="2" align="center" | [[Wikipedia:Chigre/Archivu/2022|Archivu 2022]] |- | colspan="2" align="center" | [[Wikipedia:Chigre/Archivu/2021|Archivu 2021]] |- | colspan="2" align="center" | [[Wikipedia:Chigre/Archivu/2020|Archivu 2020]] |- | colspan="2" align="center" | [[Wikipedia:Chigre/Archivu/2019|Archivu 2019]] |- | colspan="2" align="center" | [[Wikipedia:Chigre/Archivu/2018|Archivu 2018]] |- | colspan="2" align="center" | [[Wikipedia:Chigre/Archivu/2017|Archivu 2017]] |- | colspan="2" align="center" | [[Wikipedia:Chigre/Archivu|...]] |- |} |} {{atayos|WP:CHIG|Chig}} __NEWSECTIONLINK__ == Artículu de portada (2a. parte) == ¡Hola! Recupero esti "alderique" qu'entamara @[[Usuariu:YoaR|YoaR]], yá que cuasi tamos como en marzu col artículu de la mano d'Irulegi, pero agora col de Xuan Bello. Siguimos ensin acordar qué facer col apartáu del artículu de portada. Yo propunxi nel so momentu '''escoyer un artículu nuevu creáu nel mes que tuviéremos pa ser l'artículu de portada del mes siguiente'''. Sigo proponiendo lo mesmo, pa dar salida a esi apartáu de la portada y que vaya cambiando mes a mes ensin repetise de contino. ¿Opiniones? ¿Paeceres? ¿Faise una votación? ¿Otres alternatives? A ver si pal añu nuevu que vien yá tenemos opción pa esto. Chau y gracies por participar. [[Usuariu:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">'''Limotecariu'''</span>]] [[Usuariu alderique:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">''(alderique)''</span>]] 11:05 21 avi 2025 (UTC) :Hola Limotecariu. La opción que comentes d'escoyer un artículu nun taría mal si fora votación rápida, pero yá vemos que somos pocos y que, amás, la xente nin comenta nin vota. Yo, la verdá, nun sé qué pensar. Prestaría que l'artículu tea más o menos "bien", y non que sea un esbozu. Podríen metese los artículos que veamos "guapos" nuna categoría y garrar unu d'ehí, ensin votación, pero tamos no mesmo: poques manes. La verdá que pa tener el mesmu artículu en portada meses val más quitar esi bloque y a correr. [[Usuariu:YoaR|YoaR]] ([[Usuariu alderique:YoaR|alderique]]) 15:12 7 xin 2026 (UTC) ::¡Hola! Nun sería necesaria una votación: una persona encargada qu'escueya l'artículu, y yá ta. Home, agora vamos a los de "¿y quién s'encarga?"... hehehe... Bono, eso sí, cuido que tamién podíemos camudar por entero la portada y quitar tolo qu'hai agora como lo de la imaxe del día, el "sabíes que...", etc., y facer una portada más cenciella qu'amuese enllaces a apartaos específicos de la wikipedia, a otros proyectos wiki, y asina... nun sé, ¿qué pienses? [[Usuariu:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">'''Limotecariu'''</span>]] [[Usuariu alderique:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">''(alderique)''</span>]] 16:21 8 xin 2026 (UTC) :::Personalmente la portada nun me gusta nada. Quedó bien vieya y cuido que necesita un ampliu remocique. Yo la destruiría dafechu y la entamaría de nuevu dende cero. [[Usuariu:YoaR|YoaR]] ([[Usuariu alderique:YoaR|alderique]]) 10:07 26 xin 2026 (UTC) ::::Pues tamién. Vamos meyor treslladar esti tema a la [[Alderique:Portada|páxina d'alderique de la Portada]] pa tratar d'ello, ok? [[Usuariu:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">'''Limotecariu'''</span>]] [[Usuariu alderique:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">''(alderique)''</span>]] 14:42 26 xin 2026 (UTC) ::A min paezme bona idea tomar artículos d'una categoría que tea cuidada, con artículos bonos. Otra idea ye la d'implementar una rotación automática ente los artículos nesa categoría, nun veo mal que repitieren de tanto en tanto dellos artículos (anguaño un artículo destacáu ta fixu por meses) - [[Usuariu:Sahaquiel9102|Saḥa]] - [[Usuariu alderique:Sahaquiel9102|Fálame]] 19:43 8 xin 2026 (UTC) :Acabo de cambiar l'artículu de portada de [[Xuan Bello]] a [[progresu]]. Almítense suxerencies pal próximu cambéu. [[Usuariu:YoaR|YoaR]] ([[Usuariu alderique:YoaR|alderique]]) 10:08 26 xin 2026 (UTC) == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45 16 xin 2026 (UTC) <!-- Mensaxe unviáu por User:ZI Jony@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Usuariu:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usuariu alderique:MediaWiki message delivery|alderique]]) 13:20 18 xin 2026 (UTC) <!-- Mensaxe unviáu por User:Tiven2240@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:01 19 xin 2026 (UTC) <!-- Mensaxe unviáu por User:Keegan (WMF)@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == IMPORTANTE: Revisión d'actividá de los alministradores == Hola. Vien d'adoptase una nueva política tocante al desaniciu de "permisos avanzaos" (alministrador, burócrata, etc) por [[:m:Requests for comment/Activity levels of advanced administrative rights holders|consensu de la comunidá global]] nel 2013. Acordies con esta política, los [[:m:stewards|stewards]] tán revisando l'actividá de los alministradores nes wikis que nun tienen política d'inactividá. Polo que sabemos, la to wiki nun tien un procesu formal pa desaniciar los "permisos avanzaos" de les cuentes inactives. Esto significa que los stewards encargaránse d'ello acordies cola nueva [[:m:Admin activity review|revisión de l'actividá de los alministradores]]. Determinamos que los siguientes usuarios cumplen los criterios d'inactividá (nenguna edición y nenguna aición rexistrada por más de 2 años): # [[User:Astur]] (alministrador) Estos usuarios recibirán pronto un avisu, pa pidi-yos qu'anicien un alderique comunitariu si quieren caltener dalgunos o tolos permisos. Si los usuarios nun respuenden, los stewards retirarán-yos los permisos avanzaos. Sicasí, si como comunidá queréis más crear un procesu de revisión propiu con preferencia sobre'l global, queréis tomar otra decisión no que cinca a los usuarios inactivos con permisos, o yá hai una política de la que nun nos diéramos cuenta, por favor avisa-y a los [[:m:Stewards' noticeboard|stewards en Meta]] pa que sepamos que nun tenemos que facer la revisión de permisos na wiki. Gracies, [[Usuariu:EPIC|EPIC]] ([[Usuariu alderique:EPIC|alderique]]) 13:27 14 feb 2026 (UTC) == [[Pueblu eslovenu|Eslovenos]] (personaxes famosos y otros artículos) == ¡Saludos a toos! Últimamente creé munchos artículos sobro temes eslovenes (escritores, políticos, personaxes famosos, llugares etc.). Por eso creé nueves categoríes. Amás, hai artículos sobro los asentamientos de Transmurania.<br> ¿Puedo pidir ayuda a la comunidá editorial pa revisar estos artículos?<br> ¡Gracies! [[Usuariu:Doncsecz~enwiki|Doncsecz~enwiki]] ([[Usuariu alderique:Doncsecz~enwiki|alderique]]) 09:07 25 feb 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Mensaxe unviáu por User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Usuariu:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usuariu alderique:MediaWiki message delivery|alderique]]) 17:11 3 abr 2026 (UTC) <!-- Mensaxe unviáu por User:ZI Jony@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Presento la mio candidatura a alministrador == Bones xente. Presenté la mio [[Wikipedia:Candidatures#Candidatura_de_Sahaquiel9102_como_alministrador|candidatura como alministrador]] por si vos presta dir a comentar y votar. 02:47 5 abr 2026 (UTC) [[Usuariu:Sahaquiel9102|Saḥa]] - [[Usuariu alderique:Sahaquiel9102|Fálame]] 02:47 5 abr 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Usuariu:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usuariu alderique:MediaWiki message delivery|alderique]]) 00:57 26 abr 2026 (UTC) </bdi> <!-- Mensaxe unviáu por User:Codename Noreste@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Una páxina que llamábase Taller == Va un tiempu, non sé, seique fai bastante mas d'un añu, pero yá lu utilizaba dende va muncho tiempu, yera una páxina de práctiques que perdila de vista, creo que llamábase Taller", nesa páxina facía bocetos de futuros artículos, con aselu y ensin priesa, y cuando consideraba que yá taba acabada, anque tou ye ameyorable, publicábala. Non se que foi d'ella, no la usaba a menudo, al meyor téngola a la vista, pero non l'alcuentru. Si me podeis indicar si quitaron-y d'usu, o seique otra sustituyola estimaríavos enforma me lo indicáseis Munches Gracies @[[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] [[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] ([[Usuariu alderique:Amasuela|alderique]]) 11:45 5 may 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14 27 may 2026 (UTC) <!-- Mensaxe unviáu por User:Keegan (WMF)@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Bloquéu permanente d'esta páxina == ¡Hola! Darréu que ye recurrente la edición vandálica '''[[Mia Khalifa|d'esta páxina]]''' per parte d'IP anónimes, solicito'l so bloquéu permanente (si ye que se pue facer), o polo menos pol tiempu máximu posible, pa usuarios non rexistraos. Gracies. [[Usuariu:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">'''Limotecariu'''</span>]] [[Usuariu alderique:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">''(alderique)''</span>]] 16:01 11 xun 2026 (UTC) == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|alderique]])</bdi> 17:11 23 xun 2026 (UTC) <!-- Mensaxe unviáu por User:Codename Noreste@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:28 25 xun 2026 (UTC) <!-- Mensaxe unviáu por User:Sannita (WMF)@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == Propuesta: Dinámiques informales de edición pa la comunidá == Hola, decateme de que la Wikipedia n'asturianu ye una comunidá abondo pequeña y xunida, na que m'incorporé. Pa facer que la comunidá tea más xunida y atraer a posibles editores, amás d'impulsar la creación y traducción d'artículos, prestaríame crear dinámiques ente los editores. Les dinámiques nun sedríen simples xuegos o coses pa que los editores se conozan meyor, sedríen retos (entamaos, revisaos y premiaos por min, siendo la comunidá dafechu bienvenida a la so participación) colos sos respectivos gallardones virtuales. Les dinámiques tendríen un tiempu d'entamu y de final, con dellos requisitos que puen ser retroactivos y otros requisitos que tendríen que cumplise nel tiempu. Toes les dinámiques taríen enfocaes na creación, traducción, promoción de los valores de Wikipedia y la conexón con otros proyeutos (como puen ser Wikimedia Commons o la Wikipedia n'inglés), siendo de calter non oficial. Úsase la pallabra 'dinámica' a pesar de ser un castellanismu, ya que d'esta miente estrémase de los retos o concursos oficiales Gracies pola so llectura y respuesta. En casu de qu'heba dalgún elementu que se tenga que camudar pa poder facelo, avisáime y yo voi empezar lo más ceo posible coles dinámiques. [[Usuariu:Jackie SMG|Jackie SMG]] ([[Usuariu alderique:Jackie SMG|alderique]]) 01:45 8 xnt 2026 (UTC) pr5nxvyg8he8lbzre6l6qobq3ryq6cg 2 279132 4503131 4503050 2026-07-07T21:50:24Z Jackie SMG 130890 /* Del Inglés al Asturianu */ 4503131 wikitext text/x-wiki Hola, llámome Jackie SMG. Nun tengo l'asturianu como llingua materna, polo que te estimaría que me comentares cualquier erru que cometiera, siempres dende'l respetu, claro tá. == Los mios artículus == === Les mios traducciones === ==== Del Inglés al Castellanu ==== *[[:es:_Palmera_datilera_de_Judea|Palmera datilera de Judea]] * [[:es:_Asesinato_de_Mahatma_Gandhi| Asesinato de Mahatma Gandhi]] * [[:es:_Idioma_riau|Idioma riau]] * [[:es:_Instituto_Arava_de_Estudios_Ambientales|Instituto Arava de Estudios Ambientales]] * [[:es:_Paint_Drying|Paint Drying]] * [[:es:_Danske_Bank_(Irlanda_del_Norte)|Danske Bank (Irlanda del Norte)]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:Lenguas_criollas_de_base_neerlandesa | Lenguas criollas de base neerlandesa]] * [[:es:_Criollo_barbiezos|Criollo barbiezos]] * [[:es:_Criollo_negerhollands|Criollo negerhollands]] * [[:es:_Criollo_skepi|Criollo skepi]] * [[:es:_Criollo_Javindo|Criollo javindo]] * [[:es:_Criollo_Petjo|Criollo petjo]] * [[:es:_Heikeopsis|Heikeopsis]] * [[:es:_Dorippidae|Dorippidae]] * [[:es:_Heikeopsis_arachnoides|Heikeopsis arachnoides]] * [[:es:_Inglés_de_Singapur|Inglés de Singapur]] * [[:es:_Clasificaciones_de_la_nieve|Clasificaciones de la nieve]] * [[:es:_Palabras_esquimales_para_la_nieve|Palabras esquimales para la nieve]] * [[:es:_Islam_en_Tanzania|Islam en Tanzania]] * [[:es:_Rick_Ian_Morris|Rick Ian Morris]] * [[:es:_Don_Yoder|Don Yoder]] * [[:es:_Traumatofobia|Traumatofobia]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:_Triple_Play_2000|Triple Play 2000]] ==== Del Catalán al Castellanu ==== * [[:es:_Maghagendorfita| Maghagendorfita]] ==== Del Castellanu al Asturianu ==== *[[:ast:_Nasua_nasua|Nasua nasua]] *[[:ast:_Ortalis_vetula|Ortalis vetula]] * [[:ast:_Maghagendorfita|Maghagendorfita]] * [[:ast:_Palmera_datilera_de_Xudea|Palmera datilera de Xudea]] ==== Del Inglés al Asturianu ==== * == Los mios lemes == * «Cuando torno una páxina, recién considero que la páxina foi esitosa cuando la mayoría de les ediciones nun fueron feches por min.» ~ [[Usuariu:Jackie SMG|Jackie SMG]] * ns7kepgcx7jawafvc9iuwhlgjcy5a0l 4503132 4503131 2026-07-07T21:50:36Z Jackie SMG 130890 /* Del Inglés al Asturianu */ 4503132 wikitext text/x-wiki Hola, llámome Jackie SMG. Nun tengo l'asturianu como llingua materna, polo que te estimaría que me comentares cualquier erru que cometiera, siempres dende'l respetu, claro tá. == Los mios artículus == === Les mios traducciones === ==== Del Inglés al Castellanu ==== *[[:es:_Palmera_datilera_de_Judea|Palmera datilera de Judea]] * [[:es:_Asesinato_de_Mahatma_Gandhi| Asesinato de Mahatma Gandhi]] * [[:es:_Idioma_riau|Idioma riau]] * [[:es:_Instituto_Arava_de_Estudios_Ambientales|Instituto Arava de Estudios Ambientales]] * [[:es:_Paint_Drying|Paint Drying]] * [[:es:_Danske_Bank_(Irlanda_del_Norte)|Danske Bank (Irlanda del Norte)]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:Lenguas_criollas_de_base_neerlandesa | Lenguas criollas de base neerlandesa]] * [[:es:_Criollo_barbiezos|Criollo barbiezos]] * [[:es:_Criollo_negerhollands|Criollo negerhollands]] * [[:es:_Criollo_skepi|Criollo skepi]] * [[:es:_Criollo_Javindo|Criollo javindo]] * [[:es:_Criollo_Petjo|Criollo petjo]] * [[:es:_Heikeopsis|Heikeopsis]] * [[:es:_Dorippidae|Dorippidae]] * [[:es:_Heikeopsis_arachnoides|Heikeopsis arachnoides]] * [[:es:_Inglés_de_Singapur|Inglés de Singapur]] * [[:es:_Clasificaciones_de_la_nieve|Clasificaciones de la nieve]] * [[:es:_Palabras_esquimales_para_la_nieve|Palabras esquimales para la nieve]] * [[:es:_Islam_en_Tanzania|Islam en Tanzania]] * [[:es:_Rick_Ian_Morris|Rick Ian Morris]] * [[:es:_Don_Yoder|Don Yoder]] * [[:es:_Traumatofobia|Traumatofobia]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:_Triple_Play_2000|Triple Play 2000]] ==== Del Catalán al Castellanu ==== * [[:es:_Maghagendorfita| Maghagendorfita]] ==== Del Castellanu al Asturianu ==== *[[:ast:_Nasua_nasua|Nasua nasua]] *[[:ast:_Ortalis_vetula|Ortalis vetula]] * [[:ast:_Maghagendorfita|Maghagendorfita]] * [[:ast:_Palmera_datilera_de_Xudea|Palmera datilera de Xudea]] ==== Del Inglés al Asturianu ==== *[[:ast:_Idiomes_nos_censu|Idiomes nos censu]] == Los mios lemes == * «Cuando torno una páxina, recién considero que la páxina foi esitosa cuando la mayoría de les ediciones nun fueron feches por min.» ~ [[Usuariu:Jackie SMG|Jackie SMG]] * i8ygta9pbupxnt3mi9n28en6fh9tthd 4503134 4503132 2026-07-07T22:00:19Z Jackie SMG 130890 /* */ 4503134 wikitext text/x-wiki Hola, llámome Jackie SMG. Nun tengo l'asturianu como llingua materna, polo que te estimaría que me comentares cualquier erru que cometiera, siempres dende'l respetu, claro tá. == Sobre Min == {{#Babel:es-N||ca-1|en-2|ast-2|it-2|gl-2}} == Los mios artículus == === Les mios traducciones === ==== Del Inglés al Castellanu ==== *[[:es:_Palmera_datilera_de_Judea|Palmera datilera de Judea]] * [[:es:_Asesinato_de_Mahatma_Gandhi| Asesinato de Mahatma Gandhi]] * [[:es:_Idioma_riau|Idioma riau]] * [[:es:_Instituto_Arava_de_Estudios_Ambientales|Instituto Arava de Estudios Ambientales]] * [[:es:_Paint_Drying|Paint Drying]] * [[:es:_Danske_Bank_(Irlanda_del_Norte)|Danske Bank (Irlanda del Norte)]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:Lenguas_criollas_de_base_neerlandesa | Lenguas criollas de base neerlandesa]] * [[:es:_Criollo_barbiezos|Criollo barbiezos]] * [[:es:_Criollo_negerhollands|Criollo negerhollands]] * [[:es:_Criollo_skepi|Criollo skepi]] * [[:es:_Criollo_Javindo|Criollo javindo]] * [[:es:_Criollo_Petjo|Criollo petjo]] * [[:es:_Heikeopsis|Heikeopsis]] * [[:es:_Dorippidae|Dorippidae]] * [[:es:_Heikeopsis_arachnoides|Heikeopsis arachnoides]] * [[:es:_Inglés_de_Singapur|Inglés de Singapur]] * [[:es:_Clasificaciones_de_la_nieve|Clasificaciones de la nieve]] * [[:es:_Palabras_esquimales_para_la_nieve|Palabras esquimales para la nieve]] * [[:es:_Islam_en_Tanzania|Islam en Tanzania]] * [[:es:_Rick_Ian_Morris|Rick Ian Morris]] * [[:es:_Don_Yoder|Don Yoder]] * [[:es:_Traumatofobia|Traumatofobia]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:_Triple_Play_2000|Triple Play 2000]] ==== Del Catalán al Castellanu ==== * [[:es:_Maghagendorfita| Maghagendorfita]] ==== Del Castellanu al Asturianu ==== *[[:ast:_Nasua_nasua|Nasua nasua]] *[[:ast:_Ortalis_vetula|Ortalis vetula]] * [[:ast:_Maghagendorfita|Maghagendorfita]] * [[:ast:_Palmera_datilera_de_Xudea|Palmera datilera de Xudea]] ==== Del Inglés al Asturianu ==== *[[:ast:_Idiomes_nos_censu|Idiomes nos censu]] == Los mios lemes == * «Cuando torno una páxina, recién considero que la páxina foi esitosa cuando la mayoría de les ediciones nun fueron feches por min.» ~ [[Usuariu:Jackie SMG|Jackie SMG]] * aubpuxtpuq1qqmcs4cihkj9wkjgyxoz 4503135 4503134 2026-07-07T22:00:52Z Jackie SMG 130890 /* Sobre Min */ 4503135 wikitext text/x-wiki Hola, llámome Jackie SMG. Nun tengo l'asturianu como llingua materna, polo que te estimaría que me comentares cualquier erru que cometiera, siempres dende'l respetu, claro tá. == Sobre Min == {{#Babel:es-N|es-5|||||}} == Los mios artículus == === Les mios traducciones === ==== Del Inglés al Castellanu ==== *[[:es:_Palmera_datilera_de_Judea|Palmera datilera de Judea]] * [[:es:_Asesinato_de_Mahatma_Gandhi| Asesinato de Mahatma Gandhi]] * [[:es:_Idioma_riau|Idioma riau]] * [[:es:_Instituto_Arava_de_Estudios_Ambientales|Instituto Arava de Estudios Ambientales]] * [[:es:_Paint_Drying|Paint Drying]] * [[:es:_Danske_Bank_(Irlanda_del_Norte)|Danske Bank (Irlanda del Norte)]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:Lenguas_criollas_de_base_neerlandesa | Lenguas criollas de base neerlandesa]] * [[:es:_Criollo_barbiezos|Criollo barbiezos]] * [[:es:_Criollo_negerhollands|Criollo negerhollands]] * [[:es:_Criollo_skepi|Criollo skepi]] * [[:es:_Criollo_Javindo|Criollo javindo]] * [[:es:_Criollo_Petjo|Criollo petjo]] * [[:es:_Heikeopsis|Heikeopsis]] * [[:es:_Dorippidae|Dorippidae]] * [[:es:_Heikeopsis_arachnoides|Heikeopsis arachnoides]] * [[:es:_Inglés_de_Singapur|Inglés de Singapur]] * [[:es:_Clasificaciones_de_la_nieve|Clasificaciones de la nieve]] * [[:es:_Palabras_esquimales_para_la_nieve|Palabras esquimales para la nieve]] * [[:es:_Islam_en_Tanzania|Islam en Tanzania]] * [[:es:_Rick_Ian_Morris|Rick Ian Morris]] * [[:es:_Don_Yoder|Don Yoder]] * [[:es:_Traumatofobia|Traumatofobia]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:_Triple_Play_2000|Triple Play 2000]] ==== Del Catalán al Castellanu ==== * [[:es:_Maghagendorfita| Maghagendorfita]] ==== Del Castellanu al Asturianu ==== *[[:ast:_Nasua_nasua|Nasua nasua]] *[[:ast:_Ortalis_vetula|Ortalis vetula]] * [[:ast:_Maghagendorfita|Maghagendorfita]] * [[:ast:_Palmera_datilera_de_Xudea|Palmera datilera de Xudea]] ==== Del Inglés al Asturianu ==== *[[:ast:_Idiomes_nos_censu|Idiomes nos censu]] == Los mios lemes == * «Cuando torno una páxina, recién considero que la páxina foi esitosa cuando la mayoría de les ediciones nun fueron feches por min.» ~ [[Usuariu:Jackie SMG|Jackie SMG]] * hcd4c2ioojyb9cpzl4h9nfgzj1bt48p 4503136 4503135 2026-07-07T22:01:21Z Jackie SMG 130890 /* Sobre Min */ 4503136 wikitext text/x-wiki Hola, llámome Jackie SMG. Nun tengo l'asturianu como llingua materna, polo que te estimaría que me comentares cualquier erru que cometiera, siempres dende'l respetu, claro tá. == Sobre Min == {{#Babel:es-N|ast-2|||||}} == Los mios artículus == === Les mios traducciones === ==== Del Inglés al Castellanu ==== *[[:es:_Palmera_datilera_de_Judea|Palmera datilera de Judea]] * [[:es:_Asesinato_de_Mahatma_Gandhi| Asesinato de Mahatma Gandhi]] * [[:es:_Idioma_riau|Idioma riau]] * [[:es:_Instituto_Arava_de_Estudios_Ambientales|Instituto Arava de Estudios Ambientales]] * [[:es:_Paint_Drying|Paint Drying]] * [[:es:_Danske_Bank_(Irlanda_del_Norte)|Danske Bank (Irlanda del Norte)]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:Lenguas_criollas_de_base_neerlandesa | Lenguas criollas de base neerlandesa]] * [[:es:_Criollo_barbiezos|Criollo barbiezos]] * [[:es:_Criollo_negerhollands|Criollo negerhollands]] * [[:es:_Criollo_skepi|Criollo skepi]] * [[:es:_Criollo_Javindo|Criollo javindo]] * [[:es:_Criollo_Petjo|Criollo petjo]] * [[:es:_Heikeopsis|Heikeopsis]] * [[:es:_Dorippidae|Dorippidae]] * [[:es:_Heikeopsis_arachnoides|Heikeopsis arachnoides]] * [[:es:_Inglés_de_Singapur|Inglés de Singapur]] * [[:es:_Clasificaciones_de_la_nieve|Clasificaciones de la nieve]] * [[:es:_Palabras_esquimales_para_la_nieve|Palabras esquimales para la nieve]] * [[:es:_Islam_en_Tanzania|Islam en Tanzania]] * [[:es:_Rick_Ian_Morris|Rick Ian Morris]] * [[:es:_Don_Yoder|Don Yoder]] * [[:es:_Traumatofobia|Traumatofobia]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:_Triple_Play_2000|Triple Play 2000]] ==== Del Catalán al Castellanu ==== * [[:es:_Maghagendorfita| Maghagendorfita]] ==== Del Castellanu al Asturianu ==== *[[:ast:_Nasua_nasua|Nasua nasua]] *[[:ast:_Ortalis_vetula|Ortalis vetula]] * [[:ast:_Maghagendorfita|Maghagendorfita]] * [[:ast:_Palmera_datilera_de_Xudea|Palmera datilera de Xudea]] ==== Del Inglés al Asturianu ==== *[[:ast:_Idiomes_nos_censu|Idiomes nos censu]] == Los mios lemes == * «Cuando torno una páxina, recién considero que la páxina foi esitosa cuando la mayoría de les ediciones nun fueron feches por min.» ~ [[Usuariu:Jackie SMG|Jackie SMG]] * gbsehb46ey56f2i9net25yfjmmb83qm 4503137 4503136 2026-07-07T22:01:32Z Jackie SMG 130890 /* Sobre Min */ 4503137 wikitext text/x-wiki Hola, llámome Jackie SMG. Nun tengo l'asturianu como llingua materna, polo que te estimaría que me comentares cualquier erru que cometiera, siempres dende'l respetu, claro tá. == Sobre Min == {{#Babel:es-N|ast-1|||||}} == Los mios artículus == === Les mios traducciones === ==== Del Inglés al Castellanu ==== *[[:es:_Palmera_datilera_de_Judea|Palmera datilera de Judea]] * [[:es:_Asesinato_de_Mahatma_Gandhi| Asesinato de Mahatma Gandhi]] * [[:es:_Idioma_riau|Idioma riau]] * [[:es:_Instituto_Arava_de_Estudios_Ambientales|Instituto Arava de Estudios Ambientales]] * [[:es:_Paint_Drying|Paint Drying]] * [[:es:_Danske_Bank_(Irlanda_del_Norte)|Danske Bank (Irlanda del Norte)]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:Lenguas_criollas_de_base_neerlandesa | Lenguas criollas de base neerlandesa]] * [[:es:_Criollo_barbiezos|Criollo barbiezos]] * [[:es:_Criollo_negerhollands|Criollo negerhollands]] * [[:es:_Criollo_skepi|Criollo skepi]] * [[:es:_Criollo_Javindo|Criollo javindo]] * [[:es:_Criollo_Petjo|Criollo petjo]] * [[:es:_Heikeopsis|Heikeopsis]] * [[:es:_Dorippidae|Dorippidae]] * [[:es:_Heikeopsis_arachnoides|Heikeopsis arachnoides]] * [[:es:_Inglés_de_Singapur|Inglés de Singapur]] * [[:es:_Clasificaciones_de_la_nieve|Clasificaciones de la nieve]] * [[:es:_Palabras_esquimales_para_la_nieve|Palabras esquimales para la nieve]] * [[:es:_Islam_en_Tanzania|Islam en Tanzania]] * [[:es:_Rick_Ian_Morris|Rick Ian Morris]] * [[:es:_Don_Yoder|Don Yoder]] * [[:es:_Traumatofobia|Traumatofobia]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:_Triple_Play_2000|Triple Play 2000]] ==== Del Catalán al Castellanu ==== * [[:es:_Maghagendorfita| Maghagendorfita]] ==== Del Castellanu al Asturianu ==== *[[:ast:_Nasua_nasua|Nasua nasua]] *[[:ast:_Ortalis_vetula|Ortalis vetula]] * [[:ast:_Maghagendorfita|Maghagendorfita]] * [[:ast:_Palmera_datilera_de_Xudea|Palmera datilera de Xudea]] ==== Del Inglés al Asturianu ==== *[[:ast:_Idiomes_nos_censu|Idiomes nos censu]] == Los mios lemes == * «Cuando torno una páxina, recién considero que la páxina foi esitosa cuando la mayoría de les ediciones nun fueron feches por min.» ~ [[Usuariu:Jackie SMG|Jackie SMG]] * nwfh479lrzo1ehsnfoqq6gxvu839qvl 4503138 4503137 2026-07-07T22:01:45Z Jackie SMG 130890 /* Sobre Min */ 4503138 wikitext text/x-wiki Hola, llámome Jackie SMG. Nun tengo l'asturianu como llingua materna, polo que te estimaría que me comentares cualquier erru que cometiera, siempres dende'l respetu, claro tá. == Sobre min == {{#Babel:es-N|ast-1|||||}} == Los mios artículus == === Les mios traducciones === ==== Del Inglés al Castellanu ==== *[[:es:_Palmera_datilera_de_Judea|Palmera datilera de Judea]] * [[:es:_Asesinato_de_Mahatma_Gandhi| Asesinato de Mahatma Gandhi]] * [[:es:_Idioma_riau|Idioma riau]] * [[:es:_Instituto_Arava_de_Estudios_Ambientales|Instituto Arava de Estudios Ambientales]] * [[:es:_Paint_Drying|Paint Drying]] * [[:es:_Danske_Bank_(Irlanda_del_Norte)|Danske Bank (Irlanda del Norte)]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:Lenguas_criollas_de_base_neerlandesa | Lenguas criollas de base neerlandesa]] * [[:es:_Criollo_barbiezos|Criollo barbiezos]] * [[:es:_Criollo_negerhollands|Criollo negerhollands]] * [[:es:_Criollo_skepi|Criollo skepi]] * [[:es:_Criollo_Javindo|Criollo javindo]] * [[:es:_Criollo_Petjo|Criollo petjo]] * [[:es:_Heikeopsis|Heikeopsis]] * [[:es:_Dorippidae|Dorippidae]] * [[:es:_Heikeopsis_arachnoides|Heikeopsis arachnoides]] * [[:es:_Inglés_de_Singapur|Inglés de Singapur]] * [[:es:_Clasificaciones_de_la_nieve|Clasificaciones de la nieve]] * [[:es:_Palabras_esquimales_para_la_nieve|Palabras esquimales para la nieve]] * [[:es:_Islam_en_Tanzania|Islam en Tanzania]] * [[:es:_Rick_Ian_Morris|Rick Ian Morris]] * [[:es:_Don_Yoder|Don Yoder]] * [[:es:_Traumatofobia|Traumatofobia]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:_Triple_Play_2000|Triple Play 2000]] ==== Del Catalán al Castellanu ==== * [[:es:_Maghagendorfita| Maghagendorfita]] ==== Del Castellanu al Asturianu ==== *[[:ast:_Nasua_nasua|Nasua nasua]] *[[:ast:_Ortalis_vetula|Ortalis vetula]] * [[:ast:_Maghagendorfita|Maghagendorfita]] * [[:ast:_Palmera_datilera_de_Xudea|Palmera datilera de Xudea]] ==== Del Inglés al Asturianu ==== *[[:ast:_Idiomes_nos_censu|Idiomes nos censu]] == Los mios lemes == * «Cuando torno una páxina, recién considero que la páxina foi esitosa cuando la mayoría de les ediciones nun fueron feches por min.» ~ [[Usuariu:Jackie SMG|Jackie SMG]] * ph7h7s92m8f1vyal3nckf6orpj3e8ln 4503139 4503138 2026-07-07T22:02:18Z Jackie SMG 130890 /* Sobre min */ 4503139 wikitext text/x-wiki Hola, llámome Jackie SMG. Nun tengo l'asturianu como llingua materna, polo que te estimaría que me comentares cualquier erru que cometiera, siempres dende'l respetu, claro tá. == Sobre min == === Idiomes === {{#Babel:es-N|ast-1|||||}} == Los mios artículus == === Les mios traducciones === ==== Del Inglés al Castellanu ==== *[[:es:_Palmera_datilera_de_Judea|Palmera datilera de Judea]] * [[:es:_Asesinato_de_Mahatma_Gandhi| Asesinato de Mahatma Gandhi]] * [[:es:_Idioma_riau|Idioma riau]] * [[:es:_Instituto_Arava_de_Estudios_Ambientales|Instituto Arava de Estudios Ambientales]] * [[:es:_Paint_Drying|Paint Drying]] * [[:es:_Danske_Bank_(Irlanda_del_Norte)|Danske Bank (Irlanda del Norte)]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:Lenguas_criollas_de_base_neerlandesa | Lenguas criollas de base neerlandesa]] * [[:es:_Criollo_barbiezos|Criollo barbiezos]] * [[:es:_Criollo_negerhollands|Criollo negerhollands]] * [[:es:_Criollo_skepi|Criollo skepi]] * [[:es:_Criollo_Javindo|Criollo javindo]] * [[:es:_Criollo_Petjo|Criollo petjo]] * [[:es:_Heikeopsis|Heikeopsis]] * [[:es:_Dorippidae|Dorippidae]] * [[:es:_Heikeopsis_arachnoides|Heikeopsis arachnoides]] * [[:es:_Inglés_de_Singapur|Inglés de Singapur]] * [[:es:_Clasificaciones_de_la_nieve|Clasificaciones de la nieve]] * [[:es:_Palabras_esquimales_para_la_nieve|Palabras esquimales para la nieve]] * [[:es:_Islam_en_Tanzania|Islam en Tanzania]] * [[:es:_Rick_Ian_Morris|Rick Ian Morris]] * [[:es:_Don_Yoder|Don Yoder]] * [[:es:_Traumatofobia|Traumatofobia]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:_Triple_Play_2000|Triple Play 2000]] ==== Del Catalán al Castellanu ==== * [[:es:_Maghagendorfita| Maghagendorfita]] ==== Del Castellanu al Asturianu ==== *[[:ast:_Nasua_nasua|Nasua nasua]] *[[:ast:_Ortalis_vetula|Ortalis vetula]] * [[:ast:_Maghagendorfita|Maghagendorfita]] * [[:ast:_Palmera_datilera_de_Xudea|Palmera datilera de Xudea]] ==== Del Inglés al Asturianu ==== *[[:ast:_Idiomes_nos_censu|Idiomes nos censu]] == Los mios lemes == * «Cuando torno una páxina, recién considero que la páxina foi esitosa cuando la mayoría de les ediciones nun fueron feches por min.» ~ [[Usuariu:Jackie SMG|Jackie SMG]] * isejgqlw9axb2sp4r9b04xippj6b8m3 4503141 4503139 2026-07-07T22:05:33Z Jackie SMG 130890 /* Idiomes */ 4503141 wikitext text/x-wiki Hola, llámome Jackie SMG. Nun tengo l'asturianu como llingua materna, polo que te estimaría que me comentares cualquier erru que cometiera, siempres dende'l respetu, claro tá. == Sobre min == === Idiomes === {{#Babel:es-N|ast-0,1|||||}} == Los mios artículus == === Les mios traducciones === ==== Del Inglés al Castellanu ==== *[[:es:_Palmera_datilera_de_Judea|Palmera datilera de Judea]] * [[:es:_Asesinato_de_Mahatma_Gandhi| Asesinato de Mahatma Gandhi]] * [[:es:_Idioma_riau|Idioma riau]] * [[:es:_Instituto_Arava_de_Estudios_Ambientales|Instituto Arava de Estudios Ambientales]] * [[:es:_Paint_Drying|Paint Drying]] * [[:es:_Danske_Bank_(Irlanda_del_Norte)|Danske Bank (Irlanda del Norte)]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:Lenguas_criollas_de_base_neerlandesa | Lenguas criollas de base neerlandesa]] * [[:es:_Criollo_barbiezos|Criollo barbiezos]] * [[:es:_Criollo_negerhollands|Criollo negerhollands]] * [[:es:_Criollo_skepi|Criollo skepi]] * [[:es:_Criollo_Javindo|Criollo javindo]] * [[:es:_Criollo_Petjo|Criollo petjo]] * [[:es:_Heikeopsis|Heikeopsis]] * [[:es:_Dorippidae|Dorippidae]] * [[:es:_Heikeopsis_arachnoides|Heikeopsis arachnoides]] * [[:es:_Inglés_de_Singapur|Inglés de Singapur]] * [[:es:_Clasificaciones_de_la_nieve|Clasificaciones de la nieve]] * [[:es:_Palabras_esquimales_para_la_nieve|Palabras esquimales para la nieve]] * [[:es:_Islam_en_Tanzania|Islam en Tanzania]] * [[:es:_Rick_Ian_Morris|Rick Ian Morris]] * [[:es:_Don_Yoder|Don Yoder]] * [[:es:_Traumatofobia|Traumatofobia]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:_Triple_Play_2000|Triple Play 2000]] ==== Del Catalán al Castellanu ==== * [[:es:_Maghagendorfita| Maghagendorfita]] ==== Del Castellanu al Asturianu ==== *[[:ast:_Nasua_nasua|Nasua nasua]] *[[:ast:_Ortalis_vetula|Ortalis vetula]] * [[:ast:_Maghagendorfita|Maghagendorfita]] * [[:ast:_Palmera_datilera_de_Xudea|Palmera datilera de Xudea]] ==== Del Inglés al Asturianu ==== *[[:ast:_Idiomes_nos_censu|Idiomes nos censu]] == Los mios lemes == * «Cuando torno una páxina, recién considero que la páxina foi esitosa cuando la mayoría de les ediciones nun fueron feches por min.» ~ [[Usuariu:Jackie SMG|Jackie SMG]] * pmu6jaoall9vhftre46mi9kiepnz04m 4503142 4503141 2026-07-07T22:05:45Z Jackie SMG 130890 /* Idiomes */ 4503142 wikitext text/x-wiki Hola, llámome Jackie SMG. Nun tengo l'asturianu como llingua materna, polo que te estimaría que me comentares cualquier erru que cometiera, siempres dende'l respetu, claro tá. == Sobre min == === Idiomes === {{#Babel:es-N|ast-0,5|||||}} == Los mios artículus == === Les mios traducciones === ==== Del Inglés al Castellanu ==== *[[:es:_Palmera_datilera_de_Judea|Palmera datilera de Judea]] * [[:es:_Asesinato_de_Mahatma_Gandhi| Asesinato de Mahatma Gandhi]] * [[:es:_Idioma_riau|Idioma riau]] * [[:es:_Instituto_Arava_de_Estudios_Ambientales|Instituto Arava de Estudios Ambientales]] * [[:es:_Paint_Drying|Paint Drying]] * [[:es:_Danske_Bank_(Irlanda_del_Norte)|Danske Bank (Irlanda del Norte)]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:Lenguas_criollas_de_base_neerlandesa | Lenguas criollas de base neerlandesa]] * [[:es:_Criollo_barbiezos|Criollo barbiezos]] * [[:es:_Criollo_negerhollands|Criollo negerhollands]] * [[:es:_Criollo_skepi|Criollo skepi]] * [[:es:_Criollo_Javindo|Criollo javindo]] * [[:es:_Criollo_Petjo|Criollo petjo]] * [[:es:_Heikeopsis|Heikeopsis]] * [[:es:_Dorippidae|Dorippidae]] * [[:es:_Heikeopsis_arachnoides|Heikeopsis arachnoides]] * [[:es:_Inglés_de_Singapur|Inglés de Singapur]] * [[:es:_Clasificaciones_de_la_nieve|Clasificaciones de la nieve]] * [[:es:_Palabras_esquimales_para_la_nieve|Palabras esquimales para la nieve]] * [[:es:_Islam_en_Tanzania|Islam en Tanzania]] * [[:es:_Rick_Ian_Morris|Rick Ian Morris]] * [[:es:_Don_Yoder|Don Yoder]] * [[:es:_Traumatofobia|Traumatofobia]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:_Triple_Play_2000|Triple Play 2000]] ==== Del Catalán al Castellanu ==== * [[:es:_Maghagendorfita| Maghagendorfita]] ==== Del Castellanu al Asturianu ==== *[[:ast:_Nasua_nasua|Nasua nasua]] *[[:ast:_Ortalis_vetula|Ortalis vetula]] * [[:ast:_Maghagendorfita|Maghagendorfita]] * [[:ast:_Palmera_datilera_de_Xudea|Palmera datilera de Xudea]] ==== Del Inglés al Asturianu ==== *[[:ast:_Idiomes_nos_censu|Idiomes nos censu]] == Los mios lemes == * «Cuando torno una páxina, recién considero que la páxina foi esitosa cuando la mayoría de les ediciones nun fueron feches por min.» ~ [[Usuariu:Jackie SMG|Jackie SMG]] * hmuco3l8h6w3r0t5nmyvafjlagffypk 4503143 4503142 2026-07-07T22:06:01Z Jackie SMG 130890 /* Idiomes */ 4503143 wikitext text/x-wiki Hola, llámome Jackie SMG. Nun tengo l'asturianu como llingua materna, polo que te estimaría que me comentares cualquier erru que cometiera, siempres dende'l respetu, claro tá. == Sobre min == === Idiomes === {{#Babel:es-N|ast-1|||||}} == Los mios artículus == === Les mios traducciones === ==== Del Inglés al Castellanu ==== *[[:es:_Palmera_datilera_de_Judea|Palmera datilera de Judea]] * [[:es:_Asesinato_de_Mahatma_Gandhi| Asesinato de Mahatma Gandhi]] * [[:es:_Idioma_riau|Idioma riau]] * [[:es:_Instituto_Arava_de_Estudios_Ambientales|Instituto Arava de Estudios Ambientales]] * [[:es:_Paint_Drying|Paint Drying]] * [[:es:_Danske_Bank_(Irlanda_del_Norte)|Danske Bank (Irlanda del Norte)]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:Lenguas_criollas_de_base_neerlandesa | Lenguas criollas de base neerlandesa]] * [[:es:_Criollo_barbiezos|Criollo barbiezos]] * [[:es:_Criollo_negerhollands|Criollo negerhollands]] * [[:es:_Criollo_skepi|Criollo skepi]] * [[:es:_Criollo_Javindo|Criollo javindo]] * [[:es:_Criollo_Petjo|Criollo petjo]] * [[:es:_Heikeopsis|Heikeopsis]] * [[:es:_Dorippidae|Dorippidae]] * [[:es:_Heikeopsis_arachnoides|Heikeopsis arachnoides]] * [[:es:_Inglés_de_Singapur|Inglés de Singapur]] * [[:es:_Clasificaciones_de_la_nieve|Clasificaciones de la nieve]] * [[:es:_Palabras_esquimales_para_la_nieve|Palabras esquimales para la nieve]] * [[:es:_Islam_en_Tanzania|Islam en Tanzania]] * [[:es:_Rick_Ian_Morris|Rick Ian Morris]] * [[:es:_Don_Yoder|Don Yoder]] * [[:es:_Traumatofobia|Traumatofobia]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:_Triple_Play_2000|Triple Play 2000]] ==== Del Catalán al Castellanu ==== * [[:es:_Maghagendorfita| Maghagendorfita]] ==== Del Castellanu al Asturianu ==== *[[:ast:_Nasua_nasua|Nasua nasua]] *[[:ast:_Ortalis_vetula|Ortalis vetula]] * [[:ast:_Maghagendorfita|Maghagendorfita]] * [[:ast:_Palmera_datilera_de_Xudea|Palmera datilera de Xudea]] ==== Del Inglés al Asturianu ==== *[[:ast:_Idiomes_nos_censu|Idiomes nos censu]] == Los mios lemes == * «Cuando torno una páxina, recién considero que la páxina foi esitosa cuando la mayoría de les ediciones nun fueron feches por min.» ~ [[Usuariu:Jackie SMG|Jackie SMG]] * isejgqlw9axb2sp4r9b04xippj6b8m3 4503144 4503143 2026-07-07T22:06:25Z Jackie SMG 130890 /* Idiomes */ 4503144 wikitext text/x-wiki Hola, llámome Jackie SMG. Nun tengo l'asturianu como llingua materna, polo que te estimaría que me comentares cualquier erru que cometiera, siempres dende'l respetu, claro tá. == Sobre min == === Idiomes === {{#Babel:es-N|ast-n|||||}} == Los mios artículus == === Les mios traducciones === ==== Del Inglés al Castellanu ==== *[[:es:_Palmera_datilera_de_Judea|Palmera datilera de Judea]] * [[:es:_Asesinato_de_Mahatma_Gandhi| Asesinato de Mahatma Gandhi]] * [[:es:_Idioma_riau|Idioma riau]] * [[:es:_Instituto_Arava_de_Estudios_Ambientales|Instituto Arava de Estudios Ambientales]] * [[:es:_Paint_Drying|Paint Drying]] * [[:es:_Danske_Bank_(Irlanda_del_Norte)|Danske Bank (Irlanda del Norte)]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:Lenguas_criollas_de_base_neerlandesa | Lenguas criollas de base neerlandesa]] * [[:es:_Criollo_barbiezos|Criollo barbiezos]] * [[:es:_Criollo_negerhollands|Criollo negerhollands]] * [[:es:_Criollo_skepi|Criollo skepi]] * [[:es:_Criollo_Javindo|Criollo javindo]] * [[:es:_Criollo_Petjo|Criollo petjo]] * [[:es:_Heikeopsis|Heikeopsis]] * [[:es:_Dorippidae|Dorippidae]] * [[:es:_Heikeopsis_arachnoides|Heikeopsis arachnoides]] * [[:es:_Inglés_de_Singapur|Inglés de Singapur]] * [[:es:_Clasificaciones_de_la_nieve|Clasificaciones de la nieve]] * [[:es:_Palabras_esquimales_para_la_nieve|Palabras esquimales para la nieve]] * [[:es:_Islam_en_Tanzania|Islam en Tanzania]] * [[:es:_Rick_Ian_Morris|Rick Ian Morris]] * [[:es:_Don_Yoder|Don Yoder]] * [[:es:_Traumatofobia|Traumatofobia]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:_Triple_Play_2000|Triple Play 2000]] ==== Del Catalán al Castellanu ==== * [[:es:_Maghagendorfita| Maghagendorfita]] ==== Del Castellanu al Asturianu ==== *[[:ast:_Nasua_nasua|Nasua nasua]] *[[:ast:_Ortalis_vetula|Ortalis vetula]] * [[:ast:_Maghagendorfita|Maghagendorfita]] * [[:ast:_Palmera_datilera_de_Xudea|Palmera datilera de Xudea]] ==== Del Inglés al Asturianu ==== *[[:ast:_Idiomes_nos_censu|Idiomes nos censu]] == Los mios lemes == * «Cuando torno una páxina, recién considero que la páxina foi esitosa cuando la mayoría de les ediciones nun fueron feches por min.» ~ [[Usuariu:Jackie SMG|Jackie SMG]] * 5hznpuskmsojrfxjztvto57u868hro0 4503145 4503144 2026-07-07T22:06:50Z Jackie SMG 130890 /* Idiomes */ 4503145 wikitext text/x-wiki Hola, llámome Jackie SMG. Nun tengo l'asturianu como llingua materna, polo que te estimaría que me comentares cualquier erru que cometiera, siempres dende'l respetu, claro tá. == Sobre min == === Idiomes === {{#Babel:es-N|ast-1|en-1|fr-1|||}} == Los mios artículus == === Les mios traducciones === ==== Del Inglés al Castellanu ==== *[[:es:_Palmera_datilera_de_Judea|Palmera datilera de Judea]] * [[:es:_Asesinato_de_Mahatma_Gandhi| Asesinato de Mahatma Gandhi]] * [[:es:_Idioma_riau|Idioma riau]] * [[:es:_Instituto_Arava_de_Estudios_Ambientales|Instituto Arava de Estudios Ambientales]] * [[:es:_Paint_Drying|Paint Drying]] * [[:es:_Danske_Bank_(Irlanda_del_Norte)|Danske Bank (Irlanda del Norte)]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:Lenguas_criollas_de_base_neerlandesa | Lenguas criollas de base neerlandesa]] * [[:es:_Criollo_barbiezos|Criollo barbiezos]] * [[:es:_Criollo_negerhollands|Criollo negerhollands]] * [[:es:_Criollo_skepi|Criollo skepi]] * [[:es:_Criollo_Javindo|Criollo javindo]] * [[:es:_Criollo_Petjo|Criollo petjo]] * [[:es:_Heikeopsis|Heikeopsis]] * [[:es:_Dorippidae|Dorippidae]] * [[:es:_Heikeopsis_arachnoides|Heikeopsis arachnoides]] * [[:es:_Inglés_de_Singapur|Inglés de Singapur]] * [[:es:_Clasificaciones_de_la_nieve|Clasificaciones de la nieve]] * [[:es:_Palabras_esquimales_para_la_nieve|Palabras esquimales para la nieve]] * [[:es:_Islam_en_Tanzania|Islam en Tanzania]] * [[:es:_Rick_Ian_Morris|Rick Ian Morris]] * [[:es:_Don_Yoder|Don Yoder]] * [[:es:_Traumatofobia|Traumatofobia]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:_Triple_Play_2000|Triple Play 2000]] ==== Del Catalán al Castellanu ==== * [[:es:_Maghagendorfita| Maghagendorfita]] ==== Del Castellanu al Asturianu ==== *[[:ast:_Nasua_nasua|Nasua nasua]] *[[:ast:_Ortalis_vetula|Ortalis vetula]] * [[:ast:_Maghagendorfita|Maghagendorfita]] * [[:ast:_Palmera_datilera_de_Xudea|Palmera datilera de Xudea]] ==== Del Inglés al Asturianu ==== *[[:ast:_Idiomes_nos_censu|Idiomes nos censu]] == Los mios lemes == * «Cuando torno una páxina, recién considero que la páxina foi esitosa cuando la mayoría de les ediciones nun fueron feches por min.» ~ [[Usuariu:Jackie SMG|Jackie SMG]] * b4mdtrxj7mi20umxex86jxrc2aknq08 4503146 4503145 2026-07-07T22:07:05Z Jackie SMG 130890 /* Idiomes */ 4503146 wikitext text/x-wiki Hola, llámome Jackie SMG. Nun tengo l'asturianu como llingua materna, polo que te estimaría que me comentares cualquier erru que cometiera, siempres dende'l respetu, claro tá. == Sobre min == === Idiomes === {{#Babel:es-N|ast-1|||||}} == Los mios artículus == === Les mios traducciones === ==== Del Inglés al Castellanu ==== *[[:es:_Palmera_datilera_de_Judea|Palmera datilera de Judea]] * [[:es:_Asesinato_de_Mahatma_Gandhi| Asesinato de Mahatma Gandhi]] * [[:es:_Idioma_riau|Idioma riau]] * [[:es:_Instituto_Arava_de_Estudios_Ambientales|Instituto Arava de Estudios Ambientales]] * [[:es:_Paint_Drying|Paint Drying]] * [[:es:_Danske_Bank_(Irlanda_del_Norte)|Danske Bank (Irlanda del Norte)]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:Lenguas_criollas_de_base_neerlandesa | Lenguas criollas de base neerlandesa]] * [[:es:_Criollo_barbiezos|Criollo barbiezos]] * [[:es:_Criollo_negerhollands|Criollo negerhollands]] * [[:es:_Criollo_skepi|Criollo skepi]] * [[:es:_Criollo_Javindo|Criollo javindo]] * [[:es:_Criollo_Petjo|Criollo petjo]] * [[:es:_Heikeopsis|Heikeopsis]] * [[:es:_Dorippidae|Dorippidae]] * [[:es:_Heikeopsis_arachnoides|Heikeopsis arachnoides]] * [[:es:_Inglés_de_Singapur|Inglés de Singapur]] * [[:es:_Clasificaciones_de_la_nieve|Clasificaciones de la nieve]] * [[:es:_Palabras_esquimales_para_la_nieve|Palabras esquimales para la nieve]] * [[:es:_Islam_en_Tanzania|Islam en Tanzania]] * [[:es:_Rick_Ian_Morris|Rick Ian Morris]] * [[:es:_Don_Yoder|Don Yoder]] * [[:es:_Traumatofobia|Traumatofobia]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:_Triple_Play_2000|Triple Play 2000]] ==== Del Catalán al Castellanu ==== * [[:es:_Maghagendorfita| Maghagendorfita]] ==== Del Castellanu al Asturianu ==== *[[:ast:_Nasua_nasua|Nasua nasua]] *[[:ast:_Ortalis_vetula|Ortalis vetula]] * [[:ast:_Maghagendorfita|Maghagendorfita]] * [[:ast:_Palmera_datilera_de_Xudea|Palmera datilera de Xudea]] ==== Del Inglés al Asturianu ==== *[[:ast:_Idiomes_nos_censu|Idiomes nos censu]] == Los mios lemes == * «Cuando torno una páxina, recién considero que la páxina foi esitosa cuando la mayoría de les ediciones nun fueron feches por min.» ~ [[Usuariu:Jackie SMG|Jackie SMG]] * isejgqlw9axb2sp4r9b04xippj6b8m3 4503147 4503146 2026-07-07T22:09:48Z Jackie SMG 130890 /* Sobre min */ 4503147 wikitext text/x-wiki Hola, llámome Jackie SMG. Nun tengo l'asturianu como llingua materna, polo que te estimaría que me comentares cualquier erru que cometiera, siempres dende'l respetu, claro tá. == Los míos datus == === Idiomes === {{#Babel:es-N|ast-1|||||}} == Los mios artículus == === Les mios traducciones === ==== Del Inglés al Castellanu ==== *[[:es:_Palmera_datilera_de_Judea|Palmera datilera de Judea]] * [[:es:_Asesinato_de_Mahatma_Gandhi| Asesinato de Mahatma Gandhi]] * [[:es:_Idioma_riau|Idioma riau]] * [[:es:_Instituto_Arava_de_Estudios_Ambientales|Instituto Arava de Estudios Ambientales]] * [[:es:_Paint_Drying|Paint Drying]] * [[:es:_Danske_Bank_(Irlanda_del_Norte)|Danske Bank (Irlanda del Norte)]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:Lenguas_criollas_de_base_neerlandesa | Lenguas criollas de base neerlandesa]] * [[:es:_Criollo_barbiezos|Criollo barbiezos]] * [[:es:_Criollo_negerhollands|Criollo negerhollands]] * [[:es:_Criollo_skepi|Criollo skepi]] * [[:es:_Criollo_Javindo|Criollo javindo]] * [[:es:_Criollo_Petjo|Criollo petjo]] * [[:es:_Heikeopsis|Heikeopsis]] * [[:es:_Dorippidae|Dorippidae]] * [[:es:_Heikeopsis_arachnoides|Heikeopsis arachnoides]] * [[:es:_Inglés_de_Singapur|Inglés de Singapur]] * [[:es:_Clasificaciones_de_la_nieve|Clasificaciones de la nieve]] * [[:es:_Palabras_esquimales_para_la_nieve|Palabras esquimales para la nieve]] * [[:es:_Islam_en_Tanzania|Islam en Tanzania]] * [[:es:_Rick_Ian_Morris|Rick Ian Morris]] * [[:es:_Don_Yoder|Don Yoder]] * [[:es:_Traumatofobia|Traumatofobia]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:_Triple_Play_2000|Triple Play 2000]] ==== Del Catalán al Castellanu ==== * [[:es:_Maghagendorfita| Maghagendorfita]] ==== Del Castellanu al Asturianu ==== *[[:ast:_Nasua_nasua|Nasua nasua]] *[[:ast:_Ortalis_vetula|Ortalis vetula]] * [[:ast:_Maghagendorfita|Maghagendorfita]] * [[:ast:_Palmera_datilera_de_Xudea|Palmera datilera de Xudea]] ==== Del Inglés al Asturianu ==== *[[:ast:_Idiomes_nos_censu|Idiomes nos censu]] == Los mios lemes == * «Cuando torno una páxina, recién considero que la páxina foi esitosa cuando la mayoría de les ediciones nun fueron feches por min.» ~ [[Usuariu:Jackie SMG|Jackie SMG]] * m66asrdjxm8wd31m0uadum8qcpodhe3 4503164 4503147 2026-07-07T23:50:42Z Jackie SMG 130890 /* Idiomes */ 4503164 wikitext text/x-wiki Hola, llámome Jackie SMG. Nun tengo l'asturianu como llingua materna, polo que te estimaría que me comentares cualquier erru que cometiera, siempres dende'l respetu, claro tá. == Los míos datus == === Idiomes === {{#Babel:es-N|ast-0|||||}} == Los mios artículus == === Les mios traducciones === ==== Del Inglés al Castellanu ==== *[[:es:_Palmera_datilera_de_Judea|Palmera datilera de Judea]] * [[:es:_Asesinato_de_Mahatma_Gandhi| Asesinato de Mahatma Gandhi]] * [[:es:_Idioma_riau|Idioma riau]] * [[:es:_Instituto_Arava_de_Estudios_Ambientales|Instituto Arava de Estudios Ambientales]] * [[:es:_Paint_Drying|Paint Drying]] * [[:es:_Danske_Bank_(Irlanda_del_Norte)|Danske Bank (Irlanda del Norte)]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:Lenguas_criollas_de_base_neerlandesa | Lenguas criollas de base neerlandesa]] * [[:es:_Criollo_barbiezos|Criollo barbiezos]] * [[:es:_Criollo_negerhollands|Criollo negerhollands]] * [[:es:_Criollo_skepi|Criollo skepi]] * [[:es:_Criollo_Javindo|Criollo javindo]] * [[:es:_Criollo_Petjo|Criollo petjo]] * [[:es:_Heikeopsis|Heikeopsis]] * [[:es:_Dorippidae|Dorippidae]] * [[:es:_Heikeopsis_arachnoides|Heikeopsis arachnoides]] * [[:es:_Inglés_de_Singapur|Inglés de Singapur]] * [[:es:_Clasificaciones_de_la_nieve|Clasificaciones de la nieve]] * [[:es:_Palabras_esquimales_para_la_nieve|Palabras esquimales para la nieve]] * [[:es:_Islam_en_Tanzania|Islam en Tanzania]] * [[:es:_Rick_Ian_Morris|Rick Ian Morris]] * [[:es:_Don_Yoder|Don Yoder]] * [[:es:_Traumatofobia|Traumatofobia]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:_Triple_Play_2000|Triple Play 2000]] ==== Del Catalán al Castellanu ==== * [[:es:_Maghagendorfita| Maghagendorfita]] ==== Del Castellanu al Asturianu ==== *[[:ast:_Nasua_nasua|Nasua nasua]] *[[:ast:_Ortalis_vetula|Ortalis vetula]] * [[:ast:_Maghagendorfita|Maghagendorfita]] * [[:ast:_Palmera_datilera_de_Xudea|Palmera datilera de Xudea]] ==== Del Inglés al Asturianu ==== *[[:ast:_Idiomes_nos_censu|Idiomes nos censu]] == Los mios lemes == * «Cuando torno una páxina, recién considero que la páxina foi esitosa cuando la mayoría de les ediciones nun fueron feches por min.» ~ [[Usuariu:Jackie SMG|Jackie SMG]] * 0pvmku7zcoeacyl7kv4nqgt8dzqbrp5 4503165 4503164 2026-07-07T23:51:07Z Jackie SMG 130890 /* Idiomes */ 4503165 wikitext text/x-wiki Hola, llámome Jackie SMG. Nun tengo l'asturianu como llingua materna, polo que te estimaría que me comentares cualquier erru que cometiera, siempres dende'l respetu, claro tá. == Los míos datus == === Idiomes === {{#Babel:es-N|ast-1|||||}} == Los mios artículus == === Les mios traducciones === ==== Del Inglés al Castellanu ==== *[[:es:_Palmera_datilera_de_Judea|Palmera datilera de Judea]] * [[:es:_Asesinato_de_Mahatma_Gandhi| Asesinato de Mahatma Gandhi]] * [[:es:_Idioma_riau|Idioma riau]] * [[:es:_Instituto_Arava_de_Estudios_Ambientales|Instituto Arava de Estudios Ambientales]] * [[:es:_Paint_Drying|Paint Drying]] * [[:es:_Danske_Bank_(Irlanda_del_Norte)|Danske Bank (Irlanda del Norte)]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:Lenguas_criollas_de_base_neerlandesa | Lenguas criollas de base neerlandesa]] * [[:es:_Criollo_barbiezos|Criollo barbiezos]] * [[:es:_Criollo_negerhollands|Criollo negerhollands]] * [[:es:_Criollo_skepi|Criollo skepi]] * [[:es:_Criollo_Javindo|Criollo javindo]] * [[:es:_Criollo_Petjo|Criollo petjo]] * [[:es:_Heikeopsis|Heikeopsis]] * [[:es:_Dorippidae|Dorippidae]] * [[:es:_Heikeopsis_arachnoides|Heikeopsis arachnoides]] * [[:es:_Inglés_de_Singapur|Inglés de Singapur]] * [[:es:_Clasificaciones_de_la_nieve|Clasificaciones de la nieve]] * [[:es:_Palabras_esquimales_para_la_nieve|Palabras esquimales para la nieve]] * [[:es:_Islam_en_Tanzania|Islam en Tanzania]] * [[:es:_Rick_Ian_Morris|Rick Ian Morris]] * [[:es:_Don_Yoder|Don Yoder]] * [[:es:_Traumatofobia|Traumatofobia]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:_Triple_Play_2000|Triple Play 2000]] ==== Del Catalán al Castellanu ==== * [[:es:_Maghagendorfita| Maghagendorfita]] ==== Del Castellanu al Asturianu ==== *[[:ast:_Nasua_nasua|Nasua nasua]] *[[:ast:_Ortalis_vetula|Ortalis vetula]] * [[:ast:_Maghagendorfita|Maghagendorfita]] * [[:ast:_Palmera_datilera_de_Xudea|Palmera datilera de Xudea]] ==== Del Inglés al Asturianu ==== *[[:ast:_Idiomes_nos_censu|Idiomes nos censu]] == Los mios lemes == * «Cuando torno una páxina, recién considero que la páxina foi esitosa cuando la mayoría de les ediciones nun fueron feches por min.» ~ [[Usuariu:Jackie SMG|Jackie SMG]] * m66asrdjxm8wd31m0uadum8qcpodhe3 4503190 4503165 2026-07-08T05:04:46Z Jackie SMG 130890 /* */ 4503190 wikitext text/x-wiki Hola, llámome Jackie SMG. Nun tengo l'asturianu como llingua materna, polo que te estimaría que me comentares cualquier erru que cometiera, siempres dende'l respetu, claro tá. == Los míos datus == === Idiomes === {{#Babel:es-N|ast-1|||||}} == Los mios artículus == === Les mios traducciones === ==== Del Inglés al Castellanu ==== *[[:es:_Palmera_datilera_de_Judea|Palmera datilera de Judea]] * [[:es:_Asesinato_de_Mahatma_Gandhi| Asesinato de Mahatma Gandhi]] * [[:es:_Idioma_riau|Idioma riau]] * [[:es:_Instituto_Arava_de_Estudios_Ambientales|Instituto Arava de Estudios Ambientales]] * [[:es:_Paint_Drying|Paint Drying]] * [[:es:_Danske_Bank_(Irlanda_del_Norte)|Danske Bank (Irlanda del Norte)]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:Lenguas_criollas_de_base_neerlandesa | Lenguas criollas de base neerlandesa]] * [[:es:_Criollo_barbiezos|Criollo barbiezos]] * [[:es:_Criollo_negerhollands|Criollo negerhollands]] * [[:es:_Criollo_skepi|Criollo skepi]] * [[:es:_Criollo_Javindo|Criollo javindo]] * [[:es:_Criollo_Petjo|Criollo petjo]] * [[:es:_Heikeopsis|Heikeopsis]] * [[:es:_Dorippidae|Dorippidae]] * [[:es:_Heikeopsis_arachnoides|Heikeopsis arachnoides]] * [[:es:_Inglés_de_Singapur|Inglés de Singapur]] * [[:es:_Clasificaciones_de_la_nieve|Clasificaciones de la nieve]] * [[:es:_Palabras_esquimales_para_la_nieve|Palabras esquimales para la nieve]] * [[:es:_Islam_en_Tanzania|Islam en Tanzania]] * [[:es:_Rick_Ian_Morris|Rick Ian Morris]] * [[:es:_Don_Yoder|Don Yoder]] * [[:es:_Traumatofobia|Traumatofobia]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:_Triple_Play_2000|Triple Play 2000]] ==== Del Catalán al Castellanu ==== * [[:es:_Maghagendorfita| Maghagendorfita]] ==== Del Castellanu al Asturianu ==== *[[:ast:_Nasua_nasua|Nasua nasua]] *[[:ast:_Ortalis_vetula|Ortalis vetula]] * [[:ast:_Maghagendorfita|Maghagendorfita]] * [[:ast:_Palmera_datilera_de_Xudea|Palmera datilera de Xudea]] ==== Del Inglés al Asturianu ==== *[[:ast:_Idiomes_nos_censu|Idiomes nos censu]] == Los mios lemes == * «Cuando torno una páxina, recién considero que la páxina foi esitosa cuando la mayoría de les ediciones nun fueron feches por min.» ~ [[Usuariu:Jackie SMG|Jackie SMG]] * pc06k82e2sdhdlfbr62wxo7px1g8dls 4503191 4503190 2026-07-08T05:04:52Z Jackie SMG 130890 /* */ 4503191 wikitext text/x-wiki Hola, llámome Jackie SMG. Nun tengo l'asturianu como llingua materna, polo que te estimaría que me comentares cualquier erru que cometiera, siempres dende'l respetu, claro tá. == Los míos datus == === Idiomes === {{#Babel:es-N|ast-1|||||}} == Los mios artículus == === Les mios traducciones === ==== Del Inglés al Castellanu ==== *[[:es:_Palmera_datilera_de_Judea|Palmera datilera de Judea]] * [[:es:_Asesinato_de_Mahatma_Gandhi| Asesinato de Mahatma Gandhi]] * [[:es:_Idioma_riau|Idioma riau]] * [[:es:_Instituto_Arava_de_Estudios_Ambientales|Instituto Arava de Estudios Ambientales]] * [[:es:_Paint_Drying|Paint Drying]] * [[:es:_Danske_Bank_(Irlanda_del_Norte)|Danske Bank (Irlanda del Norte)]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:Lenguas_criollas_de_base_neerlandesa | Lenguas criollas de base neerlandesa]] * [[:es:_Criollo_barbiezos|Criollo barbiezos]] * [[:es:_Criollo_negerhollands|Criollo negerhollands]] * [[:es:_Criollo_skepi|Criollo skepi]] * [[:es:_Criollo_Javindo|Criollo javindo]] * [[:es:_Criollo_Petjo|Criollo petjo]] * [[:es:_Heikeopsis|Heikeopsis]] * [[:es:_Dorippidae|Dorippidae]] * [[:es:_Heikeopsis_arachnoides|Heikeopsis arachnoides]] * [[:es:_Inglés_de_Singapur|Inglés de Singapur]] * [[:es:_Clasificaciones_de_la_nieve|Clasificaciones de la nieve]] * [[:es:_Palabras_esquimales_para_la_nieve|Palabras esquimales para la nieve]] * [[:es:_Islam_en_Tanzania|Islam en Tanzania]] * [[:es:_Rick_Ian_Morris|Rick Ian Morris]] * [[:es:_Don_Yoder|Don Yoder]] * [[:es:_Traumatofobia|Traumatofobia]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:_Triple_Play_2000|Triple Play 2000]] ==== Del Catalán al Castellanu ==== * [[:es:_Maghagendorfita| Maghagendorfita]] ==== Del Castellanu al Asturianu ==== *[[:ast:_Nasua_nasua|Nasua nasua]] *[[:ast:_Ortalis_vetula|Ortalis vetula]] * [[:ast:_Maghagendorfita|Maghagendorfita]] * [[:ast:_Palmera_datilera_de_Xudea|Palmera datilera de Xudea]] ==== Del Inglés al Asturianu ==== *[[:ast:_Idiomes_nos_censu|Idiomes nos censu]] == Los mios lemes == * «Cuando torno una páxina, recién considero que la páxina foi esitosa cuando la mayoría de les ediciones nun fueron feches por min.» ~ [[Usuariu:Jackie SMG|Jackie SMG]] * m66asrdjxm8wd31m0uadum8qcpodhe3 4503192 4503191 2026-07-08T05:05:04Z Jackie SMG 130890 /* */ 4503192 wikitext text/x-wiki Hola, llámome Jackie SMG. Nun tengo l'asturianu como llingua materna, polo que te estimaría que me comentares cualquier erru que cometiera, siempres dende'l respetu, claro tá. Tengu 162 == Los míos datus == === Idiomes === {{#Babel:es-N|ast-1|||||}} == Los mios artículus == === Les mios traducciones === ==== Del Inglés al Castellanu ==== *[[:es:_Palmera_datilera_de_Judea|Palmera datilera de Judea]] * [[:es:_Asesinato_de_Mahatma_Gandhi| Asesinato de Mahatma Gandhi]] * [[:es:_Idioma_riau|Idioma riau]] * [[:es:_Instituto_Arava_de_Estudios_Ambientales|Instituto Arava de Estudios Ambientales]] * [[:es:_Paint_Drying|Paint Drying]] * [[:es:_Danske_Bank_(Irlanda_del_Norte)|Danske Bank (Irlanda del Norte)]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:Lenguas_criollas_de_base_neerlandesa | Lenguas criollas de base neerlandesa]] * [[:es:_Criollo_barbiezos|Criollo barbiezos]] * [[:es:_Criollo_negerhollands|Criollo negerhollands]] * [[:es:_Criollo_skepi|Criollo skepi]] * [[:es:_Criollo_Javindo|Criollo javindo]] * [[:es:_Criollo_Petjo|Criollo petjo]] * [[:es:_Heikeopsis|Heikeopsis]] * [[:es:_Dorippidae|Dorippidae]] * [[:es:_Heikeopsis_arachnoides|Heikeopsis arachnoides]] * [[:es:_Inglés_de_Singapur|Inglés de Singapur]] * [[:es:_Clasificaciones_de_la_nieve|Clasificaciones de la nieve]] * [[:es:_Palabras_esquimales_para_la_nieve|Palabras esquimales para la nieve]] * [[:es:_Islam_en_Tanzania|Islam en Tanzania]] * [[:es:_Rick_Ian_Morris|Rick Ian Morris]] * [[:es:_Don_Yoder|Don Yoder]] * [[:es:_Traumatofobia|Traumatofobia]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:_Triple_Play_2000|Triple Play 2000]] ==== Del Catalán al Castellanu ==== * [[:es:_Maghagendorfita| Maghagendorfita]] ==== Del Castellanu al Asturianu ==== *[[:ast:_Nasua_nasua|Nasua nasua]] *[[:ast:_Ortalis_vetula|Ortalis vetula]] * [[:ast:_Maghagendorfita|Maghagendorfita]] * [[:ast:_Palmera_datilera_de_Xudea|Palmera datilera de Xudea]] ==== Del Inglés al Asturianu ==== *[[:ast:_Idiomes_nos_censu|Idiomes nos censu]] == Los mios lemes == * «Cuando torno una páxina, recién considero que la páxina foi esitosa cuando la mayoría de les ediciones nun fueron feches por min.» ~ [[Usuariu:Jackie SMG|Jackie SMG]] * qu1t96jye86j9z4ze158ebcidje95li 4503193 4503192 2026-07-08T05:05:11Z Jackie SMG 130890 /* */ 4503193 wikitext text/x-wiki Hola, llámome Jackie SMG. Nun tengo l'asturianu como llingua materna, polo que te estimaría que me comentares cualquier erru que cometiera, siempres dende'l respetu, claro tá. == Los míos datus == === Idiomes === {{#Babel:es-N|ast-1|||||}} == Los mios artículus == === Les mios traducciones === ==== Del Inglés al Castellanu ==== *[[:es:_Palmera_datilera_de_Judea|Palmera datilera de Judea]] * [[:es:_Asesinato_de_Mahatma_Gandhi| Asesinato de Mahatma Gandhi]] * [[:es:_Idioma_riau|Idioma riau]] * [[:es:_Instituto_Arava_de_Estudios_Ambientales|Instituto Arava de Estudios Ambientales]] * [[:es:_Paint_Drying|Paint Drying]] * [[:es:_Danske_Bank_(Irlanda_del_Norte)|Danske Bank (Irlanda del Norte)]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:Lenguas_criollas_de_base_neerlandesa | Lenguas criollas de base neerlandesa]] * [[:es:_Criollo_barbiezos|Criollo barbiezos]] * [[:es:_Criollo_negerhollands|Criollo negerhollands]] * [[:es:_Criollo_skepi|Criollo skepi]] * [[:es:_Criollo_Javindo|Criollo javindo]] * [[:es:_Criollo_Petjo|Criollo petjo]] * [[:es:_Heikeopsis|Heikeopsis]] * [[:es:_Dorippidae|Dorippidae]] * [[:es:_Heikeopsis_arachnoides|Heikeopsis arachnoides]] * [[:es:_Inglés_de_Singapur|Inglés de Singapur]] * [[:es:_Clasificaciones_de_la_nieve|Clasificaciones de la nieve]] * [[:es:_Palabras_esquimales_para_la_nieve|Palabras esquimales para la nieve]] * [[:es:_Islam_en_Tanzania|Islam en Tanzania]] * [[:es:_Rick_Ian_Morris|Rick Ian Morris]] * [[:es:_Don_Yoder|Don Yoder]] * [[:es:_Traumatofobia|Traumatofobia]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:_Triple_Play_2000|Triple Play 2000]] ==== Del Catalán al Castellanu ==== * [[:es:_Maghagendorfita| Maghagendorfita]] ==== Del Castellanu al Asturianu ==== *[[:ast:_Nasua_nasua|Nasua nasua]] *[[:ast:_Ortalis_vetula|Ortalis vetula]] * [[:ast:_Maghagendorfita|Maghagendorfita]] * [[:ast:_Palmera_datilera_de_Xudea|Palmera datilera de Xudea]] ==== Del Inglés al Asturianu ==== *[[:ast:_Idiomes_nos_censu|Idiomes nos censu]] == Los mios lemes == * «Cuando torno una páxina, recién considero que la páxina foi esitosa cuando la mayoría de les ediciones nun fueron feches por min.» ~ [[Usuariu:Jackie SMG|Jackie SMG]] * ij5pxh0f1rv9wpdin14zshz0wih9syn 4503195 4503193 2026-07-08T05:16:14Z Jackie SMG 130890 /* */ 4503195 wikitext text/x-wiki Hola, llámome Jackie SMG. Nun tengo l'asturianu como llingua materna, polo que te estimaría que me comentares cualquier erru que cometiera, siempres dende'l respetu, claro tá. Ver tamién: [[Wikipedia:Chigre#h-Propuesta: Dinámiques informales de edición pa la comunidá-20260708014500]] == Los míos datus == === Idiomes === {{#Babel:es-N|ast-1|||||}} == Los mios artículus == === Les mios traducciones === ==== Del Inglés al Castellanu ==== *[[:es:_Palmera_datilera_de_Judea|Palmera datilera de Judea]] * [[:es:_Asesinato_de_Mahatma_Gandhi| Asesinato de Mahatma Gandhi]] * [[:es:_Idioma_riau|Idioma riau]] * [[:es:_Instituto_Arava_de_Estudios_Ambientales|Instituto Arava de Estudios Ambientales]] * [[:es:_Paint_Drying|Paint Drying]] * [[:es:_Danske_Bank_(Irlanda_del_Norte)|Danske Bank (Irlanda del Norte)]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:Lenguas_criollas_de_base_neerlandesa | Lenguas criollas de base neerlandesa]] * [[:es:_Criollo_barbiezos|Criollo barbiezos]] * [[:es:_Criollo_negerhollands|Criollo negerhollands]] * [[:es:_Criollo_skepi|Criollo skepi]] * [[:es:_Criollo_Javindo|Criollo javindo]] * [[:es:_Criollo_Petjo|Criollo petjo]] * [[:es:_Heikeopsis|Heikeopsis]] * [[:es:_Dorippidae|Dorippidae]] * [[:es:_Heikeopsis_arachnoides|Heikeopsis arachnoides]] * [[:es:_Inglés_de_Singapur|Inglés de Singapur]] * [[:es:_Clasificaciones_de_la_nieve|Clasificaciones de la nieve]] * [[:es:_Palabras_esquimales_para_la_nieve|Palabras esquimales para la nieve]] * [[:es:_Islam_en_Tanzania|Islam en Tanzania]] * [[:es:_Rick_Ian_Morris|Rick Ian Morris]] * [[:es:_Don_Yoder|Don Yoder]] * [[:es:_Traumatofobia|Traumatofobia]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:_Triple_Play_2000|Triple Play 2000]] ==== Del Catalán al Castellanu ==== * [[:es:_Maghagendorfita| Maghagendorfita]] ==== Del Castellanu al Asturianu ==== *[[:ast:_Nasua_nasua|Nasua nasua]] *[[:ast:_Ortalis_vetula|Ortalis vetula]] * [[:ast:_Maghagendorfita|Maghagendorfita]] * [[:ast:_Palmera_datilera_de_Xudea|Palmera datilera de Xudea]] ==== Del Inglés al Asturianu ==== *[[:ast:_Idiomes_nos_censu|Idiomes nos censu]] == Los mios lemes == * «Cuando torno una páxina, recién considero que la páxina foi esitosa cuando la mayoría de les ediciones nun fueron feches por min.» ~ [[Usuariu:Jackie SMG|Jackie SMG]] * mhtcw61b8voq3z0sws82nyrbwxjfe4p 4503196 4503195 2026-07-08T05:21:42Z Jackie SMG 130890 /* */ 4503196 wikitext text/x-wiki Hola, llámome Jackie SMG. Nun tengo l'asturianu como llingua materna, polo que te estimaría que me comentares cualquier erru que cometiera, siempres dende'l respetu, claro tá. Ver también: [[Wikipedia:Chigre#h-Propuesta: Dinámiques informales de edición pa la comunidá-20260708014500]] == Los míos datus == === Idiomes === {{#Babel:es-N|ast-1|||||}} == Los mios artículus == === Les mios traducciones === ==== Del Inglés al Castellanu ==== *[[:es:_Palmera_datilera_de_Judea|Palmera datilera de Judea]] * [[:es:_Asesinato_de_Mahatma_Gandhi| Asesinato de Mahatma Gandhi]] * [[:es:_Idioma_riau|Idioma riau]] * [[:es:_Instituto_Arava_de_Estudios_Ambientales|Instituto Arava de Estudios Ambientales]] * [[:es:_Paint_Drying|Paint Drying]] * [[:es:_Danske_Bank_(Irlanda_del_Norte)|Danske Bank (Irlanda del Norte)]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:Lenguas_criollas_de_base_neerlandesa | Lenguas criollas de base neerlandesa]] * [[:es:_Criollo_barbiezos|Criollo barbiezos]] * [[:es:_Criollo_negerhollands|Criollo negerhollands]] * [[:es:_Criollo_skepi|Criollo skepi]] * [[:es:_Criollo_Javindo|Criollo javindo]] * [[:es:_Criollo_Petjo|Criollo petjo]] * [[:es:_Heikeopsis|Heikeopsis]] * [[:es:_Dorippidae|Dorippidae]] * [[:es:_Heikeopsis_arachnoides|Heikeopsis arachnoides]] * [[:es:_Inglés_de_Singapur|Inglés de Singapur]] * [[:es:_Clasificaciones_de_la_nieve|Clasificaciones de la nieve]] * [[:es:_Palabras_esquimales_para_la_nieve|Palabras esquimales para la nieve]] * [[:es:_Islam_en_Tanzania|Islam en Tanzania]] * [[:es:_Rick_Ian_Morris|Rick Ian Morris]] * [[:es:_Don_Yoder|Don Yoder]] * [[:es:_Traumatofobia|Traumatofobia]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:_Triple_Play_2000|Triple Play 2000]] ==== Del Catalán al Castellanu ==== * [[:es:_Maghagendorfita| Maghagendorfita]] ==== Del Castellanu al Asturianu ==== *[[:ast:_Nasua_nasua|Nasua nasua]] *[[:ast:_Ortalis_vetula|Ortalis vetula]] * [[:ast:_Maghagendorfita|Maghagendorfita]] * [[:ast:_Palmera_datilera_de_Xudea|Palmera datilera de Xudea]] ==== Del Inglés al Asturianu ==== *[[:ast:_Idiomes_nos_censu|Idiomes nos censu]] == Los mios lemes == * «Cuando torno una páxina, recién considero que la páxina foi esitosa cuando la mayoría de les ediciones nun fueron feches por min.» ~ [[Usuariu:Jackie SMG|Jackie SMG]] * l0i5au5owc2vnrmax4ajuw3m9ycnpoi 4503197 4503196 2026-07-08T05:21:51Z Jackie SMG 130890 /* */ 4503197 wikitext text/x-wiki Hola, llámome Jackie SMG. Nun tengo l'asturianu como llingua materna, polo que te estimaría que me comentares cualquier erru que cometiera, siempres dende'l respetu, claro tá. Ver tamién: [[Wikipedia:Chigre#h-Propuesta: Dinámiques informales de edición pa la comunidá-20260708014500]] == Los míos datus == === Idiomes === {{#Babel:es-N|ast-1|||||}} == Los mios artículus == === Les mios traducciones === ==== Del Inglés al Castellanu ==== *[[:es:_Palmera_datilera_de_Judea|Palmera datilera de Judea]] * [[:es:_Asesinato_de_Mahatma_Gandhi| Asesinato de Mahatma Gandhi]] * [[:es:_Idioma_riau|Idioma riau]] * [[:es:_Instituto_Arava_de_Estudios_Ambientales|Instituto Arava de Estudios Ambientales]] * [[:es:_Paint_Drying|Paint Drying]] * [[:es:_Danske_Bank_(Irlanda_del_Norte)|Danske Bank (Irlanda del Norte)]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:Lenguas_criollas_de_base_neerlandesa | Lenguas criollas de base neerlandesa]] * [[:es:_Criollo_barbiezos|Criollo barbiezos]] * [[:es:_Criollo_negerhollands|Criollo negerhollands]] * [[:es:_Criollo_skepi|Criollo skepi]] * [[:es:_Criollo_Javindo|Criollo javindo]] * [[:es:_Criollo_Petjo|Criollo petjo]] * [[:es:_Heikeopsis|Heikeopsis]] * [[:es:_Dorippidae|Dorippidae]] * [[:es:_Heikeopsis_arachnoides|Heikeopsis arachnoides]] * [[:es:_Inglés_de_Singapur|Inglés de Singapur]] * [[:es:_Clasificaciones_de_la_nieve|Clasificaciones de la nieve]] * [[:es:_Palabras_esquimales_para_la_nieve|Palabras esquimales para la nieve]] * [[:es:_Islam_en_Tanzania|Islam en Tanzania]] * [[:es:_Rick_Ian_Morris|Rick Ian Morris]] * [[:es:_Don_Yoder|Don Yoder]] * [[:es:_Traumatofobia|Traumatofobia]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:_Triple_Play_2000|Triple Play 2000]] ==== Del Catalán al Castellanu ==== * [[:es:_Maghagendorfita| Maghagendorfita]] ==== Del Castellanu al Asturianu ==== *[[:ast:_Nasua_nasua|Nasua nasua]] *[[:ast:_Ortalis_vetula|Ortalis vetula]] * [[:ast:_Maghagendorfita|Maghagendorfita]] * [[:ast:_Palmera_datilera_de_Xudea|Palmera datilera de Xudea]] ==== Del Inglés al Asturianu ==== *[[:ast:_Idiomes_nos_censu|Idiomes nos censu]] == Los mios lemes == * «Cuando torno una páxina, recién considero que la páxina foi esitosa cuando la mayoría de les ediciones nun fueron feches por min.» ~ [[Usuariu:Jackie SMG|Jackie SMG]] * mhtcw61b8voq3z0sws82nyrbwxjfe4p 4503198 4503197 2026-07-08T05:24:47Z Jackie SMG 130890 /* Del Castellanu al Asturianu */ 4503198 wikitext text/x-wiki Hola, llámome Jackie SMG. Nun tengo l'asturianu como llingua materna, polo que te estimaría que me comentares cualquier erru que cometiera, siempres dende'l respetu, claro tá. Ver tamién: [[Wikipedia:Chigre#h-Propuesta: Dinámiques informales de edición pa la comunidá-20260708014500]] == Los míos datus == === Idiomes === {{#Babel:es-N|ast-1|||||}} == Los mios artículus == === Les mios traducciones === ==== Del Inglés al Castellanu ==== *[[:es:_Palmera_datilera_de_Judea|Palmera datilera de Judea]] * [[:es:_Asesinato_de_Mahatma_Gandhi| Asesinato de Mahatma Gandhi]] * [[:es:_Idioma_riau|Idioma riau]] * [[:es:_Instituto_Arava_de_Estudios_Ambientales|Instituto Arava de Estudios Ambientales]] * [[:es:_Paint_Drying|Paint Drying]] * [[:es:_Danske_Bank_(Irlanda_del_Norte)|Danske Bank (Irlanda del Norte)]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:Lenguas_criollas_de_base_neerlandesa | Lenguas criollas de base neerlandesa]] * [[:es:_Criollo_barbiezos|Criollo barbiezos]] * [[:es:_Criollo_negerhollands|Criollo negerhollands]] * [[:es:_Criollo_skepi|Criollo skepi]] * [[:es:_Criollo_Javindo|Criollo javindo]] * [[:es:_Criollo_Petjo|Criollo petjo]] * [[:es:_Heikeopsis|Heikeopsis]] * [[:es:_Dorippidae|Dorippidae]] * [[:es:_Heikeopsis_arachnoides|Heikeopsis arachnoides]] * [[:es:_Inglés_de_Singapur|Inglés de Singapur]] * [[:es:_Clasificaciones_de_la_nieve|Clasificaciones de la nieve]] * [[:es:_Palabras_esquimales_para_la_nieve|Palabras esquimales para la nieve]] * [[:es:_Islam_en_Tanzania|Islam en Tanzania]] * [[:es:_Rick_Ian_Morris|Rick Ian Morris]] * [[:es:_Don_Yoder|Don Yoder]] * [[:es:_Traumatofobia|Traumatofobia]] * [[:es:_Macrobdella_decora|Macrobdella decora]] * [[:es:_Triple_Play_2000|Triple Play 2000]] ==== Del Catalán al Castellanu ==== * [[:es:_Maghagendorfita| Maghagendorfita]] ==== Del Castellanu al Asturianu ==== *[[:ast:_Nasua_nasua|Nasua nasua]] *[[:ast:_Ortalis_vetula|Ortalis vetula]] * [[:ast:_Maghagendorfita|Maghagendorfita]] * [[:ast:_Palmera_datilera_de_Xudea|Palmera datilera de Xudea]] * [[:ast:_Islam_en_Tanzania|Islam en Tanzania]] ==== Del Inglés al Asturianu ==== *[[:ast:_Idiomes_nos_censu|Idiomes nos censu]] == Los mios lemes == * «Cuando torno una páxina, recién considero que la páxina foi esitosa cuando la mayoría de les ediciones nun fueron feches por min.» ~ [[Usuariu:Jackie SMG|Jackie SMG]] * dw5i4fivx9bewzpbl18rx71sa7hl78r 0 281700 4503107 4496662 2026-07-07T19:32:03Z Doncsecz~enwiki 108305 4503107 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Renkovci''' ([[idioma prekmuru|prekmuru]]: ''Renkouvci'', {{lang-hu|Lendvaerdő}}) ye una llocalidá del conceyu [[Turnišče]] de [[Transmurania]] n'[[Eslovenia]]. Tien una superficie de {{Superficie}} na que viven un total de {{persones}}, alcuéntrase a unos 174 metros sobre'l nivel del mar. Llenda coles siguientes llocalidaes: [[Beltinci]], [[Bogojina]], [[Dobrovnik]], [[Filovci]], [[Gančani]], [[Gomilica]], [[Ivanci]], [[Lipa (Transmurania)|Lipa]], [[Strehovci]], Turnišče. Alcuéntrase al sureste a 15 km de [[Murska Sobota]], la capital de Transmurania, na llanada baxa de la rexón (n'eslovenu ''dolinsko''). La llocalidá foi mentada per primer vegada en 1322 col nome de ''Rancouc'' o ''Rencouch''. Los habitantes son de fe [[Ilesia Católica|católica]] y pertenecen a la parroquia de Turnišče. El pueblu pertenez a Eslovenia dende 1919. Un monumentu famosu del pueblu ye la capiya católica n'honor al Sagráu Corazón de [[Xesús]]. Los habitantes de Renkovci yeren famosos nel pasáu vendedores de güevos y aves de corrolada ([[idioma prekmuru|prekmuru]]: kupinari). El comerciu de mercancíes realizábase ente Transmurania, [[Međimurje]], [[Estiria]] y [[Hungría]]. == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * {{cita llibru |last=Pšajd|first=Jelka |fecha=1982 |títulu=Staro jajce ma svoj glas |editorial1=KD Anton Martin Slomšek Renkovci |editorial2=Pomurski muzej|ubicación=Murska Sobota|isbn=978-961-290-315-2}} * {{cita llibru |last=Zelko|first=Ivan |fecha=1982 |títulu=Historična topografija Slovenije I. Prekmurje do leta 1500 |editorial=Pomurska založba|ubicación=Murska Sobota|isbn=}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} * {{cite web|title=Renkovci |url=https://www.obcinaturnisce.si/objava/173579 |author= |work=Občina Turnišče |date= |accessdate= |language=sl }} {{control d'autoridaes}} * {{cite web|title=Renkovci |url=https://www.hribi.net/tocka/vas/renkovci/810 |author= |work=Hribi.net |date= |accessdate= |language=sl }} {{Conceyu Turnišče}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de Transmurania]] 2kk9byg07islroiskidf8tusqo3rw8a 0 283988 4503242 4502059 2026-07-08T11:52:28Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4503242 wikitext text/x-wiki {{Xeografía}} '''Tasiusaq''' ye un asentamientu nel conceyu de [[Kujalleq]] nel sur de [[Groenlandia]], fundáu en 1933. Alcuéntrase nel [[Fiordu Tasermiut]]<ref>{{Cita web|url=http://www.greenlandphotos.net/Tasiusaq/Tasiusaq.html|títulu=Greenland Photos|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120622023237/http://www.greenlandphotos.net/Tasiusaq/Tasiusaq.html|fechaarchivu=June 22, 2012|editorial=GreenlandPhotos.net|fechaaccesu=June 1, 2012}}</ref> (Danish: Ketils Fjord), al este de [[Nanortalik]]. La so población yera de 42 en 2025. Na llingua groenlandesa, el nome del asentamientu significa "como un llagu", refiriéndose a la [[badea]] con vistes al llagu na que s'asitia. Los habitantes llámenlu "Tasiisaq", que ye'l dialectu local. Hai delles granxes ovinas na zona más amplia de Tasiusaq: les granxes de Nalasut, con 10 habitantes; Saputit, con 3 habitantes; y Nuugaarsuk, con cuatro habitantes. Hasta xineru de 2009 l'asentamientu pertenecía al conceyu de Nanortalik. El 1 de xineru de 2009 el asentamientu pasó a formar parte del conceyu de Kujalleq, cuando los conceyos de Narsaq, Qaqortoq y Nanortalik dexaron d'esistir como entidaes alministratives. == Infraestructura y tresporte == El asentamientu tien una escuela local, una ilesia, una tienda xeneral, y un taller de reparaciones xenerales calteníu pol conceyu de Kujalleq.<ref>{{Cita web|url=http://www.qaqortoq.gl/plan/dansk/nanortalik/Nanortalik%20Kommuneplan%20dk.pdf|títulu=Nanortalik Kommuneplan 2008-2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120323130605/http://www.qaqortoq.gl/plan/dansk/nanortalik/Nanortalik%20Kommuneplan%20dk.pdf|fechaarchivu=March 23, 2012|fechaaccesu=June 1, 2012}}</ref> La escuela nel asentamientu - ''Malakip atuarfia'' - tenía 14 alumnos nel añu 2005/2006. Amás, la escuela dirixe un campamentu en Nuugaarsuk al pie del fiordu de Tasermiut. La escuela tamién se dobla como una guardería pa los neños más pequeños del asentamientu. Hai tamién un albergue xuvenil de 16 lliteres con equipos d'acampada y caballos nel asentamientu.<ref>{{Cita web|url=http://www.greenland-guide.gl/narsaq-tourist/outfitters-2.htm|títulu=Tasiusaq accommodation|editorial=Narsaq Tourist Office|fechaaccesu=June 1, 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131227123039/http://www.greenland-guide.gl/narsaq-tourist/outfitters-2.htm|fechaarchivu=2013-12-27}}</ref> El tresporte ta disponible a pidimientu. === Transporte === El [[helipuertu Tasiusaq]] opera mientres tol añu, enllazando Tasiusaq col [[aeropuertu de Narsarsuaq]] y, indirectamente, col restu de Groenlandia y Europa. Tasiusaq nun ta conectáu a nengún otru llugar al traviés de carreteres. Los senderos de senderismu bastante bien trampados<ref>{{Cita web|url=http://www.metaltraveller.com/en/trips/greenland/tasiusaq.html|títulu=Hiking to Tasiusaq, Greenland|editorial=Metal Traveller|fechaaccesu=June 1, 2012}}</ref> lleven al norte y al oeste de la ciudá, pero pa cualesquier terrén de tresporte motorizáu son necesarios.<ref>{{Cita web|url=http://www.blueice.gl/pdf/Qassiarsuk%20area_uk.pdf|títulu=Hiking tours in the Qassiarsuk area|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131227034914/http://www.blueice.gl/pdf/Qassiarsuk%20area_uk.pdf|fechaarchivu=December 27, 2013|fechaaccesu=June 1, 2012}}</ref> == Xeografía y clima == El asentamientu ta nel Fiordu de Tasermiut. Por cuenta de la so situación favorable, l'área tien un clima notablemente suave. Les granxes d'oveyes de ''Saputit'' y ''Saputit Tasia'' inclusive tienen formes menores d'agricultura. Amás, la Reserva natural del Valle de Qinngua, nel [[Tasersuaq Lake|Llagu Tasersuaq]], considérase'l llugar con l'únicu monte natural de Groenlandia; ente que'l monte tien namái unos pocos acres de tamañu, los salvos subárticos y los árboles de bébora que xeneralmente solo algamen un altor d'unos pocos centímetros pueden algamar un altor de dellos metros nel valle. == Población == La mayoría de les ciudaes y asentamientos del sur de Groenlandia amuesen patrones de crecedera negativa nes últimes dos décades, con munchos asentamientos despoblando rápido. La población de Tasiusaq menguó un 66% dende 1977 (122) hasta 2025 (42).<ref name="statbank">{{Cita web|url=http://bank2.stat.gl/|títulu=Statistics Greenland|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110812052835/http://bank2.stat.gl/|fechaarchivu=2011-08-12}}</ref>{{Panorama|Tasiusaq-kujalleq-population-1977-2025.png|1000px|Dinámica de la crecedera demográfica de Tasiusaq nes postreres dos décades. Fonte : Statistics Greenland.''<ref name="statbank"/>}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de Groenlandia]] cavogbhws24ita946l7sjt8qzn6v2qh 0 283996 4503212 4502051 2026-07-08T07:04:13Z Limotecariu 735 4503212 wikitext text/x-wiki {{Xeografía}}  El '''bancu Pactolus''', tamién llamáu '''bancu Burnham''' estimase que foi una islla pantasma asitiada nel sudoeste de la [[Tierra del Fueu]] frente a les mariñes de [[Chile]], foi supuestamente afayáu el 21 de payares de 1885 pol capitán Burnham al mandu del barcu d'[[Estaos Xuníos d'América]] ''Pactolus''. == Historia == [[Felix Riesenberg]], que sirvió so Burnham, postuló que'l bancu de Pactolus yera la posición fundida d'isllla Elizabeth, afayada pol barcu de [[Francis Drake]], ''Golden Hind'' en 1578. Al abandonar l'estrechu de Magallanes, salearon escontra l'oeste y el sur, antes d'atopar tierra. El 22 d'ochobre el barcu fondió nuna islla que Drake llamó "Elizabeth Island", onde recoyeron madera y agua amás de cazar [[Phocidae|foques]] y [[Spheniscidae|pingüinos]] p'alimentu, "''amás de recoyer yerbes de gran virtú''". Según el pilotu portugués de Drake, [[Nuño Da Silva|Nuño Da Xibla]], la so posición nel momentu yera 57°S. Sicasí, nun se confirmó nenguna islla naquella llatitú. Anque un volcán pudo ser vistu naquelles llatitúes pol barcu danés [[Lutterfeld]] en 1877. Félix Riesenberg, un capitán de mar con muncha esperiencia n'agües magallánicas, reconstruyó el posible cursu de Nuño da Xibla, teniendo corrientes polo xeneral non teníes en cuenta, y suxurió qu'esti puntu del sur más estremáu de tierra esti agora so l'agua. Tendría un sondéu de 67 braces, con sable negru y pequenes roques, arrodiáu poles fondures de 2000 braces y más. Claramente un monte marín volcánicu que probablemente apaeció y lueu sumiose. El buque norteamericanu Wyandot investigó la área en 1956 y nun atopando nenguna indicación d'un bajío, determinóse entós que'l Bancu Pactolus pue ser una islla pantasma. == Islla Elizabeth == Nos 170 o más años que trescurrieron ente el so descubrimientu por Drake y el retiru de la islla nos mapes, pudieron asoceder munches coses nuna mariña [[Sismoloxía|sísmica]] como [[Chile]]. Drake describióla como xuna pequeña islla de non más de 30 milles d'estensión de norte a sur, dibuxada casi como un cuadráu con un llagu nel so centru, que podría ser el cráter d'un volcán escastáu —según rellata Drake—, con un abrupto [[Petón de coral|petón]] o mariña alta del llau meridional. Los mapes de Bowen dexen el llau occidental como desconocíu, una y bones la llínea de mariña foi dexada en blancu; sicasí, amuesen el llau oriental, que foi vistu por Drake, onde taba el «fondeadero» o «puertu» en que fondió el Pelikan, en 20 braces, pa una considerable permanencia de 4 nueches y 3 díes. Ta dientro de les posibilidaes que, pola intensa actividá sísmica, la islla Elizabeth pudo ser amenorgada a la nada alredor d'un añu dempués de que Francis Drake dexara el so puertu. Para siguir el saléu de la espedición de Drake tien de consultase el mapa «Carreros de Drake dende l'estrechu de Magallanes a la islla Isabel».<ref>[http://www.caphorniers.cl/erikson/elizabeth/IslaIsabel-b.jpg Derroteros de Drake desde el Estrecho de Magallanes a la isla Isabel] {{Wayback|url=http://www.caphorniers.cl/erikson/elizabeth/IslaIsabel-b.jpg|date=20120219052129}}</ref> == El diariu de Francis Drake == Toos los historiadores destacaron la falta d'un relatu del viaxe de Francis Drake escritu por él mesmu. Pero él sí que llevó un diariu. Según el pilotu Nuño da Xibla, el capitán Drake llevaba un diariu nel cual rexistraba los detalles del saléu y describía les estrañes especies nueves de «páxaros, árboles y lleones de mar» atopaos, que yeren pintaos pol [[Francis Drake|mesmu Drake]] y John Drake, nuevu sobrín del capitán, dambos arteros [[Pintura|pintores]]. Al ser acusáu Drake por [[piratería]] pol [[Imperiu Español|Imperiu español]], de xuru el diariu foi destruyíu, yá que yera xuna escelente prueba p'aquello. Fuera nefastu pa la [[Sabela I d'Inglaterra|reina Isabel I d'Inglaterra]] que cayera en manos españoles. Dichu diariu de xuru tenía datos más acabaos de la Islla Elizabeth. == Referencies == {{llistaref}} * [https://web.archive.org/web/20100208032625/http://www.caphorniers.cl/erikson/elizabeth/isla_elizabeth.htm Artículu del Cap Horniers sobro la Islla Elizabeth y la so relación col Bancu Pactolus] * [http://www.revistamarina.cl/revistas/2003/6/ferrer.pdf Artículu de la Revista de la Marina de Chile avera del Cabu de Fornos y contorna] * [http://www.loc.gov/rr/rarebook/catalog/drake/drake-4-famousvoy.html The Famous Voyage: The Circumnavigation of the World, 1577-1580] == Bibliografía == * [[Hernán Ferrer Fougá]] “EL FINXU AUSTRAL DE LA LLENDE D'AMÉRICA”El [[cabu de Fornos]]. (Sieglos XVI – XVII - XVIII )(Primer parte ). * {{Cita llibru|título=Cape Horn: A Maritime History,pp 40-45|editorial=Hodder & Stoughton|ubicación=Londres|año=1994|isbn=0-340-41527-4}} * {{Cita llibru|título=Cape Horn: The Story of the Cape Horn Region|editorial=Dodd, Mead & Co|ubicación=Nueva&nbsp;York|año=1939|isbn=1-881987-04-3}} * {{Cita llibru|título=Lost Islands: The Story of Islands That Have Vanished from Nautical Charts, pp 77-78|editorial=University of British Columbia Press|ubicación=Vancouver|año=1984|isbn=0774802103}} * [[Samuel Bawlf]] The Secret voyage of Sir Francis Drake; 1577-1580. New York: Walker & Co., 2003. Pp. xii/400. ISBN 0-8027-1405-6. == Enllaces esternos == {{Commonscat}} *[[Oskar Hermann]] [[Khristian Spate]] pag.248 The Spanish Lake: The Spanish Lake Taylor & Francis, 1979 ISBN 0-7099-0049-X, 9780709900498 372 páxines. {{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Islles de Chile]] [[Categoría:Islla pantasma]] tt80vkhwiifb21wk4ihtxpnhia04sdu 0 284022 4503148 4503010 2026-07-07T22:10:51Z Jackie SMG 130890 /* Afganistán */ 4503148 wikitext text/x-wiki Munchos países, al traviés del usu del [[Censu de población|censu]], enumeren les sos poblaciones por [[Idioma|llingües]] y pol so nivel de competencia nel usu d'eses llingües. [[File:Languages_in_censuses.png|miniaturadeimagen|Idiomes nos censos. Mapa qu'amuesa países onde les llingües de les persones fueron enumeraes siquier nun censu dende [[1991]]. ]] == Afganistán == El [[Idioma paxtu|paxtu]] y el [[Idioma persa|persa]] [[dari]] son les llingües oficiales d'[[Afganistán]]; el bilingüismu ye mui común.<ref name="AO">{{cite web|title=Article Sixteen of the 2004 Constitution of Afghanistan|url=http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#preamble|quote=From among the languages of Pashto, Dari, Uzbeki, Turkmani, Baluchi, Pashai, Nuristani, Pamiri (alsana), Arab and other languages spoken in the country, '''Pashto and Dari are the official languages of the state.'''|year=2004|access-date=13 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131028065437/http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html|archive-date=2013-10-28}}</ref> Ambas son llingües indoeuropees de la subfamilia de les llingües iranines. El dari foi siempres la llingua de prestixu y una [[llingua franca]] pa la comunicación interétnica, ye la llingua materna de los [[Taxiquistanín|taxiquistaninos]], los hazaras, los aimaks y los kizilbash.<ref name="Encyclopædia Britannica">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan/226122/Languages|title=Languages of Afghanistan|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112115208/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan/226122/Languages/|archive-date=2013-11-12}}</ref> El paxtu ye la llingua materna de los [[Etnia paxta|paxtunes]], anque munchos paxtunes usen de cutiu el dari y dellos non paxtunes falen con fluideza el paxtu. Otres llingües, incluyendo l'[[Idioma uzbecu|uzbequ]], l'[[árabe]], el [[Idioma turcomanu|turcomanu]], el [[baluchi]], el paxayi y les llingües nuristanines (ashkunu, kamkata-viri, vasi-vari, tregami y kalasha-ala), son les llingües maternes de grupos minoritarios por tol país y tienen estatus oficial nes rexones onde se falen llargamente. Ente les llingües menores tamién s'atopen el pamiri (shughni, munji, ishkashimi y wakhi), el brahui, el hindko y el [[Idioma kirguís|kirguís]]. Un pequeñu porcentaxe d'afganos tamién fala con fluideza l'[[Idioma urdú|urdu]], l'[[Idioma inglés|inglés]] y otres llingües. {| class="wikitable" !Idioma !Porcentaxe averáu del censu <ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2098.html|title=Population|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=24 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307124031/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2098.html|archive-date=2014-03-07}}</ref><ref name="LoC-pdf">{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf|title=Country Profile: Afghanistan|publisher=[[Library of Congress Country Studies]] on Afghanistan|date=August 2008|access-date=10 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140408085103/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf|archive-date=2014-04-08}}</ref> |- !Dari |50% |- !Paxtu |35% |- !Uzbek and Turkmen |11% |- !30 minor languages |4% |} == Referencies == {{Llistaref}} b7mf0v9go8n5oo7qufv7461h3pv7rk0 4503149 4503148 2026-07-07T22:11:24Z Jackie SMG 130890 /* Afganistán */ 4503149 wikitext text/x-wiki Munchos países, al traviés del usu del [[Censu de población|censu]], enumeren les sos poblaciones por [[Idioma|llingües]] y pol so nivel de competencia nel usu d'eses llingües. [[File:Languages_in_censuses.png|miniaturadeimagen|Idiomes nos censos. Mapa qu'amuesa países onde les llingües de les persones fueron enumeraes siquier nun censu dende [[1991]]. ]] == Afganistán == El [[Idioma paxtu|paxtu]] y el [[Idioma persa|persa]] [[dari]] son les llingües oficiales d'[[Afganistán]]; el bilingüismu ye mui común.<ref name="AO">{{cite web|title=Article Sixteen of the 2004 Constitution of Afghanistan|url=http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#preamble|quote=From among the languages of Pashto, Dari, Uzbeki, Turkmani, Baluchi, Pashai, Nuristani, Pamiri (alsana), Arab and other languages spoken in the country, '''Pashto and Dari are the official languages of the state.'''|year=2004|access-date=13 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131028065437/http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html|archive-date=2013-10-28}}</ref> Ambas son llingües indoeuropees de la subfamilia de les llingües iranines. El dari foi siempres la llingua de prestixu y una [[llingua franca]] pa la comunicación interétnica, ye la llingua materna de los [[Taxiquistanín|taxiquistaninos]], los hazaras, los aimaks y los kizilbash.<ref name="Encyclopædia Britannica">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan/226122/Languages|title=Languages of Afghanistan|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112115208/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan/226122/Languages/|archive-date=2013-11-12}}</ref> El paxtu ye la llingua materna de los [[Etnia paxta|paxtunes]], anque munchos paxtunes usen de cutiu el dari y dellos non paxtunes falen con fluideza el paxtu. Otres llingües, incluyendo l'[[Idioma uzbecu|uzbequ]], l'[[árabe]], el [[Idioma turcomanu|turcomanu]], el [[baluchi]], el paxayi y les llingües nuristanines (ashkunu, kamkata-viri, vasi-vari, tregami y kalasha-ala), son les llingües maternes de grupos minoritarios por tol país y tienen estatus oficial nes rexones onde se falen llargamente. Ente les llingües menores tamién s'atopen el pamiri (shughni, munji, ishkashimi y wakhi), el brahui, el hindko y el [[Idioma kirguís|kirguís]]. Un pequeñu porcentaxe d'afganos tamién fala con fluideza l'[[Idioma urdú|urdu]], l'[[Idioma inglés|inglés]] y otres llingües. {| class="wikitable" !Idioma !Porcentaxe averáu del censu <ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2098.html|title=Population|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=24 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307124031/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2098.html|archive-date=2014-03-07}}</ref><ref name="LoC-pdf">{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf|title=Country Profile: Afghanistan|publisher=[[Library of Congress Country Studies]] on Afghanistan|date=August 2008|access-date=10 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140408085103/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf|archive-date=2014-04-08}}</ref> |- !Dari |50% |- !Paxtu |35% |- !Uzbequ and Turkmen |11% |- !30 minor languages |4% |} == Referencies == {{Llistaref}} 5pcn1xdu3dqm307l805jgv0hh842dmc 4503150 4503149 2026-07-07T22:12:00Z Jackie SMG 130890 /* Afganistán */ 4503150 wikitext text/x-wiki Munchos países, al traviés del usu del [[Censu de población|censu]], enumeren les sos poblaciones por [[Idioma|llingües]] y pol so nivel de competencia nel usu d'eses llingües. [[File:Languages_in_censuses.png|miniaturadeimagen|Idiomes nos censos. Mapa qu'amuesa países onde les llingües de les persones fueron enumeraes siquier nun censu dende [[1991]]. ]] == Afganistán == El [[Idioma paxtu|paxtu]] y el [[Idioma persa|persa]] [[dari]] son les llingües oficiales d'[[Afganistán]]; el bilingüismu ye mui común.<ref name="AO">{{cite web|title=Article Sixteen of the 2004 Constitution of Afghanistan|url=http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#preamble|quote=From among the languages of Pashto, Dari, Uzbeki, Turkmani, Baluchi, Pashai, Nuristani, Pamiri (alsana), Arab and other languages spoken in the country, '''Pashto and Dari are the official languages of the state.'''|year=2004|access-date=13 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131028065437/http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html|archive-date=2013-10-28}}</ref> Ambas son llingües indoeuropees de la subfamilia de les llingües iranines. El dari foi siempres la llingua de prestixu y una [[llingua franca]] pa la comunicación interétnica, ye la llingua materna de los [[Taxiquistanín|taxiquistaninos]], los hazaras, los aimaks y los kizilbash.<ref name="Encyclopædia Britannica">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan/226122/Languages|title=Languages of Afghanistan|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112115208/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan/226122/Languages/|archive-date=2013-11-12}}</ref> El paxtu ye la llingua materna de los [[Etnia paxta|paxtunes]], anque munchos paxtunes usen de cutiu el dari y dellos non paxtunes falen con fluideza el paxtu. Otres llingües, incluyendo l'[[Idioma uzbecu|uzbequ]], l'[[árabe]], el [[Idioma turcomanu|turcomanu]], el [[baluchi]], el paxayi y les llingües nuristanines (ashkunu, kamkata-viri, vasi-vari, tregami y kalasha-ala), son les llingües maternes de grupos minoritarios por tol país y tienen estatus oficial nes rexones onde se falen llargamente. Ente les llingües menores tamién s'atopen el pamiri (shughni, munji, ishkashimi y wakhi), el brahui, el hindko y el [[Idioma kirguís|kirguís]]. Un pequeñu porcentaxe d'afganos tamién fala con fluideza l'[[Idioma urdú|urdu]], l'[[Idioma inglés|inglés]] y otres llingües. {| class="wikitable" !Idioma !Porcentaxe averáu del censu <ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2098.html|title=Population|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=24 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307124031/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2098.html|archive-date=2014-03-07}}</ref><ref name="LoC-pdf">{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf|title=Country Profile: Afghanistan|publisher=[[Library of Congress Country Studies]] on Afghanistan|date=August 2008|access-date=10 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140408085103/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf|archive-date=2014-04-08}}</ref> |- !Dari |50% |- !Paxtu |35% |- !Uzbequ and Turcomanu |11% |- !30 minor languages |4% |} == Referencies == {{Llistaref}} 7p66blmhua5d9yzyt5k02txa9zirpzk 4503151 4503150 2026-07-07T22:13:03Z Jackie SMG 130890 /* Afganistán */ 4503151 wikitext text/x-wiki Munchos países, al traviés del usu del [[Censu de población|censu]], enumeren les sos poblaciones por [[Idioma|llingües]] y pol so nivel de competencia nel usu d'eses llingües. [[File:Languages_in_censuses.png|miniaturadeimagen|Idiomes nos censos. Mapa qu'amuesa países onde les llingües de les persones fueron enumeraes siquier nun censu dende [[1991]]. ]] == Afganistán == El [[Idioma paxtu|paxtu]] y el [[Idioma persa|persa]] [[dari]] son les llingües oficiales d'[[Afganistán]]; el bilingüismu ye mui común.<ref name="AO">{{cite web|title=Article Sixteen of the 2004 Constitution of Afghanistan|url=http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#preamble|quote=From among the languages of Pashto, Dari, Uzbeki, Turkmani, Baluchi, Pashai, Nuristani, Pamiri (alsana), Arab and other languages spoken in the country, '''Pashto and Dari are the official languages of the state.'''|year=2004|access-date=13 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131028065437/http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html|archive-date=2013-10-28}}</ref> Ambas son llingües indoeuropees de la subfamilia de les llingües iranines. El dari foi siempres la llingua de prestixu y una [[llingua franca]] pa la comunicación interétnica, ye la llingua materna de los [[Taxiquistanín|taxiquistaninos]], los hazaras, los aimaks y los kizilbash.<ref name="Encyclopædia Britannica">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan/226122/Languages|title=Languages of Afghanistan|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112115208/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan/226122/Languages/|archive-date=2013-11-12}}</ref> El paxtu ye la llingua materna de los [[Etnia paxta|paxtunes]], anque munchos paxtunes usen de cutiu el dari y dellos non paxtunes falen con fluideza el paxtu. Otres llingües, incluyendo l'[[Idioma uzbecu|uzbequ]], l'[[árabe]], el [[Idioma turcomanu|turcomanu]], el [[baluchi]], el paxayi y les llingües nuristanines (ashkunu, kamkata-viri, vasi-vari, tregami y kalasha-ala), son les llingües maternes de grupos minoritarios por tol país y tienen estatus oficial nes rexones onde se falen llargamente. Ente les llingües menores tamién s'atopen el pamiri (shughni, munji, ishkashimi y wakhi), el brahui, el hindko y el [[Idioma kirguís|kirguís]]. Un pequeñu porcentaxe d'afganos tamién fala con fluideza l'[[Idioma urdú|urdu]], l'[[Idioma inglés|inglés]] y otres llingües. {| class="wikitable" !Idioma !Porcentaxe averáu del censu <ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2098.html|title=Population|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=24 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307124031/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2098.html|archive-date=2014-03-07}}</ref><ref name="LoC-pdf">{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf|title=Country Profile: Afghanistan|publisher=[[Library of Congress Country Studies]] on Afghanistan|date=August 2008|access-date=10 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140408085103/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf|archive-date=2014-04-08}}</ref> |- !Dari |50% |- !Paxtu |35% |- !Uzbequ and Turcomanu |11% |- !30 llingües minoritaries |4% |} == Referencies == {{Llistaref}} 6doz9yobx1g8ph6oxxuv1dzmcoinsy5 4503152 4503151 2026-07-07T22:13:44Z Jackie SMG 130890 /* Afganistán */ 4503152 wikitext text/x-wiki Munchos países, al traviés del usu del [[Censu de población|censu]], enumeren les sos poblaciones por [[Idioma|llingües]] y pol so nivel de competencia nel usu d'eses llingües. [[File:Languages_in_censuses.png|miniaturadeimagen|Idiomes nos censos. Mapa qu'amuesa países onde les llingües de les persones fueron enumeraes siquier nun censu dende [[1991]]. ]] == Afganistán == El [[Idioma paxtu|paxtu]] y el [[Idioma persa|persa]] [[dari]] son les llingües oficiales d'[[Afganistán]]; el bilingüismu ye mui común.<ref name="AO">{{cite web|title=Article Sixteen of the 2004 Constitution of Afghanistan|url=http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#preamble|quote=From among the languages of Pashto, Dari, Uzbeki, Turkmani, Baluchi, Pashai, Nuristani, Pamiri (alsana), Arab and other languages spoken in the country, '''Pashto and Dari are the official languages of the state.'''|year=2004|access-date=13 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131028065437/http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html|archive-date=2013-10-28}}</ref> Ambas son llingües indoeuropees de la subfamilia de les llingües iranines. El dari foi siempres la llingua de prestixu y una [[llingua franca]] pa la comunicación interétnica, ye la llingua materna de los [[Taxiquistanín|taxiquistaninos]], los hazaras, los aimaks y los kizilbash.<ref name="Encyclopædia Britannica">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan/226122/Languages|title=Languages of Afghanistan|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112115208/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan/226122/Languages/|archive-date=2013-11-12}}</ref> El paxtu ye la llingua materna de los [[Etnia paxta|paxtunes]], anque munchos paxtunes usen de cutiu el dari y dellos non paxtunes falen con fluideza el paxtu. Otres llingües, incluyendo l'[[Idioma uzbecu|uzbequ]], l'[[árabe]], el [[Idioma turcomanu|turcomanu]], el [[baluchi]], el paxayi y les llingües nuristanines (ashkunu, kamkata-viri, vasi-vari, tregami y kalasha-ala), son les llingües maternes de grupos minoritarios por tol país y tienen estatus oficial nes rexones onde se falen llargamente. Ente les llingües menores tamién s'atopen el pamiri (shughni, munji, ishkashimi y wakhi), el brahui, el hindko y el [[Idioma kirguís|kirguís]]. Un pequeñu porcentaxe d'afganos tamién fala con fluideza l'[[Idioma urdú|urdu]], l'[[Idioma inglés|inglés]] y otres llingües. {| class="wikitable" !Idioma !Porcentaxe averáu del censu <ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2098.html|title=Population|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=24 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307124031/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2098.html|archive-date=2014-03-07}}</ref><ref name="LoC-pdf">{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf|title=Country Profile: Afghanistan|publisher=[[Library of Congress Country Studies]] on Afghanistan|date=August 2008|access-date=10 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140408085103/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf|archive-date=2014-04-08}}</ref> |- !Dari |50% |- !Paxtu |35% |- !Uzbequ y Turcomanu |11% |- !30 llingües minoritaries |4% |} == Referencies == {{Llistaref}} 1upsy16gr8dyziaz18nfk06j0np057w 0 284030 4503111 2026-07-07T20:15:21Z Mistico Dois 69055 Artículu nuevu. 4503111 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Ben Nicholson''' ([[10 d'abril]] de [[1894]] – [[6 de febreru]] de [[1982]]) foi un pintor [[Inglaterra|inglés]]. Fízose famosu poles sos pintures [[arte astrauto|astractes]], delles vegaes en baxorrelieve, paisaxes y natures muertes. Nome destacáu nel arte británico del sieglu XX, la so segunda muyer foi la escultora [[Barbara Hepworth]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1894|1982|Nicholson, Ben}} [[Categoría:Pintores d'Inglaterra]] noi6e7ku7bwrwes3u148im4p37v5jjw 4503112 4503111 2026-07-07T20:17:17Z Mistico Dois 69055 4503112 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Ben Nicholson''' ([[10 d'abril]] de [[1894]] – [[6 de febreru]] de [[1982]]) foi un pintor y escultor [[Inglaterra|inglés]]. Fízose famosu poles sos pintures [[arte astrauto|astractes]], delles vegaes en baxorrelieve, paisaxes y natures muertes. Nome destacáu nel arte británico del sieglu XX, la so segunda muyer foi la escultora [[Barbara Hepworth]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1894|1982|Nicholson, Ben}} [[Categoría:Pintores d'Inglaterra]] [[Categoría:Escultores d'Inglaterra]] 15cjdbrcp6tijn004ynqlhqxbhvqgv8 4503113 4503112 2026-07-07T20:17:57Z Mistico Dois 69055 4503113 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Ben Nicholson''' ([[10 d'abril]] de [[1894]] – [[6 de febreru]] de [[1982]]) foi un pintor y escultor [[Inglaterra|inglés]]. Fízose famosu poles sos pintures [[arte astrauto|astractes]], delles vegaes en baxorrelieve, paisaxes y natures muertes. Nome destacáu nel arte británico del sieglu XX, la so segunda muyer foi la escultora [[Barbara Hepworth]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1894|1982|Nicholson, Ben}} [[Categoría:Pintores d'Inglaterra]] [[Categoría:Escultores del Reinu Xuniu]] 7sj7sjktlgz3g45zv2qwfwop0t00bq5 0 284031 4503224 2026-07-08T08:30:22Z Doncsecz~enwiki 108305 /* Ormož */ 4503224 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Ormož''' ({{lang-de|Friedau}}) ye una ciudá asitiada na parte noreste d'[[Eslovenia]]. == Historia == Ormož apaez mentáu en documentos escritos en 1273 col nome d'''Holermůs''. El nome basase nel nome latinizáu ''Alramus'', tomáu emprestáu del [[Pueblos xermánicos|xermánicu]] ''Alram''. Ye posible que'l nome provenga del obispu de [[Salzburgu]], Adalram, porque Ormož pasó a ser propiedá del arzobispáu de Salzburgu nel sieglu IX. La zona d'Ormož tuvo habitada alredor del añu 2100 e.C. Ormož, na so [[Edá del bronce]], superó n'importancia a tolos llugares circundantes y, por cuenta del so tamañu y diseñu urbanu, considérase unu de los asentamientos más grandes del so tipu na rexón alpina oriental. En 1293, la ciudá llogro derechos de mercáu por razones estratéxiques, y en 1331, derechos de ciudá. Llibráronse llarges batalles pol control de la ciudad ente [[alemanes]], húngaros, [[pueblu croata|croates]] y [[Imperiu Otomanu|otomanos]]. Ormož sufrió una gran destrucción nestes batalles, especialmente en 1487, 1532, 1605 y 1704, y la ciudá tamién sobrevivió a delles quemes. Tres la [[Primer Guerra Mundial]], Ormož pasó a formar parte d'[[Estáu de los Eslovenos, Croates y Serbios]] ([[Yugoslavia]]). Mientres la [[Segunda Guerra Mundial]], la ciudá foi ocupada pola [[Alemaña nazi]]. Tres la guerra, les autoridaes yugoslaves espulsaron a la población d'orixe alemán de la ciudá. Ormož foi un nexu d'unión ente los pueblos croata y [[pueblu eslovenu|eslovenu]] nos últimos sieglos, y caltuvo esta función en cierta midida hasta los nuesos díes. En 1991, Eslovenia declaró la so independencia de Yugoslavia, a lo que l'exércitu popular yugoslavu respondió llanzando un ataque contra el país. Les tropes serbies sitiaron Ormož, pero les defensores eslovenos de la ciudá aguantaron y la so resistencia torgó que l'enemigu avanzara más fondamente n'Eslovenia. Esto tamién-y dio tiempu al nuevu estáu pa convencer a los estaos occidentales de que sofitaren la so independencia. == Xeografía == Asitiase na marxe esquierda del [[ríu Drava]] y parte con [[Croacia]] na marxe opuesta del ríu. El [[llagu Ormož]] atopase al pie de la ciudá. Tratase d'un [[embalse]] nel ríu Drava. La zona qu'arrodia el llagu Ormož y les llagunes d'Ormož constitúi un hábitat importante pa les [[aves|páxaros]], incluyíes delles [[Migración de les aves|páxaros migratories]] en peligru d'estinción. Atopase na rexón tradicional de Prlekija, que forma parte de la Estiria eslovena. El paisaxe al norte d'Ormož ye montascosu, con munchos [[viesca|viesques]] y viñeos. El ríu Lešnica desagua nel Drava xustu al oeste d'Ormož, y el regueru Pavlovci ({{lang-sl|Pavlovski potok}}) fluyi al este de la ciudá. == Cultura == La ilesia parroquial de la ciudá está dedicada a Santiagu. Mencionase por primer vegada en fontes escrites que daten de 1271. Foi reconstruyida en delles ocasiones mientres los sieglos XVI, XVII y XVIII. Contien [[frescu|frescos]] de los sieglos XIV y XVII. El [[castiellu d'Ormož]] mencionase por primer vegada en 1278, cuando foi construyíu pol conde Federicu de [[Ptuj]]. Recibió el nome de ''Fridaw'' nel so honor, nome que se caltuvo nel nome alemán d'Ormož. == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * {{cita llibru |nome=Snoj |apellíu=Marko |fecha=2009 |títulu=Etimološki slovar slovenskih zemljepisnih imen |editorial=Založba Modrijan|ubicación=Llubliana|isbn=978-961-241-360-6}} * {{cita llibru |nome=Golec |apellíu=Boris |fecha=2005 |títulu=Ormož v stoletjih mestne avtonomije : posestna, demografska, gospodarska, socialna, etnična in jezikovna podoba mesta ob Dravi 1331-1849 |editorial=Založba ZRC |ubicación=Llubliana |isbn=961-6500-77-5 }} * {{cita llibru |nome1=Dular |apellíu1=Janez |nome2=Tomanič-Jevremov |apellíu2=Marjana |fecha=2010 |títulu=Ormož : befestigte Siedlung aus der späten Bronze- und der älteren Eisenzeit |editorial=Založba ZRC |ubicación=Llubliana |isbn=978-961-254-565-9 }} * {{cita llibru |nome=Curk |apellíu=Jože |fecha=1967 |títulu=Kulturni spomeniki na ozemlju občine Ormož |editorial=Zavod za spomeniško varstvo SRS |ubicación=Llubliana|isbn= }} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} * {{cita web |títulu=Ormož : sonce Prlekije |url=https://www.slotic.si/assets/datoteke/tic_ormoz/ormoz-brosura.pdf |autor= |obra=SLOTIC |fecha= |fechaaccesu=8.7.2026 |idioma=sl }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos d'Eslovenia]] [[Categoría:Llocalidaes d'Eslovenia]] k5r84n0uxzl1g4nsqmu3idbri064yio 0 284032 4503225 2026-07-08T08:31:04Z Doncsecz~enwiki 108305 Redirixendo a [[Ormož]] 4503225 wikitext text/x-wiki #REDIRECCIÓN [[Ormož]] ptxf68qg60bontsl52tp3bo6kqaefo1 0 284033 4503226 2026-07-08T08:31:19Z Doncsecz~enwiki 108305 Redirixendo a [[Ormož]] 4503226 wikitext text/x-wiki #REDIRECCIÓN [[Ormož]] ptxf68qg60bontsl52tp3bo6kqaefo1 0 284034 4503227 2026-07-08T08:31:32Z Doncsecz~enwiki 108305 Redirixendo a [[Ormož]] 4503227 wikitext text/x-wiki #REDIRECCIÓN [[Ormož]] ptxf68qg60bontsl52tp3bo6kqaefo1 0 284035 4503239 2026-07-08T11:23:18Z Amasuela 32214 Creada traduciendo la páxina «[[:es:Special:Redirect/revision/165254831|Estrecho de Belle Isle]]» 4503239 wikitext text/x-wiki {{Ficha de cuerpu d'agua|mapa=Golfe Saint-Laurent Delimitations-fr.svg|locator_x_mapa=175|locator_y_mapa=70|mapa2=Map of Gulf of Saint Lawrence-No names.png|locator_x_mapa2=210|locator_y_mapa2=60|mapa3=Strait of belle isle.png|locator_x_mapa3=|locator_y_mapa3=|mar=|subdivisiones=|estrechos=|cabos=|accidentes=[[Península del Labrador]]|superficie=}}L'estrechu de Belle Isle (en [[Idioma francés|francés]] ''Détroit de Belle Isle'', n'inglés ''Strait of Belle Isle''), dacuando denomináu '''Estrechos de Belle Isle''' o ''Estrechos del Llabrador'', ye un estrechu del este de [[Canadá]] que dixebra la [[Península del Labrador|península del Llabrador]] de la [[islla de Terranova]], na provincia de [[Islla de Terranova|Terranova]] y Llabrador. Tien barganal de 125 km de llargu y el so anchu varia ente 15 km y 60 km, con un promediu de 18 km. El saléu nel estrechu puede ser extremamente peligrosa por cuenta de les corrientes y marees qu'actúen n'interacción cola corriente del Llabrador, a la variación de la fondura, al xelu que lo cubre de 8 a 10 meses per añu y a males condiciones del tiempu, incluyendo les neblinas y los vientos bien fuertes. L'estrechu ye la salida norte del [[golfu de San Llorienzo]], siendo les restantes salíes l'[[estrechu de Cabot]], ente les [[Islla de Terranova|isles de Terranova]] y [[Cabu Bretón]], y l'[[estrechu de Cansu]], ente la [[Islla del Cabu Bretón|islla de Cabu Bretón]] y el continente. https://www.etsy.com/es/listing/1470139386/mapa-de-terranova-estrecho-de-belle-isle Carta Náutica https://baike.baidu.com/es/item/Terranova/1374385 Un serviciu de ferries conecta nel períodu branizu [[Blanc-Sablon]], en [[Québec|Quebec]], con Sainte-Barbe, en Terranova. El nome deriva de la [[Isla de Belle Isle|islla de Belle Isle]], xuna pequena islla canadiense (25 km²) alcontrada n'estremu nororiental del estrechu y aprosimao a la mesma alloña de Table Head, na península de Llabrador, y cabu Bauld, en Terranova. Referencies llistaref Enllaces esternos commonscat{{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Golfu de San Lorenzo]] [[Categoría:Estrechos de Quebec]] [[Categoría:Xeografía de Canadá]] gtol6k0qjkiub1mt69o5j73iqla9o3h 4503240 4503239 2026-07-08T11:34:25Z Amasuela 32214 Traducción, Historia, Xeografía, enllaces internos, enllaces esternos, referencies, categoría. 4503240 wikitext text/x-wiki {{Xeografía}} {{Ficha de cuerpu d'agua|mapa=Golfe Saint-Laurent Delimitations-fr.svg|locator_x_mapa=175|locator_y_mapa=70|mapa2=Map of Gulf of Saint Lawrence-No names.png|locator_x_mapa2=210|locator_y_mapa2=60|mapa3=Strait of belle isle.png|locator_x_mapa3=|locator_y_mapa3=|mar=|subdivisiones=|estrechos=|cabos=|accidentes=[[Península del Labrador]]|superficie=}}L'estrechu de Belle Isle (en [[Idioma francés|francés]] ''Détroit de Belle Isle'', n'inglés ''Strait of Belle Isle''), dacuando denomináu '''Estrechos de Belle Isle''' o ''Estrechos del Llabrador'', ye un estrechu del este de [[Canadá]] que dixebra la [[Península del Labrador|península del Llabrador]] de la [[islla de Terranova]], na provincia de [[Islla de Terranova|Terranova]] y Llabrador. Tien barganal de 125 km de llargu y el so anchu varia ente 15 km y 60 km, con un promediu de 18 km. El saléu nel estrechu puede ser extremamente peligrosa por cuenta de les corrientes y marees qu'actúen n'interacción cola corriente del Llabrador, a la variación de la fondura, al xelu que lo cubre de 8 a 10 meses per añu y a males condiciones del tiempu, incluyendo les neblinas y los vientos bien fuertes. L'estrechu ye la salida norte del [[golfu de San Llorienzo]], siendo les restantes salíes l'[[estrechu de Cabot]], ente les [[Islla de Terranova|isles de Terranova]] y [[Cabu Bretón]], y l'[[estrechu de Cansu]], ente la [[Islla del Cabu Bretón|islla de Cabu Bretón]] y el continente.<ref>[https://www.etsy.com/es/listing/1470139386/mapa-de-terranova-estrecho-de-belle-isle Carta Náutica]</ref><ref>[https://baike.baidu.com/es/item/Terranova/1374385b islla de Terranova, {{es}}]</ref> Un serviciu de ferries conecta nel períodu branizu [[Blanc-Sablon]], en [[Québec|Quebec]], con Sainte-Barbe, en Terranova.<ref>[https://www.fundacionaquae.org/estacion-ballenera-vasca-de-bahia-roja/ Estación ballenera vasca de Bahía Roja, {{es}}]</ref> El nome deriva de la [[Isla de Belle Isle|islla de Belle Isle]], xuna pequeña islla canadiense (25 km²) alcontrada n'estremu nororiental del estrechu y aprosimao a la mesma alloña de Table Head, na [[península de Llabrador]], y cabu Bauld, en Terranova. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Xeografía de Canadá]] 9rhgk9in587zitfhadurgjin3xuw8kq