29 d'ochobre

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ast">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>astwiki</dbname>
    <base>https://ast.wikipedia.org/wiki/Portada</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medios</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Especial</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Alderique</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Usuariu</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Usuariu alderique</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia alderique</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ficheru</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ficheru alderique</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki alderique</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Plantía</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Plantía alderique</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Ayuda</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Ayuda alderique</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categoría</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Categoría alderique</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Módulu</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Módulu alderique</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>29 d'ochobre</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1168</id>
    <revision>
      <id>4765752</id>
      <parentid>4087622</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T23:20:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>25653</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nacencies */ [[:es:Yevgueni Primakov|Yevgeny Primakov]]: † 2015</comment>
      <origin>4765752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3773" sha1="aq9oi9fbk5wdvj21inuzfic70hks9ri" xml:space="preserve">{{Ochobre}}

== Fechos ==
* [[1591]] - [[Inocenciu IX]] asocede a [[Gregoriu XIV]] como [[papa]] de la [[Ilesia Católica]]. 
* [[1859]] - [[España]] declara la guerra a [[Marruecos]] por destruir unes fortificaciones en [[Ceuta]]. 
* [[1922]] - [[Italia]]: [[Víctor Manuel III]] da-y el poder a [[Benito Mussolini]].
* [[1923]] - [[Turquía]]: [[Kemal Ataturk]] asume como [[presidente]] de la nueva [[República]].
* [[1933]] - [[España]]: [[José Antonio Primo de Rivera]] funda la [[Falange Española]].
* [[1947]] - [[Bélxica]], [[Países Baxos]] y [[Luxemburgu]] firmen la unión aduanera conocida como [[Benelux]].
* [[1964]] - [[Tanganika]] y [[Zanzíbar]] aconcéyanse formando una nueva república, [[Tanzania]].
* [[2013]] - [[Turquía]]: inaugúrase un [[túnel]] de [[ferrocarril]] baxo'l [[Bósforu]] xuniendo [[Europa]] y [[Asia]] n'[[Istambul]].

== Nacencies ==
* [[1507]] - [[Fernando Álvarez de Toledo y Pimentel]], militar y políticu español († [[1582]])
* ([[Calendariu xulianu]]) [[1656]] - [[Edmond Halley]], astrónomu y matemáticu inglés.
* [[1837]] - [[Abraham Kuyper]], primer ministru holandés († [[1920]]).
* [[1879]] - [[Franz von Papen]], políticu y diplomáticu alemán († [[1969]]).
* [[1882]] - [[Jean Giraudoux]], escritor y políticu francés († [[1944]]).
* [[1897]] - [[Joseph Goebbels]], ministru alemán († [[1945]]).
* [[1920]] - [[Baruj Benacerraf]], venezolanu, [[Premiu Nobel en Fisioloxía o Medicina]] († [[1920]]).
* [[1929]] - [[Yevgeny Primakov]], primer ministru de Rusia († [[2015]]).
* [[1930]] - [[Niki de Saint Phalle]], escultora y pintora francesa (m. [[2002]]).
* [[1938]] - [[Ellen Johnson-Sirleaf]], presidente de Liberia.
* [[1947]] - [[Richard Dreyfuss]], actor d'Estaos Xuníos.
* [[1950]] - [[Abdullah Gül]], presidente y primer ministru de Turquía.
* [[1958]] - [[Stefan Dennis]], actor australianu.
* [[1970]] - [[Edwin Van der Sar]], futbolista holandés.
* 1970 - [[Philip Jonh William Cocu]], futbolista holandés.
* [[1971]] - [[Winona Ryder]], actriz d'Estaos Xuníos.
* [[1979]] - [[Nerea Garmendia]], actriz y presentadora de televisión española.
* [[1981]] - [[Amanda Beard]], nadadora d'Estaos Xuníos.
* [[1990]] - [[Amarna Miller]], actriz española.
* [[1991]] - [[Eben Etzebeth]], xugador de rugbi de Sudáfrica.

== Muertes ==
* [[1618]] - [[Walter Raleigh]], navegante, políticu y escritor inglés (° c. [[1552]])
* [[1783]] - [[Jean le Rond d'Alembert]], matemáticu y filósofu francés (° [[1717]])
* [[1804]] - [[George Morland]], pintor inglés (° [[1763]])
* [[1911]] - [[Joseph Pulitzer]], editor d'[[Estaos Xuníos]] (° [[1847]])
* [[1913]] - [[Darío de Regoyos]], pintor impresionista asturianu (º [[1 de payares]] de [[1857]])
* [[1933]] - [[Paul Painlevé]], matemáticu, inxenieru aeronáuticu y políticu francés, primer ministru (° [[1863]])
* [[1950]] - Rei [[Gustavu V de Suecia]] (° [[1858]])
* [[1957]] - [[Louis B. Mayer]], productor de cine d'[[Estaos Xuníos]] (° [[1884]])
* [[1959]] - Rei [[Sisavang Vong]] de Laos (° [[1885]])
* [[1971]] - [[Arne Tiselius]], químicu suecu (° [[1902]])
* [[1981]] - [[Georges Brassens]], cantante francés (° [[1921]])
* [[1995]] - [[Rubén Lena]], poeta y compositor uruguayu (° [[1925]])
* [[2004]] - [[Edward Oliver LeBlanc]], primer ministru de [[Dominica]] (° [[1923]])
* [[2010]] - [[Marcelino Camacho]], sindicalista [[España|español]], fundador de [[CC.OO.]]&lt;ref&gt;[https://www.elpais.com/articulo/espana/Fallece/Marcelino/Camacho/padre/sindicalismo/moderno/espanol/elpepuesp/20101029elpepunac_2/Tes Fallece Marcelino Camacho, el padre del sindicalismo moderno español, en El País]&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

{{Meses}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Ochobre]]</text>
      <sha1>aq9oi9fbk5wdvj21inuzfic70hks9ri</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>4765755</id>
      <parentid>4765752</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T23:32:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>25653</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nacencies */ + [[Italia Ricci]]</comment>
      <origin>4765755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3822" sha1="oux9rjq7jxls95rj5nimqatcpa7hipp" xml:space="preserve">{{Ochobre}}

== Fechos ==
* [[1591]] - [[Inocenciu IX]] asocede a [[Gregoriu XIV]] como [[papa]] de la [[Ilesia Católica]]. 
* [[1859]] - [[España]] declara la guerra a [[Marruecos]] por destruir unes fortificaciones en [[Ceuta]]. 
* [[1922]] - [[Italia]]: [[Víctor Manuel III]] da-y el poder a [[Benito Mussolini]].
* [[1923]] - [[Turquía]]: [[Kemal Ataturk]] asume como [[presidente]] de la nueva [[República]].
* [[1933]] - [[España]]: [[José Antonio Primo de Rivera]] funda la [[Falange Española]].
* [[1947]] - [[Bélxica]], [[Países Baxos]] y [[Luxemburgu]] firmen la unión aduanera conocida como [[Benelux]].
* [[1964]] - [[Tanganika]] y [[Zanzíbar]] aconcéyanse formando una nueva república, [[Tanzania]].
* [[2013]] - [[Turquía]]: inaugúrase un [[túnel]] de [[ferrocarril]] baxo'l [[Bósforu]] xuniendo [[Europa]] y [[Asia]] n'[[Istambul]].

== Nacencies ==
* [[1507]] - [[Fernando Álvarez de Toledo y Pimentel]], militar y políticu español († [[1582]])
* ([[Calendariu xulianu]]) [[1656]] - [[Edmond Halley]], astrónomu y matemáticu inglés.
* [[1837]] - [[Abraham Kuyper]], primer ministru holandés († [[1920]]).
* [[1879]] - [[Franz von Papen]], políticu y diplomáticu alemán († [[1969]]).
* [[1882]] - [[Jean Giraudoux]], escritor y políticu francés († [[1944]]).
* [[1897]] - [[Joseph Goebbels]], ministru alemán († [[1945]]).
* [[1920]] - [[Baruj Benacerraf]], venezolanu, [[Premiu Nobel en Fisioloxía o Medicina]] († [[1920]]).
* [[1929]] - [[Yevgeny Primakov]], primer ministru de Rusia († [[2015]]).
* [[1930]] - [[Niki de Saint Phalle]], escultora y pintora francesa (m. [[2002]]).
* [[1938]] - [[Ellen Johnson-Sirleaf]], presidente de Liberia.
* [[1947]] - [[Richard Dreyfuss]], actor d'Estaos Xuníos.
* [[1950]] - [[Abdullah Gül]], presidente y primer ministru de Turquía.
* [[1958]] - [[Stefan Dennis]], actor australianu.
* [[1970]] - [[Edwin Van der Sar]], futbolista holandés.
* 1970 - [[Philip Jonh William Cocu]], futbolista holandés.
* [[1971]] - [[Winona Ryder]], actriz d'Estaos Xuníos.
* [[1979]] - [[Nerea Garmendia]], actriz y presentadora de televisión española.
* [[1981]] - [[Amanda Beard]], nadadora d'Estaos Xuníos.
* [[1986]] - [[Italia Ricci]], actriz canadiana.
* [[1990]] - [[Amarna Miller]], actriz española.
* [[1991]] - [[Eben Etzebeth]], xugador de rugbi de Sudáfrica.

== Muertes ==
* [[1618]] - [[Walter Raleigh]], navegante, políticu y escritor inglés (° c. [[1552]])
* [[1783]] - [[Jean le Rond d'Alembert]], matemáticu y filósofu francés (° [[1717]])
* [[1804]] - [[George Morland]], pintor inglés (° [[1763]])
* [[1911]] - [[Joseph Pulitzer]], editor d'[[Estaos Xuníos]] (° [[1847]])
* [[1913]] - [[Darío de Regoyos]], pintor impresionista asturianu (º [[1 de payares]] de [[1857]])
* [[1933]] - [[Paul Painlevé]], matemáticu, inxenieru aeronáuticu y políticu francés, primer ministru (° [[1863]])
* [[1950]] - Rei [[Gustavu V de Suecia]] (° [[1858]])
* [[1957]] - [[Louis B. Mayer]], productor de cine d'[[Estaos Xuníos]] (° [[1884]])
* [[1959]] - Rei [[Sisavang Vong]] de Laos (° [[1885]])
* [[1971]] - [[Arne Tiselius]], químicu suecu (° [[1902]])
* [[1981]] - [[Georges Brassens]], cantante francés (° [[1921]])
* [[1995]] - [[Rubén Lena]], poeta y compositor uruguayu (° [[1925]])
* [[2004]] - [[Edward Oliver LeBlanc]], primer ministru de [[Dominica]] (° [[1923]])
* [[2010]] - [[Marcelino Camacho]], sindicalista [[España|español]], fundador de [[CC.OO.]]&lt;ref&gt;[https://www.elpais.com/articulo/espana/Fallece/Marcelino/Camacho/padre/sindicalismo/moderno/espanol/elpepuesp/20101029elpepunac_2/Tes Fallece Marcelino Camacho, el padre del sindicalismo moderno español, en El País]&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

{{Meses}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Ochobre]]</text>
      <sha1>oux9rjq7jxls95rj5nimqatcpa7hipp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>4 Vesta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12414</id>
    <revision>
      <id>4765810</id>
      <parentid>3608431</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T11:42:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2072" sha1="dgvsgwklboud3lt05xnm75pkoky67ua" xml:space="preserve">{{revisáu|t=20190408180029}}
{{Ficha d'oxetu celeste}}
'''4 Vesta''' ye'l tercer mayor [[asteroide]] del [[cinturón d'asteroides]], con 468 [[km]] de [[diámetru]], y el cuartu en ser descubiertu. El so tamañu y superficie inusualmente brillante faen a Vesta l'asteroide más brillante. Ye l'únicu asteroide n'ocasiones visible a simple vista como una estrella de 6ª [[magnitú]].

Foi descubiertu'l [[29 de marzu]] de [[1807]] dende [[Bremen]] pol [[médicu]] y [[Física|físicu]] [[Alemaña|alemán]] [[Heinrich Wilhelm Olbers]] yá que les sos aficiones lu llevaron a estudiar la órbita de los cometes (de fechu, descubrió cinco cometes, amás d'a Vesta y a [[2 Pallas|(2) '''Palas''']]). Olbers bautizó al asteroide como [[Vesta (mitoloxía)|Vesta]], la [[mitoloxía romana|diosa virxe romana]] del llar, a suxerencia del prominente [[Matemátiques|matemáticu]] [[Carl Friedrich Gauss]] 

Tres el descubrimientu de Vesta en [[1807]], nun s'alcontró nengún otru asteroide demientres 38 años. El siguiente foi [[(5) Astrea|(5) '''Astrea''']].

== Referencies ==
* K. Keil, ''Geological History of Asteroid 4 Vesta: The Smallest Terrestrial Planet'' n'Asteroids III, William Bottke, Alberto Cellino, Paolo Paolicchi, und Richard P. Binzel, (Editors), Univ. of Arizona Press (2002), ISBN 0-8165-2281-2

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* {{en}} [http://www.hohmanntransfer.com/cgi-bin/get.cgi?num=4 Catchall Catalog of Minor Objects: 4 Vesta]
* {{en}} Semeyes del Sistema Solar (''SolarViews''): [http://www.solarviews.com/eng/vesta.htm Vesta] 
* {{en}} [http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/1995/40/ Mapes de Vesta tomaos pol Hubble] 
* {{en}} [http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/1997/27/ El Hubble descubre l'enorme cráter de la superficie de Vesta] 
* {{en}} Semeyes de Vesta tomaes con óptica adaptativa pol [https://web.archive.org/web/20210409000346/http://www2.keck.hawaii.edu/ao/vesta-ao.html telescopiu Keck]

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llistes d'asteroides|4 Vesta]]</text>
      <sha1>dgvsgwklboud3lt05xnm75pkoky67ua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hugo Gunckel Luer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23973</id>
    <revision>
      <id>4765716</id>
      <parentid>3659049</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T14:37:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penarc</username>
        <id>661</id>
      </contributor>
      <comment>/* Referencies */</comment>
      <origin>4765716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="788" sha1="e4fa1b2vqvp0ew7gzb4lf2tyolgzog9" xml:space="preserve">{{revisáu}}
{{persona}}
'''Hugo Gunckel Luer''' {{nym}} foi un [[científicu]], [[naturalista]] y [[botánica|botánicu]] [[Chile|chilenu]], estudiosu de [[Juan Ignacio Molina|Molina]].

== Obra ==
Ente les sos principales obres destaquen:
* ''Diccionario del Habla chilena'' de la Academia Chilena del Instituto Chile (1978).
* ''Bibliografía Moliniana'' (1980)
* ''Helechos de Chile'' - Monografias Anexas a los Anales de la Universidad de Chile (1984)

== Referencies ==
Peña, R. 2019. Hugo Gunckel, el farmacéutico naturalista del siglo XX. Chloris Chilensis Año 22. N° 2
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==

{{entamu}}

{{NF|1901|1997|Gunckel Luer}}

[[Categoría:Botánicos y botániques de Chile]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Botánicos ensin plantía botánicu]]</text>
      <sha1>e4fa1b2vqvp0ew7gzb4lf2tyolgzog9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vigo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24911</id>
    <revision>
      <id>4765740</id>
      <parentid>4688390</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T21:28:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2911" sha1="aj2ng6ne202jaavn9jyxg5zfrtydrpg" xml:space="preserve">{{llocalidá}}
'''Vigo'''&lt;ref&gt;{{DALLA|vigués, -esa, -és (-eso)|49747}}&lt;/ref&gt; ye una ciudá de la [[provincia de Pontevedra]] ([[Galicia]], [[España]]).

Tien una salida a la [[ría de Vigo]]. Ye una ciudá turística, industrial y de servicios. Vigo ye la ciudá mas grande de la provincia y de Galicia, con {{persones|unidá=habitantes}}.

== Clima ==
{| align=&quot;center&quot; rules=&quot;all&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; style=&quot;border:1px solid #999; border-right:2px solid #999; border-bottom:2px solid #999&quot;
|+ style=&quot;font-weight:bold; font-size:1.1em; margin-bottom:0.5em&quot;| Valores climatolóxicos normales (Estación de Peinador)&lt;ref&gt;[http://www.aemet.es/es/elclima/datosclimatologicos/valoresclimatologicos?l=1495&amp;k=gal Axencia Española de Meteoroloxía. Valores Climatolóxicos Normales (Vigo Aeropuertu).]&lt;/ref&gt;
! [[Mes]] !! [[xineru]] !! [[febreru]] !! [[marzu]] !! [[abril]] !! [[mayu]] !! [[xunu]] !! [[xunetu]] !! [[agostu]] !! [[setiembre]]!! [[ochobre]] !! [[payares]]!! [[avientu]]
|-
|align=center| Temperatura media °C ||align=center| 8.3 ||align=center| 9.3 ||align=center| 10.9 ||align=center| 11.9 ||align=center| 14.0 ||align=center| 17.3 ||align=center| 19.4 ||align=center| 19.4 ||align=center| 18.0 ||align=center| 14.6 ||align=center| 11.3 ||align=center| 9.2
|-
|align=center| Temperatura máxima °C ||align=center| 11.6 ||align=center| 12.9 ||align=center| 15.1 ||align=center| 16.1 ||align=center| 18.2 ||align=center| 22.0 ||align=center| 24.3 ||align=center| 24.2 ||align=center| 22.4 ||align=center| 18.5 ||align=center| 14.7 ||align=center| 12.3
|-
|align=center| Temperatura mínima °C ||align=center| 5.0 ||align=center| 5.8 ||align=center| 6.6 ||align=center| 7.7 ||align=center| 9.9 ||align=center| 12.6 ||align=center| 14.6 ||align=center| 14.6 ||align=center| 13.6 ||align=center| 10.8 ||align=center| 7.9 ||align=center| 6.2
|-
|align=center| Precipitación media mm ||align=center| 255 ||align=center| 219 ||align=center| 145 ||align=center| 148 ||align=center| 141 ||align=center| 73 ||align=center| 43 ||align=center| 40 ||align=center| 113 ||align=center| 215 ||align=center| 228 ||align=center| 298
|-
|align=center| Humedá relativa media % ||align=center| 85 ||align=center| 81 ||align=center| 76 ||align=center| 75 ||align=center| 77 ||align=center| 74 ||align=center| 74 ||align=center| 74 ||align=center| 78 ||align=center| 82 ||align=center| 86 ||align=center| 86
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Vigo}}
* [https://web.archive.org/web/20080905130607/http://www.vigo.org/ Ayuntamientu de Vigo]
* [https://web.archive.org/web/20220503120620/https://turismodevigo.org/ Turismu de Vigo]

{{entamu}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Conceyos de Pontevedra]]
[[Categoría:Llocalidaes d'España]]
[[Categoría:Grandes ciudaes d'España]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]]</text>
      <sha1>aj2ng6ne202jaavn9jyxg5zfrtydrpg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>.af</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28499</id>
    <revision>
      <id>4765804</id>
      <parentid>4366660</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T10:34:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="923" sha1="m839v7fd3qak86llgwtl2sgzcnkvz3s" xml:space="preserve">{{revisáu|t=20210314201716}}
{{referencies|t=20210314201705}}
{{dominiu de primer nivel}}
'''.af''' ye'l [[Dominiu de nivel superior xeográficu]] (ccTLD) p'[[Afganistán]] patrocináu pol Ministeriu de Comunicaciones. Ta activu y foi introducíu nel añu [[1997]].

Permítese'l rexistru de dominios de segundu nivel baxo .af pero tamién ye posible rexistrar dominios de tercer nivel baxo:

* .com.af
* .net.af
* .org.af
* .edu.af
* .gov.af

== Ver tamién ==
* [[DNS]]
* [[Llista de dominios d'Internet]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [https://www.iana.org/root-whois/af.htm IANA - .af] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516200803/http://www.iana.org/root-whois/af.htm |date=2008-05-16 }}
* [https://web.archive.org/web/20050730073523/http://www.nic.af/ .af en NIC]

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Dominios de primer nivel territorial|af]]
[[Categoría:Afganistán]]</text>
      <sha1>m839v7fd3qak86llgwtl2sgzcnkvz3s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Trochetiopsis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35953</id>
    <revision>
      <id>4765704</id>
      <parentid>4647928</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T14:09:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1318" sha1="218tibto36on4i6ex1yqbubr7ov4mxt" xml:space="preserve">{{referencies|t=20240606084325}}
{{Tradubot|Trochetiopsis}}
{{ficha de taxón
| image_caption = T. erytrhoxylon
| regnum = [[Plantae]]
| subregnum = [[Tracheobionta]]
| divisio = [[Magnoliophyta]]
| classis = [[Magnoliopsida]]
| subclassis = [[Dilleniidae]]
| ordo = [[Malvales]]
| familia = [[Malvaceae]]
| subfamilia = [[Dombeyoideae]]
| tribus = 
| genus = '''''Trochetiopsis'''''
| genus_authority = [[Marais]]
| subdivision_ranks = [[Especie|Especies]]
| subdivision =
Ver testu }}

'''''Trochetiopsis''''' ye ún [[genus|xéneru botánicu]] de [[fanerógama|plantes con flores]] con trés [[especie|especies]] perteneciente a la familia de les [[Malvaceae]]. 

== Especies escoyíes ==
{|
|-valign=top
|
* ''[[Trochetiopsis ebenus]]''
* ''[[Trochetiopsis erythroxylon]]''
* ''[[Trochetiopsis melanoxylon]]''
|}
== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{wikispecies|Dombeyoideae}}
{{commonscat}}
* https://web.archive.org/web/20130711170000/http://biopl-a-181.plantbio.cornell.edu/
* http://www.ppp-index.de/
* http://www.ipni.org/index.html
* http://www.catalogueoflife.org/search.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115165326/http://www.catalogueoflife.org/search.php |date=2009-01-15 }}
* http://www.eol.org/

{{entamu}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Trochetiopsis]]</text>
      <sha1>218tibto36on4i6ex1yqbubr7ov4mxt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ungnadia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36227</id>
    <revision>
      <id>4765720</id>
      <parentid>4657501</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T16:36:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1188" sha1="79l4pqwu9qjsxqd2q9guexz4stws5qq" xml:space="preserve">{{referencies|t=20231023113527}}
{{Tradubot|Ungnadia}}
{{Ficha de taxón

| Mexican Buckeye
| image = Ungnadia speciosa flowers.jpg
| image_caption = Mexican Buckeye flowers
| regnum = [[Plantae]]
| divisio = [[Magnoliophyta]]
| classis = [[Magnoliopsida]]
| ordo = [[Sapindales]]
| familia = [[Sapindaceae]]
| genus = '''''Ungnadia'''''
| genus_authority = [[Stephan Ladislaus Endlicher|Endl.]]
| subdivision_ranks = Especies
| subdivision = Ver testu.
}}

'''''Ungnadia''''' ye un [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] con trés [[especie|especies]] de [[planta|plantes]] de [[flor|flores]] perteneciente a la familia [[Sapindaceae]]. 

== Especies escoyíes ==
*''[[Ungnadia heptaphylla]]''
*''[[Ungnadia heterophylla]]''
*''[[Ungnadia speciosa]]''
== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
{{wikispecies|Sapindaceae}}
*https://web.archive.org/web/20130711170000/http://biopl-a-181.plantbio.cornell.edu/
* http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/ Site oficial
* http://www.ppp-index.de/
* [http://www.homolaicus.com/scienza/erbario/utility/botanica_sistematica/index.htm Botánica sistemática]

{{entamu}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Sapindaceae]]</text>
      <sha1>79l4pqwu9qjsxqd2q9guexz4stws5qq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Xantolis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37668</id>
    <revision>
      <id>4765767</id>
      <parentid>4694471</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T03:44:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1290" sha1="scxeatost91l1ec1o2fj4wj1ss3bs3o" xml:space="preserve">{{Tradubot|Xantolis}}
{{Ficha de taxón
| ''Xantolis''
| image = falta imagen planta.svg
| regnum = [[Plantae]]
| subregnum = [[Tracheobionta]]
| divisio = [[Magnoliophyta]]
| classis = [[Magnoliopsida]]
| subclassis = [[Dilleniidae]]
| ordo = [[Ericales]]
| familia = [[Sapotaceae]]
| genus = '''''Xantolis'''''
| genus_authority = [[Raf.]] [[1838]]
| subdivision_ranks = Especies
| subdivision = Ver testu.
}}
'''''Xantolis''''' ye un [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] con 37 [[especie|especies]] de [[planta|plantes]] perteneciente a la familia de les [[sapotacees]]. 
== Especies escoyíes ==
* ''[[Xantolis assamica]]''
* ''[[Xantolis australis]]''
* ''[[Xantolis baranensis]]''
* ''[[Xantolis boniana]]''
* ''[[Xantolis burmanica]]''
* ''[[Xantolis cambodiana]]''
* ''[[Xantolis cinerea]]''
== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{wikispecies|Sapotaceae}}
{{commonscat|Sapotaceae}}
* https://web.archive.org/web/20130711170000/http://biopl-a-181.plantbio.cornell.edu/
* http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/ Site oficial
* https://web.archive.org/web/20081029224525/http://www.ppp-index.de/
* [http://www.homolaicus.com/scienza/erbario/utility/botanica_sistematica/index.htm Botánica sistemática]

{{entamu}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Sapotaceae]]</text>
      <sha1>scxeatost91l1ec1o2fj4wj1ss3bs3o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Águila</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38337</id>
    <revision>
      <id>4765793</id>
      <parentid>4713565</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T09:23:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9726" sha1="1pkjp6edlqop1eus7hl6qw82ipjz4qk" xml:space="preserve">{{otros usos}}
{{Ficha de taxón
| Águila
| image = Steinadler_Aquila_chrysaetos_closeup1_Richard_Bartz.jpg
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Accipitriformes]]
| familia = [[Accipitridae]]
| subfamilia = [[Buteoninae]] (parcial)
}}
[[Archivu:Steinadler Aquila chrysaetos closeup1 Richard Bartz.jpg|thumb|L'[[águila real]] ye'l símbolu nacional de [[Méxicu]].]]
'''Águila''' o '''aigla''' ye'l nome dau a les mayores [[aves]] [[Depredación|depredadores]]. Les diverses especies y subespecies d'águiles pueden atopase en casi cualesquier parte del planeta sacante en [[L'Antártida]]. Son miembros de les [[ave de presa|aves de presa]], del orde d'[[Accipitriformes]],&lt;ref name=cle&gt;{{cita web |url=http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%206.5.xls/view |títulu=The Clements Checklist of Birds of the World, Version 6.5 |fechaaccesu=12 de xunu de 2011 |apellíu=Clements |nome=J.F. |enllaceautor= |coautores=T.S. Schulenberg, M.J. Iliff, B.L. Sullivan, &amp; C.L. Wood |añu=2010 |formatu=xls |editorial=Cornell University Press |ubicación= |idioma= |doi= |cita= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110602054017/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%206.5.xls/view |fechaarchivu=2011-06-02}}&lt;/ref&gt; (o [[Falconiformes]] acorde a una clasificación anterior),&lt;ref&gt;Clements, J. F. (2007). [http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%20Checklist%206.3.2%20December%202008.xls/view ''The Clements Checklist of Birds of the World, 6th Edition''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091213052451/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%20Checklist%206.3.2%20December%202008.xls/view |date=2009-12-13 }}. Cornell University Press. Downloadable from Cornell Lab of Ornithology&lt;/ref&gt; familia [[Accipitridae]], subfamilia [[Buteoninae]]. Pertenecen a dellos [[xéneru (bioloxía)|xéneros]], que tán suxetos a una reclasificación más fayadiza yá que los espertos nun lleguen a una opinión consensuada. Les águiles caracterícense principalmente pol so gran tamañu, constitución robusta y cabeza y picu pesaos.

Como toles aves de presa, les águiles tienen un picu grande, poderosu y apuntiáu pa esprender la carne de la so presa. Cunten tamién con [[Tarsu (anatomía)|tarsos]] y garres poderoses. Llama tamién l'atención la fuercia de les águiles, que-yos permite alzar en vuelu a preses muncho más pesaes qu'elles. Amás tienen una vista desaxeradamente aguda que-yos dexa visualizar potenciales preses a distancia, por casu l'águila real tien dos puntos focales nos sos güeyos, unu pa mirar de frente y otru p'alcontrar la mirada escontra les bandes achisbando a la distancia.

Les águiles fueron utilizaes por munchos pueblos como [[símbolu nacional]] y especialmente símbolu imperial, amosando tanto poderíu como guapura. Del [[Imperiu romanu]] ye que, polo xeneral, otros estaos tomaron la forma más avezada del emblema con una águila; l'[[Imperiu bizantín]] apurrió'l símbolu de l'[[águila bicéfala]].

L'águila yera sinónimu de poder pa munchos pueblos antiguos como los [[Cultura Mochica|Mochica]] del antiguu [[Perú]], [[Cultura maya|mayes]] y [[azteca|azteques]].

== L'águila como símbolu ==
[[Archivu:Armoiries empereur Charles Quint (DL).svg|thumb|Águila bicéfala como emblema del emperador Carlos I d'España]]L'águila constituyó'l símbolu de la maxestá y de la victoria a lo llargo de la historia. 

Nel llinguaxe hieroglíficu designaba les ciudaes de [[Heliópolis]], [[Emeso]], [[Antioquía]] y [[Tiro]]. Los [[perses]] y los epirenses tomáronla los primeros por insinia militar y darréu foi l'emblema de la república romana y de los emperadores d'Oriente y d'Occidente. L'águila yera una figura que se ponía como atributu nos [[capitel]]es de los templos de [[Xúpiter (mitoloxía)|Xúpiter]].&lt;ref name=&quot;diccio&quot;&gt;''Diccionariu nacional o Gran Diccionariu clásicu de la llingua española'', Ramón Joaquín Jiménez, 1840&lt;/ref&gt;

=== Heráldica ===
{{AP|Águila (heráldica)}}
L'águila ye una figura heráldica natural femenina emplegada dende les [[Cruzaes]].

Resultante de l'águila romana, restituyida por [[Carlomagno]], apuerta'l símbolu del imperiu y gana una segunda cabeza al momentu de la fusión ente l'Imperiu d'Oriente y l'Imperiu d'Occidente.

La concurrencia col lleón ye bien significativa, y puede usase pa marcar supremacía: ella puede reinar les mesmes zones que'l lleón, ente que'l postreru nun tien nengún poder nos aires, que se vuelve automáticamente un mundu cimeru.

L'[[águila bicéfala]] ye un símbolu presente na iconografía y heráldica de delles cultures indo-europees y mesoamericanes. N'Europa, procede de l'águila bicéfala hitita, llegando a la Edá Media occidental al traviés de Bizanciu.

L'[[águila de San Xuan]], como símbolu del evanxelista, conviértese n'heráldica nuna parte importante de dellos blasones. Nun tien de confundise cola águila imperial qu'apaez n'otros munchos como los de los Austrias españoles o los zares de Rusia que deriven del escudu de los emperadores bizantinos. El más conocíu de los diseños de l'Águila de San Xuan ye'l qu'incorporó Isabel la Católica como soporte al [[escudu de los Reis Católicos]].

=== Símbolu romanu ===
{{AP|Águila romana}}
[[Archivu:Denarius Mark Anthony-32BC-legIII.jpg|thumb|Denariu de Marco Antonio col símbolu de l'águila]]L'águila tamién figuraba como símbolu de les lexones romanes. Nel segundu consuláu de [[Cayo Mario]] (104 e.C.) los símbolos d'animales cuadrúpedos déxase de llau como [[estandarte]]s, calteniéndose namái l'águila (''Aquila''). Taba fecha de plata o bronce, con ales estendíes, pero probablemente yera de tamañu pequeñu, puesto que'l portador del estandarte (signifer) baxo Xulio César dizse qu'en circunstancies de peligru arrincaba l'águila d'el so poste y ocultábala ente los pliegues de la so faxa.

Colos emperadores posteriores l'águila llevábase, como asocedió mientres munchos sieglos, cola lexón, llamándose por ello dacuando la lexón a cencielles ''aquila''.

=== Alquimia ===
N'[[alquimia]], l'águila tien el siguiente significáu: 

* ''Águila blanca'': [[mercuriu (elementu)|mercuriu]] duce.
* ''Águila negra'': espíritu de [[cadmia]] venenosa o [[cobaltu]] que se supón ser materia del mercuriu filosóficu 
* ''Águila celeste'': especie de panacea o remediu contra tolos males. Ye una preparación de mercuriu reducíu a esencia.
* ''Águila de Venus'': [[azafrán]] compuestu de [[cardenillu]] per mediu d'un fueu de llasto al cual añader sal [[amoniacu]] delles vegaes sublimao.
* ''Águila volante'': mercuriu sublimao.
* ''Águila dilatada'': sal amoniacu sublimao. 
* ''Águila taramiando al lleón'': volatilización del fixu polo volátil o del [[azufre]] pol mercuriu de los sabios.&lt;ref name=&quot;diccio&quot;/&gt;

=== Numismática ===
{{AP|Águila (numismática)}}
L'águila ye una representación habitual de les monedes y ye signu de la divinidá o del imperiu.

== Ver tamién ==
[[Archivu:Haliaeetus leucocephalus2 (softeis).jpg|thumb|[[Águila calva]], símbolu nacional d'[[Estaos Xuníos]].]]
[[Archivu:AguilaMuseoLarco.jpg|thumb|Águila mochica, [[Muséu Larco]], Lima-Perú.]]
[[Archivu:Aguila_en_Peru.jpg|thumb|Águila adomada.]]

* [[Aquila heliaca|Águila imperial oriental]]
* [[Águila imperial ibérica]]
* [[Águila real]]
* [[Pithecophaga jefferyi]]
* [[Águila harpía]] 
* [[Águila coronada]]
* [[Águila perdicera]]
* [[Águila culebrera europea]]
* [[Harpyhaliaetus coronatus|Águila coronada solitaria]]
* [[Águila de cabeza blanca]]
* [[Aquila verreauxii|Águila de Verreaux]]
* [[Spizaetus ornatus|Águila calzada barreada]]
* [[Morphnus guianensis|Águila crestada]]
* [[Águila escudada]]
* [[Águila dorada]]
* [[Harpagornis moorei|Águila xigante de Haast]] (estinguida)

Tamién reciben el nome d'águiles les siguientes especies:
* ''[[Pithecophaga jefferyi]]''
* ''[[Harpyopsis novaeguineae]]''
* ''[[Stephanoaetus coronatus]]''
* ''[[Harpyhaliaetus coronatus]]''
* ''[[Oroaetus isidorii]]''
* ''[[Spizaetur melanoleucus]]''
* ''[[Spizaetus ornatus]]''
* ''[[Pandion haliaeutus]]''
* ''[[Buteo swainsoni]]''
* ''[[Busarellus nigricollis]]''
* ''[[Buteo albicaudatus]]''
* ''[[Buteo albigula]]''
* ''[[Buteo albonotatus]]''
* ''[[Buteo brachyurus]]''
* ''[[Buteo jamaicensis]]''
* ''[[Buteo lecorrhous]]''
* ''[[Buteo poecilochious]]''
* ''[[Buteo polyosoma]]''
* ''[[Buteo platypterus]]''
* ''[[Buteogallus meridionalis]]''
* ''[[Buteogallus urubitinga]]''
* ''[[Geranoaetus melanoleucus]]''
* ''[[Harpyhaliaetus solitarius]]''
* ''[[Morphnus guianensis]]''
* ''[[Parabuteo unicinctus]]''

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commons|Eagle}}
{{wikispecies|Accipitridae}}
{{wikcionariu|águila}}
* [http://ibc.lynxeds.com/family/hawks-eagles-accipitridae Semeyes, videos y soníos d'águiles] n'Internet Bird Collection
* [http://www.faunaiberica.org/?page=aguila-real Fauna Ibérica: l'águila real]
* [http://www.faunaiberica.org/?page=aguila-pescadora Fauna Ibérica: l'águila pescadora]
* [http://www.faunaiberica.org/?page=aguila-calzada Fauna Ibérica: l'águila calzada]
* [http://www.faunaiberica.org/?page=aguila-perdicera Fauna Ibérica: l'águila perdicera]
* [http://www.faunaiberica.org/?page=aguila-imperial-iberica Fauna Ibérica: l'águila imperial ibérica]
* [http://www.faunaiberica.org/?page=aguila-culebrera Fauna Ibérica: l'águila culebrera]
* [http://www.ub.edu/aligaperdiguera &lt;cite&gt;Web del Equip de Bioloxía de la Conservació-Àliga Perdiguera, de la Universidá de Barcelona&lt;/cite&gt;]
{{DEFAULTSORT:Aguila}}


{{control d'autoridaes}}

[[Categoría:Accipitridae|Accipitridae]]</text>
      <sha1>1pkjp6edlqop1eus7hl6qw82ipjz4qk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yereván</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43345</id>
    <revision>
      <id>4765774</id>
      <parentid>4723251</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T06:46:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28246" sha1="k2j4gfrn4didtfqsekksuk25375v4wm" xml:space="preserve">{{Correxir}}
{{Llocalidá}}

'''Yereván'''{{cartafueyu|países}} (n'[[Idioma armeniu|armeniu]]: ''Երևան'' o ''Երեւան'') ye la [[Capital (política)|capital]] d'[[Armenia]],&lt;ref&gt;http://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&amp;ID=1&amp;lang=eng}}&lt;/ref&gt; y la mayor ciudá del país. La so superficie ye de 227 [[quilómetru cuadráu|km²]], siendo una división alministrativa especial, distinta a los ''[[Organización territorial d'Armenia|marzes]]'' (մարզեր) en que s'estrema'l país.&lt;ref&gt;http://www.gov.am/enversion/regional_7/regional.htm}}&lt;/ref&gt; Trátase d'una ciudá fundada nel añu [[Años 780 e.C.|782]] e.C. al oeste de lo que güei ye Armenia, nel estremu oriental de la llanura del [[monte Arará]] y a la vera del [[ríu Hrazdan]]. Dempués de la [[Primer Guerra Mundial]] convirtióse na capital de la [[República Democrática d'Armenia]] y aumentó la so población cola llegada de cientos de sobrevivientes del [[xenocidiu armeniu]], espandiéndose entá más nel [[sieglu XX]] al convertise en capital d'una de les quince [[Repúbliques de la XRSS]], la [[República Socialista Soviética d'Armenia|RSS d'Armenia]]. D'esta manera, la pequeña ciudá tresformare nuna de les más importantes de la rexón, sede de les más importantes asociaciones culturales, artístiques ya industriales del país, amás de les polítiques, y bas d'una estensa rede de víes ferriales, según el nuedu de comerciu de productos agrícoles.

En [[2003]], la población de la ciudá envalorare en 1.091.235 habitantes,&lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;http://docs.armstat.am/census/pdfs/11.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://docs.armstat.am/census/pdfs/12.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080910034121/http://docs.armstat.am/census/pdfs/12.pdf |fechaarchivu=2008-09-10 }}&lt;/ref&gt; pa un total de 1.245.700 habitantes añadiendo l'área metropolitana;&lt;ref name=&quot;census&quot; /&gt;&lt;ref&gt;http://www.yerevan.am/index.php?page=mayor&amp;lang=eng&lt;/ref&gt; conformando'l 42% de la población armenia, siguida por [[Gyumri]], con una población de 150.917 habitantes.&lt;ref name=&quot;census&quot; /&gt;

La historia de Yerevan remonta'l [[sieglu VIII e.C.|sieglu VIII]] [[enantes de la nuesa dómina|e.C.]], cola fundación de la fortaleza [[Urartu|urartiana]] d'Erebuni nel añu [[sieglu VIII e.C.|782 ANE]].
Progresivamente, el nome Erebuni evolucionó nel [[idioma armeniu]] ente'l [[sieglu V e.C.|s. V]] o'l [[sieglu IV e.C.|IV]] ANE, modificando la lletra &quot;b&quot; nel nome, hasta convertise en &quot;v&quot;.&lt;ref name=&quot;SAE&quot;&gt;Baghdasaryan A., Simonyan A, et al. Երևան (Yerevan). The [[Soviet Armenian Encyclopedia]]. Yerevan, Armenian SSR, vol. III, 1977, 548-564&lt;/ref&gt;

Cunta con universidá propia, Academia de Ciencies, la [[Galería Nacional d'Armenia]], el Muséu d'Historia d'Armenia y diverses biblioteques públiques. Na ciudá esisten les ruines d'una fortaleza [[Urartu|urartiana]] d'unos 3000 años d'antigüedá. Ente los edificios importantes destaquen la Catedral, el Mercáu y la Ópera. El so [[Aeropuertu Internacional de Zvartnots|aeropuertu]] ta asitiáu en [[Zvartnots]].

Yerevan foi designada [[Capital Mundial del Llibru]] pal 2012 pola UNESCO.

== Etimoloxía y símbolos nacionales ==
L'orixe del nome de la ciudá de Yerevan provién de la fortaleza d'Erebuni (del reinu d'[[Urartu]]), construyíu xunto al centru de la ciudá y anguaño en ruines. Foi nel so momentu una de les principales ciudaes urartianes. Amás, ún de los dolce distritos d'Yerevan llámase Erebuni.&lt;ref&gt;Ver artículos [[Historia de Yerevan]], [[Historia d'Armenia]] y [[Urartu]].&lt;/ref&gt;

El principal símbolu de la ciudá de Yerevan ye, evidentemente, el Monte Arará, visible en clima favorable dende cualesquier parte de la ciudá. Tamién ta representáu nel so escudu d'armes, au tamién ye goyable como símbolu'l lleón coronáu&lt;ref&gt;http://www.yerevan.am/index.php?page=emblem&amp;lang=eng |títulu=Symbols of the city of Yerevan&lt;/ref&gt; yá utilizáu pola República d'Armenia. Esti símbolu representa'l reinu d'Armenia que se remonta al primer rei del [[Reinu armeniu de Cilicia]], [[Lleón I d'Armenia]]. El nome vien de Leo, el lleón, en [[llatín]]. Ye, primero de too, el símbolu heráldicu más frecuente n'Oriente y Oicidente, y reflexa la fuercia y maxestuosidad.

El lleón Levon, y tolos reis de la dinastía roupénide, apreséntense cola corona y col cetru na pierna derecha, nel centru del pechu un diseñu del Monte Arará, caminando a cuatro pates, el xefe de frente.&lt;ref&gt;(francés)[http://www.acam-france.org/armenie/politique/emblemes.htm Emblemes nacionales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100116031413/http://www.acam-france.org/armenie/politique/emblemes.htm |date=2010-01-16 }}&lt;/ref&gt;
En contraste colos símbolos oicidentales, onde'l lleón ta representada de pies (nel [[sieglu XIII]], Armenia ta mirando escontra l'Oicidente romanu, llévase'l lleón de pies y de perfil).

Dende [[2004]], Yerevan tien un himnu nacional, '''Erépouni-Yerevan''', escritu por Barouïr Sévag y compuestu por Y. Hovhannissian, depués d'una escoyeta nun concursu pa representar la ciudá, y una bandera, sobre la bas del escudu d'armes de la ciudá.&lt;ref&gt;Detáis en [http://www.yerevan.am/index.php?page=emblem sitiu oficial de la ciudá]&lt;/ref&gt; La bandera incorpora l'escudu col lleón, sobre un fondu blancu, arrodiáu de dolce pequeños triángulos de color bermeyu que representen les 12 socesives capitales d'Armenia.

== Historia ==

=== Historia antigua ===
[[Ficheru:Erebuni.jpg|thumb|260px|left|La ruines de la [[Fortaleza d'Erebuni]], que foi construyida pol rei [[Argishti I|Argišti]] nel añu [[sieglu VIII e.C.|782 e.C.]]]]

L'antigüedá de Yereván ta acreitada por un cercu del rei d'[[Urartu]] [[Argishti I]] que menta la fundación de la fortaleza de Erebouni nel añu 782 e.C., pa sirvir como [[fuerte]] y [[ciudadela]] de proteición contra los ataques que procedíen del norte d'[[El Cáucasu]]. Yereván ye, pos, una de les más antigües ciudaes nel mundu. Ente'l los sieglos VI y IV e.C., Yereván foi ún de los principales centros de la [[Dinastía Aqueménida]]. Nel añu 585 e.C., la fortaleza de Teishebaini (Karmir Blur), trenta milles al norte de Yereván, foi destruyida polos [[pueblos escites|escites]].

El nome de Yereván ye usáu dende'l [[sieglu VII e.C.|sieglu VII a. C]] baxu dominiu de los [[Imperiu aqueménida|perses]]. Siguió polo xeneral el destín d'Armenia, y foi apostada por [[Imperiu romanu|romanos]], perses y [[partos]], hasta que pasó a dominiu [[musulmán]], y de socesives dinastíes rexonales.

[[Ficheru:Erivan1796.jpg|thumb|250px|right|Yereván en 1796.]]

Nes guerres turcu-perses, la ciudá camudó de manes catorce vegaes ente 1513 y 1737. En [[1604]], en virtú de la orde d'[[Abás el Grande]], decenes de miles d'armenios (incluyíos los ciudadanos de Yereván) fueron deportaos a Persia. De resultes d'ello, la población de Yereván convirtiérase nel 80 por cientu musulmanes y el 20 por cientu armenios. Mientres la década de 1670, el francés [[Jean Chardin (esplorador)|Jean Chardin]] visitó Yereván y dio una descripción de la ciudá nos sos ''Viaxes de Chardin Cavalier en Transcaucasia en 1672-1673''. El 7 de xunu de 1679, un devastador terremotu afaró la ciudá.

A partir de [[1747]], la ciudá formó parte del [[Canatu de Yereván]], un principáu musulmán sol dominiu del Imperiu persa. Mientres la segunda guerra rusu-persa, Yereván foi lliberáu poles tropes ruses sol mandu d'[[Iván Paskévich]] el [[1 d'ochobre]] de [[1827]], y formalmente cedíu polos perses en [[1828]].

=== Historia moderna ===
En [[1918]], tres el final de la [[Primer Guerra Mundial]], foi declarada capital de la nueva [[República Democrática d'Armenia]]. Esi mesmu añu, Yereván enfrenta l'amenaza de les fuercies [[Imperiu otomanu|turques otomanes]], qu'aportaren hasta 7 km de la ciudá. Solamente la firma azotada del [[Tratáu de Batum]] pudo salvar a la capital d'Armenia de ser ocupada.

El [[4 d'avientu]] de [[1920]] foi ocupada poles tropes del [[Exércitu Roxu]], quien eslleieron la república. El [[16 de febreru]] de [[1921]] españa una insurreición anti-soviética na ciudá, que nun llogra ser reprimida hasta'l [[2 d'abril]].

Yereván siguió siendo la capital d'Armenia, esta vegada so la figura de [[República Socialista Soviética d'Armenia]] una de les quince repúbliques de la Xunión Soviética. La era soviética tresformó la ciudá nuna moderna metrópolis industrial de más d'un millón de persones, ellaborada acordies col prominente arquiteutu armeniu [[Alexander Tamanian]]. Yereván tamién se convirtió nun importante centru cultural y científicu.
 
[[Ficheru:The Soviet Union 1968 CPA 3672 stamp (David of Sassoun Monument in Yerevan (Yervand Kochar, 1959) and Ararat Mountains).jpg|thumb|200px|Sellu de 12 [[rublu soviéticu|kopeks]] [[Xunión Soviética|soviéticu]] de 1968, conmemorando'l 2750 aniversariu de la fundación de Yereván]]

Tamanian incorporó les tradiciones nacionales cola construcción urbana contemporánea. El so diseñu presenta una disposición radial-circular que superpone l'actual ciudá. Como resultáu, munchos edificios históricos fueron baltaos, incluyíes ilesies, mezquites, la fortaleza persa, baños, bazares y [[caravansaray]]s. A munchos de los distritos circundantes alredor de Yereván dióse-yos el nome de comunidaes armenies que foren abrasaos polos turcos otomanos mientres el [[Xenocidiu armeniu]]. Los distritos de Malatya-Sebastia y Nork Marash, por casu, son los nomes de les ciudaes turques de [[Malatya]], [[Sivas]] y Marash, respeutivamente. Tres el final de la [[Segunda Guerra Mundial]], [[prisioneros de guerra]] alemanes fueron utilizaos p'ayudar na construcción de nuevos edificios y estructures, como la ponte de Kievyan.

En 1965, mientres la conmemoración del cincuentenu aniversariu del [[xenocidiu armeniu]], Yereván foi'l centru d'una masa de 24 hores de protesta anti-soviética, la primer demostración d'esti tipu na Xunión Soviética, pa esixir la reconocencia del Xenocidiu poles autoridaes soviétiques. 
En 1968, la ciudá conmemoró'l 2750 aniversariu de la so fundación.

Tres el fin de la Xunión Soviética, fízose Yereván la capital de la [[República d'Armenia]] el [[21 de setiembre]] de [[1991]]. El caltenimientu de los suministros de gas y lletricidá resultó difícil; el suministru d'enerxía llétrica continuu ensin cortes, nun se restableció hasta 1996. Coles mesmes, nos últimos cinco años, el centru de Yereván tresformóse nuna gran obra de construcción y el so urbanismu foi remocicáu pa perder les sos carauterístiques soviétiques. Según el serviciu nacional d'estadística, gastáronse alredor de 1,8 millones de dólares en construcciones en [[2006]]. Los precios de los apartamentos del centru de la ciudá aumentaron n'alredor de diez veces mientres la última década. Sicasí, dellos espertos espresaron les sos opiniones, y afirmaron que munchos de los nuevos edificios y la planificación urbana violen los requisitos de seguridá contra terremotos.

== Xeografía y clima ==
[[Ficheru:YerevanAerial.jpg|thumb|250px|Yereván vista dende unos 20 km d'altitú, dende'l noroeste]]
Yereván alcuéntrase n'[[Armenia Oriental]], na zona nororiental del valle del [[Monte Arará]]. La parte cimera de la ciudá ta arrodiada de montes per trés puntos, ente que na parte meridional alcuéntrase la ribera del [[ríu Hrazdan]], un tributariu del [[ríu Arax]]. El Hrazdan forma un cañón qu'estrema a la ciudá en dos partes. L'altor de la ciudá alcuéntrase ente los 900 y 1300 [[msnm]].

Al desendolcar la capitalidá del país, Yereván nun forma parte de nengún ''[[Organización territorial d'Armenia|marz]]'' (&quot;provincia&quot;). Magar ello, alcuéntrase arrodiada polos siguientes ''marzer'': [[Kotayk']] (norte), [[Monte Arará|Ararat]] (sur), [[Armavir]] (suroeste) y [[Aragatsotn]] (noroeste).

El clima de Yereván ye [[Clima continental|continental]] con branos secos y templaos ya iviernos fríos y húmedos. La temperatura n'agostu puede xubir hasta los 35 °C, ente qu'en [[xineru]], el mes más fríu, pueden baxar hasta los -20 °C. Les precipitaciones tienen una media añal de 710 mm.

&lt;center&gt;&lt;!--Infobox begins--&gt;{{Clima |metric_first=Yes

|single_line=Yes
|llugar=Yereván
|Xin_Hi_°F=34|Xin_Hi_°C=1
|Feb_Hi_°F=45|Feb_Hi_°C=4
|Mar_Hi_°F=57|Mar_Hi_°C=11
|Abr_Hi_°F=66|Abr_Hi_°C=19
|May_Hi_°F=75|May_Hi_°C=24
|Xun_Hi_°F=86|Xun_Hi_°C=29
|Xnt_Hi_°F=93|Xnt_Hi_°C=33
|Ago_Hi_°F=94|Ago_Hi_°C=32
|Set_Hi_°F=85|Set_Hi_°C=28
|Och_Hi_°F=71|Och_Hi_°C=21
|Pay_Hi_°F=55|Pay_Hi_°C=12
|Avi_Hi_°F=37|Avi_Hi_°C=4
|Year_Hi_°F=|Year_Hi_°C=18
|Xin_Lo_°F=18|Xin_Lo_°C=-8
|Feb_Lo_°F=25 |Feb_Lo_°C=-6
|Mar_Lo_°F=34 |Mar_Lo_°C=0
|Abr_Lo_°F=44|Abr_Lo_°C=6
|May_Lo_°F=51 |May_Lo_°C=10
|Xun_Lo_°F=58 |Xun_Lo_°C=14
|Xnt_Lo_°F=66 |Xnt_Lo_°C=17
|Ago_Lo_°F=67 |Ago_Lo_°C=17
|Set_Lo_°F=55 |Set_Lo_°C=12
|Och_Lo_°F=45 |Och_Lo_°C=7
|Pay_Lo_°F=33 |Pay_Lo_°C=1
|Avi_Lo_°F=22 |Avi_Lo_°C=-4
|Year_Lo_°F=|Year_Lo_°C=
|xin_precip_inch=|xin_precip_cm=|xin_precip_mm=22
|feb_precip_inch=|feb_precip_cm=|feb_precip_mm=25
|mar_precip_inch=|mar_precip_cm=|mar_precip_mm=30
|abr_precip_inch=3.34|abr_precip_cm=|abr_precip_mm=37
|may_precip_inch=1.74|may_precip_cm=|may_precip_mm=44
|xun_precip_inch=|xun_precip_cm=|xun_precip_mm=21
|xnt_precip_inch=|Xnt_precip_cm=|Xnt_precip_mm=9
|ago_precip_inch=|ago_precip_cm=|ago_precip_mm=8
|set_precip_inch=|set_precip_cm=|set_precip_mm=8
|och_precip_inch=|och_precip_cm=|och_precip_mm=27
|pay_precip_inch=1.20|Pay_precip_cm=|Pay_precip_mm=23
|avi_precip_inch=|Avi_precip_cm=|Avi_precip_mm=23
|añal_precip_inch=|añal_precip_cm=|añal_precip_mm=277
|source=MSN.com&lt;ref name=MSN&gt;{{cita web| url=http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx?&amp;wealocations=wc%3aAMXX0003&amp;setunit=C| títulu=Average Conditions for Yerevan| editorial=MSN.com| añu=2008| fechaaccesu=20-01-2008| idioma=inglés| urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080310205826/http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx?&amp;wealocations=wc%3AAMXX0003&amp;setunit=C| fechaarchivu=2008-03-10}}&lt;/ref&gt;
|fechaaccesu=2008
}}&lt;!--Infobox ends--&gt;
&lt;/center&gt;

== Tresportes ==
[[Ficheru:Reseau-routier-erevan.gif|thumb|250px|Esquema de les autovíes de Yereván]][[Ficheru:Metro de Ereván.jpg|thumb|250px|Metro de Yereván]]

=== Rede viaria ===
Amás de les grandes arteries de la ciudá, les aveníes Machtots, Baghramian y Tigran Metz, Yereván tien delles decenes de quilómetros d'autovíes que formen una rede en forma de telaraña:
*Autovía M1 en direición a [[Achtarak]] y [[Gumri]]
*Autovía M2 en direición a [[Artashat]], [[Goris]], [[Kapan]] ya [[Irán]].
*Autovía M3 en direición a [[Sevan]], [[Dilidjian]] y [[Idjevan]]
*Autovía M4 en direición al Aeropuertu [[Zvarnots]], [[Etchmiadzin]] y [[Armavir]]
*Carretera M15, variante periférica norte sur que xune la M4 en [[Abovian]], y la M2 al sur de Yereván.

Per otra parte, la fuerte crecedera recién del parque automovilísticu armeniu (unos 12.000 vehículos per añu),&lt;ref&gt;Artículu de 10 de payares de 2006, ArmenPres n'[http://www.armeniadiaspora.net/ADC/news.asp?id=1757 ArmeniaDiaspora.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080202053710/http://www.armeniadiaspora.net/ADC/news.asp?id=1757 |date=2008-02-02 }}&lt;/ref&gt; colapsó'l tráficu nel centru de la ciudá y en delles víes sufren atascos mientres los díes llaborables. Pa solucionar el problema, el conceyu de la ciudá decidió invertir na construcción de nueves redes viarias. La obra más visible anguaño ye l'arreglu d'una vieya vía ferroviaria como vía de circunvalación urbana que va xunir los barrios del norte col centru de la ciudá, pasando detrás d'una zona residencial de luxu en construcción, dempués del monumentu de la casacada.&lt;ref&gt;[http://www.armenews.com/article.php3?id_article=17432 Noticies d'Armenia Online]&lt;/ref&gt;

=== Tresportes públicos ===

==== Metro ====
El [[Metro de Yereván]] (n'[[idioma armeniu|armeniu]] Երեւանի մետրոպոլիտեն) tien una única llinia de 12 quilómetros, con 10 estaciones. Una estensión de la llinia de 10 nueves estaciones dende'l Noroeste al Este ta en construcción. La fecha de final de los trabayos nun ta entá determinada.
Los proyeutos al llargu plazu prevén la construcción de dos nueves llinies, anque'l déficit del balance presupuestariu nun dexa afitar una fecha d'entamu de los trabayos.

==== Autobuses y minibuses ====
Yereván tien 46 llinies d'autobús y minibús&lt;ref&gt;Llista de les 46 llinies d'autobús de Yereván en [https://web.archive.org/web/20070927224136/http://www.yerevan.am/iravakan_dasht/avtobus.pdf site del conceyu]&lt;/ref&gt; y 24 llinies de trolebús.&lt;ref&gt;Llista de les 24 llinies de trolebús en [https://web.archive.org/web/20070927224208/http://www.yerevan.am/iravakan_dasht/troleybus.pdf site del conceyu]&lt;/ref&gt; Entá permanecen en funcionamientu los vieyos autobuses de la dómina soviética, anque la mayor parte tán siendo adulces cambeaos y surden cada vez más minibuses mariellos pa reemplazalos, siendo esti color el qu'adulces s'impon como'l color oficial de los tresportes de viaxeros en Yereván.

Dempués de [[2006]], el conceyu instaló paraes d'autobús en tolos barrios de la ciudá, yá que enantes, namái los residentes locales sabíen los llugares onde tenía d'asperase l'autobús.
Otres llinies d'autobuses que paran na ciudá, son los autobuses que parten de la Estación Central d'Autobuses asitiada nel barriu de [[Nor Kilikia]], con salíes a casi toes la ciudaes d'[[Armenia]] y del estranxeru, destacando [[Tblisi]] en [[Xeorxa]] o [[Tabriz]] n'[[Irán]].

==== Tranvía ====
En [[1906]] entámase a construyir la tranvía de Yereván, siendo'l so últimu viaxe en xineru de [[2004]]. El conceyu decidió'l pieslle definitivu de la tranvía, por cuenta de que'l costu de funcionamientu yera 2,4 vegaes cimeru que los ingresos, intentando en devanéu el salvamentu de la tranvía'l [[2003]].
Dempués, los raíles fueron desmontaos y vendíos al pesu. En [[2007]], la casi totalidá de los raíles fueron retiraos y les cais ralquitranes.

==== Teleféricu ====
Hasta l'añu [[2004]], un teleféricu xunía'l centru de la ciudá de Yereván col barriu residencial de Nork, dientro del distritu de [[Nork-Marach]].
Nel mes d'abril d'esi añu, una cabina se descolgó dende 17 metros d'altor, matando a 5 de los 7 pasaxeros.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.armenianow.com/archive/2005/eng/?go=pub&amp;id=100 |títulu=ArmeniaNow.com – Periodistes independientes d'Armenia Actual |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080202163822/http://www.armenianow.com/archive/2005/eng/?go=pub&amp;id=100 |fechaarchivu=2008-02-02 }}&lt;/ref&gt;

Dende'l socesu, una parte de los cables alcuéntrase descolgao y la instalación foi abandonada. Yá deficitariu enantes del accidente, el teleféricu gueta inversores pa raniciar el serviciu. Diariamente yera utilizáu por unes 500 persones.

=== Ferrocarriles ===
Yereván dispón namái d'una Estación Central (dalgunes de les estaciones de les contornes tán en desusu dende'l 1990). D'arquiteutura típicamente soviética, con una llarga punta enriba'l teyáu del edificiu, acabando colos símbolos típicos del comunismu: [[estrella colorada]], [[foz y martiellu]]. Dende'l zarru de les fronteres [[Turquía|turca]] y [[Azerbaixán|azerbaixana]], namái salen cuatro trenes rexonales acaldía, y un tren internacional cada dos díes, con destín a la vecina [[Xeorxa]].

Pa una cantidá que puede variar ente 9.000 y 18.000 [[Dram armeniu|drams]], ye posible aportar pela nueche en tren a la capital xeorxana, [[Tblisi]].&lt;ref&gt;Artículu de ArmenPress en [http://www.armeniandiaspora.com/forum/archive/index.php/t-81016.html ArmeniaDiaspora.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080404095535/http://www.armeniandiaspora.com/forum/archive/index.php/t-81016.html |date=2008-04-04 }}&lt;/ref&gt; Depués puede siguise'l trayeutu con destín a la ciudá costera de [[Batumi]] nel [[mar Prietu]]. Pel llau [[Irán|iranín]], la llinia de ferrocarril traviesa'l territoriu azerbaixanu de [[Naxçıvan]], nun dexando que nengún tren procedente de Yereván siga con destín sur. Hai un proyeutu n'estudiu pa la construcción d'una nueva llinia que coneute direuctamente dambos países.
La estación central de trenes tien una correspondencia col metro na estación &quot;Sasuntsi David&quot;.

=== Aeropuertu ===
L'aeropuertu internacional de Yereván ([[Aeropuertu Internacional de Zvartnots]]) ta asitiáu a unos 12 quilómetros al oeste del centru de la ciudá. Esti ye'l primer aeropuertu del país, y base de la compañía [[Armavia]].
Inauguráu en [[1961]] na dómina [[soviética]], l'aeropuertu de Zvartnots foi restauráu la primer vegada en [[1985]] y una segunda en [[2002]] pa tentar afaese a les normes internacionales. Dempués, empecípiase la construcción d'una nueva terminal, tando la primer fase de los trabayos finada en setiembre de [[2006]] cola apertura de la zona d'aportaes. La segunda parte, la zona d'embarque, foi inaugurada en mayu de [[2007]].&lt;ref&gt;[http://www.aia-zvartnots.aero/ Site officiel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080510070648/http://www.aia-zvartnots.aero/ |date=2008-05-10 }} del [[Aeropuertu Internacional de Zvartnots]].&lt;/ref&gt;
El segundu aeropuertu de Yereván ye l'aeropuertu Erebouni. Dempués de la independencia del país en [[1991]], los vuelos comerciales son abandonaos en beneficiu de los vuelos privaos. L'exércitu del aire igualmente tien una base nel aeropuertu, y son dellos los [[MiG-29]] que tán aparcaos na terminal de Erebouni.
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Imaxe:Zvartnots-international.jpg|Aeropuertu de Zvartnots.
Imaxe:zvartnots-airport004.jpg|Interior de la nueva terminal.
Imaxe:Departs-zvartnots.jpg|Interior de la nueva terminal.
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Deportes ==
Yereván foi una de les sees de la [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1985]], apostada na [[Xunión Soviética]]. Nel [[Hrazdan Stadium|Estadiu Hrazdan]] xugáronse los seis alcuentros del Grupu A, compuestu poles seleiciones de {{sel|Bulgaria}}, {{sel|Colombia}}, {{sel|Hungría}} y {{sel|Tunicia}}, y unu de cuartos de final.

La ciudá tamién alluga los [[Xuegos Pan-Armenios]], que foren realizaos en [[1999]], [[2001]], [[2003]] y [[2007]], y que la so próxima edición va celebrase en [[2011]].&lt;ref&gt;[http://www.panorama.am/en/society/2007/08/27/hamahaykakan/ 4TH PAN ARMENIAN GAMES DRAW TO THEIR END] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111201153738/http://www.panorama.am/en/society/2007/08/27/hamahaykakan/ |date=2011-12-01 }}. Panorama.am. URL aportada'l 15 de xineru de 2008.&lt;/ref&gt;

Seis de los ocho equipos que participaron na temporada 2007 de la [[Lliga Premier d'Armenia|lliga armenia de fútbol]] son de Yereván: l'[[FC Ararat Yerevan|Ararat]], el [[FC Banants|Banants]]], el [[FC MIKA|MIKA]], l'[[FC Uliss Yerevan|Uliss]] y el [[FC Pyunik|Pyunik]].

=== Infraestructura deportiva ===
L'[[Estadiu Hrazdan]], construyíu en [[1972]], ye'l más grande del país, con capacidá pa 72 mil espectadores.&lt;ref&gt;[http://www.worldstadiums.com/middle_east/countries/armenia.shtml Stadiums in Armenia]. World Stadiums. URL aportada'l 15 de xineru de 2008.&lt;/ref&gt; Ye utilizáu principalmente pa partíos de [[fútbol]], pero tamién cunta con instalaciones pa prauticar [[kárate]], [[ximnasia]], [[baloncestu]], [[boxéu]], [[esgrima]] y [[tenis de mesa]]. Nél fai de llocal el [[FC Ararat Yereván|FC Ararat]], ún de los equipos más populares del país.

Nel [[Estadiu Hanrapetakan]], construyíu en [[2000]] y con capacidá pa casi 35 mil persones, exercen la localía la [[seleición de fútbol d'Armenia]] y el [[FC Pyunik]].

Otros estadios erevaneses son l'[[Estadiu Banants]], l'[[Estadiu Mika]] y l'[[Estadiu Nairi]].

== Personaxes notables ==
Personaxes que ñacieren o vivieren en Yereván
{{Columnes}}
*[[Khachatur Abovian]], escritor.
*[[Vladímir Akopián]], axedrecista.
*[[Viktor Ambartsumian]], astrofísicu.
*[[Levon Aronian]], axedrecista.
*[[Alexander Arutiunian]], compositor.
*[[Armen Dzhigarkhanyan]], actor.
*[[Gevorg Emin]], poeta.
*[[Djivan Gasparyan]], compositor.
*[[Silva Kaputikyan]], poeta.
*[[Sergei Khachatryan]], violinista.
*[[Aram Jachaturián]], compositor.
*[[Edgar Manucharyan]], futbolista.
*[[Ara Shiraz]], escultor y pintor.
{{Nueva columna}}
*[[Armen Movsessian]], violinista.
*[[Shavo Odadjian]], baxista de la banda [[System of a Down]].
*[[Sergei Parajanov]], direutor de cine.
*[[Sargis Sargsian]], tenista.
*[[Misak Sargsian]], físicu.
*[[Gevorg Sargsyan]], direutor d'ópera.
*[[Martiros Saryan]], pintor.
*[[Alexander Shirvanzade]], escritor.
*[[Levon Ter-Petrosian]], primer presidente de la República d'Armenia (1991-1998).
*[[Samvel Yervinyan]], violinista.

{{Final columnes}}

== Ciudaes hermaniaes ==
Les [[hermanamientu de ciudaes|ciudaes hermaniaes]] con Yerevan son:&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.yerevan.am/index.php?page=sister_citi |títulu=Sister Towns of Yerevan |idioma=inglés |fechaaccesu=30 d'ochobre |añoacceso=2008 |autor=Municipality of Yerevan |obra=International Cooperation }}&lt;/ref&gt;

{{Columnes}}
*{{bandera|Madagascar}} [[Antananarivu]], [[Madagascar]]
*{{bandera|Grecia}} [[Atenes]], [[Grecia]]
*{{bandera|El Líbanu}} [[Beirut]], [[El Líbanu]]
*{{bandera|Arxentina}} [[Buenos Aires]], [[Arxentina]]
*{{bandera|Eslovaquia}} [[Bratislava]], [[Eslovaquia]]
*{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]], [[Estaos Xuníos]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cambridgema.gov/deptann.cfm?story_id=1597 |títulu=Information on Cambridge's Sister Cities |autor=City of Cambridge, MA |idioma=inglés |añoacceso=2008 |fechaaccesu=29 d'ochobre }}&lt;/ref&gt;
*{{bandera|Italia}} [[Carrara]], [[Italia]]
*{{bandera|Moldavia}} [[Quixináu]], [[Moldavia]]
*{{bandera|Siria}} [[Damascu]], [[Siria]]
*{{bandera|Italia}} [[Florencia]], [[Italia]]
*{{bandera|Irán}} [[Isfahan]], [[Irán]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.council.isfahan.ir/EStatic/WFESisterhood.aspx |títulu= Sisterhoods |idioma=inglés |fechaaccesu=30 d'ochobre |añoacceso=2008 |autor=Isfaham Islamic Council }}&lt;/ref&gt;
*{{bandera|Ucraína}} [[Kiev]], [[Ucraína]]&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Офiцiйний портал Київської мiської влади |idioma=ucraín |formatu=RTF |fechaaccesu=12 d'avientu |añoacceso=2007 |títulu=Перелік Угод |url=http://www.kmv.gov.ua/getdoc.asp?Id=30}}&lt;/ref&gt;
*{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Los Angeles]], [[Estaos Xuníos]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.lacity.org/sistercities/html/25.htm |títulu=Yerevan, Armenia |fechaaccesu=29 d'ochobre |añoacceso=2008 |autor=The Official Web Site of The City of Los Angeles |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081018184117/http://www.lacity.org/sistercities/html/25.htm |fechaarchivu=2008-10-18 }}&lt;/ref&gt;
{{Nueva columna}}
*{{bandera|Francia}} [[Lyon]], [[Francia]]
*{{bandera|Francia}} [[Marsella]], [[Francia]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.marseille.fr/vdm/cms/aicueil/mairie/international/pid/186 |idioma=francés |fechaaccesu=30 d'ochobre |añoacceso=2008 |autor=Ville de Marseille |títulu=Aicords de coopération }}&lt;/ref&gt;
*{{bandera|Bielorrusia}} [[Minsk]], [[Bielorrusia]]
*{{bandera|Canadá}} [[Montreal]], [[Canadá]]
*{{bandera|Rusia}} [[Moscú]], [[Rusia]]
*{{bandera|Ucraína}} [[Odesa]], [[Ucraína]]
*{{bandera|Brasil}} [[São Paulo]], [[Brasil]]
*{{bandera|Rusia}} [[San Petersburgu]], [[Rusia]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://eng.gov.spb.ru/figures/ities |idioma=inglés |títulu=International and Interregional Ties |fechaaccesu=30 d'ochobre |añoacceso=2008 |autor=Official Portal of the City Governement of Saint-Petersburg |urlarchivu=https://archive.today/20090224073839/http://eng.gov.spb.ru/figures/ities |fechaarchivu=2009-02-24 }}&lt;/ref&gt;
*{{bandera|Xeorxa}} [[Tblisi]], [[Xeorxa]]
*{{bandera|Montenegru}} [[Podgorica]], [[Montenegru]]
*{{bandera|Rusia}} [[Stávropol]], [[Rusia]]
*{{bandera|Rusia}} [[Volgográu]], [[Rusia]]
*{{bandera|España}} [[Madrid]], [[España]]
{{Final columnes}}

== Ver tamién ==
*[[Xardín Botánicu de Yereván]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llocalidaes d'Armenia]]</text>
      <sha1>k2j4gfrn4didtfqsekksuk25375v4wm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Toxostoma crissale</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51448</id>
    <revision>
      <id>4765691</id>
      <parentid>4561093</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T12:08:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7594" sha1="o6mqrwm9759ydcnie712u3eyc3rpgle" xml:space="preserve">{{Tradubot|Toxostoma crissale}}
{{noaves}}
{{Ficha de taxón
| Cuitlacoche culirrojo
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref&gt;{{IUCN|id=22711127 |títulu=Toxostoma crissale|assessors=[[BirdLife International]] |version=2013.2 |añu=2012 |fechaaccesu=16 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt;
| image = Crissal Thrasher crop.jpg
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Passeriformes]]
| familia = [[Mimidae]]
| genus = ''[[Toxostoma]]''
| species = '''''T. crissale'''''
| binomial = ''Toxostoma crissale''
| binomial_authority = ([[Thomas Charles Henry|Henry]], 1858)
}}

'''''Toxostoma crissale''''',&lt;ref&gt;{{Nomes aves SEO 10|fechaaccesu = 16 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt; tamién conocíu como '''cuitlacoche crisal''',&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Cuitlacoche Crisal|url=http://avesmx.conabio.gob.mx/verave?ave=1456|fechaaccesu=16 de setiembre de 2014|obra=conabio.gob.mx}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Cuitlacoche Culirrojo (''Toxostoma crissale'') Henry, 1858|url=https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=ES&amp;avibaseid=F4EE41F5Y563CF4A|fechaaccesu= 16 de setiembre de 2014|obra=avibase}}&lt;/ref&gt; ye una [[especie]] d'[[ave]] [[Passeriformes|paseriforme]] de la familia [[Mimidae]]. Distribúise nel [[Suroeste d'Estaos Xuníos|suroeste de los Estaos Xuníos]] (oeste de [[Texas]], el sur de [[Nuevu Méxicu]], el sur d'[[Arizona]], sureste de [[California]], estremu sur de [[Nevada]] y l'estremu suroeste [[Utah]]) y nel norte de [[Méxicu]].

==Descripción==
Estes aves algamen hasta 32&amp;nbsp;cm de llargor y tienen un [[Picu (zooloxía)|picu]] fondamente curvado. Los güeyos son de color mariellu opacu. Pue atopase cerca de [[regueru|regueros]] desérticos en maleza trupa, carbes de [[mesquite]], sauces, [[Quercus berberidifolia|encinillo]], [[Arctostaphylos|manzanita]] y [[chaparral]]. L'ave escasamente vuela al campu,&lt;ref name=&quot;Peterson&quot;&gt;''Peterson's Field Guide to Birds of North America'', p. 322&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Audubon Society Field Guide to North American Birds'', Western Region, pg. 523&lt;/ref&gt; prefiriendo caminar o correr alredor del so territoriu y na mayoría de vegaes cuerren a escondese cuando son fadiaos por un depredador potencial.&lt;ref name=&quot;orn&quot;&gt;{{cita web| url = http://fody.ornith.cornell.edu/guide/Crissal_Thrasher/lifehistory| títulu = Crissal Thrasher Life History| fechaaccesu = 6 de payares de 2010| obra = The Cornell Lab of Ornithology| urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100725100152/http://fody.ornith.cornell.edu/guide/Crissal_Thrasher/lifehistory| fechaarchivu = 2010-07-25}}&lt;/ref&gt;

==Taxonomía==
Nos primeros años del estudiu de les aves del oeste d'América del Norte, esta especie foi confundida col [[Toxostoma redivivum|cuitlacoche californianu]] (''Toxostoma redivivum''), col cual ta estrechamente rellacionáu. La descripción de ''T. redivivum'' nel llibru de [[John Cassin]] en 1856 ''Illustrations of the Birds of California, Texas, Oregon, British, and Russian America''&lt;ref&gt;John Cassin (1856), ''[https://books.google.com/books?id=YORAAAAAcAAJ&amp;pg=PA260 Illustrations of the Birds of California, Texas, Oregon, British, and Russian America]''. Philadelphia: J. B. Lippincott &amp; Co. Páxines 260-264.&lt;/ref&gt; llevó darréu a otros ornitólogos a la conclusión de que siquier trés de les aves descrites yeren en realidá cuitlacoches crisal. Cuando un ciruxanu del exércitu que trabayaba en Nuevu Méxicu unvió muestres a Cassin d'un páxaru qu'él creía que yera un cuitlacoche californianu, Cassin unvió les muestres a [[Spencer Fullerton Baird|Spencer Baird]] nel [[Institutu Smithsonianu]]. Baird determinó que nun yera un cuitlacoche californianu y publicó los sos afayos en 1858, identificando al cuitlacoche crisal como una nueva especie.&lt;ref name=CornellBirds&gt;{{cita web | url = http://bna.birds.cornell.edu/bna/species/419/articles/introduction | títulu = Crissal Thrasher | fechaaccesu = 6 de payares de 2010 | editorial = The Birds of North America | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100720165537/http://bna.birds.cornell.edu/bna/species/419/articles/introduction | fechaarchivu = 2010-07-20}}&lt;/ref&gt;

Errores d'impresión na publicación de Baird en 1858 llevó al tracamundiu per munchos años y al discutiniu sobre'l nomamientu del cuitlacoche crisal. La publicación de Baird identificó la nueva especie como ''Toxostoma dorsalis'', una y bones la imprentadora camudara'l nome de la nueva especie de cuitlacoche col nome d'una nueva especie de [[xuncu]], ''Xuncu dorsalis''. Baird fixo arreglos por que el error fuera correxíu, grabando'l nome como ''T. crissalis'' el siguiente mes. Darréu, el nome ''T. crissalis'' foi aceptáu y utilizáu hasta 1920, cuando l'ornitólogu [[Harry Oberholser]] publicó una nota afirmando que ''T. dorsalis'' tenía de ser utilizáu nel so llugar porque tenía prioridá sobre la publicación de ''T. crissalis'', a pesar de que la publicación orixinal fuera un error y que fuera correxida rápido.&lt;ref name=CornellBirds/&gt;&lt;ref name=Auk&gt;H. C. Oberholser (1920), &quot;''Toxostoma crissalis'' versus ''Toxostoma dorsalis'',&quot; ''[[The Auk]]'', Vol. 37, p. 303. [http://ia700202.us.archive.org/3/items/auk371920amer/auk371920amer.pdf]&lt;/ref&gt; Como resultáu, l'epítetu ''T. dorsalis'' apaeció na lliteratura ornitolóxica hasta 1983, cuando la [[Comisión Internacional de Nomenclatura Zoolóxica]] restauró formalmente al nome previstu por Baird de ''T. crissale''.&lt;ref name=CornellBirds/&gt;

==Reproducción==
El cuitlacoche crisal constrúi'l so [[nial]] en arbustos trupos a un altor de 3 a 8 pies, polo xeneral so una caña grande pa la proteición, tantu d'otros páxaros como del sol.&lt;ref name=&quot;orn&quot;/&gt;&lt;ref name=Utah/&gt; El machu y la fema collaboren na construcción del nial en forma de copa, construyíu a partir de ramines y forráu con vexetación más fina.&lt;ref name=&quot;orn&quot;/&gt;&lt;ref name=Utah/&gt; Los [[Güevu (bioloxía)|güevos]], que son de color azul ensin manches (esta ye la única especie de cuitlacoche que pon güevos ensin manches),&lt;ref name=&quot;orn&quot;/&gt; son [[Puesta (güevos)|puestos]] en niaraes de 2 a 3 güevos y son [[Incubación|guariaos]] mientres unes 2 selmanes, con dambos, machu y fema, turnándose nel nial. Les críes vuelen de 11 a 13 díes dempués de la eclosión.&lt;ref name=Utah&gt;{{cita web | url = http://dwrcdc.nr.utah.gov/rsgis2/Search/Display.asp?FlNm=toxocris | títulu = CRISSAL THRASHER | fechaaccesu = 6 de payares de 2010 | obra = Utah Division of Wildlife Resources | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20160305051206/http://dwrcdc.nr.utah.gov/rsgis2/Search/Display.asp?FlNm=toxocris | fechaarchivu = 2016-03-05 }}&lt;/ref&gt; Los mozos son más pálidos y más apagaos que los adultos, coles subcaudales más marrón.&lt;ref name=CornellguideID&gt;{{cita web | url = http://www.allaboutbirds.org/guide/Crissal_Thrasher/id | títulu = Crissal Thrasher Identification | fechaaccesu = 6 de payares de 2010 | obra = The Cornell Lab of Ornithology}}&lt;/ref&gt;

==Alimentación==
La especie ye [[omnívora]], alimentándose d'inseutos, granes y frutos. El cuitlacoche crisal aliméntase principalmente en suelu, utilizando'l so llargu picu pa sondiar a la so presa ente la foyarascasobremanera so los arbustos.&lt;ref name=&quot;orn&quot;/&gt;&lt;ref name=CornellBirds/&gt;&lt;ref name=Utah/&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

==Enllaces esternos==
{{commonscat}}
{{wikispecies}}
*[http://www.birdlife.org/datazone/species/factsheet/22711127 BirdLife International]
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Aves d'América del Norte]]
[[Categoría:Animales descritos en 1858]]
[[Categoría:Toxostoma|crissale]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>o6mqrwm9759ydcnie712u3eyc3rpgle</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Toxostoma longirostre</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51451</id>
    <revision>
      <id>4765692</id>
      <parentid>4596807</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T12:08:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5652" sha1="01nzsu1hftau7ruw8d8ww55bc3xcu6s" xml:space="preserve">{{Tradubot|Toxostoma lonxirostre}}
{{noaves}}
{{Ficha de taxón
| Cuitlacoche piquilargo
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref&gt;{{IUCN|id=22711102 |títulu=Toxostoma lonxirostre|assessors=[[BirdLife International]] |version=2013.2 |añu=2012 |fechaaccesu=16 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt;
| image = Toxostoma longirostre -Laguna Atascosa National Wildlife Refuge, Texas, USA-8.jpg
| image_caption = En Texas, EE.XX.
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Passeriformes]]
| familia = [[Mimidae]]
| genus = ''[[Toxostoma]]''
| species = '''''T. lonxirostre'''''
| binomial = ''Toxostoma lonxirostre''
| binomial_authority = ([[Frédéric de Lafresnaye|Lafresnaye]], 1838)
| }}

''''''''Toxostoma lonxirostre''''',&lt;ref&gt;{{Nomes aves SEO 10|fechaaccesu = 16 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt; tamién conocíu como '''cuitlacoche picu llargu''',&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Cuitlacoche Picu Llargu|url=http://avesmx.conabio.gob.mx/verave?ave=1449|fechaaccesu=16 de setiembre de 2014|obra=conabio.gob.mx|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304095842/http://avesmx.conabio.gob.mx/verave?ave=1449|fechaarchivu=2016-03-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Cuitlacoche Piquilargo (''Toxostoma lonxirostre'') (Lafresnaye, 1838)|url=https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=ES&amp;avibaseid=6CB9F53A0B5081C9|fechaaccesu= 16 de setiembre de 2014|obra=avibase}}&lt;/ref&gt; ye una [[especie]] d'[[ave]] [[Passeriformes|paseriforme]] de la familia [[Mimidae]]. Distribúise nel sur de [[Texas]] y el nordeste de [[Méxicu]].

==Taxonomía==
Hai dos [[subespecie|subespecies]] reconocíes, ''T. l. lonxirostre'', acoloratáu brillante na parte cimera, dende'l sureste de [[San Luis Potosí]] y el norte de Veracruz al sur, y ''T. l. senetti'', más gris percima, dende'l norte de Veracruz.&lt;ref name = H&amp;W/&gt;

==Descripción==
[[Ficheru:Toxostoma longirostre -San Antonio, Texas, USA-8.jpg|right|upright|thumb|En Texas]]

El cuitlacoche piquilargo ye delgáu y de cola llarga, con un permediu de 26,5 a 29&amp;nbsp;cm de llargor&lt;ref name = H&amp;W&gt;{{Cita llibru | apellíos = Howell | nome = Steve N. G. |author2=Webb, Sophie | títulu=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | url = https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe | editorial=Oxford University Press | añu=1995 | páxines = [https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe/page/600 600] | isbn=0-19-854012-4}}&lt;/ref&gt; y alredor de 70&amp;nbsp;g de pesu.&lt;ref name=Sibley&gt;{{Cita llibru | apellíos = Sibley | nome = David Allen | enllaceautor =| añu = 2000 | títulu = The Sibley Guide to Birds | url = https://archive.org/details/sibleyguidetobir0000sibl_w9v0 | editorial = Alfred Knopf | páxina = [https://archive.org/details/sibleyguidetobir0000sibl_w9v0/page/n417 412] | isbn = 0-679-45122-6}}&lt;/ref&gt; Los adultos son de color marrón na parte cimera con un tinte acoloratáu más brillosu na grupa y la cola, ye de color ablancazáu na parte inferior con una raya negra en cada llau del gargüelu y rayes negres ​​sobre'l pechu y el banduyu. Tien dos barras pálides nes ales. La cabeza ye de color abuxáu, especialmente na cara. El [[Picu (zooloxía)|picu]] ye negru, abondo llargu y llixeramente curváu escontra baxo, los güeyos son de color naranxa a mariellu.&lt;ref name=H&amp;W/&gt;&lt;ref name=Sibley/&gt;

==Distribución==
Distribúise dende'l sur [[Texas]] al traviés de [[Tamaulipas]] y l'este de [[Coahuila]] a lo llargo de l'aguada atlántica de Méxicu al centru de [[Veracruz]]. Presentar en llugares con arbustos o [[carba|carbes]] de too tipu.&lt;ref name=H&amp;W/&gt;

==Comportamientu==
Polo xeneral permanez ocultu o cerca del suelu, anque puede cantar dende perchas visibles.&lt;ref name = H&amp;W/&gt; Aliméntase sobre manera d'inseutos y frutes,&lt;ref name=H&amp;W/&gt; busca inseutos nel suelu dando vueltes energéticamente a les fueyes y otres refugayes.&lt;ref name = Sibley/&gt;

===Reproducción===
El [[nial]], en forma de copa avolumada, ye asitiáu en vexetaciones trupes a baxa o mediu altor, fechu de materiales tales como cañes y yerbes. La fema [[Puesta (güevos)|pon]] ente 2 y 5 güevos de color blancu azuláu con manches de color marrón acoloratáu y gris&lt;ref name = H&amp;W/&gt; o blancu verdosu con diminutes manches marrones.&lt;ref&gt;{{cita web | títulu = Long-billed Thrasher | obra = All About Birds | editorial = The Cornell Lab of Ornithology | url = http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Long-billed_Thrasher_dtl.html | fechaaccesu = 5 d'abril de 2007 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20060420044053/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Long-billed_Thrasher_dtl.html | fechaarchivu = 2006-04-20}}&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

==Enllaces esternos==
{{commonscat}}
{{wikispecies}}
*[http://www.birdlife.org/datazone/species/factsheet/22711102 BirdLife International]
*{{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Long-billed Thrasher |2=http://www.bna.birds.cornell.edu/BNA/account/Long-billed_Thrasher/ |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Subscription required.
*{{cita web | títulu = Bird Info - Long-Billed Thrasher | url = http://www.worldbirdingcenter.org/bird_info/longbilled_thrasher.phtml | editorial = World Birding Center | fechaaccesu = 5 d'abril de 2007 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20160704192249/http://www.worldbirdingcenter.org/bird_info/longbilled_thrasher.phtml | fechaarchivu = 2016-07-04 }} Includes sound recording and Texas range map.
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Aves d'América del Norte]]
[[Categoría:Animales descritos en 1838]]
[[Categoría:Toxostoma|lonxirostre]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>01nzsu1hftau7ruw8d8ww55bc3xcu6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Toxostoma rufum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51453</id>
    <revision>
      <id>4765693</id>
      <parentid>4566790</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T12:08:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5165" sha1="24wjqoyki04z5hvvolufql2vnfshtih" xml:space="preserve">{{Tradubot|Toxostoma rufum}}
{{noaves}}
{{Ficha de taxón
| status = LC 
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref&gt;{{IUCN|id=106006865 |títulu=''Toxostoma rufum''| assessors = [[BirdLife International]] |version=2012.1 |añu=2012 |fechaaccesu=25 de xunu de 2013}}&lt;/ref&gt;
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Passeriformes]]
| familia = [[Mimidae]]
| genus = ''[[Toxostoma]]''
| species = '''T. rufum'''
| binomial = '''Toxostoma rufum'''
| binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758)
| range_map = Brown-Thrasher-rangemap.png
| range_map_caption = [[Área bioxeográfica|Distribución]]: &lt;br /&gt;'''Verde:''' tol añu &lt;br /&gt;'''Mariellu:''' branizu &lt;br /&gt;'''Azul:''' ivernizu
}}

[[Ficheru:Brown Thrasher by Dan Pancamo 1.jpg|thumb|Cuitlacoche acoloratáu, [[High Island (Texas)]].]]
'''''Toxostoma rufum''''' ye una [[especie]] d'[[ave]] [[paseriforme]] de la [[Familia (bioloxía)|familia]] [[Mimidae]] mesma de Norteamérica.

== Descripción ==
''Toxostoma rufum'' ye color castañu acoloratáu nes partes cimeres y blancu con un motudu escuru nes partes inferiores. La so cola ye llarga, acoloratada con cantos más claros arrondaos. Los güeyos son de color mariellu intensu. El permediu de los adultos ye de 29 cm de llongura con un valumbu alar de 33 cm, y pesa alredor de 68 gramos.&lt;ref&gt;{{Cita llibru |títulu=The Sibley Guide to Birds |nome=David |apellíos=Sibley |editorial=Alfred A. Knopf |allugamientu=New York |páxina=412 |isbn=0-679-45122-6}}&lt;/ref&gt;

=== Cantar ===
Sábese que los cuitlacoche acolorataos tienen hasta más de 3000 cantares únicos nel so repertoriu vocal.
&lt;ref&gt;{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150721045639/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/studying/birdsongs/vocaldev |fechaarchivu=2015-07-21 |url=http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/studying/birdsongs/vocaldev |títulu=Archived copy}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.tropicalbirds.com/thrasher.php |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150801074903/http://www.tropicalbirds.com/thrasher.php |fechaarchivu=2015-08-01 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.outdooralabama.com/watchable-wildlife/what/Birds/tmt/bt.cfm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120530013506/http://www.outdooralabama.com/watchable-wildlife/what/Birds/tmt/bt.cfm |fechaarchivu=2012-05-30 }}&lt;/ref&gt;

== Hábitat y distribución ==
Alcuéntrase en carbes y arbustos trupos, de cutiu en busca d'alimentu nes fueyes seques nel suelu. Tamién esfruta de la converxencia del verde cortáu y non cortáu, sobre manera si hai un ampliu terrén de arbustos, esto ye, árboles frutales con maleza. Tamién esfruta de xardinos perennes y puede vese saltando dende'l suelu p'atrapar inseutos nes flores y la xamasca. El so área de reproducción inclúi los [[Estaos Xuníos]] y [[Canadá]], al este de los [[Montes Rocosos]].Trátase d'una [[Migración de les aves|migración]] parcial, onde les aves del norte pasen l'iviernu nel sur d'[[Estaos Xuníos|EE.XX.]] Solo hai un rexistru [[Gran Bretaña|británicu]] d'este viaxe tresatlánticu.

== Comportamientu ==
=== Alimentación ===
Esta ave ye [[Omnívoru|omnívora]], come [[Insecta|inseutos]], [[Baga|bayes]], [[Nuez (frutu)|nueces]] y [[semientes]], según [[Lombriz|lombriz]], [[Caracol|caracoles]] y, dacuando [[Lagartija|lagartija]].

=== Cría ===
La fema pon 3-5 [[Güevu (bioloxía)|güevos]] nun nial de ramines llenes de yerba.El nial ye construyíu nun arbustu trupu o na parte baxa d'un árbol. Dambos padres [[Incubación|guaren]] y alimenten a les sos críes.Estes aves tienen dos o tres generaciones nun añu. Ellos son capaces de cantar hasta 3000 distintes [[Vocalización de les aves|cantares]]. El machu canta una serie de frases curties repitíes melodiosamente dende una percha abierta pa defender el so territoriu y ye tamién bien agresivu na defensa del nial.

== Caltenimientu de la especie y les sos amenaces ==
A pesar d'esta ave espandióse a munchos llugares y entá ye común, menguó la so población en delles árees por cuenta de la [[perda d'hábitat]] fayadizu.

== Na cultura ==
El cuitlacoche acoloratáu ye'l páxaru oficial del estáu de [[Georgia (Estaos Xuníos)|Georgia]], y foi la inspiración pal nome de l'antigua [[National Hockey League|Lliga Nacional del equipu de Ḥoquei]] n'[[Atlanta]], los [[Atlanta Thrashers]], pol so nome n'inglés.

== Referencies ==
{{llistaref}}
&lt;!-- WilsonBull18:47 (compare to current Ohio checklist http://www.ohiobirds.org/publications/OBRClist.pdf) --&gt;

== Galería d'imáxenes ==
&lt;gallery&gt;
&lt;!-- File:Brownthrasherykg.JPG|Cuitlacoche acoloratáu (''Toxostoma rufum'') Illustration {{puic|1=File:Brownthrasherykg.JPG|log=2008 November 1}} --&gt;
File:Thrasher2.jpg|Cuitlacoche acoloratáu File:Brown 
Thrasher2.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Enllaces esternos ==

{{commonscat}}
{{wikispecies}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Toxostoma|rufum]]
[[Categoría:Aves d'América del Norte]]
[[Categoría:Aves del Neárticu]]
[[Categoría:Especies descrites por Linnaeus]]
[[Categoría:Animales descritos en 1758]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>24wjqoyki04z5hvvolufql2vnfshtih</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Turdus boulboul</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51479</id>
    <revision>
      <id>4765717</id>
      <parentid>4053703</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T14:43:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1656" sha1="oosf1cceiqy6nywgpdvxdzyiduzp603" xml:space="preserve">{{noaves}}
{{Ficha de taxón
| Tordu aligrís
| status = LC 
| status_system = iucn3.1
| status_ref =&lt;ref name = iucn&gt;{{IUCN |id = 147250 |asesores = BirdLife International |añu = 2009 |títulu = Turdus boulboul |edición IUCN = 2010.4 |consultáu = 31 de mayu de 2011 }}&lt;/ref&gt;
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Passeriformes]]
| familia = [[Turdidae]]
| genus = ''[[Turdus]]''
| species = '''''T. boulboul'''''
| binomial = ''Turdus boulboul''
| binomial_authority = ([[John Latham|Latham]], 1790)
| synonyms = 
}}
'''''Turdus boulboul''''' ye una [[especie]] d'[[ave]] [[Passeriformes|paseriforme]] de la [[Familia (bioloxía)|familia]] [[Turdidae]]. Ta llargamente distribuyíu n'[[Asia]], atopándose en [[Bután]], [[China]], [[India]], [[Laos]], [[Myanmar]], [[Nepal]], [[Paquistán]], [[Tailandia]] y [[Vietnam]], siendo esporádica en [[Bangladex]].&lt;ref name = iucn/&gt; Nun se reconocen [[subespecie|subespecies]].&lt;ref name = Clements&gt;{{cita web |autor = Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan y C. L. Wood. |añu = 2010 |títulu = The Clements checklist of birds of the world: Version 6.5 |url = http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%206.5.xls/view |fechaaccesu = 31 de mayu de 2011 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20121116055344/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%206.5.xls/view |fechaarchivu = 2012-11-16 }}&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{Commonscat}}
{{Wikispecies}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Turdus|boulboul]]
[[Categoría:Aves d'Asia]]
[[Categoría:Animales descritos en 1790]]</text>
      <sha1>oosf1cceiqy6nywgpdvxdzyiduzp603</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tyrannus tyrannus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51541</id>
    <revision>
      <id>4765719</id>
      <parentid>4378562</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T15:02:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 4 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6257" sha1="nvj8nabcd6bh03smlmfc36i42ofuf8m" xml:space="preserve">{{Tradubot|Tyrannus tyrannus}}
{{noaves}}
{{Ficha de taxón
| Pitirre americanu&lt;ref name=Hilty&gt;Hilty, Steven L. and Rodolphe Meyer de Schauensee ''Birds of Venezuela'': 638. Princeton University Press.&lt;/ref&gt;
| image_caption = Adultu |
status = LC
| status_system = iucn3.1
| status_ref =&lt;ref name=iucn&gt;{{IUCN|asesores=BirdLife International|añu=2012|edición IUCN=2014.3|consultáu=4 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt;
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Passeriformes]]
| familia = [[Tyrannidae]]
| genus = ''[[Tyrannus]]''
| species = '''T. tyrannus'''
| binomial = ''Tyrannus tyrannus''
| binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]&lt;ref&gt;Linnaeus 1758.''Systema Naturae'' 10 ed. 1:94.&lt;/ref&gt;
| range_map = Tyrannus tyrannus distribution map.png
| range_map_width = 220px
| range_map_caption = Rexones de crianza (verde) y d'ivernada (gris escuru)
}}

'''''Tyrannus tyrannus''), ye una [[especie]] de la [[Familia (bioloxía)|familia]] de los [[Tyrannidae|tirandos]].

== Descripción ==
Los adultos son de color gris a coritu nel envés, mientres el banduyu y el pechu son blancos. Tienen una llarga cola negra col estremu blancu y ales llargues y apuntiaes. Tienen una mancha colorada na so corona, poques vegaes reparada. Algamen ente 19 y 23 [[cm]] de llargor , 33 a 38 cm de valumbu de les ales y un pesu d'ente 33 y 55 [[Gramu|g]].&lt;ref&gt;[http://www.allaboutbirds.org/guide/Eastern_Kingbird/lifehistory Eastern Kingbird] The Cornell Lab of Ornithology.&lt;/ref&gt;

=== Cantar ===
El so llamáu tien un tonu altu, con runfíos y chirridos pocu musicales, con frecuencia en comparaos colos d'una barrera llétrica.&lt;ref&gt;{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110928222556/http://bna.birds.cornell.edu/bna/species/253/articles/sounds |fechaarchivu=2011-09-28 |url=http://bna.birds.cornell.edu/bna/species/253/articles/sounds |títulu=Archived copy}}&lt;/ref&gt;

== Hábitat ==
El so [[hábitat]] de crianza son les zones abiertes d'[[América del Norte]]. Faen un nial resistente en forma de taza nun árbol o arbustu, dacuando na parte cimera d'un tueru. Son aves agresives cuando defenden el so territoriu, inclusive en contra de les aves muncho más grandes.&lt;ref name=&quot;cornell&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Eastern_Kingbird.html |títulu=All About Birds: Eastern Kingbird |fechaaccesu=12 d'agostu de 2008 |obra=All About Birds |editorial=Cornell Lab of Ornithology |fecha=2003 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090221023853/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Eastern_Kingbird.html |fechaarchivu=2009-02-21 }}&lt;/ref&gt; [[Migración de les aves|Migren]] en bandaes hasta [[América del Sur]] pa safar l'iviernu del hemisferiu norte. Pasen por [[Centroamérica]] de norte a sur, dende fines d'agostu o empiezos de setiembre y hasta fines d'ochobre y depués, tornen dende fines de marzu hasta a mediaos de mayu.&lt;ref&gt;Elizondo, Luis Humberto 2000. [http://darnis.inbio.ac.cr/FMPro?-DB=UBIpub.fp3&amp;-lay=WebAll&amp;-Format=/ubi/detail.html&amp;-Op=bw&amp;id=2806&amp;-Find Tyrannus tyrannus (Linnaeus, 1758)]; ''Especies de Costa Rica''. INBio.&lt;/ref&gt;

== Alimentación ==
En sitios abiertos prinden [[inseutu|inseutos]] en vuelu, dacuando baxando a recoyer comida de la vexetación. Principalmente nes sos zones d'ivernada, aliméntense tamién de [[Baga|bayes]] y [[fruta|frutes]] como les de la ''[[Bursera simaruba]]'',&lt;ref&gt;Foster, Mercedes S. (2007): &quot;The potential of fruiting trees to enhance converted habitats for migrating birds in southern Mexico&quot;; ''Bird Conservation International'' 17'(1): 45-61. &lt;small&gt;{{doi|10.1017/S0959270906000554}}&lt;/small&gt; [http://journals.cambridge.org/production/action/cjoGetFulltext?fulltextid=936412 testu completu en PDF].&lt;/ref&gt; y con preferencia les del [[Xéneru (bioloxía)|xéneru]] ''[[Ficus]].&lt;ref name=Hilty/&gt;

== Niales ==
[[Ficheru:EasternKingbirdNestEggs.JPG|thumb|Nial de ''T. tyrannus'']]
Dellos tiranos faen los sos niales al campu, ente qu'otros esconder perbién. Nel sur de la [[Columbia Británica]] añeren en campos abiertos o nos arbustos sobre agües abiertes; a lo cimero d'árboles altos ya inclusive na parte cimera de tueros. Demostróse que les pareyes que s'escuenden los sos niales y tienden a ser menos agresives colos intrusos cerca del nial (seique en ficies de la cubierta del nial), ente que pareyes qu'añeren nel abiertu tienden a ser más abiertamente agresives contra los intrusos. Tanto'l machu como la fema participen na defensa del nial, pero les femes pueden permanecer nos niales bien ocultes.

== Depredadores ==
Les pareyes qu'añeren al campu puede ser capaces de ver a los depredadores primero que lleguen y úsense el comportamientu agresivu pa protexer a les sos críes de depredadores como [[cuervu|cuervos]] y cornejas. Son capaces d'identificar y retirar del so nial los güevos del [[Molothrus ater|tordu vaqueru]]. Sicasí dacuando llogren depredar el nial, la [[Cyanocitta cristata|pega azul]], el [[Corvus brachyrhynchos|cuervu americanu]], les [[Sciuridae|esguiles]] y dalgunes [[culiebra|culiebres]] . Los [[Falco sparverius|peñerines]] son [[depredador]]es probables de los adultos.&lt;ref&gt;{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110928222627/http://bna.birds.cornell.edu/bna/species/253/articles/behavior |fechaarchivu=2011-09-28 |url=http://bna.birds.cornell.edu/bna/species/253/articles/behavior |títulu=Archived copy}}&lt;/ref&gt; 

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{traducíu ref|en|Eastern Kingbird}}
{{commonscat}}
{{wikispecies}}
* [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i4440id.html Eastern Kingbird - ''Tyrannus tyrannus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207003222/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i4440id.html |date=2013-12-07 }} - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* [https://web.archive.org/web/20090221023853/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Eastern_Kingbird.html Eastern Kingbird Species Account] - Cornell Lab of Ornithology
* [http://www.flmnh.ufl.edu/wwwsounds/birds/hardy41sh.wav Cantar del pitirre americanu]
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Tyrannus]]
[[Categoría:Aves d'América]]
[[Categoría:Aves del Neárticu]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>nvj8nabcd6bh03smlmfc36i42ofuf8m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vireo olivaceus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51577</id>
    <revision>
      <id>4765753</id>
      <parentid>4654436</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T23:21:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8880" sha1="f2k9jk6s2jxeuq7oaj6h8wtz1dx7971" xml:space="preserve">{{noaves}}
{{Ficha de taxón
| Vireo olivaceus
| image_caption = Vireo ojirrojo en [[Wisconsin]], [[Estaos Xuníos]]. 
| status = LC
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Passeriformes]]
| familia = [[Vireonidae]]
| genus = ''[[Vireo]]''
| species = '''''V. olivaceus'''''
| binomial = ''Vireo olivaceus''
| binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1766)
| synonyms =
''Vireo chivi''
}}
'''''Vireo olivaceus''''', el '''vireo ojirrojo''' ye una [[especie]] de pequeña [[ave]] [[Passeriformes|paseriforme]], de la [[Familia (bioloxía)|familia]] [[Vireonidae]], perteneciente al [[Xéneru (bioloxía)|xéneru]] [[Vireo]], [[América|americana]], de trece a catorce centímetros d'altu. Paecer a la bijirita pero nun ta rellacionada colos parúlidos del Nuevu Mundu ([[Parulidae]]). Esta especie, común nel so hábitat, nun se considera amenazada pol [[IUCN]].&lt;ref&gt;BLI (2008)&lt;/ref&gt;

== Subespecies ==
*''Vireo olivaceus agilis''
*''Vireo olivaceus caucae''
*''Vireo olivaceus chivi''
*''Vireo olivaceus diversus''
*''Vireo olivaceus griseobarbatus''
*''Vireo olivaceus insulanus''
*''Vireo olivaceus olivaceus''
*''Vireo olivaceus pectoralis''
*''Vireo olivaceus solimoensis''
*''Vireo olivaceus tobagensis''
*''Vireo olivaceus vividior''

== Descripción ==
Los vireos ojirrojos adultos son mayormente de color verde oliva na parte cimera con ancas blanques; tienen un [[iris]] coloráu y una cresta gris con punta negra. Tienen una llinia negra nos güeyos y una llinia blanca ancha xusto percima de la negra. Tienen pates grueses de color azul buxu y picu escuru. 

Esta ave, non siempre vista, puede cantar por llargos periodos de tiempu; paez repitir siempre la mesma llamada y la mesma respuesta. Alluga'l récor de más cantares entonaos nun namái día ente les diverses especies d'aves. 

La [[subespecie]] que vive en [[Suramérica]] tien un cantar más simple, un iris de color avellana, y distintes proporciones físiques. Dacuando reprodúcense col ''[[Vireo chivi]]'', resultando en races como ''V. o. chivi'', ''V. o. vividior'' y ''V. o. tobagoensis'', siendo'l postreru una subespecie relativamente grande y [[Endemismu|endémicu]] en [[Tobagu]]. 

Nel pasáu, considerar al ''[[Vireo flavoviridis]]'' y al ''[[Vireo gracilirostris]]'' como subespecies del vireo ojirrojo.

== Ecoloxía ==
[[Archivu:red-eyed-vireo-cook-forest-pa.jpg|left|thumb|Vireo ojirrojo nel so nial, en [[Pennsylvania]].]]
L'hábitat natural d'esta especie ye l'área montiega de [[Canadá]] y l'este y noroeste de los [[Estaos Xuníos]]. El vireo ojirrojo migra a Suramérica, onde pasa l'iviernu. La población llatinoamericana establecer en práuticamente toles zones montiegues de la rexón; la mayor parte d'éstes son residentes, pero les poblaciones que se reproducen al sur del continente (n'[[Arxentina]], [[Uruguái]], [[Paraguái]] y [[Bolivia]]) migren a [[Centroamérica]].

Esti [[vireo]] ye ún de los paseriformes divagantes más comunes n'[[Europa]] Occidental, [[Irlanda]] y [[Gran Bretaña]]. Nel norte d'[[Ohio]], paez tornar pa reproducise aproximadamente pa la mesma dómina que va un sieglu; sorprendentemente, paez abandonar la zona pel hibiernu una o dos selmanes enantes nel presente que nel pasáu.&lt;ref&gt;Henninger (1906), OOS (2004)&lt;/ref&gt; 

Aliméntase d'[[inseutu|inseutos]] que llogra ente los árboles, cuantimás les [[gata|gates]] y los áfidos. Tamién comen frutos coloraos, cuantimás enantes de la migración, y nel so hábitat d'iviernu, onde los árboles dan frutos tales como la [[Alchornea glandulosa|mora blanca]] y el [[Bursera simaruba|palu mulatu]], pueden inclusive ser atraíos escontra parques y xardinos.&lt;ref&gt;Foster (2007).&lt;/ref&gt; 

El nial presenta forma d'una taza y fabricar ente les cañes de los árboles. Esta ave sufre de [[parasitismu]] pol [[Molothrus ater|tordu cabeza café]] al norte del so hábitat, y pol [[Molothrus bonariensis|tordu renegrido]] al sur.&lt;ref&gt;Basto ''et al.'', 2006&lt;/ref&gt; Tamién son propensos a sufrir infeiciones causaes por [[tripanosoma|tripanosomes]].&lt;ref&gt;Basto ''et al.'' (2006), Londono ''et al.'' (2007)&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* Basto, Natalia; Rodríguez, Oscar A.; Marinkelle, Cornelis J.; Gutierrez, Rafael &amp; Matta, Nubia Estela (2006): Haematozoa in birds from la Macarena National Natural Park (Colombia). ''Caldasia'' '''28'''(2): 371-377 [http://www.scielo.org.co/pdf/cal/v28n2/v28n2a16.pdf testu completu en PDF]
* {{IUCN2008|assessors=[[BirdLife International]] (BLI)|añu=2008|id=146471|títulu=Vireo olivaceus|downloaded=21 de marzu de 2010}}
* &lt;span style=&quot;font-variant:small-caps&quot;&gt;Richard; O'Neill, John Patton &amp; Eckelberry, Don R.&lt;/span&gt; (1991): ''A guide to the birds of Trinidad and Tobago'' (2nd edition). Comstock Publishing, Ithaca, N.Y.. {{ISBN|0-8014-9792-2}}
* &lt;span style=&quot;font-variant:small-caps&quot;&gt;Foster, Mercedes S.&lt;/span&gt; (2007): The potential of fruiting trees to enhance converted habitats for migrating birds in southern Mexico. ''Bird Conservation International'' '''17'''(1): 45-61. &lt;small&gt;{{doi|10.1017/S0959270906000554}}&lt;/small&gt;
* &lt;span style=&quot;font-variant:small-caps&quot;&gt;Henninger, W.F.&lt;/span&gt; (1906): A preliminary list of the birds of Seneca County, Ohio. ''[[Wilson Bulletin|Wilson Bull.]]'' '''18'''(2): 47-60. [http://elibrary.unm.edu/sora/Wilson/DJVU/v018n02/P0047-P0060.djvu DjVu fulltext] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606161911/http://elibrary.unm.edu/sora/Wilson/DJVU/v018n02/P0047-P0060.djvu |date=2011-06-06 }} [http://elibrary.unm.edu/sora/Wilson/v018n02/p0047-p0060.pdf PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606161920/http://elibrary.unm.edu/sora/Wilson/v018n02/p0047-p0060.pdf |date=2011-06-06 }}
* &lt;span style=&quot;font-variant:small-caps&quot;&gt;Hilty, Steven L.&lt;/span&gt; (2003): ''Birds of Venezuela''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], Londres. {{ISBN|0-7136-6418-5}}
* &lt;span style=&quot;font-variant:small-caps&quot;&gt;Londono, Aurora; Pulgarin-R., Paulo C. &amp; Blair, Silva&lt;/span&gt; (2007): Blood Parasites in Birds From the Lowlands of Northern Colombia. ''[[Caribbean Journal of Science|Caribb. J. Sci.]]'' '''43'''(1): 87-93. [http://caribjsci.org/June07/43_87-93.pdf PDF fulltext] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725141323/http://caribjsci.org/June07/43_87-93.pdf |date=2011-07-25 }}
* &lt;span style=&quot;font-variant:small-caps&quot;&gt;Machado, C.G.&lt;/span&gt; (1999): A composição dos bandos mestos d'aves na Mata Atlântica da Serra de Paranapiacaba, no sureste brasileiro.''Revista Brasileira de Biologia'' '''59'''(1): 75-85 &lt;small&gt;{{doi|10.1590/S0034-71081999000100010}}&lt;/small&gt; [http://www.scielo.br/pdf/rbbio/v59n1/v59n1a10.pdf PDF]
* &lt;span style=&quot;font-variant:small-caps&quot;&gt;Ohio Ornithological Society (OOS)&lt;/span&gt; (2004): Annotated Ohio state checklist. Version of April 2004. [http://www.ohiobirds.org/publications/OBRClist.pdf PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040718101517/http://www.ohiobirds.org/publications/OBRClist.pdf |date=2004-07-18 }}
* &lt;span style=&quot;font-variant:small-caps&quot;&gt;Pascotto, Márcia Cristina&lt;/span&gt; (2006): Avifauna dispersora de sementes de ''Alchornea glandulosa'' (Euphorbiaceae) em uma área de matu ciliar no estado de São Paulo. ''Revista Brasileira de Ornitologia'' '''14'''(3): 291-296 [http://www.ararajuba.org.br/sbo/ararajuba/artigos/Volume143/ara143not5.pdf PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101102015357/http://www.ararajuba.org.br/sbo/ararajuba/artigos/Volume143/ara143not5.pdf |date=2010-11-02 }}

== Enllaces esternos ==
{{commons|Vireo olivaceus}}
{{Wikispecies}}
* [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i6240id.html ''Vireo olivaceous''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150708214232/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i6240id.html |date=2015-07-08 }} - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* [http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Rede-eyed_Vireo.html ''Vireo olivaceous''] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=''Vireo olivaceous'' |2=http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Rede-eyed_Vireo.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} - Cornell Lab of Ornithology
* [http://www.bird-stamps.org/cspecies/19502500.htm Estampillas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515103732/http://www.bird-stamps.org/cspecies/19502500.htm |date=2011-05-15 }} con RangeMap
* {{Enllaz rotu|1=Videos del ''Vireo olivaceous'' |2=http://ibc.hbw.com/ibc/phtml/especie.phtml?idEspecie=8757 |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} - na Internet Bird Collection
* {{Enllaz rotu|1=Avibase |2=http://www.bsc-eoc.org/avibase/species.jsp?pg=summary&amp;lang=FR&amp;id=CB2917851FA1EBA7&amp;ts=1172752353063 |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Aves d'América]]
[[Categoría:Aves del Neárticu]]</text>
      <sha1>f2k9jk6s2jxeuq7oaj6h8wtz1dx7971</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Xanthocephalus xanthocephalus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51593</id>
    <revision>
      <id>4765766</id>
      <parentid>4666950</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T03:43:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4118" sha1="45nfisl6avidekbsxerdk4xuwtefugp" xml:space="preserve">{{Tradubot|Xanthocephalus xanthocephalus}}
{{noaves}}
{{Ficha de taxón
| Tordu cabeciamarillo
| status = LC
| image = Yellow headed blackbird - natures pics.jpg
|
regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Passeriformes]]
| familia = [[Icteridae]]
| genus = '''''Xanthocephalus'''''
| genus_authority = [[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], [[Añu 1850|1850]]
| species = '''''X. xanthocephalus'''''
| binomial = ''Xanthocephalus xanthocephalus''
| binomial_authority = ([[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], [[Añu 1826|1826]])
| range_map = Xanthocephalus map.svg
| range_map_width = 250px
| range_map_caption = '''Azul:''' anidación &lt;br /&gt;'''Verde:''' tol añu &lt;br /&gt;'''Naranxa:''' zona de invernación
}}

El '''tordu cabeciamarillo''', '''''Xanthocephalus xanthocephalus''''', ye un [[Icteridae|ictérido]] de tamañu medianu, y únicu miembru del xéneru '''''Xanthocephalus'''''. Distribuyir en [[Norteamérica]]; añera en [[Canadá]] y los [[Estaos Xuníos]] y invierna principalmente en [[Méxicu]].

== Descripción ==
Los adultos tienen un picu marcáu. El machu adultu ye principalmente negru con cabeza y pechu mariellu; tien una mancha blanca na ala dacuando solamente visible mientres el vuelu. La fema adulta ye principalmente marrón col gargüelu y el pechu mariellos opacos.
 
== Hábitat ==
[[Ficheru:Yellow-headed Blackbird - female.jpg|thumb|left|Una fema.]]
El so hábitat de crianza son los banzaos d'[[Typha|espadaña acuática]] en Norteamérica, principalmente al oeste de los [[Grandes Llagos (América del Norte)|Grandes Llagos]]. El so nial construyir cola vexetación del banzáu y sobre ésta. Faen los sos niales en colonies, compartiendo de cutiu el so hábitat col [[Agelaius phoeniceus|tordu sarxentu]]. Mientres la estación de la crianza y de anidamiento, los machos son bien territoriales y pasen enforma del so tiempu colgaos nos tarmos de plantes acuátiques, exhibiéndose o escorriendo a los intrusos.

Estes aves emigren nel iviernu al suroeste de los Estaos Xuníos y a Méxicu. Emigren de cutiu n'enormes bandaes con otres especies d'aves. Estos tordos son solamente residentes permanentes nuna pequeña zona de Norteamérica: el Valle de San Joaquín, en [[California]] (Estaos Xuníos) y el sur del Valle del Ríu Coloráu (estaos d'[[Arizona]] y California, y [[Baxa California]], Méxicu). Foi columbráu amás de manera accidental en rexones bien alloñaes del so área de distribución natural, como nel este d'América del Norte y nes [[Antilles]]. Escasamente foi vistu n'[[Europa]] occidental, con dellos rexistros, que s'abarrunten refierse a escapes del cautiverio.

== Alimentación ==

Estos páxaros busquen alimentos nel banzáu, en campos o na tierra; cacen dacuando inseutos nel vuelu. Comen principalmente granes ya inseutos. Fora del periodu de la nidificación, aliméntense de cutiu en bandada, frecuentemente con otres especies de tordos. El cantar d'esti páxaru asemeyar al ruíu que produz l'abrir y cerrar d'un gonciu ferruñosu.

== Referencies ==

* {{IUCN2006|assessors=BirdLife International|añu=2004|id=54138|títulu=Xanthocephalus xanthocephalus|downloaded=12 May 2006}} especies non en peligru.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==

{{commonscat}}
{{wikispecies}}

* [https://web.archive.org/web/20090322133850/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Yellow-headed_Blackbird.html Yellow-headed Blackbird Species Account] - Cornell Lab of Ornithology
* [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i4970id.html Yellow-headed Blackbird] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130228082508/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i4970id.html |date=2013-02-28 }} - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* [http://www.youtube.com/watch?v=qfExr7Y7l3w] - video of a female Yellow-headed Blackbird in Annapolis Valley, NS, Canada, well outside of its normal range.
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Icteridae]]
[[Categoría:Aves d'América del Norte]]
[[Categoría:Aves del Neárticu]]
[[Categoría:Xéneros monotípicos d'aves]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>45nfisl6avidekbsxerdk4xuwtefugp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Xiphocolaptes major</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51604</id>
    <revision>
      <id>4765769</id>
      <parentid>4566571</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T04:52:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8080" sha1="oq91m3ixm6rot8ojeh5omi1sx776k1e" xml:space="preserve">{{Tradubot|Xiphocolaptes major}}
{{noaves}}
{{Ficha de taxón
| Trepador xigante |
image = Xiphocolaptes major Great Rufous Woodcreeper.JPG
| image_caption = Exemplar d'esguilador xigante (''Xiphocolaptes major'') en [[Bonito (Mato Grosso do Sul)|Bonito]], [[estáu de Mato Grosso do Sul]], [[Brasil]].
| status = LC | status_system = IUCN3.1
| status_ref =
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Passeriformes]]
| familia = [[Furnariidae]]
| genus = ''[[Xiphocolaptes]]''
| species = '''''X. major'''''
| binomial = ''Xiphocolaptes major''
| binomial_authority = ([[Louis Jean Pierre Vieillot|Vieillot]], 1818)
| synonyms = ''Dendrocopus major''&lt;ref name=AB&gt;&lt;/ref&gt;
| subdivision_ranks = subspecies
| subdivision =&lt;center&gt;4, vease testu.
}}

'''''Xiphocolaptes major''''', tamién denomináu '''ferrerín coloráu''',&lt;ref&gt;{{Nomes aves SEO 8 |fechaaccesu = 1 d'abril de 2014, p.106.}}&lt;/ref&gt; '''ferrerín castañu''' o '''arapaçu-do-campu''' (en portugués, [[Brasil]]),&lt;ref name=AB&gt;[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=ES&amp;avibaseid=8AC2793893129BE1 Ferrerín coloráu (''Xiphocolaptes major'')] en Avibase. Consultada'l 7 d'ochobre de 2014.&lt;/ref&gt; ye una [[especie]] d'[[ave]] [[Passeriformes|paseriforme]] perteneciente al [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] ''[[Xiphocolaptes]]'', de la [[familia (bioloxía)|subfamilia]] [[Dendrocolaptinae]] conocíos como '''ferrerín''', qu'integra la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Furnariidae]]. Ye nativu del centro sur d'[[América del Sur]].
[[Ficheru:XiphocolaptesMajorSmit.jpg|150px|left|thumb|''Xiphocolaptes major''; ilustración de [[Joseph Smit|Smit]], 1888.]]

== Descripción ==
Bien grande, pesa 155 g y mide ente 28 y 30,5 [[cm]] (este ye'l mayor [[Dendrocolaptinae|ferrerín]]).&lt;br /&gt;
Casi toa castañal acoloratada. Picu llargu, pesáu y un tanto curvu, buxu o color de cuernu. Castañal acoloratada intensu nes partes cimeres, cabeza más clara y más amarronada, [[lorum|loruns]] coritos. Partes inferiores castañal más clara, en dellos individuos, leve estriáu nel pechu y barrado escuru nel banduyu.&lt;ref name=apc&gt;{{aut|Gwyne, John, Ridgely, Robert, Tudor, Guy &amp; Argel, Martha, 2010}}. ''Xiphocolaptes major'', p. 182, en . Aves do Brasil Vol.1 Pantanal e Cerrado. Editora Horizonte. {{ISBN|978-85-88031-29-6}}&lt;/ref&gt;

== Distribución y hábitat ==
Alcuéntrase n'[[Arxentina]], [[Bolivia]], [[Brasil]] y [[Paraguái]]. El so hábitat natural son los montes secos tropicales o subtropicales y les tierres baxes tropicales húmedes o montes subtropicales.&lt;ref name=iucn/&gt;

== Comportamientu ==
Esta especie ye llamativa pero nunca numberosa, y tien territorios bien estensos, de cuenta que nun ye atopáu con frecuencia.&lt;ref name=apc&gt;&lt;/ref&gt;

=== Alimentación ===
Aliméntase sobre manera esguilando tueros y cañes mayores; tamién suel baxar al suelu onde salta desgarbado y llega a revolver la xamasca cayida.&lt;ref name=apc&gt;&lt;/ref&gt;
Gracies al so picu robezu, consume preses de gran tamañu, como grandes [[artrópodos]] y [[cascoxos]] arborícoles. Esti páxaru yá foi vistu comiendo una [[culiebra]] de cerca de 40 [[cm]] de llargu; otru individuu taramió un [[esperteyu]], aprovechando'l so reposu diurnu.&lt;ref&gt;{{aut|Tomas Sigrist}} Guia de Campu Avis Brasilis – Avifauna brasileira – São Paulo: Avis Brasilis, 2013; p. 298. {{ISBN|978-85-60120-25-3}}&lt;/ref&gt;
=== Vocalización ===
El cantar, de llargu algame ya inconfundible, ye una serie daqué descendiente de notes xiblaes, bisilábiques, entrepolaes con notes nasales y cacaréos.&lt;ref name=apc&gt;&lt;/ref&gt;

== Sistemática ==
=== Descripción orixinal ===
La especie ''X. major'' describióse per primer vegada pol ornitólogu francés [[Vieillot|Louis Jean Pierre Vieillot]] en [[1818]] sol nome científicu ''Dendrocopus major''; llocalidá tipu «Paraguái».&lt;ref name=ibc&gt;&lt;/ref&gt;

=== Taxonomía ===
Diversos autores consideren esta [[especie]] como perteneciendo a [[Dendrocolaptidae]], una [[familia (bioloxía)|familia]] d'[[ave]]s [[Passeriformes|paseriformes]] dixebrada de [[Furnariidae]].&lt;ref name=iucn&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Comitê Brasileiro de Registros Ornitológicos (2014) [http://www.cbro.org.br/CBRO/listabr.htm Llistes das aves do Brasil. 11ª Edição, 1/1/2014 (en português)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100222194046/http://www.cbro.org.br/CBRO/listabr.htm |date=2010-02-22 }}. Consultáu'l : 11 d'abril de 2014; p. 26.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
Les rellaciones d'esta especie permanecen inciertes; estudios [[Filoxenética|filoxenéticos]] recién basaos na [[Morfoloxía (bioloxía)|morfoloxía]] suxeren una afiliación con ''[[Xiphocolaptes albicollis]]''. La subespecie nominal y ''X. m. castaneus'' cruciar nel norte d'Arxentina. Les variaciones individuales nel plumaxe son posiblemente más marcaes que les variaciones xeográfiques.&lt;ref name=ibc&gt;&lt;/ref&gt;

=== Subespecies ===
Reconócense 4 [[subespecie|subespecies]]&lt;ref&gt;{{aut|Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson. 2013}}. The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.8. Downloaded from http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180403223516/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ |date=2018-04-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&amp;search_value=563731 ''Xiphocolaptes major'' (Vieillot, 1818)] en [[ITIS]]. Consultada'l 11 d'abril de 2014.&lt;/ref&gt; cola so correspondiente distribución xeográfica:&lt;ref name=AB&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ibc&gt;[http://ibc.lynxeds.com/species/great-rufous-woodcreeper-xiphocolaptes-major (''Xiphocolaptes major'')] en IBC - The Internet Bird Collection. Consultada'l 11 d'abril de 2014.&lt;/ref&gt;

* ''Xiphocolaptes major castaneus'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;[[Ridgway]], 1890&lt;/span&gt; - centro norte y este de [[Bolivia]], suroeste de [[Brasil]] ([[Mato Grosso do Sul]]) y noroeste d'[[Arxentina]]. 
* ''Xiphocolaptes major estebani'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;[[Cardoso da Silva]], [[Fernando Novaes|Novaes]] &amp; [[David Oren|Oren]], 1991&lt;/span&gt; - [[Provincia de Tucumán|Tucumán]], nel noroeste d'Arxentina. 
* ''Xiphocolaptes major major'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;(Vieillot, 1818)&lt;/span&gt; - [[Paraguái]] y norte d'Arxentina (hasta [[Córdoba (provincia Arxentina)|Córdoba]] y [[Provincia de Santa Fe|Santa Fe]]).
* ''Xiphocolaptes major remoratus'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;[[Oliverio Mario de Oliveira Pinto|Pinto]], 1945&lt;/span&gt; - suroeste de [[Mato Grosso]], Brasil.

== Referencies ==
{{llistaref}}

==Enllaces esternos==
{{commonscat}}
{{wikispecies}}
*[http://ibc.hbw.com/ibc/phtml/especie.phtml?idEspecie=4261 Videos, semeyes y soníos de '''''Xiphocolaptes major'''''] en The Internet Bird Collection.
* {{Enllaz rotu|1=Semeyes y soníos de '''''Xiphocolaptes major''''' |2=http://www.wikiaves.com.br/arapacu-do-campu |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} en Wikiaves.
* [http://www.xeno-canto.org/species/Xiphocolaptes-major Soníos y mapa de distribución de '''''Xiphocolaptes major'''''] en xeno-canto.
*[http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&amp;SEARCHBY=Common&amp;KEYWORDS=great+rufous+woodcreeper&amp;showwhat=images&amp;AGE=All&amp;SEX=All&amp;ACT=All&amp;Search=Search&amp;VIEW=All&amp;ORIENTATION=All&amp;RESULTS=24 Ferrerín coloráu, galería de semeyes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110614054715/http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&amp;SEARCHBY=Common&amp;KEYWORDS=great+rufous+woodcreeper&amp;showwhat=images&amp;AGE=All&amp;SEX=All&amp;ACT=All&amp;Search=Search&amp;VIEW=All&amp;ORIENTATION=All&amp;RESULTS=24 |date=2011-06-14 }} VIREO
*[http://www.tropicalbirding.com/tripReports/TR_Pant-Amaz-Oct2006/grwoodcreeper.jpg Semeyes n'alta resolución] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026040257/http://www.tropicalbirding.com/tripReports/TR_Pant-Amaz-Oct2006/grwoodcreeper.jpg |date=2007-10-26 }}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Xiphocolaptes|major]]
[[Categoría:Aves d'América del Sur]]
[[Categoría:Animales descritos en 1818]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>oq91m3ixm6rot8ojeh5omi1sx776k1e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zonotrichia albicollis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51633</id>
    <revision>
      <id>4765789</id>
      <parentid>4666270</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T08:54:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5652" sha1="bhswbvyiam4baegfs9du9b4bioi4upa" xml:space="preserve">{{Tradubot|Zonotrichia albicollis}}
{{noaves}}
{{Ficha de taxón
| Chingolo de gargüelu blancu |
image = White-throated Sparrow (16718174123).jpg
| status = LC
| status_system = iucn3.1
| status_ref =&lt;ref name = iucn&gt;{{IUCN|asesores = BirdLife International|añu = 2009 |edición IUCN = 2011.1|consultáu = 13 d'ochobre de 2011}}&lt;/ref&gt;
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Passeriformes]]
| subordo = [[Passeri]]
| superfamilia = [[Passeroidea]]
| familia = [[Emberizidae]]
| genus = ''[[Zonotrichia]]''
| species = '''''Z. albicollis'''''
| binomial = ''Zonotrichia albicollis''
| binomial_authority = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1789)
| range_map = Zonotrichiaalbicollis habitat.PNG
| range_map_caption = Mariellu: reproducción&lt;br /&gt;Verde: tol añu&lt;br /&gt;Azul: namái pel hibiernu 
}}

'''''Zonotrichia albicollis''''' tamién denomináu '''sabaneru de gargüelu blancu''', '''gorrión de gargüelu blancu''' y '''gorrión gorgiblanco''',&lt;ref&gt;[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=ES&amp;avibaseid=39BD9FF20A9613C4 Sabaneru de Gargüelu Blancu (Zonotrichia albicollis) (Gmelin, 1789)] en Avibase.&lt;/ref&gt; ye una [[especie]] d'[[ave]] [[Passeriformes|paseriforme]] de la [[Familia (bioloxía)|familia]] [[Emberizidae]] que vive en [[Norteamérica]].

== Descripción ==
El chingolo de pescuezu blancu mide diecisiete centímetros de llongura con un valumbu alar de ventitrés centímetros. Polo xeneral pesen seis gramos.&lt;ref name=&quot;Sibley&quot;&gt;{{Cita llibru |autor=Sibley, David A. |títulu=National Audubon Society The Sibley Field Guide to Birds |añu=2000 |editorial=Alfred A. Knopf |páxines = 494 |allugamientu=New York |isbn=0-679-45122-6 }}&lt;/ref&gt; 

Hai dos variaciones nel plumaxe de los adultos conocíes como'l rayáu marrón claru y el blancu. Na forma blanca la cabeza ye negra con una llinia blanca nel centru. Los oyíos son grises y el cantu cimeru forma una llinia negra.&lt;ref name=&quot;Sibley&quot;/&gt; 

Na forma marrón, la cabeza ye de color marrón escuru esclariándose nuna llinia al centru. Los oyíos son grises o marrones claros y la llinia cimera ye tamién marrón. Dambes variantes presenten güeyos escuros, pescuezu blancu, y cuerpu gris y mariellu.&lt;ref name=&quot;Sibley&quot;/&gt; Dellos individuos tienen llinies llaterales escures a cada llau de pescuezu. 

El pechu tien guedeyes grises o marrones y estes meches siguen pol cuerpu, anque'l banduyu ye, polo xeneral, d'un tonu abuxáu tenue. Les ales son grises con dos llinies blanques distintives. Los sexos son morfolóxicamente similares.&lt;ref name=&quot;Sibley&quot;/&gt; 

== Comportamientu ==
[[Ficheru:White-throated_Sparrow_Ottawa.jpg|thumb|Chingolo de pescuezu blancu n'[[Ottawa]], [[Ontario]].]]

=== Reproducción ===
Los chingolos de pescuezu blancu reproduzse nel centru de [[Canadá]] y [[Nueva Inglaterra]]. Añeren cerca de la tierra so los arbustos o n'árboles baxos de fueya caduco, n'árees forestales. Asitien de trés a cinco güevos per vegada, que presenten un color azul o verde blancuciu.

=== Iviernu y migración ===
Pel hibiernu, esta ave [[Migración animal|migra]] al sur y al este de los [[Estaos Xuníos]]. Raramente treslladar escontra l'oeste d'[[Europa]], en países como [[Escocia]]. 

=== Alimentación ===
El chingolo de pescuezu blancu caza sobre la tierra, baxu o cerca de les carbes o onde haya vexetación baxa. Principalmente comen granes, inseutos y bagues.
&lt;br clear = &quot;left&quot; /&gt;

== Cantar ==
[[Ficheru:Voice of Zonotrichia albicollis.ogg|thumb|left|150px|Cantar del chingolo de pescuezu blancu.]]

Hai siquier dos cantares distintivos d'esta especie. Unu consiste nuna nota inicial, siguida por trés o más notes repitíes con un intervalu d'aproximadamente un terciu ente caúna. El segundu cantar consiste nuna nota inicial, una segunda y un final abrupto, coronáu por una tercer nota, repitida dos o tres veces, d'aproximadamente un terciu menos de duración que les anteriores. Esti cantar, nos países de fala inglesa d'onde provién l'ave, de cutiu conocer pol usu de recursos mnemotécnicos cola [[cadencia]] de &quot;Po-or Sam Peabody, Peabody, Peabody&quot; (o &quot;O-oh sweet Canada, Canada, Canada&quot;). El ritmu ye bien regular, y el timbre puede describise como calteníu. Estos intervalos musicales namái son averaos; pa un oyíu humanu'l cantar de cutiu suena fuena de tonu. La nota repitida camuda de tonu dacuando bien imperceptiblemente, contribuyendo al so efeutu. 

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* Byers, Clive; Olsson, Urban &amp; Curson, Jon (1995): ''Sparrows and Buntings: A Guide to the Sparrows and Buntings of North America and the World''. Houghton Mifflin, Boston. {{ISBN|0-395-73873-3}}

== Enllaces esternos ==

{{commonscat}}
{{wikispecies}}

* [https://web.archive.org/web/20090331125504/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/White-throated_Sparrow.html Chingolo de pescuezu blancu] - Cornell Lab of Ornithology
* [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i5580id.html Chingolo de pescuezu blancu - ''Zonotrichia albicollis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150225214437/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i5580id.html |date=2015-02-25 }} - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* [http://www.bird-stamps.org/cspecies/20229500.htm Stamps]
* [http://ibc.hbw.com/ibc/phtml/especie.phtml?idEspecie=9613 Videos del chingolo de pescuezu blancu] na Internet Bird Collection
* [http://museum.gov.ns.ca/mnh/nature/nsbirds/bns0378.htm Chingolo de pescuezu blancu], Aves de Nova Scotia
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Zonotrichia]]
[[Categoría:Aves d'América del Norte]]
[[Categoría:Aves del Neárticu]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>bhswbvyiam4baegfs9du9b4bioi4upa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zonotrichia leucophrys</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51636</id>
    <revision>
      <id>4765790</id>
      <parentid>4576449</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T08:55:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8977" sha1="np1rglrpqfpca8vqbj6uamlg41jgokh" xml:space="preserve">{{Tradubot|Zonotrichia leucophrys}}
{{noaves}}
{{Ficha de taxón
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =
|regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Passeriformes]]
| familia = [[Emberizidae]]
| genus = [[Zonotrichia]]
| species = '''''Z. leucophrys'''''
| binomial = ''Zonotrichia leucophrys''
| binomial_authority = [[Johann Reinhold Forster|Forster]], 1772
| subdivision_ranks = [[Subespecie|Subespecies]]
| subdivision = 
* pugetensis
* gambelii
* nuttalli
* oriantha
* leucophrys
}} 

'''''Zonotrichia leucophrys''''', tamién conocíu como '''gorrión de corona blanca''', '''gorrión blancu-coronáu''' (dacuando confuso escritu ensin guión) y '''chingolo piquiblanco''', ye una [[especie]] d'[[ave]] [[paseriforme]] perteneciente a la [[Familia (bioloxía)|familia]] [[Emberizidae]] orixinariu de [[Norteamérica]].

== Descripción ==
El so tamañu ye [[medianu]], de normal los adultos tienen aproximadamente 18 [[centímetru|cm]] de llargu, tienen rayes blanques y negres na so [[cabeza]], una [[cara]] [[gris]], les sos partes cimeros son veteadas de [[color]] [[marrón]] y una [[cola]] llarga. Les sos [[ala (zooloxía)|ales]] son marrones coles barres y el [[pechu]] ye de [[color]] [[gris]] claro. Son similares n'apariencia al [[Zonotrichia albicollis|gorrión garganta blanca]] pero nun tien les marques blanques nel pescuezu.

== Subespecies ==
[[Ficheru:Zonotrichia leucophrys -Morro Bay, California, USA-8.jpg|right|thumb|En [[California]], ([[Estaos Xuníos]])]]
Hai [[cinco]] subespecies anguaño reconocíes del '''gorrión corona blanca''' (''pugetensis, gambelii, nuttalli, oriantha, y leucophrys''), variando en comportamientu migratoriu y el [[hábitat]] de reproducción. 

La subespecie '''nuttalli''' ye residente permanente en [[California]], ente que la '''gambelii''' puede emigrar hasta'l [[Círculu polar árticu]] mientres la estación de cría pel branu. Los páxaros nortizos emigren al [[sur d'Estaos Xuníos]].

== Distribución ==
El so hábitat de cría ta en zones con arbustos a lo llargo del norte de [[Canadá]] y oeste de los [[Estaos Xuníos]].

'''El gorrión corona blanca''' ye bien raramente [[Divagancia|divangante]] n'[[Europa Occidental]]. Alcontróse un exemplar nel [[condáu de Cork]] ([[Irlanda]]) en mayu de 2003.&lt;ref&gt;Hussey, Harry (2003) The White-crowned Sparrow in County Cork. ''[[Birding World]]'' 16(5): 203-5&lt;/ref&gt; Otru foi atopáu en Another was found in [[Norfolk]] ([[Inglaterra]]), en xineru de 2008.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/norfolk/7179001.stm |títulu=Rare bird found in coastal garden |fecha=9 de xineru de 2008 |fechaaccesu=12 d'agostu de 2011 |obra=[[BBC News]] |editorial=[[BBC]] |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; Reparóse un mozu exemplar n'[[Ona (Noruega)|Ona]] ([[Noruega]]) n'ochobre de 2009.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://oyvind.hoysater.no/lang/en/archives/3039|títulu=American mob-sparrow declares war on Norway |obra=Øblogue - Øyvind Lasse Høysæter's weblog |fecha=4 d'ochobre de 2009 |fechaaccesu=12 d'agostu de 2011 |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;

== Comportamientu y alimentación ==
Estos páxaros busquen comida na [[tierra]] o na [[vexetación]] baxa, pero faen dacuando vuelos curtios p'alimentase d'[[inseutos]] voladores. Aliméntense principalmente de [[granes]] o otres partes de les [[plantes]] ya inseutos. Mientres el [[iviernu]], de cutiu busquen comida en bandada.

Esta especie añera na parte baxa de los arbustos o bien na tierra so los mesmos, poniendo de 3 a 5 güevos de color gris o azul verdoso con marques marrones.

El gorrión de corona blanca ye conocíu pol so mecanismu natural de vixilia, que-y dexa tar despiertu hasta dos selmanes mientres la migración.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.wired.com/wired/archive/11.11/sleep.html|títulu=It's Wake-Up Time|fecha=Payares de 2003 |fechaaccesu=12 d'agostu de 2011 |obra=[[Wired|Wired.com]] |editorial=[[Condé Nast Publications]] |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; Esta capacidá foi estudiada pa la so posible aplicación n'humanos, como por casu nel control de la mormeyera nel trabayu por veces o na [[Camioneru|conducción de camiones]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Rattenborg |nome=Niels C. |apellíos2=Mandt |nome2=Bruce H. |apellíos3=Obermeyer |nome3=William H. |apellíos4=Winsauer |nome4=Peter J. |apellíos5=Huber |nome5=Reto |apellíos6=Wikelski |nome6=Martin |apellíos7=Benca |nome7=Ruth M. |fecha=13 de xunetu de 2004 |títulu=Migratory Sleeplessness in the White-Crowned Sparrow (''Zonotrichia leucophrys gambelii'') |publicación=[[PLoS Biology]] |volume=2 |númberu=7 |páxina= |ubicación= |editorial= |issn= |doi=10.1371/journal.pbio.0020212 |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC449897/ |fechaaccesu=12 d'agostu de 2011 |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.farnorthscience.com/2007/11/06/news-from-alaska/alaska-sparrow-migration-mystery/|títulu=Alaska sparrow migration mystery |apellíu=O'Harra |nome=Doug |fecha=6 de payares de 2007 |obra=[http://www.farnorthscience.com Far North Science] |fechaaccesu=12 d'agostu de 2011 |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Coverdill |nome=Alexander J. |apellíos2=Bentley |nome2=George Y. |apellíos3=Ramenofsky |nome3=Marilyn |mes=Febreru |añu=2008 |títulu=Circadian and Masking Control of Migratory Restlessness in Gambel's White-Crowned Sparrow (''Zonotrichia leucophrys gambelii'') |publicación=[http://jbr.sagepub.com Journal of Biological Rhythms] |volume=23 |númberu=1 |páxines=59-68 |allugamientu= |editorial=[http://online.sagepub.com/ SAGE Journals Online] |issn= |doi=10.1177/0748730407311456 |url=http://jbr.sagepub.com/content/23/1/59.abstract |fechaaccesu=12 d'agostu de 2011 |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;

== Imáxenes ==
&lt;gallery&gt;
Archivu:White-crowned Sparrow (Zonotrichia leucophrys; nuttalli) Morro Bay, CA 29j (2232004154).jpg|Detalle de la cabeza d'un individuu de la subespecie ''nutalli''
Archivu:Zonotrichia leucophrys1.jpg|Exemplar adultu
Archivu:Zonotrichia_leucophrys_30943.JPG|El plumaxe xuvenil (primer iviernu) ye más apagáu que'l de los adultos
Archivu:Bird on a wire p1060660.jpg|Espécime de la subespecie ''nuttalli'' en la&lt;br /&gt;reserva estatal de [[Point Llobos]] ([[California]])
Archivu:Zonotrichia-leucophrys-profile.jpg|Exemplar de perfil cantando &lt;/gallery&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}
* {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Información xeneral del gorrión blancu n'inglés |2=http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i5540id.html |date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot }}
* {{Cita llibru|apellíu=Byers|nome=Clive|apellíu2=Olsson |nome2=Urban|apellíu3=Curson|nome3=Jon|títulu=Buntings and Sparrows|ISBN=1-873403-19-4|idioma=inglés}}

== Bibliografía ==
* Chilton, G., M. C. Baker, C. D. Barrentine, and M. A. Cunningham. 1995. ''White-crowned Sparrow (Zonotrichia leucophrys)''. In ''The Birds of North America'', Non. 183 (A. Poole and F. Gill, eds.). The Academy of Natural Sciences, Philadelphia, and The American Ornithologists' Union, Washington, D.C.
* Kroodsma DE, Baker MC, Baptista LF &amp; Petrinovich L. (1985). ''Vocal &quot;dialects&quot; in Nuttall's white-crowned sparrow''. In ''Johnston, R F [Editor] Current Ornithology 103-133, 1985''. Plenum Press, 233 Spring Street, New York, New York.

== Enllaces esternos ==

{{commonscat}}
{{wikispecies}}

* [https://web.archive.org/web/20090327144820/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/White-crowned_Sparrow.html Gorrión cabeza blanca] en ''All About Birds'' (The Cornell Lab of Ornithology)
* {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Gorrión cabeza blanca - ''Zonotrichia leucophrys'' |2=http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i5540id.html |date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot }} en ''Patuxent Bird Identification InfoCenter'' (U.S. Geological Survey)
* [http://ibc.lynxeds.com/species/white-crowned-sparrow-zonotrichia-leucophrys Videos del gorrión cabeza blanca videos] en ''The Internet Bird Collection''
* [http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&amp;SEARCHBY=Common&amp;KEYWORDS=white-crowned+sparrow&amp;showwhat=images&amp;RESULTS=24 Fotografíes del gorrión cabeza blanca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230815210142/http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&amp;SEARCHBY=Common&amp;KEYWORDS=white-crowned+sparrow&amp;showwhat=images&amp;RESULTS=24 |date=2023-08-15 }} - ''VIREO''
*[http://museum.gov.ns.ca/mnh/nature/nsbirds/bns0380.htm Gorrión cabeza blanca], ''Birds of Nova Scotia''
*[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1330829/White-crowned-sparrow-immortalised-churchs-stained-glass-window-3-000-mile-flight-Atlantic.html Artículu sobre la reproducción na vidrera d'una ilesia inglesa d'un gorrión cabeza blanca como conmemoración del avistamiento de Norfolk] nel ''[[Daily Mail]]''
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Zonotrichia]]
[[Categoría:Aves del Neárticu]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>np1rglrpqfpca8vqbj6uamlg41jgokh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>WASP-17</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53984</id>
    <revision>
      <id>4765762</id>
      <parentid>3952135</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T01:23:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1490" sha1="5z9xyw7gurgz7u1ln4mjkec2hpwin88" xml:space="preserve">{{Tradubot|WASP-17}}
{{Ficha d'estrella |nome =
 WASP-17
|dómina = [[J2000.0]]
|ar = {{RA|15|59|51}}
|dec = {{DEC|-28|03|42}}
|magapa_v = 11.6
|clase = F6V
|dist_al = ~1,000
|dist_pc = ~300
|msol = 1.2
|rsol = 1.38
|temp = 6550
|metal = -0.25 [Fe/H]
|edá = 3 {{e|9}}
|nomes = 1SWASP J155950.94-280342.3,&lt;br /&gt;USNO-B1.0 0619-0419495,&lt;br /&gt;2MASS 15595095-2803422
}}
'''WASP-17''' ye una estrella asitiada sobre la constelación d'Escorpión aproximao a una distancia de 1000 años lluz. Apocayá confirmóse un planeta estrasolar que orbita alredor esta estrella. El planeta conocíu como WASP-17b tien una órbita anómala. Ye l'únicu planeta estrasolar que orbita na direición opuesta a la rotación de la so estrella.

== Sistema Planetariu ==
----

'''[[WASP-17b]]'''

Planeta de baxa densidá afayáu pol proyeutu SuperWASP, esti planeta tien una órbita en direición opuesta a la rotación de la so estrella, tien 1,6 vegaes la masa de Saturnu y un radiu que va aproximao de 1,5 a 2 vegaes el de Xúpiter.

Órbita la so estrella con una periodicidá de 3,7 dias.

== Referencies ==
{{llistaref}}
----
1. http://arxiv1.library.cornell.edu/PS_cache/arxiv/pdf/0908/0908.1553v1.pdf {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://arxiv1.library.cornell.edu/PS_cache/arxiv/pdf/0908/0908.1553v1.pdf |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}
{{CieluWD}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Estrelles]]
[[Categoría:Sistemes planetarios]]</text>
      <sha1>5z9xyw7gurgz7u1ln4mjkec2hpwin88</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Xi Capricorni</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54035</id>
    <revision>
      <id>4765768</id>
      <parentid>4609332</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T04:42:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4036" sha1="168ydeuvsshjabrfmzqtid71phm4kcl" xml:space="preserve">{{Tradubot|Xi Capricorni}}
{{ficha d'oxetu celeste}}

'''Xi Capricorni''' o '''Xi2 Capricorni''' (ξ Cap / 2 Capricorni / HD 191862)&lt;ref name=SIMBAD&gt;[http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?protocol=html&amp;Ident=ksi+capricorni&amp;NbIdent=1&amp;Radius=2&amp;Radius.unit=arcmin&amp;submit=submit+id Ksi Cap -- Star in double system] ([[SIMBAD]])&lt;/ref&gt; ye una [[estrella]] na [[constelación]] de [[capricornus|Capricorniu]] de [[magnitú aparente]] +5,85.&lt;ref name=BSC&gt;[http://www.alcyone.de/SIT/bsc/HR7936.html Xi Cap] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927011654/http://www.alcyone.de/SIT/bsc/HR7936.html |date=2007-09-27 }} ([[The Bright Star Catalogue]])&lt;/ref&gt;
Alcuéntrase a 91 [[añu lluz|años lluz]] de distancia del [[Sistema Solar]]. 

Xi Capricorni ye una [[nana mariella]] de [[tipu espectral|tipu]] F7V&lt;ref name=SIMBAD /&gt; que, como'l [[Sol]], llogra la so enerxía de la [[fusión nuclear]] del [[hidróxenu]].
Con una [[temperatura efectivo|temperatura superficial]] de 6353 [[kelvin|K]], ye unos 575 K más caliente que'l Sol, siendo les sos carauterístiques físiques bien similares a les d'[[Asellus Primus]] (θ Boötis) o a les de [[Iota Piscium|ι Piscium]], magar se topa al doble de distancia qu'estos dos estrelles.
Tien una [[lluminosidá]] 2,7 vegaes mayor que la del Sol y xira sobre sigo mesma con una velocidá de [[Rotación estelar|rotación]] de siquier 11 [[km/s]].&lt;ref name=Xen/&gt;
El so [[metalicidá]] ye inferior a la solar ([Fe/H] = - 0,17).
La so masa ye un 19% mayor que la [[masa solar]], envalorándose la so edá ente 2500&lt;ref name=Xen&gt;{{cita publicación
| autor = Nordström, B.; Mayor, M.; Andersen, J.; Holmberg, J.; Pont, F.; Jørgensen, B. R.; Olsen, E. H.; Udry, S.; Mowlavi, N.
| títulu = The Geneva-Copenhagen survey of the Solar neighbourhood. Ages, metallicities, and kinematic properties of ˜14 000 F and G dwarfs
| añu = 2004
| publicación = [[Astronomy and Astrophysics]] 
| volume = 418
| númberu = 
| id = pp. 989-1019
| url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2004A%26A...418..989N&amp;db_key=AST&amp;nosetcookie=1}}&lt;/ref&gt; y 4780 millones d'años.&lt;ref&gt;{{cita publicación
| autor = Soubiran, C.; Girard, P.
| títulu = Abundance trends in kinematical groups of the Milky Way's disk
| añu = 2005
| publicación = [[Astronomy and Astrophysics]] 
| volume = 438
| númberu = 1
| id = pp. 139-151
| url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2005A%26A...438..139S&amp;db_key=AST&amp;nosetcookie=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación
| autor = Lambert, David L.; Reddy, Bacham E.
| títulu = Lithium abundances of the local thin disc stars
| añu = 2004
| publicación = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]
| volume = 349
| númberu = 2
| id = pp. 757-767
| url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2004MNRAS.349..757L&amp;db_key=AST&amp;nosetcookie=1}}&lt;/ref&gt;

Xi Capricorni paez formar un [[Sistema binariu (astronomía)|sistema binariu]] ampliu con '''HIP 99550''' (LP 754-50),&lt;ref name=S2&gt;[http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?Ident=LP+754-50&amp;NbIdent=1&amp;Radius=2&amp;Radius.unit=arcmin&amp;submit=submit+id LP 754-50 -- High proper-motion Star] ([[SIMBAD]])&lt;/ref&gt; [[nana colorada]] de tipu M0Vk y magnitú +11,3, que la so masa averada sería de 0,55 [[mases solares]]. La separación ente dambes estrelles envalórase en 28.300 ± 300 [[Unidá astronómica|UA]] y el [[periodu orbital]] pue ser de 3,7 millones d'años.&lt;ref&gt;{{cita publicación
| autor = Caballero, J. A.
| títulu = Reaching the boundary between stellar kinematic groups and very wide binaries. The Washington double stars with the widest angular separations
| añu = 2009
| publicación = [[Astronomy and Astrophysics]] 
| volume = 507
| númberu = 1
| id = 251-259 
| url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2009A%26A...507..251C&amp;db_key=AST&amp;nosetcookie=1}}&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}
{{CieluWD}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Estrelles]]
[[Categoría:Nanes coloraes]]
[[Categoría:Estrelles binaries]]
[[Categoría:Constelación de Capricorniu]]</text>
      <sha1>168ydeuvsshjabrfmzqtid71phm4kcl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Troy Garity</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56612</id>
    <revision>
      <id>4765708</id>
      <parentid>4582798</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T14:18:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2717" sha1="r0di29pceysvnnpvud4156atf7sss6v" xml:space="preserve">{{Tradubot|Troy Garity}}
{{persona}}
'''Troy O'Donovan Garity''' {{nym}} ye un [[actor]] de cine d'[[Estaos Xuníos]].

== Vida personal y familia ==
Garity nació en Los Angeles, fíu de l'actriz [[Jane Fonda]] y del activista y políticu [[Tom Hayden]]. Ye nietu de [[Henry Fonda]], sobrín de [[Peter Fonda]] y primu de [[Bridget Fonda]]. La so media hermana ye [[Vanessa Vadim]]. Garity tien l'apellíu de la so güela paterna.

Garity ta casada con Simone Bent, una actriz de teatru, dende'l [[1 de setiembre]] de [[2007]].

== Carrera ==
Garity apaeció como un neñu nel filme ''[[On Golden Pond]]'', protagonizáu pola so madre y el so güelu. Interpretó al so padre na película de [[2000]] ''[[Roba esta película]]'', basada na vida del fundador del [[Partíu Internacional de la Mocedá]], [[Abbie Hoffman]]. La so actuación como Barry Winchell na película de 2003 ''[[Soldier's Girl]]'' valió-y a Garity una nominación al [[Globu d'Oru al meyor actor de miniserie o telefilme]]. Garity tamién protagoniza la película dirixida por [[Danny Boyle]], ''[[Sunshine (película de 2007)|Sunshine]]''.

== Filmografía ==
*''[[Gangster Squad]]'' (2013)
*''[[Boss (serie de televisión)|Boss]]'' (2011, serie de TV)
*''[[The Good Doctor (película de 2011)|The Good Doctor]]'' ([[Cine en 2011|2011]])
*''[[The Playboy Club]]'' (2011, serie de TV)
*''[[Hawaii Five-0]]'' (2011, serie de TV)
*''[[House M. D.]]'' (2009, serie de TV)
*''[[Kerosene Cowboys]]'' ([[Cine en 2009|2009]])
*''[[A Day in the Life (película)|A Day in the Life]]'' (2009)
*''[[My One and Only]]'' (2009)
*''[[Winged Creatures]]'' (2009)
*''[[Lake City (película)|Lake City]] ([[Cine en 2008|2008]])
*''Eichmann'' (2007)
*''[[Sunshine (película de 2007)|Sunshine]]'' ([[Cine en 2007|2007]])
*''[[After the Sunset]]'' ([[Cine en 2004|2004]])
*''[[BarberShop 2: Back in Business]]'' (2004)
*''[[Milwaukee, Minnesota]]'' ([[Cine en 2003|2003]])
*''[[Soldier's Girl]]'' (2003, TV)
*''[[BarberShop]]'' ([[Cine en 2002|2002]])
*''Lather. Rinse. Repeat.'' (2002)
*''[[Bandits]]'' ([[Cine en 2001|2001]])
*''Arume'' (2001)
*''Code Blue'' (2000, videoxuegu)
*''Solomon Bernstein's Bathroom '' ([[Cine en 2000|2000]])
*''[[Rude Awakening]]'' (2000, serie de TV)
*''[[Roba esta película]]'' (2000)
*''[[Conspiracy Theory (película)|Conspiracy Theory]] ([[Cine en 1997|1997]])
*''[[The Cherokee Kid]]'' (1996, TV)
*''[[On Golden Pond]]'' ([[Cine en 1981|1981]], non acreitada)

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* {{IMDb nome}}
* [https://web.archive.org/web/20181007194858/http://www.fonda.org/notables.htm Xenealoxía de la familia Fonda]

{{NF|1973||Garity, Troy}}

[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>r0di29pceysvnnpvud4156atf7sss6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vanessa Hudgens</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57126</id>
    <revision>
      <id>4765730</id>
      <parentid>4719704</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T19:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38470" sha1="orisrr1i0r48vqa7zkg8yhjybevan3h" xml:space="preserve">{{Tradubot|Vanessa Hudgens}}
{{persona}}
'''Vanessa Anne Hudgens''' ([[Salinas (California)|Salinas]], [[California]], [[Estaos Xuníos]], [[14 d'avientu]] de [[1988]]), más conocida como '''Vanessa Hudgens''', ye una [[actriz]], [[cantante]], [[Modelu (persona)|modelu]] y [[compositora]] d'[[Estaos Xuníos]].
El so actuacion mas conocida ye como [[Gabriella Montez]] na serie [[High School Musical]] . Tamién apaeció en delles películes y series de televisión pa la Canal Disney. Ella tuvo ésitu comercial tres la publicación de la triloxía [[High School Musical]], y la so rellación cola so co-estrella [[Zac Efron]].

== Primeros años ==
Hudgens nació na ciudá de [[Salinas (California)|Salinas]], los sos padres son Gina y Gregory Hudgens. La so madre, tuvo ésitu colos sos trabayos d'oficina, ente que'l so padre desempeñóse como bomberu. Foi criada siendo católica&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Vanessa Hudgens: ’My young fans have put me off having kids!’|obra=The Daily Mirror|fecha=2 d'agostu de 2009|url=http://www.mirror.co.uk/celebs/celebs-on-sunday/2009/08/02/vanessa-hudgens-my-young-fans-have-put-me-off-having-kids-115875-21553938/|fechaaccesu=22 d'agostu de 2009}}&lt;/ref&gt; y tien una hermana menor, [[Stella Hudgens]], quién tamién ye actriz. Hudgens ye d'orixe cultural mistu,&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Worldwide Wednesday: The 10 Hottest Multiracial Women|obra=Complex|fecha=26 d'agostu de 2009|url=http://www.complex.comblogs2009/08/26/worlwide-wednesday-the-10-hottest-multiracial-women/2/|fechaaccesu=2 de setiembre de 2009}}&lt;/ref&gt; el so padre tien ascendencia [[Irlanda|irlandesa]] y [[indíxena]], y la so madre, nativa de [[Manila]], tien ascendencia [[Filipines|filipina]], [[peruana]]&lt;ref name=&quot;LaPrimera&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.diariolaprimeraperu.com/online/espectaculos/tien-raices-peruanes_16551.html&lt;/ref&gt; y [[España|española]].&lt;ref name=&quot;inquirer&quot;&gt;{{cita web |url=http://showbizandstyle.inquirer.net/entertainment/entertainment/view_article.php?article_id=81617 |títulu=Vanessa Hudgens: 'I love being a Filipina '|fechaaccesu=18 de setiembre de 2007|autor=Rubén V. Nepales|fecha=9 d'agostu de 2007|editorial=Philippine Daily Inquirer}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TeenHollywood&quot;&gt;{{cita web | autor=Lynn Barker | editorial=TeenHollywood | fecha=17 de mayu de 2006 | títulu=Interview: Zac Efron, Vanessa Anne Hudgens: High School Musical | url=http://www.teenhollywood.com/d.asp?r=123403&amp;c=1038&amp;p=10 | fechaaccesu=6 de xineru de 2007 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070928073513/http://www.teenhollywood.com/d.asp?r=123403&amp;c=1038&amp;p=10 | fechaarchivu=2007-09-28 }}&lt;/ref&gt; Tolos güelos de Hudgens fueron músicos.

A la edá de 8 años, Hudgens presentar nun teatru musical como cantante y empezó a apaecer en producciones locales de ''Carousel'', ''The Wizard of Oz'', ''The King and I'', ''The Music Man'', ''Cinderella'', ente otres.&lt;ref name=&quot;vanbio&quot;&gt;[http://www.sing365.com/music/lyric.nsf/Vanessa-Hudgens-Biography/1D3Y3038159B6760482571F50005D332 Vanessa Hudgens Biography]. sing365.com. Accessed 2009-06-12.&lt;/ref&gt; Dos años dempués de la so carrera n'escenarios y musicales, empezó a audicionar pa comerciales y shows de televisión, y la so familia camudar a [[Los Angeles]] dempués de que ganara un papel nun anunciu de televisión.&lt;ref name=&quot;kids&quot;&gt;[http://www.kidzworld.com/article/8777-vanessa-hudgens-biography Vanessa Hudgens Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100210175211/http://www.kidzworld.com/article/8777-vanessa-hudgens-biography |date=2010-02-10 }} KidzWorld.com&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parade&quot;&gt;{{cita web|apellíu=Kaplan|nome=James|títulu=Vanessa Hudgens, High School Sweetheart|url=http://www.parade.com/celebrity/2009/07/vanessa-hudgens-high-school-sweetheart.html|fecha=26 de xunetu de 2009|obra=Parade|fechaaccesu=20 de setiembre de 2009}}&lt;/ref&gt; La so carrera como actriz empezó a la edá de quince años, y asistió por un curtiu tiempu al Condáu d'Orange High School d'Arte, pa educase más tarde nel so llar con tutores.&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Jocelyn Vena|títulu=High School Musical' Was Vanessa Hudgens' Only High School Experience|url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1597627/20081021/story.jhtml|fecha=22 d'ochobre de 2008|obra=[[MTV]]|fechaaccesu=20 de setiembre de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081025045723/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1597627/20081021/story.jhtml|fechaarchivu=2008-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Heather Phares. [http://music.aol.com/artist/vanessa-hudgens/biography/381790 Vanessa Hudgens Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413133445/http://music.aol.com/artist/vanessa-hudgens/biography/381790 |date=2009-04-13 }} AOL.com. Accessed 2009-06-12.&lt;/ref&gt;

== Carrera ==
A partir de la edá d'ocho años, Hudgens realizó nel teatru musical como cantante, y apaeció en producciones locales de Carrusel , El magu de Oz , El Rei y yo , L'home de la música , y la Cenicienta , ente otros. [Dos años dempués la so carrera n'obres de teatru y musicales, empezó a audicionar pa comerciales y programes de televisión, y la so familia treslladóse a Los Angeles dempués de qu'ella ganó un papel nun anunciu de televisión. 

En [[2003]], Hudgens desempeñó un papel menor na película independiente de drama, ''[[Thirteen]]'', ónde fai'l papel de Noel, una amiga del personaxe principal, (Tracy, protagonizada por [[Evan Rachel Wood]].) La película foi un ésitu na crítica, recibiendo xeneralmente crítiques favorables, y los sos ingresos superaron el so presupuestu de $4 millones de dólares y a los sos tan solo 15 años, Hudgens yá llograra tener nominaciones a los premios de l'Academia y a los Golden Globes. Hudgens darréu consiguió un papel na película de ciencia ficción del [[2004]], ''Thunderbirds'' como Tintin. Desafortunadamente, la película foi comercialmente ensin ésitu, y recibió fuertes crítiques n'[[Internet]] enantes del so llanzamientu. A finales de [[2005]], Hudgens apaeció en dellos shows de televisión cómo ''Quintuplets, Still Standing, The Brothers García, [[Drake &amp; Josh]]'' y ''[[The Suite Life of Zack &amp; Cody]]''.

A finales de [[2005]], consiguió'l so papel estelar de la cobarde y humilde Gabriella Montez en ''[[High School Musical]]'', frente a [[Zac Efron]].&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu=Christopher|nome=Rocchio |títulu=Vanessa Hudgens' original plan was to audition for 'American Idol'|url=http://www.realitytvworld.com/news/vanessa-hudgens-original-plan-was-audition-for-american-idol-6189.php|fecha=29 de payares de 2007|obra=Reality TV World|fechaaccesu=21 de setiembre de 2009}}&lt;/ref&gt; La so presentación recibió munches nominaciones y premios. 

En 2007, Hudgens repitió'l so papel de Gabriella Montez na secuela de ''[[High School Musical]]'', ''[[High School Musical 2]]''. 

Hudgens volvió facer el papel de Gabriella Montez, por tercera y última vegada, en ''[[High School Musical 3: Senior Year]]''. La so interpretación na película facer ganar como actriz favorita de cine nos [[Kids Choice Awards]] de 2009.

Dempués de ''High School Musical'', Hudgens señaló que se centraría na so carrera y películes, mientres &quot;tomaba un descansu&quot; de la so carrera musical cómo artista solista.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1614529/story.jhtml |títulu=Vanessa Hudgens 'Taking A Break' From Music To Focus On Acting {{!}} MTV Movie News |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090626003347/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1614529/story.jhtml |fechaarchivu=2009-06-26 }}&lt;/ref&gt; Tomó un papel secundariu nuna comedia musical, ''[[Bandslam]]'', qué foi llanzada nos cines el [[14 d'agostu]] de [[2009]].&lt;ref&gt;{{cita noticia | títulu=Graff's 'Bandslam' teens are wise beyond their years | fecha = 3 de mayu de 2009 | autor=Mark Olsen |editorial=[[Los Angeles Times]] |url=http://www.latimes.com/entertainment/news/movies/moviesneaks/la-ca-bandslam3-2009may03,0,4725559.story| fechaaccesu=3 de mayu de 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;weird&quot;&gt;{{Enllaz rotu|{{cita web|obra=[[Entertainment Weekly]]|autor=Jocelyn Vena|títulu=Vanessa Hudgens Gets 'Weird' In 'Bandslam'|fecha=14 d'abril de 2009|url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1609147/20090413/story.jhtml|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090418160955/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1609147/20090413/story.jhtml|fechaarchivu=2009-04-18}}&lt;/ref&gt; Hudgens fai de &quot;Sa5m&quot;, una estudiante cabileña de primer añu de 15 años d'edá con talentos ensin esplorar.&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu=Hamm|nome=Tema|obra=''[[People (magacín)|People]]''|títulu=Vanessa Hudgens's Awkwardness Aids Acting|fecha=14 d'agostu de 2009|url=http://www.people.com/people/article/0,,20297990,00.html|fechaaccesu=26 de setiembre de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090821123016/http://www.people.com/people/article/0,,20297990,00.html|fechaarchivu=2009-08-21}}&lt;/ref&gt; Bandslam foi considerada ente les meyores películes del 2009 y el rindimientu de Hudgens recibió aponderamientos na crítica.&lt;ref&gt;{{cita web|obra=[[American Broadcasting Company]]|apellíu=Pennacchio|nome=George|fecha=14 d'agostu de 2009|títulu=Review: 'Bandslam' surprisingly fun|url=http://abclocal.go.com/kabc/story?section=news/hollywood_wrap&amp;id=6966092|fechaaccesu=15 d'agostu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090929103852/http://abclocal.go.com/kabc/story?section=news%2Fhollywood_wrap&amp;id=6966092|fechaarchivu=2009-09-29}}&lt;/ref&gt; David Waddington de North Wales Pioneer señaló que Hudgens &quot;clisa al restu del repartu, nel so defectu pa encaxar cola descripción de los marxinaos y faciendo l'inevitable clímax del final de lo más esperáu,&quot;&lt;ref&gt;{{cita web|obra=North Wales Pioneer|apellíu=Waddintgon|nome=David|fecha=14 d'agostu de 2009|títulu=FILME: Bandslam (PG)|url=http://www.northwalespioneer.co.uk/news/77238/film-bandslam-pg-.aspx|fechaaccesu=12 de xineru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100614114030/http://www.northwalespioneer.co.uk/news/77238/film-bandslam-pg-.aspx|fechaarchivu=2010-06-14}} |http://www.mtv.com/movies/news/articles/1609147/20090413/story.jhtml}} {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1609147/20090413/story.jhtml%7D%7D |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Philip French de ''The Guardian'' comparó la so actuación con [[Thandie Newton]] y [[Dorothy Parker]].&lt;ref&gt;{{cita noticia|obra=[[The Guardian]]|apellíu=French|nome=Philip|fecha = 16 d'agostu de 2009|títulu=Bandslam &amp;#124; Film review&amp;#124; Film|url=http://www.guardian.co.uk/film/2009/aug/16/bandslam-review|fechaaccesu=16 d'agostu de 2009 | location=London}}&lt;/ref&gt; 

Hudgens presentó unos musicales con otros artistes mientres la 81ª ''[[Academy Awards]]''.&lt;ref&gt;{{cita noticia |apellíu=Babula|nome=Caroline| títulu=Hugh Jackman, 81st Annual Academy Awards host, brings music in leau of comedy | fecha = 24 de febreru de 2009 | url=http://www.eastside-online.org/entertainment/hugh-jackman-81st-annual-academy-awards-host-brings-music-in-leau-of-comedy/| fechaaccesu=29 de setiembre de 2009}}&lt;/ref&gt; Hudgens dempués previo les sos voces nun episodiu de ''Robot Chicken''. La participación de Hudgens en ''[[Beastly]]'', una película basada na novela d'Alex Flinn del mesmu nome foi anunciáu en [[2009]]. Hudgens taría siendo ún de los personaxes principales na película como Linda Taylor, descrita por Hudgens como la &quot;llinda&quot; de la historia, pero non como la guapura estereotipada que toos piensen.&lt;ref&gt;{{Enllaz rotu|{{cita web|apellíu=Carroll|nome=Larry|títulu=Vanessa Hudgens Says She's Non Beauty In 'Beastly'|fecha=28 d'abril de 2010|obra=[[MTV]]|url=http://www.mtv.com/news/articles/1637927/20100427/story.jhtml|fechaaccesu=28 d'abril de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100430194639/http://www.mtv.com/news/articles/1637927/20100427/story.jhtml|fechaarchivu=2010-04-30}}&lt;/ref&gt; Hudgens más tarde fizo una audición pa una película d'aición dirixida por Zack Snyder, ''Sucker Punch'', haciéndo de Blondie, una neña institucionalizada nel asilu, que va ser llanzada en marzu de [[2011]].&lt;ref&gt;{{cita noticia | títulu =Vanessa Hudgens Tries to Break From Disney | fecha =15 de mayu de 2009 | url =http://www.nytimes.com/aponline/2009/05/15/arts/AP-US-People-Hudgens.html?_r=1 | obra =[[New York Times]] fechaaccesu=16-05-2009 }} |http://www.mtv.com/news/articles/1637927/20100427/story.jhtml}} {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.mtv.com/news/articles/1637927/20100427/story.jhtml%7D%7D |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

Dempués de tantos años, Hudgens tornó a les producciones de teatru ónde protagonizó nel musical ''Rent'' como Mimi. La producción desenvolver ente'l 6-8 d'agostu de 2010, en ''Hollywood Bowl''.&lt;ref name=&quot;broadwayv&quot;&gt;{{cita noticia|apellíu=Wada|nome=Karen|títulu=Vanessa Hudgens to star in 'Rent' at the Hollywood Bowl this summer|fecha=9 d'abril de 2010|url=http://latimesblogs.latimes.com/culturemonster/2010/04/vanessa-hudgens-to-star-in-rent-at-the-hollywood-bowl-this-summer.html|obra=[[The Los Angeles Times]]|fechaaccesu=10 d'abril de 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100412021613/http://latimesblogs.latimes.com/culturemonster/2010/04/vanessa-hudgens-to-star-in-rent-at-the-hollywood-bowl-this-summer.html|archivedate=2010-04-12}}&lt;/ref&gt; La so participación na producción atraxo comentariu positivos, el direutor Neil Patrick comento sobre'l papel de Hudgens diciendo, &quot;Vanessa [Hudgens] ye estelante. Ella ye una amiga. Cisqué-y por que venga y cantara p'asegurar que tuviera CHOPS para esto. Y ella taba bien comprometida y paecía perbién.&quot;&lt;ref&gt;{{cita noticia|apellíu=Burch|nome=Jacob|títulu=Neil Patrick Harris defends casting Vanessa Hudgens in ‘Rent’|fecha=12 d'abril de 2010|url=http://www.ontheredcarpet.com/2010/04/neil-patrick-harris-defends-casting-vanessa-hudgens-in-rent.html|obra=On The Red Carpet|fechaaccesu=14 d'abril de 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100629004905/http://www.ontheredcarpet.com/2010/04/neil-patrick-harris-defends-casting-vanessa-hudgens-in-rent.html|archivedate=2010-06-29}}&lt;/ref&gt; N'ochobre de 2010, anuncióse que Hudgens xunir a la secuela de la película de 2008 ''Journey to the Center of the Earth'' xunto a [[Dwayne Johnson]] y [[Josh Hutcherson]], interpretando l'amor de Hutcherson. La película estrenar en 2011.

Vanessa Hudgens actuó en [[The Frozen Ground]], como una moza de17 años d'edá, Cindy Paulson, una de les poques víctimes que llogró escapar del asesín en serie más famosu d'Alaska, [[Robert Hansen]] ([[John Cusack]]). Na película inspirada en fechos reales, xunto con [[Nicolas Cage]].

En 2013 estrenóse [[Spring Breakers]] dirixida por [[Harmony Korine]] y protagonizada xunto a [[James Franco]],[[Selena Gomez]], [[Ashley Benson]], [[Rachel Korine]]. La película sigue a cuatro nuevos n'edá universitaria que deciden robar un restorán de comida rápida col fin de pagar poles sos vacaciones de primavera

En 2014 estrenu'l so pelicula [[Gimme Shelter]] onde interpreta a Agnes “Apple” Bailey, una adolescente embarazada, que creció con un padre ausente ([[Brendan Fraser]]) y una madre abusiva, adicta y promiscua ([[Rosario Dawson]]).

En 2015 fixo'l so debú en [[Broadway]] nel papel principal como &quot;Gigi&quot;, rematáu'l 21 de xunu del mesmu añu, dempués de cerca de 100 actuaciones. &quot;Piensu, como actriz, que'l máximu suañu ye tar en Broadway. Creo que ye la verdadera prueba. Nun hai segundes tomes. Unu tien que dar tou ante'l más esixente de los públicos&quot;, &quot;Nunca tuviera tan emocionada con un proyeutu&quot;, dixo Hudgens nuna entrevista. 
Vanessa Hudgens y el repartu del so espectáculu de Broadway Gigi llegó al escenariu nos Premios Tony 2015 nel Radiu City Music Hall de Nueva York.

En 2016 participara na obra [[Grease]], Live TV, un especial nel qu'ella va protagonizar a Rizzo, xunto a Julianne Hough.

== Carrera musical ==
[[Ficheru:Vanessa Hudgens and Drew Seeley 10.jpg|right|270px|thumb|Vanessa con [[Drew Seeley]] en ''[[High School Musical: The Concert]]''.]]
L'álbum debú de Hudgens, ''&quot;[[V (álbum)|V]]&quot;'' foi llanzáu'l [[26 de setiembre]] de [[2006]]. L'álbum entró en ''[[Billboard 200]]'' nel númberu 24,&lt;ref name=&quot;Billboard.com&quot;&gt;{{cita noticia |nome=Katie |apellíu=Hasty |enllaceautor= |autor= |coautor= |títulu=Ludacris Scores Third Non. 1 With 'Release Therapy' |url=http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1003219507 |obra=''[[Billboard (magacín)|Billboard]]'' |editorial=[[Nielsen Company|Nielsen Business Media, Inc.]] |fecha=4 d'ochobre de 2006 |fechaaccesu=24 de xunetu de 2008 |urlarchivu=https://archive.today/ItrL |fechaarchivu=29 de xunu de 2012}}&lt;/ref&gt; y depués foi certificáu Oru. Hudgens llanzó'l so segundu álbum, ''[[Identified]]'', el [[1 de xunetu]] de [[2008]] n'[[Estaos Xuníos]], certificáu Oru en 2009. 

Hudgens recibió un contratu discográficu con [[Hollywood Records]].&lt;ref name=&quot;yuddy&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.yuddy.com/celebrity/vanessa-hudgens/bio|editorial=Yuddy |títulu=Vanessa Hudgens Biography|fechaaccesu=9 de mayu de 2009}}&lt;/ref&gt; En [[setiembre]] de [[2006]] el so álbum debú tituláu ''[[V (álbum)|V]]'' foi llanzáu. Se enlistó en [[Billboard 200]] nel númberu 24, y foi certificáu Oru'l [[27 de febreru]] de [[2007]].&lt;ref&gt;[http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&amp;table=SEARCH_RESULTS&amp;action=&amp;title=&amp;artist=vanessa%20hudgens&amp;format=&amp;debutLP=&amp;category=&amp;sex=&amp;releaseDate=&amp;requestNo=&amp;type=&amp;level=&amp;label=&amp;company=&amp;certificationDate=&amp;awardDescription=&amp;catalogNo=&amp;aSex=&amp;rec_id=&amp;charField=&amp;gold=&amp;platinum=&amp;multiPlat=&amp;level2=&amp;certDate=&amp;album=&amp;id=&amp;after=&amp;before=&amp;startMonth=1&amp;endMonth=1&amp;startYear=1958&amp;endYear=2008&amp;sort=Artist&amp;perPage=25 V RIAA Certification] (February 27, 2007). Retrieved November 2, 2008.&lt;/ref&gt; El so primer senciellu, &quot;[[Come Back to Me (cantar de Vanessa Hudgens)|Come Back to Me]]&quot;, convertir nel so senciellu más altu. El so segundu senciellu foi &quot;[[Say OK]]&quot;. Los llectores de ''[[Billboard]]'' escoyeron &quot;V&quot; cómo'l séptimu meyor álbum del añu.&lt;ref name=&quot;readers&quot;&gt;{{cita web | url=http://www.billboard.com/bbcom/yearend/2007/readers/index.html | títulu=Billboard Best Album Readers' Choice | editorial=''[[Billboard (magacín)|Billboard]]'' | fechaaccesu=24 de xunetu de 2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080621165418/http://www.billboard.com/bbcom/yearend/2007/readers/index.html |fechaarchivu = 21 de xunu de 2008}}&lt;/ref&gt; Hudgens foi nomada cómo Cantante Femenina del añu nel show de [[2007]] de [[Teen Choice Awards]].&lt;ref&gt;{{cita noticia |nome=Michael |apellíu=Cidoni |títulu='Pirates,' Sophia Bush Top Teen Awards |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/08/26/AR2007082601514.html |obra=Associated Press |fecha=27 d'agostu de 2007 |fechaaccesu=9 d'abril de 2008}}&lt;/ref&gt;

Hudgens tamién participó na xira [[High School Musical: The Concert]] na seronda de [[2006]], presentando los sos cantares de la banda sonora, cómo tamién tres canciones del so álbum debú.&lt;ref name=&quot;high&quot;&gt;{{cita web | url=http://highschoolmusical.aeglive.com/tour.php | títulu= High School Musical The Concert | autor=Disney| editorial=Disney | fechaaccesu=20 de xunetu de 2008}}&lt;/ref&gt; Cantó'l duetu &quot;Still There For Me&quot; con [[Corbin Bleu]] pal so álbum debú. En [[2007]], Hudgens retomó'l so papel como Gabriella Montez na secuela de ''High School Musical'', ''[[High School Musical 2]]''.&lt;ref name=&quot;mel&quot;&gt;{{cita noticia|apellíu=Blake|nome=Sara|títulu=Nude photo of Vanessa Hudgens circulates on Internet|url=http://www.news.com.au/story/0,23599,22383467-2,00.html|fecha=9 de setiembre de 2007|obra=The Sunday Telegraph|fechaaccesu=20 de setiembre de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090423034215/http://www.news.com.au/story/0,23599,22383467-2,00.html|archivedate=2009-04-23}}&lt;/ref&gt; Virginia Heffernan de ''TV Review'' describió a Hudgens na so actuación na película como &quot;MATTE&quot; mientres ella &quot;relluma como una fayadiza inocente&quot;.&lt;ref&gt;{{cita noticia|apellíu=Heffernan|nome=Virginia|títulu=Life as High School, This Time on Vacation |url=http://www.nytimes.com/2007/08/17/arts/television/17musi.html?_r=1|fecha=18 d'agostu de 2007|obra=TV Review|fechaaccesu=11 d'ochobre de 2009}}&lt;/ref&gt;

N'avientu de [[2007]], Hudgens cantólu a [[George Walker Bush|George Bush]], quién nesi momentu yera'l Presidente d'[[Estaos Xuníos]], y a la so familia, nel Muséu National Building en [[Washington, D.C.]] con otros cantantes nun eventu de [[navidá]].&lt;ref&gt;[http://www.instyle.com/instyle/parties/party/0,,20165290_20379396,00.html Katharine McPhee and Vanessa Hudgens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728174829/http://www.instyle.com/instyle/parties/party/0,,20165290_20379396,00.html |date=2011-07-28 }} ''InStyle''. Accessed 2009-06-06.&lt;/ref&gt; Hudgens retomó'l so papel de Gabriella Montez en ''[[High School Musical 3: Senior Year]]''.&lt;ref&gt;{{cita web | autor=The Freeman| obra=The Philippine Star| títulu=Vanessa Hudgens back as Gabriella in &quot;High School Musical 3: | fecha=4 d'ochobre de 2008|url=http://www.philstar.com/Article.aspx?articleid=404694 | fechaaccesu=7 de setiembre de 2009}}&lt;/ref&gt; La so presentación na película facer ganar actriz favorita de cina nel [[2009]], en [[Kids Choice Awards]].&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu=Lang|nome=Derrik|url=http://www.hitfix.com/articles/2009-3-28-high-school-musical-3-wins-at-kids-choice-awards/|títulu='High School Musical 3' wins at Kids Choice Awards|fecha=28 de marzu de 2009|obra=Hitflix|fechaaccesu=22 de setiembre de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100217113357/http://www.hitfix.com/articles/2009-3-28-high-school-musical-3-wins-at-kids-choice-awards/|fechaarchivu=2010-02-17}}&lt;/ref&gt; El so segundu álbum, ''[[Identified]]'', qué recibió xenerales crítiques positives,&lt;ref&gt;{{cita web | url=http://www.metacritic.com/music/artists/hudgensvanessa/identified | títulu=Identified | obra=[[Metacritic]] | editorial=[[CNET Networks]] | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091014225340/http://www.metacritic.com/music/artists/hudgensvanessa/identified | fechaarchivu=2009-10-14 }}&lt;/ref&gt; foi llanzáu'l [[1 de xunetu]] de [[2008]], debutando nel númberu 23 nel ''[[Billboard 200]]''.&lt;ref&gt;{{cita web|nome=Wendy|url=http://tv.popcrunch.com/vanessa-hudgens-new-identified-cd-sales-22000-copies-sold-in-first-week/|títulu=Vanessa Hudgen’s New Identified CD Sales: 22,000 Copies Sold in First Week|fecha=9 de xunetu de 2009|obra=TV Popcrunch|fechaaccesu=14 d'agostu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081226233814/http://tv.popcrunch.com/vanessa-hudgens-new-identified-cd-sales-22000-copies-sold-in-first-week/|fechaarchivu=2008-12-26}}&lt;/ref&gt; El primer senciellu del álbum foi &quot;[[Sneakernight]]&quot;, qué foi un ésitu comercial moderáu, llegando al númberu 88 en ''[[Billboard Hot 100]]''&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.billboard.com/#/artist/Vanessa+Hudgens/chart-history/716702?f=379&amp;g=Singles |títulu=Vanessa Hudgens Chart History |obra=Billboard |editorial=Nielsen Business Media |fechaaccesu=3 de xunu de 2010}}&lt;/ref&gt; y númberu 94 na llista Australian Singles.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20090120-0000/issue986.pdf |títulu=The ARIA Report |editorial=[[Australian Recording Industry Association]] |fechaaccesu=3 de xunu de 2010}}&lt;/ref&gt; La xira de Hudgens ''Identified Summer'' empezó'l [[1 d'agostu]] de [[2008]] y terminó'l [[9 de setiembre]] del mesmu añu.&lt;ref&gt;{{cita noticia| títulu=Vanessa Hudgens and Mandy Moore Summer Tour| fecha=2 de setiembre de 2008| url=http://eventful.com/events/vanessa-hudgens-and-mandy-moore-summer-tour-/Y0-001-015039630-6| fechaaccesu=22 de setiembre de 2009}}&lt;/ref&gt;

== Vida personal ya imaxe pública ==
La so carrera como actriz empezó a la edá de 15, y asistió de volao Condáu d'Orange High School of the Arts , siguida d'educación nel llar colos tutores.

Hudgens empezó una rellación cola so co-estrella de [[High School Musical]] [[Zac Efron]] en [[2005]]. La pareya convertir nun blancu frecuente de los medios de comunicación. Terminaron la so rellación n'avientu de [[2010]]. 

En [[2006]], los ingresos de Hudgens fueron envaloraos a ser [[$]]2 millones.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Vanessa Hudgens | Richest Teen Stars|obra=Comcast Entertainment|url=http://www.comcast.net/slideshow/entertainment-richestteens/|fechaaccesu=21 de setiembre de 2009}}&lt;/ref&gt; Hudgens foi incluyida na llista de ricos en ''Forbes''. 

Hudgens ye bien amiga de l'actriz [[Ashley Tisdale]]. Hudgens foi una de les dames d'honor na boda de Tisdale el 8 de setiembre, [[2014]].

En [[2007]], foi posteado na páxina de ''Forbes'', que Hudgens taba incluyida nel Top nuevos de Hollywood que ganaben más.&lt;ref&gt;{{cita noticia |obra=[[Forbes]] | títulu=Young Hollywood's Top-Earning Stars | fecha = 26 de febreru de 2007 | url=http://www.forbes.com/2007/02/23/celebrities-hollywood-earnings-tech-ent_cz_0226youngstars.html| fechaaccesu=13 de xunu de 2009}}&lt;/ref&gt; El [[12 d'avientu]] de [[2008]], Hudgens entró al puestu númberu 20 na llista de ''Forbes'', &quot;Los más ganadores menos de 30&quot;, teniendo un cálculu de ganancies de [[$]]3 millones nel [[2008]].&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Beyonce Knowles tops list of richest young stars|url=http://www.welt.de/english-news/article2832329/Beyonce-Knowles-tops-list-of-richest-young-stars.html|fecha=5 d'avientu de 2008|obra=[[Die Welt]]|fechaaccesu=21 de setiembre de 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Forbes-December2008&quot;&gt;[http://uk.real.com/video/browse/movie/17382/-Beyonce_Knowles_tops_rich_list/ &quot;High Earners Under 30&quot;]. (December 12, 2008) ''[[Forbes]]''. Retrieved 2008-12-13.&lt;/ref&gt; Tuvo nel númberu 62 nes Muyeres Más Sexys del mundu nel [[2008]] y númberu 42 na llista del [[2009]].&lt;ref&gt;[http://entertainment.uk.msn.com/celebrity/PhotoGalleries/article.aspx?cp-documentid=8153845 List of 2008's sexiest women in the world] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418214216/http://entertainment.uk.msn.com/celebrity/PhotoGalleries/article.aspx?cp-documentid=8153845 |date=2009-04-18 }} Retrieved July 11, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.fhmonline.com/Site/customPage/DefaultPlain.aspx?ID=40625 FHM Girls - The 100 Sexiest Women in the World]&lt;/ref&gt; Hudgens tamién apaeció nes llistes de ''[[Maxim (revista)|Maxim]]''.&lt;ref&gt;[http://www.maxim.com/girls/76430/young-hot-hollywood-2009.html?p=3 Young Hot Hollywood] Retrieved May 11, 2009.&lt;/ref&gt; Tuvo incluyida na llista del [[2008]] y [[2009]], &quot;100 Persones Más Formoses.&quot;&lt;ref&gt;{{cita noticia | títulu=World's Most Beautiful People | fecha = 30 d'abril de 2008 | url=http://www.people.com/people/package/gallery/0,,20193583_20196426_13,00.html| fechaaccesu=2 de xunu de 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita noticia | títulu=Beauty at Every Age | fecha = 11 de mayu de 2009 | url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20277182,00.html| fechaaccesu=2 de xunu de 2009}}&lt;/ref&gt;

Hudgens ye representada pola Axencia William Morris.&lt;ref&gt;{{cita noticia|apellíu=Lewis|nome=Hilary|títulu=William Morris's Latest Woe: Spike Lee|fecha=20 d'ochobre de 2008|url=http://www.businessinsider.com/2008/10/william-morris-s-latest-woe-spike-llee|obra=Business Insider|fechaaccesu=28 de setiembre de 2009}}&lt;/ref&gt; Hudgens tamién promociona Neutrogena.&lt;ref&gt;{{Enllaz rotu|{{cita web|títulu=Neutrogena Signs Emerging New Talent to Represent the Brand|obra=Zimbio|fecha=27 d'agostu de 2007|url=http://www.zimbio.com/Vanessa+Hudgens/notes/1/Neutrogena+Signs+Emerging+New+Talent+Represent|fechaaccesu=4 de setiembre de 2009}}&lt;/ref&gt; Foi una vocera de los productos Mark Ecko.&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu=Hinojosa|nome=Stacy|títulu=Whoa - Vanessa Hudgens Is Rich!|obra=Style Bakery Teen|fecha=31 de marzu de 2009|url=http://www.stylebakeryteen.com/2009/03/whoa---vanessa-hudgens-is-rich.html|fechaaccesu=4 de setiembre de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090501223453/http://www.stylebakeryteen.com/2009/03/whoa---vanessa-hudgens-is-rich.html|fechaarchivu=2009-05-01}}&lt;/ref&gt; Pero a finales de [[2009]], terminó'l so contratu de 2 años colos productos Ecko.&lt;ref&gt;{{cita noticia | títulu=Vanessa Hudgens Supports Ecko Red with Appearance at SKECHERS Flagship Store| fecha = 3 d'avientu de 2009 | url=http://www.stockhouse.com/News/USReleasesDetail.aspx?n=7577795| fechaaccesu=24 d'avientu de 2009}}&lt;/ref&gt; Hudgens regularmente fai de voluntaria n'actividaes de caridá, incluyendo ''Best Buddies International'',&lt;ref&gt;{{cita noticia| apellíu=Elias| nome=Laura| obra=Entertainment Wise| títulu=Miley Cyrus, Vanessa Hudgens &amp; Jessica Alba Team Up For Charity| fecha=17 de setiembre de 2008| url=http://www.entertainmentwise.com/news/44775/miley-cyrus-vanessa-hudgens--jessica-alba-team-up-for-charity| fechaaccesu=30 d'agostu de 2009| archiveurl=https://web.archive.org/web/20080921111142/http://www.entertainmentwise.com/news/44775/miley-cyrus-vanessa-hudgens--jessica-alba-team-up-for-charity| archivedate=2008-09-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita noticia | obra=Ecko| títulu=Vanessa Hudgens Designs a T-Shirt For Charity | fecha = 22 de setiembre de 2008 | url=https://web.archive.org/web/http://hudgens.ecko.comblogs5911/| fechaaccesu=30 d'agostu de 2009}}&lt;/ref&gt; ''Lollipop Theater Network'',&lt;ref&gt;{{cita noticia |obra=Access Hollywood| títulu=Taylor Lautner &amp; Vanessa Hudgens Accept $100K From CVS For Charity| url=http://www.accesshollywood.com/twilight/taylor-lautner-and-vanessa-hudgens-accept-100k-from-cvs-for-charity_video_928501| fechaaccesu=30 d'agostu de 2009}}&lt;/ref&gt; ''St. Jude Children's Research Hospital''&lt;ref&gt;{{cita noticia| obra=Life| fecha=6 d'ochobre de 2007| títulu=Variety's Power of Youth Benefiting St. Jude Children's Hospital Presented by Tiger Electronics - Inside| url=http://www.life.com/image/79055992| fechaaccesu=30 d'agostu de 2009| archiveurl=https://web.archive.org/web/20100217170921/http://www.life.com/image/79055992| archivedate=2010-02-17}}&lt;/ref&gt; y la Fundación ''VH1 Save The Music''.&lt;ref&gt;{{cita noticia|obra=[[VH1]]|fecha=1 d'ochobre de 2009|títulu=VH1 SAVE THE MUSIC CELEBRATES BACK-TO-SCHOOL|url=http://www.vh1savethemusic.com/node/5019|fechaaccesu=26 de setiembre de 2009|archiveurl=https://archive.today/20120530130931/http://www.vh1savethemusic.com/node/5019|archivedate=2012-05-30}}&lt;/ref&gt; Hudgens tamién apaez nel discu ''A Very Special Christmas Vol.7'' que beneficia a les Olimpiaes Especiales.&lt;ref&gt;{{cita noticia | títulu=A Very Special Christmas Volume 7 Will Feature All-Star Line Up of Young Talent to Benefit Special Olympics | fecha = 1 d'ochobre de 2009 | url=https://web.archive.org/web/http://au.sys-con.com/node/1127986| obra=Cloud Computing Journal| fechaaccesu=1 d'ochobre de 2009}} |http://www.zimbio.com/Vanessa+Hudgens/notes/1/Neutrogena+Signs+Emerging+New+Talent+Represent}}&lt;/ref&gt; Hudgens tamién ye parte de &quot;Stand Up to Cancer (EL SO2C): Change The Odds&quot; xunto con otres estrelles de Hollywood como [[Zac Efron]], [[Dakota Fanning]], [[Kristen Bell]] y otros.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Stand Up To Cancer Announces Celebrity Lineup|url=http://www.looktothestars.org/news/4939-stand-up-to-cancer-announces-celebrity-lineup {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728050416/http://www.looktothestars.org/news/4939-stand-up-to-cancer-announces-celebrity-lineup |date=2011-07-28 }}&lt;/ref&gt;

El [[6 de setiembre]] de [[2007]], semeyes de Hudgens apaecieron n'[[internet]], una posando en ropa interior y otra amosándose desnuda. Hudgens depués esculpóse, diciendo que taba &quot;avergoñada pola situación&quot; y llamentóse por habese &quot;tomáu eses semeyes.&quot;&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Vanessa Hudgens 'Embarrassed,' Apologizes for Nude Photo|url=http://www.people.com/people/article/0,,20055380,00.html|fecha=8 de setiembre de 2007|obra=[[People (magacín)|People]]|fechaaccesu=9 de setiembre de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090601185536/http://www.people.com/people/article/0,,20055380,00.html|fechaarchivu=2009-06-01}}&lt;/ref&gt; 

N'[[agostu]] de [[2009]], un nuevu conxuntu de semeyes amosando un [[topless]] de Hudgens apaecieron n'Internet.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.digitalspy.co.uk/showbiz/a169701/hudgens-facing-second-nude-pic-scandal.html?IMDb |títulu='Hudgens 'facing second nude pic scandal' |autor=Lara Martin |fecha=6 d'agostu de 2009 |fechaaccesu=7 d'agostu de 2009|editorial=Digital Spy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.eonline.com/uberblog/marc_malkin/b137908_hudgens_real_story_on_latest_nude_pics.html |títulu=Hudgens: The Real Story on Latest Nude Pics |autor=Marc Malkin |fecha=5 d'agostu de 2009 |fechaaccesu=7 d'agostu de 2009|editorial=[[Y!]]}}&lt;/ref&gt;

Brian Schall demandó a Hudgens nel [[2007]] por un supuestu &quot;incumplimientu de contratu&quot;; acordies cola demanda, Schall reclama los sos avanzaos costos y gastos en nome de la composición de la carrera y escritura de Hudgens.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Lawyer sues Vanessa Hudgens for $150,000|obra=[[National Broadcasting Company|NBC]]|fecha=8 de setiembre de 2007|url=http://www.msnbc.msn.com/id/20853530/|fechaaccesu=3 de xunu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090728004002/http://www.msnbc.msn.com/id/20853530/|fechaarchivu=2009-07-28}}&lt;/ref&gt; Schall reclama que Hudgens débe-y 150,000 dempués d'ayudar en ganar más de $5 millones pola so carrera musical. Hudgens sostién qu'ella yera menor d'edá pa roblar el so contratu n'ochobre de [[2005]] yá que namái tenía 16 años d'edá.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1573241/20071101/winehouse_amy.jhtml|títulu=Amy Winehouse Stumbles Through EMA Performance; Plus Justin Timberlake, Avril Lavigne, Britney Spears, Lindsay Lohan &amp; More, In For The Record|fecha=1 de payares de 2008|obra=[[MTV]]|fechaaccesu=20 de setiembre de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100325213452/http://www.mtv.com/news/articles/1573241/20071101/winehouse_amy.jhtml|fechaarchivu=2010-03-25}}&lt;/ref&gt; En [[2008]], Hudgens foi demandada por [[Johnny Vieira]], quién afirma que se-y debe una parte de les meyores de Hudgens, regalías y los ingresos, en tanto polos sos servicios de xestión. Vieira acusa a Hudgens d'abandonar el so equipu de talentu cuando'l so nome convirtióse en comercial nel tiempu de ''[[High School Musical]]''.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.dose.ca/story.html?id=3d340fa5-deeb-4cd7-8f25-09f61218707c |títulu=Vanessa Hudgens Gets Sued... Again |autor=Kat Angus |fecha=12 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=7 d'agostu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100217192613/http://www.dose.ca/story.html?id=3d340fa5-deeb-4cd7-8f25-09f61218707c |fechaarchivu=2010-02-17 }}&lt;/ref&gt; En [[mayu]] de [[2009]], el casu foi resueltu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://entertainment.oneindia.in/hollywood/top-stories/scoop/2009/vanessa-5m-lawsuit-040509.html |títulu=Vanessa settles $5m lawsuit with Johnny |fecha=1 de mayu de 2009 |fechaaccesu=7 d'agostu de 2009 |urlarchivu=https://archive.today/20120530131005/http://entertainment.oneindia.in/hollywood/top-stories/scoop/2009/vanessa-5m-lawsuit-040509.html |fechaarchivu=2012-05-30 }}&lt;/ref&gt;z

A principios de 2011comenzo una curtia relacion col actor [[Josh Hutcherson]] Que remato esi mesmu añu depués d'unos meses. Anguaño son bonos amigos.

Anguaño y dende 2011 tien una rellación col tamién actor [[Austin Butler]]

== Filmografía ==
=== Cine ===
{| {{tablaguapa}}
|-
! Añu 
! Títulu 
! Papel
! class=&quot;unsortable&quot; | Notes
|-
| 2003
| ''[[Thirteen (película)|Thirteen]]''
| Noel
| Actriz secundaria 
|-

| 2004
| ''[[Thunderbirds (película)|Thunderbirds]]''
| Tintin
| rowspan=&quot;12&quot;|Protagonista 
|-

| 2008
| ''[[High School Musical 3: Senior Year]]''
| [[Gabriella Montez]]
|-
| 2009
| ''[[Bandslam]]''
| Sa5m
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2011
| ''[[Beastly]]''
| Lindy Taylor
|-
| ''[[Sucker Punch (película)|Sucker Punch]]''
| Blondie
|-
| 2012
| ''[[Journey 2: The Mysterious Island]]''
| Kailani
|-
|rowspan=&quot;7&quot;|2013

| ''[[Gimme Shelter]]''
| Agnes 'Apple' Bailey
|-
| ''The Frozen Ground''
| Cindy Paulson
|-
| ''The Great Migration''
| Janis (voz)
|-
|&quot;[[Spring Breakers]]&quot;
| Candy
|-
|&quot;[[Machete Kills]]''
| Cereza 
|-

| ''[[Drag Hook Man]]''
| Bailey
|-
| ''Choose You''
| Dellos 
|-
|}

=== Películes de televisión ===
{| {{tablaguapa}}
! Añu 
! Títulu 
! Papel
! Notes
|-
| 2006
| ''[[High School Musical]]''
| rowspan=&quot;2&quot;|[[Gabriella Montez]]
| rowspan=&quot;2&quot;|Protagonista 
|-

| 2007
| ''[[High School Musical 2]]''
|-
|}

=== Televisión ===
{| {{tablaguapa}}
! Añu 
! Títulu 
! Papel
! class=&quot;unsortable&quot; | Notes
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2002
| ''Still Standing''
| Tiffany
| &quot;Still Rocking&quot; (Temporada 1, episodiu 4)
|-
| ''Robbery Homicide Division''
| Nicole |
&quot;Had&quot; (Temporada 1, episodiu 10)
|-
| 2003
| ''The Brothers Garcia''
| Lindsay
| &quot;New Tunes&quot; (Temporada 4, episodiu 37)
|-
| 2005
| ''Quintuplets''
| Carmen Flores
| &quot;The Coconut Kapow&quot; (Temporada 1, episodiu 22)
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2006
| ''[[Drake &amp; Josh]]''
| Rebecca
| &quot;Little Sibling&quot; (Temporada 3, episodiu 12)
|-
| ''[[The Suite Life of Zack and Cody]]''
| Corrie Thompson
| Temporada 2. Papel recurrente 
|-

| 2009
| ''[[Robot Chicken]]''
| Lara Lor-Van / Butterbear / Erin Esurance
| &quot;Especially the Animal Keith Crofford&quot; (Temporada 4, episodiu 19)
|-
| 2012
| ''[[Punk'd]]''
| Ella mesma |
&quot;Lucy Hale&quot; (Temporada 9, episodiu 5)
|-
|}

== Teatru ==
* ''Rent'' como Mimi Márquez ([[Hollywood Bowl]], [[2010]])&lt;ref&gt;{{cita web |fecha=9 d'abril de 2010 |url=http://thecelebritycafe.com/feature/vanessa-hudgens-star-%E2%80%98rent%E2%80%99-04-09-2010 |títulu=Vanessa Hudgens to Star in ‘RENT’ |obra=The Celebrity Cafe |fechaaccesu=9 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110813082214/http://thecelebritycafe.com/feature/vanessa-hudgens-star-%E2%80%98rent%E2%80%99-04-09-2010 |fechaarchivu=2011-08-13 }}&lt;/ref&gt;

* ''[[Gigi]]'' como Gigi ([[Broadway]]- [[2015]])
* ''Grease: Live'' como [[Rizzo]] ([[2016]])

== Discografía ==
{{AP|Discografía de Vanessa Hudgens|l1=Discografía de Vanessa Hudgens}}
* ''[[V (álbum)|V]]'' (2006)
* ''[[Identified]]'' (2008)

== Referencies ==
{{llistaref|3}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
* {{IMDb nome}}

{{NF|1988||Hudgens, Vanessa}}

[[Categoría:Persones de California]]
[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Cantantes de California]]
[[Categoría:Cantantes de pop d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]]</text>
      <sha1>orisrr1i0r48vqa7zkg8yhjybevan3h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pouteria splendens</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65936</id>
    <revision>
      <id>4765710</id>
      <parentid>4663115</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T14:22:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penarc</username>
        <id>661</id>
      </contributor>
      <comment>/* Taxonomía */</comment>
      <origin>4765710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9886" sha1="7ealxaf6qe01nhm8jx3093fxg40f3ky" xml:space="preserve">{{Tradubot|Pouteria splendens}}
{{Ficha de taxón
| status = CR
| status_ref=&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu=Hechenleitner V., P., M. F. Gardner, P. I. Thomas, C. Echeverría, B. Escobar, P. Brownless y C. Martínez A.|títulu=Plantes Amenaciaes del Centro-Sur de Chile. Distribución, Caltenimientu y Espardimientu. |url= |fechaaccesu=17 d'agostu de 2011 |idioma= |otros= |edición=Primer Edición. |añu=2005 |editor=Universidad Austral de Chile y Real Xardín Botánicu d'Edimburgu. |editorial= |allugamientu= |isbn= |capítulu= |páxina= 188|cita=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.conama.cl/clasificacionespecies/fichas/fichas_especies2006/Pouteria_splendens.doc |títulu=FICHA D'ANTECEDENTES D'ESPECIE |fechaaccesu=17 d'agostu de 2011 |autor=Mélica Muñoz S |autor2=María Teresa Serra V |enllaceautor=Mélica Muñoz-Schick |añu=2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304052129/http://www.conama.cl/clasificacionespecies/fichas/fichas_especies2006/Pouteria_splendens.doc |fechaarchivu=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;
| regnum = [[Plantae]]
| subregnum = [[Tracheobionta]]
| divisio = [[Magnoliophyta]]
| classis = [[Magnoliopsida]]
| subclassis = [[Dilleniidae]]
| ordo = [[Ericales]] 
| familia = [[Sapotaceae]]
| subfamilia = [[Chrysophylloideae]]
| genus = ''[[Pouteria]]''
| species = '''''Pouteria splendens'''''
| binomial = ''Pouteria splendens''
| binomial_authority = ([[A.DC.]]) [[Kuntze]] 
}}

'''''Pouteria splendens''''', '''''lucuma valparadisaea''''', tamién conocíu polos nomes comunes locales de '''lúcumo chilenu''' o '''palu coloráu''' ye un [[árbol frutal]] de la [[familia (bioloxía)|familia]] de les [[sapotácea|sapotácees]], orixinariu de la mariña central de [[Chile]].

== Descripción ==
[[Ficheru:Pouteria splendens o Lúcumo Chileno 02.JPG|thumb|Frutu maduru]]
[[Ficheru:Pouteria splendens.jpg|thumb|Nel so hábitat]]
La ''pouteria splendens'' ta estrechamente emparentada cola lúcuma (''[[pouteria lucuma]]''). Desenvolver en vezu arbustivo, algamando los 2 m d'altor. Ye resistente a ambientes salinos y fríos pos el so hábitat ye costeru; el so [[madera]] ye de color escuru y acoloratáu, bien resistente. La copa ye trupa y de forma esférica; les [[fueya|fueyes]] son [[perennifoliu|perennes]] y concéntrense nel [[ápiz]] de les cañes tienres, llixeramente pubescentes, y son de forma elíptica, cola base esnachada, pequeñes y un fuerte color verde. Les sos [[flor|flores]] solitaries, son pequeñes, de color mariellu o blancu.

Resulta confusa la mención de [[baga]] o [[drupa]] pa esti [[frutu]] carnosu, d'alcuerdu a los carpelos y lóculos de la flor pentámera tendría de ser una baga con delles granes nel interior, al paecer siempre se presenta una sola, polo que'l frutu bien puede definise como drupáceo. Nuna collecha de 1,5 [[Quilogramu|kg]] de grana realizada en [[Los Molles (Chile)|Los Molles]] por personal de [[CONAF]] de la [[Rexón de Valparaíso]], aproximadamente'l 18% presentaba dos y hasta tres granes por frutos, xuníes bien precariamente por una delgada llámina. El frutu maduru ye pequeñu, de color coloráu a mariellu anaranxao, comestible. La magaya ye seca y almidonosa, con un sabor duce anque llixeramente astringente; el frutu denominar lúcuma.

== Hábitat ==
La ''pouteria splendens'' habita les mariñes de [[Chile]] ente'l pobláu de [[Puertu Escuru]] na [[Rexón de Coquimbo]] y el puertu de [[San Antonio (Chile)|San Antonio]] na [[Rexón de Valparaíso]]. Anguaño sobreviviven exemplares en solu trés árees de crecedera: la primera ye una pequeña población na mariña de Puertu Escuru, una segunda población atopar nel cantu costeru ente [[Los Molles (Chile)|Los Molles]] y el sur de [[Los Vilos]] onde crez en forma continua siendo l'elementu dominante del paisaxe, (nun tramu d'aproximadamente 35 km de cantu costeru, na llende de la [[Rexón de Valparaíso]] y la [[Rexón de Coquimbo]]), y una tercera dende Punta del Gallu en [[Tunquén]] (norte de [[Algarrobo (Chile)]]), hasta la quebrada Los Lúcumos nos cantiles de [[Sablera Ancha]], radiu urbanu de [[Valparaíso]] (aproximadamente 40 km de cantu costeru).
[[Ficheru:Pouteria splendens o Lúcumo Chileno.JPG|thumb|Arbustu con frutos maduros pel branu. [[Los Molles (Chile)|Los Molles]], V Rexón, Chile.]]

Na actualidá l'únicu monte conocíu de ''pouteria splendens'' crez a los pies del [[cuetu Santa Inés]] con individuos de 60 cm de diámetru y 15 a 20 metros d'altor. El monte de Santa Inés comparte delles especies con otros montes de [[relictos]] del Norte Chicu chilenu (principalmente col de [[Parque Nacional Monte Frai Jorge|Fray Jorge]], pero caltién de manera esclusiva estos exemplares notables de ''pouteria splendens'', como coles mesmes de ''[[lomatia dentata]]'' (avellanillo) y ''[[passiflora pinnatistipula]]'' (flor de la pasión).&lt;ref&gt;{{cita llibru |autor=Francois, Jean P. |añu=2004 |títulu= Historia Natural del Parque Nacional Monte Frai Jorge|páxines=205-218 |capítulu= Eslabones d'una cadena rota: El casu del monte relicto de Santa Inés|capítulu-trad= |url-capítulo= http://www.biouls.cl/lfrayjorge/Cap%2011.pdf |allugamientu=La Serena, Chile |editorial= Ediciones Universidá de La Sele|apellíu-editor=Squeo |apellíu-editor2= Gutiérrez|apellíu-editor3= Hernández |nome-editor=F.A. |nome-editor2=J.R., |nome-editor3= I.R.|formatu=PDF |fechaaccesu=7 de xunetu de 2012}}&lt;/ref&gt;

El caltenimientu d'estes poblaciones ye difícil pos al ser costeres tán más espuestes al impautu de proyeutos turísticos, inmobiliarios, viales, quemes forestales y seques que podríen menguar la so presencia hasta un nivel críticu. Afortunadamente, la población Tunquén-Sablera Ancha ta meyor protexida pos crez en cantiles, pero aun así, les agrupaciones de arbustos y árboles son escases y de bien pocos exemplares.

== Historia y usos ==
Nel pasáu esta especie formaba montes puros, y hai evidencies que les sos grandes granes yeren consumíes y tremaes pola [[megafauna]] güei estinguida.

Esisten datos esvalixaos sobre l'usu de ''pouteria splendens'' nel Chile prehispánicu como [[planta melecinal]] y como madera de tallar per parte de los [[Picunches]]. A la [[conquista d'América|llegada de los españoles]] estos valoraron les carauterístiques de la madera esplotando los escasos montes esistentes d'aquella dómina cola so consiguiente desapaición; mientres esta esplotación na Colonia surde la tradición de la [[Virxe del Palu Coloráu]]. A lo llargo de la Colonia tamién se siguió tomando como tónicu estomacal y pa repostería y dulces, práutiques que se fueron perdiendo a midida que cada vegada yera más difícil atopar los árboles y frutos. Amás, empezar a cultivar mayormente la ''pouteria lucuma'' en desmedro de la ''pouteria splendens'', por cuenta de los frutos más grandes que presenta la ''[[pouteria lucuma]]''

Na actualidá, por cuenta del so amenorgáu númberu y a la dificultá nel accesu, yá nun se cultiva y casi nun s'usa, inclusive munchos desconocen la esistencia d'esta planta.

== Proyeiciones ==
Anguaño esisten proyeutos pa la preservación de les poblaciones locales na zona de [[Badea Llaguna Verde|Llaguna Verde]] nes contornes de [[Valparaíso]], tamién hai proyeutos pal cultivu y esplotación comercial de ''pouteria splendens'', tantu de la so madera pa ebanistería, como de los sos frutos, que s'ocupen pa la ellaboración de repostería fina, xelaos, postres y colorante natural. Tamién s'investiga los sos usos pa la cosmética y la medicina.

== Taxonomía ==
''Pouteria splendens'' describióse por ([[A.DC.]]) [[Kuntze]] y espublizóse en ''[[Revisio Generum Plantarum]]'' 3(3): 195. 1898.&lt;ref name = Trop&gt;{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/28700661 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=14 de xunu de 2014 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}&lt;/ref&gt; 
;Sinonimia:
*''Gayella valparadisaea'' ([[Juan Ignacio Molina|Molina]]) [[Pierre]] 
**''Lucuma valparadisaea'' Molina 
**''Pouteria splendens'' (A.DC.) [[Kuntze]] 
**''Gayella splendens'' ([[A.DC.]]) [[Aubrév.]] 
**''Lucuma splendens'' A.DC. &lt;ref&gt;[https://plants.miraheze.org/wiki/%D0%9F%D1%8C%D0%B5%D1%80,_%D0%96%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82_%D0%9B%D1%83%D0%B8 plants(ru)] Пьер, Жан Батист Луи&lt;/ref&gt;
*''Vitellaria valparadisaea'' (Molina) [[Radlk.]] ex [[Dubard]]&lt;ref&gt;Sinónimnos en [http://www.catalogueoflife.org/show_species_details.php?record_id=4861467 Catalogue of life] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Catalogue of life |2=http://www.catalogueoflife.org/show_species_details.php?record_id=4861467 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]]
* [[Historia de la botánica]]
* [[Sapotaceae#Descripción|Carauterístiques de les Sapotacees]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* {{cita llibru |títulu=Flora arbórea de Chile |
autor = Rodríguez, Quezada y Matthei 
| editorial = Holanda: University of Ámsterdam. 
| añu = 2006
| id = 
}}
* Marticorena, C. &amp; M. Quezada. 1985. Catálogu de la Flora Vascular de Chile. Gayana, Bot. 42: 1–157.
* Pennington, T. D. 1990. Sapotaceae. Fl. Neotrop. 52: 1–771.
* Zuloaga, F. O., O. N. Morrone, M. J. Belgrano, C. Marticorena &amp; E. Marchesi. (eds.) 2008. Catálogo de las plantas vasculares del Cono Sur. Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 107(1–3): i–xcvi, 1–3348.

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
{{wikispecies}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Plantes melecinales]]
[[Categoría:Pouteria|splendens]]
[[Categoría:Árboles de Chile]]
[[Categoría:Árboles de clima mediterraneu]]
[[Categoría:Árboles frutales]]
[[Categoría:Plantes descrites en 1898]]
[[Categoría:Plantes descrites por A.DC.]]
[[Categoría:Plantes descrites por Kuntze]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>7ealxaf6qe01nhm8jx3093fxg40f3ky</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>4765715</id>
      <parentid>4765710</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T14:27:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penarc</username>
        <id>661</id>
      </contributor>
      <origin>4765715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9905" sha1="4n5mph1f2ouw72hg8wmfnzr2aiemgj9" xml:space="preserve">{{Tradubot|Pouteria splendens}}
{{Ficha de taxón
| status = CR
| status_ref=&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu=Hechenleitner V., P., M. F. Gardner, P. I. Thomas, C. Echeverría, B. Escobar, P. Brownless y C. Martínez A.|títulu=Plantes Amenaciaes del Centro-Sur de Chile. Distribución, Caltenimientu y Espardimientu. |url= |fechaaccesu=17 d'agostu de 2011 |idioma= |otros= |edición=Primer Edición. |añu=2005 |editor=Universidad Austral de Chile y Real Xardín Botánicu d'Edimburgu. |editorial= |allugamientu= |isbn= |capítulu= |páxina= 188|cita=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.conama.cl/clasificacionespecies/fichas/fichas_especies2006/Pouteria_splendens.doc |títulu=FICHA D'ANTECEDENTES D'ESPECIE |fechaaccesu=17 d'agostu de 2011 |autor=Mélica Muñoz S |autor2=María Teresa Serra V |enllaceautor=Mélica Muñoz-Schick |añu=2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304052129/http://www.conama.cl/clasificacionespecies/fichas/fichas_especies2006/Pouteria_splendens.doc |fechaarchivu=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;
| regnum = [[Plantae]]
| subregnum = [[Tracheobionta]]
| divisio = [[Magnoliophyta]]
| classis = [[Magnoliopsida]]
| subclassis = [[Dilleniidae]]
| ordo = [[Ericales]] 
| familia = [[Sapotaceae]]
| subfamilia = [[Chrysophylloideae]]
| genus = ''[[Pouteria]]''
| species = '''''Pouteria splendens'''''
| binomial = ''Pouteria splendens''
| binomial_authority = ([[A.DC.]]) [[Kuntze]] 
}}

'''''Pouteria splendens''''', '''''lucuma valparadisaea''''', tamién conocíu polos nomes comunes locales de '''lúcumo chilenu''' o '''palu coloráu''' ye un [[árbol frutal]] de la [[familia (bioloxía)|familia]] de les [[sapotácea|sapotácees]], orixinariu de la mariña central de [[Chile]].

== Descripción ==
[[Ficheru:Pouteria splendens o Lúcumo Chileno 02.JPG|thumb|Frutu maduru]]
[[Ficheru:Pouteria splendens.jpg|thumb|Nel so hábitat]]
La ''pouteria splendens'' ta estrechamente emparentada cola lúcuma (''[[pouteria lucuma]]''). Desenvolver en vezu arbustivo, algamando los 2 m d'altor. Ye resistente a ambientes salinos y fríos pos el so hábitat ye costeru; el so [[madera]] ye de color escuru y acoloratáu, bien resistente. La copa ye trupa y de forma esférica; les [[fueya|fueyes]] son [[perennifoliu|perennes]] y concéntrense nel [[ápiz]] de les cañes tienres, llixeramente pubescentes, y son de forma elíptica, cola base esnachada, pequeñes y un fuerte color verde. Les sos [[flor|flores]] solitaries, son pequeñes, de color mariellu o blancu.

Resulta confusa la mención de [[baga]] o [[drupa]] pa esti [[frutu]] carnosu, d'alcuerdu a los carpelos y lóculos de la flor pentámera tendría de ser una baga con delles granes nel interior, al paecer siempre se presenta una sola, polo que'l frutu bien puede definise como drupáceo. Nuna collecha de 1,5 [[Quilogramu|kg]] de grana realizada en [[Los Molles (Chile)|Los Molles]] por personal de [[CONAF]] de la [[Rexón de Valparaíso]], aproximadamente'l 18% presentaba dos y hasta tres granes por frutos, xuníes bien precariamente por una delgada llámina. El frutu maduru ye pequeñu, de color coloráu a mariellu anaranxao, comestible. La magaya ye seca y almidonosa, con un sabor duce anque llixeramente astringente; el frutu denominar lúcuma.

== Hábitat ==
La ''pouteria splendens'' habita les mariñes de [[Chile]] ente'l pobláu de [[Puertu Escuru]] na [[Rexón de Coquimbo]] y el puertu de [[San Antonio (Chile)|San Antonio]] na [[Rexón de Valparaíso]]. Anguaño sobreviviven exemplares en solu trés árees de crecedera: la primera ye una pequeña población na mariña de Puertu Escuru, una segunda población atopar nel cantu costeru ente [[Los Molles (Chile)|Los Molles]] y el sur de [[Los Vilos]] onde crez en forma continua siendo l'elementu dominante del paisaxe, (nun tramu d'aproximadamente 35 km de cantu costeru, na llende de la [[Rexón de Valparaíso]] y la [[Rexón de Coquimbo]]), y una tercera dende Punta del Gallu en [[Tunquén]] (norte de [[Algarrobo (Chile)]]), hasta la quebrada Los Lúcumos nos cantiles de [[Sablera Ancha]], radiu urbanu de [[Valparaíso]] (aproximadamente 40 km de cantu costeru).
[[Ficheru:Pouteria splendens o Lúcumo Chileno.JPG|thumb|Arbustu con frutos maduros pel branu. [[Los Molles (Chile)|Los Molles]], V Rexón, Chile.]]

Na actualidá l'únicu monte conocíu de ''pouteria splendens'' crez a los pies del [[cuetu Santa Inés]] con individuos de 60 cm de diámetru y 15 a 20 metros d'altor. El monte de Santa Inés comparte delles especies con otros montes de [[relictos]] del Norte Chicu chilenu (principalmente col de [[Parque Nacional Monte Frai Jorge|Fray Jorge]], pero caltién de manera esclusiva estos exemplares notables de ''pouteria splendens'', como coles mesmes de ''[[lomatia dentata]]'' (avellanillo) y ''[[passiflora pinnatistipula]]'' (flor de la pasión).&lt;ref&gt;{{cita llibru |autor=Francois, Jean P. |añu=2004 |títulu= Historia Natural del Parque Nacional Monte Frai Jorge|páxines=205-218 |capítulu= Eslabones d'una cadena rota: El casu del monte relicto de Santa Inés|capítulu-trad= |url-capítulo= http://www.biouls.cl/lfrayjorge/Cap%2011.pdf |allugamientu=La Serena, Chile |editorial= Ediciones Universidá de La Sele|apellíu-editor=Squeo |apellíu-editor2= Gutiérrez|apellíu-editor3= Hernández |nome-editor=F.A. |nome-editor2=J.R., |nome-editor3= I.R.|formatu=PDF |fechaaccesu=7 de xunetu de 2012}}&lt;/ref&gt;

El caltenimientu d'estes poblaciones ye difícil pos al ser costeres tán más espuestes al impautu de proyeutos turísticos, inmobiliarios, viales, quemes forestales y seques que podríen menguar la so presencia hasta un nivel críticu. Afortunadamente, la población Tunquén-Sablera Ancha ta meyor protexida pos crez en cantiles, pero aun así, les agrupaciones de arbustos y árboles son escases y de bien pocos exemplares.

== Historia y usos ==
Nel pasáu esta especie formaba montes puros, y hai evidencies que les sos grandes granes yeren consumíes y tremaes pola [[megafauna]] güei estinguida.

Esisten datos esvalixaos sobre l'usu de ''pouteria splendens'' nel Chile prehispánicu como [[planta melecinal]] y como madera de tallar per parte de los [[Picunches]]. A la [[conquista d'América|llegada de los españoles]] estos valoraron les carauterístiques de la madera esplotando los escasos montes esistentes d'aquella dómina cola so consiguiente desapaición; mientres esta esplotación na Colonia surde la tradición de la [[Virxe del Palu Coloráu]]. A lo llargo de la Colonia tamién se siguió tomando como tónicu estomacal y pa repostería y dulces, práutiques que se fueron perdiendo a midida que cada vegada yera más difícil atopar los árboles y frutos. Amás, empezar a cultivar mayormente la ''pouteria lucuma'' en desmedro de la ''pouteria splendens'', por cuenta de los frutos más grandes que presenta la ''[[pouteria lucuma]]''

Na actualidá, por cuenta del so amenorgáu númberu y a la dificultá nel accesu, yá nun se cultiva y casi nun s'usa, inclusive munchos desconocen la esistencia d'esta planta.

== Proyeiciones ==
Anguaño esisten proyeutos pa la preservación de les poblaciones locales na zona de [[Badea Llaguna Verde|Llaguna Verde]] nes contornes de [[Valparaíso]], tamién hai proyeutos pal cultivu y esplotación comercial de ''pouteria splendens'', tantu de la so madera pa ebanistería, como de los sos frutos, que s'ocupen pa la ellaboración de repostería fina, xelaos, postres y colorante natural. Tamién s'investiga los sos usos pa la cosmética y la medicina.

== Taxonomía ==
''Pouteria splendens'' describióse por ([[A.DC.]]) [[Kuntze]] y espublizóse en ''[[Revisio Generum Plantarum]]'' 3(3): 195. 1898.&lt;ref name = Trop&gt;{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/28700661 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=14 de xunu de 2014 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}&lt;/ref&gt; 
;Sinonimia:
*''Gayella valparadisaea'' ([[Juan Ignacio Molina|Molina]]) [[Pierre]] 
**''Lucuma valparadisaea'' Molina 
**''Pouteria splendens'' (A.DC.) [[Kuntze]] 
**''Gayella splendens'' ([[A.DC.]]) [[André_Aubréville|Aubrév.]] 
**''Lucuma splendens'' A.DC. &lt;ref&gt;[https://plants.miraheze.org/wiki/%D0%9F%D1%8C%D0%B5%D1%80,_%D0%96%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82_%D0%9B%D1%83%D0%B8 plants(ru)] Пьер, Жан Батист Луи&lt;/ref&gt;
*''Vitellaria valparadisaea'' (Molina) [[Radlk.]] ex [[Dubard]]&lt;ref&gt;Sinónimnos en [http://www.catalogueoflife.org/show_species_details.php?record_id=4861467 Catalogue of life] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Catalogue of life |2=http://www.catalogueoflife.org/show_species_details.php?record_id=4861467 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]]
* [[Historia de la botánica]]
* [[Sapotaceae#Descripción|Carauterístiques de les Sapotacees]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* {{cita llibru |títulu=Flora arbórea de Chile |
autor = Rodríguez, Quezada y Matthei 
| editorial = Holanda: University of Ámsterdam. 
| añu = 2006
| id = 
}}
* Marticorena, C. &amp; M. Quezada. 1985. Catálogu de la Flora Vascular de Chile. Gayana, Bot. 42: 1–157.
* Pennington, T. D. 1990. Sapotaceae. Fl. Neotrop. 52: 1–771.
* Zuloaga, F. O., O. N. Morrone, M. J. Belgrano, C. Marticorena &amp; E. Marchesi. (eds.) 2008. Catálogo de las plantas vasculares del Cono Sur. Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 107(1–3): i–xcvi, 1–3348.

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
{{wikispecies}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Plantes melecinales]]
[[Categoría:Pouteria|splendens]]
[[Categoría:Árboles de Chile]]
[[Categoría:Árboles de clima mediterraneu]]
[[Categoría:Árboles frutales]]
[[Categoría:Plantes descrites en 1898]]
[[Categoría:Plantes descrites por A.DC.]]
[[Categoría:Plantes descrites por Kuntze]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>4n5mph1f2ouw72hg8wmfnzr2aiemgj9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Veratrum viride</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66490</id>
    <revision>
      <id>4765737</id>
      <parentid>4687348</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T20:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6343" sha1="7uty4jedkf9qnys6hlqvd7kron5654d" xml:space="preserve">{{Tradubot|Veratrum viride}}
{{Ficha de taxón

| Falsu eléboro verde |
image = Veratrum veride2.JPG 
| regnum = [[Plantae]]
| divisio = [[Magnoliophyta]]
| classis = [[Liliopsida]]
| ordo = [[Liliales]]
| familia = [[Melanthiaceae]]
| genus = ''[[Veratrum]]''
| species = '''''Veratrum viride'''''
| binomial_authority = [[William Aiton|Aiton]]
}}
El '''falsu eléboro verde''' ye una planta [[Planta perenne|perenne]] que crez d'un pequeñu [[rizoma]] que llanza unes [[fueya|fueyes]] espectaculares. Conozse que ye desaxeradamente [[tóxicu]] y por esta razón ta considerada planta parásita polos llabradores.&lt;ref name=fna&gt;Flora of North America: [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=242102051 ''Veratrum viride'']&lt;/ref&gt;&lt;ref name=usda&gt;USDA Plants Profile: [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=VEVI ''Veratrum viride''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121127004619/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=VEVI |date=2012-11-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=grin&gt;Germplasm Resources Information Network: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?41142 ''Veratrum viride'']&lt;/ref&gt; 
[[Ficheru:1818 33 AmericanMedicalBotany engr byAnnin and Smith 3542741459.jpg|thumb|Ilustración]]
[[Ficheru:VeratrumViride-1.jpg|thumb|Vista de la planta]]
==Descripción==
Ye una planta yerbácea perenne qu'algama un tamañu de 0,7-2 m d'altor, con un tarmu verde. Les fueyes tán dispuestes n'espiral, de 10-35 cm de llargu y 5-20 cm d'anchu, elíptiques a llanceolaes amplies que terminen nun puntu curtiu, fuertemente nervada y peluda na parte inferior. Les flores son numberoses, producíes nuna gran ramificada inflorescencia de 30-70 cm d'altor; cada flor ye de 5-12 mm de llargu, con seis tépalos verdes a mariellu verde. El frutu ye una cáusula de 1,5 a 3 cm de llargu, que s'estrema en tres seiciones nel maduror pa lliberar les numberoses granes plana de 8-10 mm de diámetru. La planta reproduzse al traviés de rizoma de crecedera, según por granes.&lt;ref name=fna/&gt;&lt;ref name=bc&gt;Plants of British Columbia: [http://linnet.geog.ubc.ca/Atles/Atles.aspx?sciname=Veratrum+viride ''Veratrum viride''] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=''Veratrum viride'' |2=http://linnet.geog.ubc.ca/Atles/Atles.aspx?sciname=Veratrum+viride |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=jeps&gt;Jepson Flora [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?Veratrum+viride ''Veratrum viride''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201125164652/https://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?Veratrum+viride |date=2020-11-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=colombia&gt;Columbia River Gorge plants: [https://web.archive.org/web/20040514025137/http://ghs.gresham.k12.or.us/science/ps/nature/gorge/3petal/lily/green.htm Green False Hellebore]&lt;/ref&gt;
==Distribución==
Crez n'árees húmedes de [[monte|montes]] dende [[Alaska]] a [[California]] nortiza y [[Montes Rocosos]]. Nel este tán presentes dende [[Xeorxa]] a [[Llabrador (rexón)|Llabrador]].
== Propiedaes ==
* Planta altamente [[tóxica]] que puede causar la muerte.
* Utilizada polos nativos en tratamientos esternos.
== Taxonomía ==
''Veratrum viride'' describióse por [[William Aiton]] y espublizóse en ''[[Hortus Kewensis; or, a catalogue]]'' . . . 3: 422. 1789.&lt;ref name = Trop&gt;{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/18400395 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=2 d'agostu de 2015 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}&lt;/ref&gt;
;[[Etimoloxía]]:
'''''Veratrum''''': nome xenéricu que remanez del [[llatín]] y significa &quot;raigaños escuros&quot; y tamién l'antiguu nome de ''[[Helleborus]]''.&lt;ref&gt;[http://www.calflora.net/botanicalnames/pageV.html En Nomes Botánicos]&lt;/ref&gt;

'''''viride''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa &quot;de color verde&quot;
;Variedá aceptada:
* ''[[Veratrum viride var. eschscholtzianum]]'' (Schult. &amp; Schult.f.) Breitung
;Sinonimia:
* ''Helonias viridis'' (Aiton) Ker Gawl. 
* ''Veratrum viride var. viride&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-291258 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|formatu= |obra= [[The Plant List]] |fechaaccesu=2 d'agostu de 2015}}&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]]
* [[Cronoloxía de la botánica]]
* [[Historia de la botánica]]

== Referencies ==
{{llistaref}}
==Bibliografía==
# Abrams, L. 1923. Ferns to Birthworts. 1: 1–557. In L.R. Abrams (ed.) Ill. Fl. Pacific States. Stanford University Press, Stanford.
# Cody, W. J. 1996. Fl. Yukon Terr. i–xvii, 1–669. NRC Research Press, Ottawa.
# Fernald, M. 1950. Manual (ed. 8) i–lxiv, 1–1632. American Book Co., New York.
# Flora of North America Editorial Committee, e. 2002. Magnoliophyta: Liliidae: Liliales and Orchidales. Fl. N. Amer. 26: i–xxvi, 1–723.
# Gleason, H. A. &amp; A.J. Cronquist. 1968. The Pteridophytoa, Gymnospermae and Monocotyledoneae. 1: 1–482. In H. A. Gleason Ill. Fl. N. U.S.. New York Botanical Garden, New York.
# Gleason, H. A. &amp; A.J. Cronquist. 1991. Man. Vasc. Pl. N.E. U.S. (ed. 2) i–910. New York Botanical Garden, Bronx.
==Enllaces esternos==
{{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}}
{{commonscat|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}}
* http://www.wnps.org/plants/veratrum_viride.html
* http://collections.ic.gc.ca/hazeltons/hellbore.htm
* http://www.ibiblio.org/pfaf/cgi-bin/arr_html?Veratrum+viride&amp;CAN=LATIND
* http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=VEVI {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121127004619/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=VEVI |date=2012-11-27 }}
* http://ghs.gresham.k12.or.us/science/ps/nature/gorge/3petal/lily/green.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040514025137/http://ghs.gresham.k12.or.us/science/ps/nature/gorge/3petal/lily/green.htm |date=2004-05-14 }} [https://web.archive.org/web/20040514025137/http://ghs.gresham.k12.or.us/science/ps/nature/gorge/3petal/lily/green.htm wayback machine]
*Fleurbec Group (ed), 1981, ''Plantes cauvages comestibles''. Saint-henri-de-Lévis, Quebec, Canada. ISBN 2-920174-03-7
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Plantes descrites en 1789]]
[[Categoría:Veratrum|virid]]
[[Categoría:Plantes melecinales]]
[[Categoría:Plantes venenoses]]
[[Categoría:Flora d'América del Norte]]
[[Categoría:Plantes descrites por Aiton]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>7uty4jedkf9qnys6hlqvd7kron5654d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Verbena litoralis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66499</id>
    <revision>
      <id>4765738</id>
      <parentid>4606745</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T20:30:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7148" sha1="tts9uyqvawmk7bjmnrm8y77zd3s5keu" xml:space="preserve">{{Tradubot|Verbena litoralis}}
{{ficha de taxón
|regnum = [[Plantae]]
|unranked_divisio = [[Angiosperms]]
|unranked_classis = [[Eudicots]]
|unranked_ordo = [[Asterids]]
|ordo = [[Lamiales]]
|familia = [[Verbenaceae]]
|genus = ''[[Verbena (planta)|Verbena]]''
|species = '''''Verbena litoralis'''''
|species_authority = [[Carl Sigismund Kunth|Kunth]] 
|}}
'''''Verbena litoralis''''' ye una [[especie]] de planta [[fanerógama]] perteneciente a la familia de les [[verbenacees]]. 
==Distribución==
Ye nativa de les Amériques dende [[Méxicu]] al sur al traviés de Centru y [[Suramérica]] hasta [[Arxentina]] y [[Chile]]. Ta presente en tol mundu como una especie introducida y en delles zones ta considerada una maleza nociva. Naturalizóse nos estaos allegantes d'[[Estaos Xuníos]], [[Puertu Ricu]], [[Ḥawai]], [[Italia]], [[España]], [[Sudáfrica]], [[islla Mauriciu|Mauriciu]], les [[islles Galápagos]], [[Australia]], [[Islla de Pascua]], [[Polinesia Francesa]], [[Xapón]], [[Nueva Zelanda]], y otros llugares.&lt;ref&gt;[http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?432281 GRIN Species Profile]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.hear.org/pier/species/verbena_litoralis.htm Pacific Island Ecosystems at Risk]&lt;/ref&gt; Crez en munchos tipos d'hábitat, incluyendo les árees alteriar y cultivar.
[[Ficheru:Starr 050423-6770 Verbena litoralis.jpg|thumb|Detalle de la flor]]
[[Ficheru:Starr 040131-0080 Verbena litoralis.jpg|thumb|Nel so hábitat]]
[[Ficheru:Starr 080613-8807 Verbena litoralis.jpg|thumb|Vista de la planta]]
==Descripción==
Ye una yerba perenne que produz un o más tarmos argutos ensin pelo o llixeramente arizaos qu'algama un tamañu de 40 centímetros hasta más d'un metru d'altor. Les fueyes de pelos aspros tienen forma de llanza y ferruchaos los cantos, les fueyes miden hasta 10 centímetros de llargor. La inflorescencia ta formada por ente diez y cincuenta y nueve espigues erectas de flores que son trupes na punta y más abierta na parte inferior. Cada flor tubular pequeña tien una corola morada d'alredor de mediu centímetru d'anchu.

Tien tarmos cuadrangulares, xeneralmente glabros (escasamente menudamente estrigosos cuando mozos). Fueyes espatulado-oblanceolaes o oblongues, de 3–11.5 cm de llargu y 0.5–2.5 cm d'anchu, ápiz agudu o obtusu (acuminado), base decurrente, marxe enteru a serráu na 1/2 apical, fai estrigosa, viesu estrigoso a lo menos nos nervios. Espigues 1.5–6 cm de llargu, flores traslapaes na antesis, bráctees 1.7–2 mm de llargu; mota 2–3 mm de llongura con mariñes non prominentes y dientes diminutos, menudamente estrigosos, tricomas non llindaos a les mariñes; corola morada o azul, tubu 3–4 mm de llargu, llimbu 0.5–1 mm de llargu. Infructescencia allargar hasta 23 cm, frutu bien separáu; mericarpos triquetros, 1.5–1.7 mm de llargu.&lt;ref name = Trop/&gt;
==Propiedaes==
En [[Chiapas]], esta especie de verbena ye comúnmente usada na cura del dolor d'estómagu, vultura y tos, tomando'l té preparáu coles fueyes o un fervinchu en fríu que tamién se fai coles fueyes pero machucaes. Amás, aconseyar nel tratamientu del [[paludismu]] bañar al enfermu cada tercer día col cocimientu d'esta planta. 

;Historia:
[[Francisco Hernández de Toledo]], nel sieglu XVI referir pa la enfermedá del bazu.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.medicinatradicionalmexicana.unam.mx/monografia.php?l=3&amp;t=Verbena&amp;id=7510 |títulu=En Medicina traicional mexicana |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160306232201/http://www.medicinatradicionalmexicana.unam.mx/monografia.php?l=3&amp;t=Verbena&amp;id=7510 |fechaarchivu=2016-03-06 }}&lt;/ref&gt;
== Taxonomía ==

''Verbena litoralis'' describióse por [[Carl Sigismund Kunth]] y espublizóse en ''[[Nova Genera et Species Plantarum (quarto ed.)]]'' 2(6): pl. 137. 1817.&lt;ref name = Trop&gt;{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/33700851 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=2 de marzu de 2014 |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}&lt;/ref&gt; 
;[[Etimoloxía]]:
'''''Verbena''''': nome xenéricu que ye un antiguu nome [[llatín]] de la verbena común europea.&lt;ref&gt;[http://www.calflora.net/botanicalnames/pageV.html En Nomes Botánicos]&lt;/ref&gt;

'''''litoralis''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa &quot;de la mariña, cercanu del mar&quot;
;[[sinonimia (bioloxía)|Sinónimos]]:
* ''Verbena affinis'' M.Martens &amp; Galeotti 
* ''Verbena bonariensis var. litoralis'' (Kunth) Hook. ex Müll.Berol. 
* ''Verbena bonariensis var. litoralis'' (Kunth) Gillies &amp; Hook. ex Hook. 
* ''Verbena caracasana'' Kunth 
* ''Verbena carolina var. glabra'' Moldenke 
* ''Verbena gentryi'' Moldenke 
* ''Verbena glabrata var. tenuispicata'' Moldenke 
* ''Verbena integrifolia'' Sessé &amp; Moc. 
* ''Verbena integrifolia f. albiflora'' Moldenke 
* ''Verbena lanceolata'' Willd. ex Spreng. 
* ''Verbena longifolia'' M.Martens &amp; Galeotti 
* ''Verbena nudiflora'' Nutt. ex Turcz. 
* ''Verbena paucifolia'' Turcz.
* ''Verbena sedula'' Moldenke&lt;ref&gt;[http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-212429?ref=tpl1 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]]
* [[Cronoloxía de la botánica]]
* [[Historia de la botánica]]
* [[verbenaceae#Descripción|Carauterístiques de les verbenacees]]
== Referencies ==
{{llistaref}}
==Bibliografía==
# CONABIO. 2009. Catálogo taxonómico de especies de México. 1. In Capital Nat. Méxicu. CONABIO, Mexico City.
# Correa A., M.D., C. Galdames &amp; M. Stapf. 2004. Cat. Pl. Vasc. Panamá 1–599. Smithsonian Tropical Research Institute, Panama.
# Correll, D. S. &amp; M. C. Johnston. 1970. Man. Vasc. Pl. Texas i–xv, 1–1881. The University of Texas at Dallas, Richardson.
# Cowan, C. P. 1983. Flora de Tabasco. Llistaos Floríst. Méxicu 1: 1–123.
# Davidse, G., M. Sousa Sánchez, S. Knapp &amp; F. Chiang Cabrera. 2012. Rubiaceae a Verbenaceae. 4(2): i–xvi, 1–533. In G. Davidse, M. Sousa Sánchez, S. Knapp &amp; F. Chiang Cabrera (eds.) Fl. Mesoamer.. Missouri Botanical Garden Press, St. Louis.
# Dodson, C.H. &amp; A.H. Gentry. 1978. Flora of the Río Palenque Science Center: Los Ríos Province, Ecuador. Selbyana 4(1–6): i–xxx, 1–628.
# Dodson, C.H., A.H. Gentry &amp; F.M. Valverde Badillo. 1985. Fl. Jauneche 1–512. Bancu Central del Ecuador, Quito.
# Forzza, R. C. 2010. Llista de espécies Flora do Brasil http://floradobrasil.jbrj.gov.br/2010. Jardim Botânico do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro. 
==Enllaces esternos==
{{Commonscat|Verbena litoralis}}
*[https://web.archive.org/web/20150906044917/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?7773,7786,7795 Jepson Manual Treatment]
*[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=VELI USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429154441/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=VELI |date=2013-04-29 }}
*[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&amp;where-taxon=Verbena+litoralis Photo gallery]
{{wikispecies}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Plantes yerbácees]]
[[Categoría:Plantes melecinales]]
[[Categoría:Plantes descrites en 1817]]
[[Categoría:Verbena|litoralis]]
[[Categoría:Plantes descrites por Kunth]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>tts9uyqvawmk7bjmnrm8y77zd3s5keu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Trifolium aureum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68159</id>
    <revision>
      <id>4765701</id>
      <parentid>4531395</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T13:23:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8153" sha1="3w3ha26u0t8w5x8wupy75l4nrub0e7b" xml:space="preserve">{{Tradubot|Trifolium aureum}}
{{ficha de taxón
|regnum = [[Plantae]]
|unranked_divisio = [[Anxospermes]]
|unranked_classis = [[Eudicotyledoneae]]
|unranked_ordo = [[Rosidae]]
|ordo = [[Fabales]]
|familia = [[Fabaceae]]
|subfamilia = [[Faboideae]]
| tribus = [[Trifolieae]]
|genus = ''[[Trifolium]]''
|species = '''''T. aureum'''''
|binomial = ''Trifolium aureum''
|binomial_authority = [[Johan Adam Pollich|Pollich]]&lt;ref name=trop1&gt;&amp;nbsp;''Trifolium aureum'' was originally described and published in ''Historia Plantarum in Palatinatu Electoralis'' 2: 344–345. 1777. {{cita web |url=http://tropicos.org/Name/13004095 |títulu=Name - ''Trifolium aureum'' Pollich |obra=Tropicos |editorial=[[Missouri Botanical Garden]] |allugamientu=[[Saint Louis, Missouri]] |fechaaccesu=14 de mayu de 2012}}&lt;/ref&gt;
|synonyms = }}

'''''Trifolium aureum''''' ye una [[especie]] de la [[familia (botánica)|familia]] de les [[fabacees]].&lt;ref name=grin&gt;{{cita web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?101725 |títulu=''Trifolium aureum'' information from NPGS/GRIN |autor=[[Germplasm Resources Information Network|GRIN]] |obra=Taxonomy for Plants |editorial=[[United States Department of Agriculture|USDA]], [[Agricultural Research Service|ARS]], National Genetic Resources Program |allugamientu=National Germplasm Resources Laboratory, [[Beltsville (Maryland)]] |fecha=23 de marzu de 2007 |fechaaccesu=14 de mayu de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=grin/&gt;&lt;ref name=plants&gt;{{cita web |url=http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=TRAU2 |títulu=Profile for ''Trifolium aureum'' (golden clover) |obra=PLANTS Database |editorial=[[United States Department of Agriculture|USDA]], [[Natural Resources Conservation Service|NRCS]] |fechaaccesu=14 de mayu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120613033021/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=TRAU2 |fechaarchivu=2012-06-13 }}&lt;/ref&gt; Ye orixinaria d'[[Eurasia]]. 
[[Ficheru:Trifolium campestre.jpg|thumb|Ilustración]]
[[Ficheru:Trifolium aureum eF.jpg|thumb|Vista de la planta]]
== Descripción ==
Yerba añal, pelosa. Tarmos de (8)12-60 cm de ltura, erectos, con pelos adpresos. Fueyes alternes, axustaes, peciolaes; [[estípula|estípules]] llanceolaes, agudes, membranacees, ciliaes nel ápiz; pecíoluhasta de 30 mm, con pelos adpresos; [[foliolu|foliolos]] hasta de 25 x 12 mm, elípticos o obovaos, subsentaos, serruchaos na parte apical,obtusos o truncaos, glabros o con pelos sobre'l nerviu mediu del viesu. [[Inflorescencia|Inflorescencies]] de 12-18 mm de diámetru nel floriamientu y 12-20 x 11-15 mm na fructificación, espiciformes, obovoides o elipsoides, axilares, pedunculaes, connumerosas flores cortamente pedicelaes y densamente dispuestes; [[pedúnculu]] de 1-4(5) cm, con pelos adpresos; bractéoles sustituyíes por fascículos de glándules oblongues, coloraes; pedicelo 0,3-0,6 mm, patente nel floriamientu, acoldáu na fructificación,glabro. Mota zigomorfo, campanulado; tubu 0,5-0,7 mm, con 5 nervios,glabro; gargüelu glabra; dientes desiguales, triangulares, los trés inferiores de 1,4-2 mm, con unu o más cilios apicales, los dos cimeros de 0,4-0,7 mm,glabros. Corola col estandarte llibre, mariella, parduza al ensugase, glabra, escariosa y persistente na fructificación; estandarte 5-6,5 mm, cocleariforme, fimbriado; ales diverxentes. Frutu estipitáu, incluyíu na mota o daqué más llargu,indehiscente, con pericarpo membranáceo, con una grana; estípite ligeramentemás corto que'l restu del frutu. Granes 1-1,2 mm, llises, verde mate, cola base amarellentada.&lt;ref&gt;[http://www.floravascular.com/index.php?spp=Trifolium%20aureum ''{{PAGENAME}}'' en Flora Vascular]&lt;/ref&gt;
== Distribución y hábitat ==
Alcuéntrase en [[Yerba|pastios]] pocu mestos, n'escamplaes de [[pinar]]es y [[carbayera]]es montanos o subalpinos, en substratos preferentemente xilizos; a una altitú de 400-2200 [[msnm|metros]] en casi toa [[Europa]] (sacante'l W y les zones mediterránees del S), [[Suroeste d'Asia]] ([[Cáucasu]] y zones próximes) y [[rexón macaronésica]] ([[Canaries]]). [[Pirineos]] y [[Picos d'Europa]].
== Taxonomía ==
''Trifolium aureum'' describióse por [[Johan Adam Pollich]] y espublizóse en ''[[Historia Plantarum in Palatinatu Electoralis]]'' 2: 344–345. 1777.&lt;ref name = Trop&gt;{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/13004095 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=6 de xineru de 2013 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}&lt;/ref&gt;
;[[Citoloxía]]:
Númberu de [[cromosoma|cromosomes]] de ''Trifolium aureum'' (Fam. Leguminosae) y taxones infraespecíficos: 2n=14&lt;ref&gt;Chromosome atlas of flowering plants. Darlintong, C. D. &amp; A. P. Wylie (1955)&lt;/ref&gt;

;[[Etimoloxía]]:
'''''Trifolium''''': nome xenéricu deriváu del [[latin]] que significa &quot;con tres fueyes&quot;.&lt;ref&gt;[http://www.calflora.net/botanicalnames/pageT.html En Nomes Botánicos]&lt;/ref&gt;

'''''aureum''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa &quot;doráu&quot;.&lt;ref&gt;[http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.35.html n'Epítetos Botánicos]&lt;/ref&gt;
;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]:
* ''Chrysaspis aurea'' &lt;small&gt;(Pollich) [[Edward Lee Greene|Greene]]&lt;/small&gt;
* ''Trifolium agrarium'' &lt;small&gt;[[Carl Linnaeus|L.]]&lt;/small&gt;
* ''Trifolium strepens'' &lt;small&gt;[[Heinrich Johann Nepomuk von Crantz|Crantz]]&lt;/small&gt;&lt;ref name=trop2&gt;{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/13004095?tab=synonyms |títulu=Name - ''Trifolium aureum'' Pollich synonyms |obra=Tropicos |editorial=Missouri Botanical Garden |allugamientu=Saint Louis, Missouri |fechaaccesu=14 de mayu de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.theplantlist.org/tpl/record/ild-9009 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]&lt;/ref&gt;
* ''Amarenus agrarius'' (L.) C. Presl
* ''Amarenus aureus'' (Pollich) Fourr.
* ''Chrysaspis candollei'' Desv.
* ''Trifolium fuscum'' Desv.
* ''Trifolium tumescens'' Gilib.&lt;ref name = RJB/&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}
== Bibliografía ==
# {{Cita llibru | autor=Blamey, M. &amp; Grey-Wilson, C. | títulu=The Illustrated Flora of Britain and Northern Europe | url=https://archive.org/details/illustratedflora0000blam | editorial=Hodder &amp; Stoughton | añu=1989 | isbn=0-340-40170-2}}
# Gleason, H. A. &amp; A. J. Cronquist. 1991. Man. Vasc. Pl. N.E. U.S. (ed. 2) i–910. New York Botanical Garden, Bronx.
# Hickman, J. C. 1993. Jepson Man.: Higher Pl. Calif. i–xvii, 1–1400. University of California Press, Berkeley.
# Hultén, E. 1968. Fl. Alaska i–xxi, 1–1008. Stanford University Press, Stanford.
# Isely, D. 1990. Leguminosae (Fabaceae). 3(2): xix, 1–258. In Vasc. Fl. S.E. U. S.. The University of North Carolina Press, Chapel Hill.
# Moss, E. H. 1983. Fl. Alberta (ed. 2) i–xii, 1–687. University of Toronto Press, Toronto.
# Voss, E. G. 1985. Michigan Flora. Part II Dicots (Saururaceae-Cornaceae). Bull. Cranbrook Inst. Sci. 59. xix + 724.
# Zuloaga, F. O., O. Morrone, M. J. Belgrano, C. Marticorena &amp; E. Marchesi. (eds.) 2008. Catálogo de las plantas vasculares del Cono Sur (Arxentina, Sur de Brasil, Chile, Paraguay y Uruguái). Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 107(1): i–xcvi, 1–983; 107(2): i–xx, 985–2286; 107(3): i–xxi, 2287–3348.
# Flora of China Editorial Committee. 2010. Fl. China 10: 1–642. Science Press &amp; Missouri Botanical Garden Press, Beijing &amp; St. Louis.
== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
* [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?3691,4222,4233 Jepson Manual Treatment - ''Trifolium aureum''] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Jepson Manual Treatment - ''Trifolium aureum'' |2=http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?3691,4222,4233 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}

* [http://biology.burke.washington.edu/herbarium/imagecollection.php?Genus=Trifolium&amp;Species=aureum Washington Burke Museum]
* [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&amp;where-taxon=Trifolium+aureum ''Trifolium aureum'' - Photo gallery]
{{wikispecies}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Trifolium|aureum]]
[[Categoría:Flora d'Europa]]
[[Categoría:Plantes descrites en 1777]]
[[Categoría:Plantes descrites por Pollich]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>3w3ha26u0t8w5x8wupy75l4nrub0e7b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Trogon collaris</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72768</id>
    <revision>
      <id>4765706</id>
      <parentid>4613725</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T14:11:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12075" sha1="gh83j1uytnui8w93tzsh3u6awklwx96" xml:space="preserve">{{Tradubot|Trogon collaris}}
{{Ficha de taxón
| Trogón encollaráu |
image = Trogon collaris - Collared Trogon.JPG
| image_caption = Exemplar machu de trogón encollaráu (''Trogon collaris'') en [[Iranduba]], [[estáu d'Amazones]], [[Brasil]].
| status = LC
| status_ref =&lt;ref name=iucn&gt;{{IUCN |id = |asesores = [[BirdLife International]]|añu = 2012|edición IUCN = 2014.2|consultáu = 28 d'ochobre de 2014}}&lt;/ref&gt;
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Trogoniformes]]
| familia = [[Trogonidae]]
| genus = ''[[Trogon]]''
| species = '''''T. collaris'''''
| binomial = ''Trogon collaris''
| binomial_authority = [[Louis Jean Pierre Vieillot|Vieillot]], [[1817]]
| subdivision_ranks = subspecies
| subdivision =&lt;center&gt;vease testu }}.


El '''trogón encollaráu'''&lt;ref&gt;{{Nomes aves SEO 6 |fechaaccesu =29 d'ochobre de 2014. P 108}}&lt;/ref&gt; ('''''Trogon collaris'''''), ye una [[especie]] d'[[ave]] [[Trogoniformes|trogoniforme]] perteneciente al [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] ''[[Trogon]]'' qu'integra la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Trogonidae]]. Ye nativa del [[Neotrópicu]].
[[Ficheru:Trogon collaris (male and female).jpg|thumb|left|280px|''Trogon collaris'', machu y fema; ilustración de [[William Swainson]], 1841.]]

== Nomes populares ==
Denominar tamién '''trogón collarejo''' ([[Colombia]], [[Costa Rica]], [[Méxicu]]), '''coa collareja''' ([[Hondures]]), '''trogón de collar''' ([[Méxicu]]), '''trogón colibarreteado''' ([[Nicaragua]]), '''sorocuá encollaráu''' ([[Venezuela]]), '''surucuá de collar''' o '''surucuá-de-coleira''' (en portugués, [[Brasil]]).&lt;ref&gt;[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=ES&amp;avibaseid=4204248B87306EC6 Trogón Encollaráu (''Trogon collaris'') Vieillot, 1817] en Avibase. Consultada'l 29 d'ochobre de 2014.&lt;/ref&gt; 

== Descripción ==
Mide 25&amp;nbsp;[[cm]]. Notable [[dimorfismu sexual]]. El machu tien picu mariellu; cara y gargüelu corites, [[aniellu ocular]] anaranxáu; cabeza, pechu y envés verdes con intensos reflexos doraos y cobrizos; timoneres centrales con tinte azuláu; ales finamente barradas de negru y blancu (vermiculado nuna [[subespecie]]); collar pectoral blancu dixebrando del banduyu y subcaudales bermeyón, cola ventral con barrado variable negru y blancu. Na fema'l picu mariellu con mexella casi toa corita, cara y gargüelu pardu-escures, cabeza, pechu y envés pardu-leonados, cola dorsal pardu-leonado más intensu, collar pectoral blancu dixebrando banduyu y subcaudal bermeyón-rosado claru, cola ventral blanca finamente vermiculada de gris, con timoneres esternes d'ancha banda subapical y timoneres centrales negres.&lt;ref name=asud&gt;Aves de Suramérica: guía de campu Collins/Jorge Rodríguez Mata; Francisco Erize; Maurice Rumboll - 1a. ed. - Buenos Aires: Letemendia Casa Editora: Harper Collins Publishers, 2006; ''Trogon collaris''; p. 312. ISBN 987-21732-9-X&lt;/ref&gt; La fema presenta dos medies llunes blanques alantre y tras del güeyu bordiando l'aniellu ocular anaranxáu.&lt;ref name=apc&gt;Ridgely, Robert, Trogon collaris, p. 156, en Gwyne, John, Ridgely, Robert, Tudor, Guy &amp; Argel, Martha, 2010. Aves do Brasil Vol.1 Pantanal e Cerrado. Editora Horizonte. ISBN 978-85-88031-29-6&lt;/ref&gt;

== Distribución y hábitat ==
Presente en [[Belize]]; [[Bolivia]]; [[Brasil]]; [[Colombia]]; [[Costa Rica]]; [[Ecuador]]; [[El Salvador]]; [[Guayana francesa]]; [[Guatemala]]; [[Guyana]]; [[Hondures]]; [[Méxicu]]; [[Nicaragua]]; [[Panamá]]; [[Perú]]; [[Surinam]]; [[Trinidá y Tobagu]]; [[Venezuela]].&lt;ref name=iucn/&gt;&lt;br /&gt;
Ye un residente de los [[monte tropical|montes tropicales]] y subtropicales de baxa altitú y montanos.&lt;ref name=iucn/&gt; [[Montes nublos|Selves borrinoses]], [[Selves lluvioses|pluviales]] y en [[Selves en galería|galería]]; [[Monte de várzea|várzea]]s y crecederes secundaries altos.&lt;ref name=asud/&gt;

== Comportamientu ==
Xeneralmente en pareya, suel pasar desapercibíu pos prefier permanecer nel interior del monte.&lt;ref name=apc/&gt; Nel so percha, solmena la so cola como otros [[Trogon|trogones]]. Sigue bandada mistes.&lt;ref name=TS&gt;Guia de Campu Avis Brasilis – Avifauna brasileira / Tomas Sigrist; ilustráu por Tomas Sigrist – São Paulo: Avis Brasilis, 2013; ''Trogon collaris'', p.268. ISBN 978-85-60120-25-3&lt;/ref&gt; Les sos piernes débiles reflexen la so dieta y vezos arborícoles. Anque'l so vuelu ye rápido, nun tán dispuestos a volar cualquier distancia. Polo xeneral alcuéntrase en posición vertical ya inmóviles.&lt;br /&gt;
Son residentes na mayor parte de la so distribución, anque delles poblaciones d'[[América Central]] pueden ser migrantes d'altitú.&lt;ref name=neo&gt;Inman, Seth. 2012. Neotropical Birds Online (T. S. Schulenberg, Editor). Ithaca: Cornell Lab of Ornithology; baxáu de Neotropical Birds Online: [http://neotropical.birds.cornell.edu/portal/species/overview?p_p_spp=283096 Collared Trogon (''Trogon collaris'')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606232905/http://neotropical.birds.cornell.edu/portal/species/overview?p_p_spp=283096 |date=2013-06-06 }} en 29 d'ochobre de 2014.&lt;/ref&gt;
=== Alimentación ===
La so dieta ye predominantemente [[inseutu|insectívora]], prindando [[Lepidoptera|guxanos]], [[Odonata|libélulas]], [[Cerambycidae|escarabayos]] y unes poques [[fruta|frutes]].&lt;ref name=TS/&gt; 
=== Reproducción ===
Añera nun furacu en [[nial]] de [[termita|termites]] arborícoles a un altor ente 5 y 10 [[metru|m]], con una puesta típica de dos güevos blancos.&lt;ref name=TS/&gt;
=== Vocalización ===
El so cantar ye un “caró-cau-cau-cau” curtiu y rápido, con hasta cinco “cau”. Los dos sexos dan un llamáu “prrrrr” descendiente, munches vegaes mientres xuben y baxen la cola.&lt;ref name=apc/&gt; Les poblaciones d'[[América Central]] difieren abondo na so vocalización de les surieges, polo que podríen representar [[especie|especies]] distintes.&lt;ref name=neo/&gt;

== Sistemática ==
=== Descripción orixinal ===
La especie T. collaris describióse per primer vegada pol naturalista francés [[Louis Jean Pierre Vieillot]] en [[1817]] sol mesmu nome científicu ; llocalidá tipu «Cayenne».&lt;ref name=ibc&gt;[http://ibc.lynxeds.com/species/collared-trogon-trogon-collaris Collared Trogon (''Trogon collaris'')] en IBC - The Internet Bird Collection. Consultada'l 29 d'ochobre de 2014.&lt;/ref&gt;
=== Taxonomía ===
Posiblemente más próximu a ''[[Trogon mexicanus]]'', ''[[Trogon elegans]]'', ''[[Trogon personatus]]'', ''[[Trogon rufus]]'' y ''[[Trogon curucui]]''; estudios d'[[ADN]] suxeren que los parientes más próximos pueden ser ''elegans'', ''personatus'' y ''rufus''. La [[subespecie]] ''puella'' delles vegaes ta considerada como una [[especie]] distinta. La validez de la subespecie ''extimus'' ye cuestionable. La subespecie ''xalapensis'' ta considerada indistinguible de ''puella''; la subespecie ''eytoni'' ([[Estáu de Rio de Janeiro|Rio de Janeiro]]) aparentemente ye indixebrable de ''castaneus''; tamién hai considerable incertidume sobre les subespecies propuestes ''underwoodi'' (noroeste de [[Costa Rica]] y ''flavidior'' ([[Panamá]], Cerro Flores).&lt;ref name=ibc/&gt;
 
=== Subespecies ===
Nun hai total alcuerdo sobre les subespecies ente les clasificaciones. Según la clasificación Clements Checlist 6.9,&lt;ref name=cle&gt;Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson. 2014. The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.9. Downloaded from [http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ Downloadable checklist|Clements Checklist 6.9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180403223516/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ |date=2018-04-03 }}&lt;/ref&gt; reconócense 9&amp;nbsp;[[subespecies]], cola so correspondiente distribución xeográfica:&lt;ref name=ibc/&gt;

* Grupu [[politípico]] ''puella/extimus'':
** ''Trogon collaris puella'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;[[John Gould|Gould]], 1845&lt;/span&gt; - esti de [[Méxicu]] escontra'l sur a lo llargo de dambes rimaes d'[[América Central]] hasta'l centru de [[Panamá]] ([[Provincia de Veraguas|Veraguas]]). 
** ''Trogon collaris extimus'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;[[Ludlow Griscom|Griscom]], 1929&lt;/span&gt; - nordeste de Panamá (este de [[Provincia de Darién|Darién]]).
* Grupu politípico ''collaris'':
** ''Trogon collaris castaneus'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;[[Spix]], 1824&lt;/span&gt; - baxu [[Ríu Amazones]] y fragmentadamente nel este de [[Brasil]].
** ''Trogon collaris collaris'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;Vieillot, 1817&lt;/span&gt; - esti de los [[Andes]] (sacante norte de [[Venezuela]]) escontra'l sur hasta'l norte de [[Bolivia]] y centro oeste de Brasil; [[Trinidá y Tobagu]]. 
** ''Trogon collaris exoptatus'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;[[Jean Cabanis|Cabanis]] &amp; [[Ferdinand Heine|Heine]], 1863&lt;/span&gt; - norte de Venezuela. 
** ''Trogon collaris heothinus'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;[[Alexander Wetmore|Wetmore]], 1967&lt;/span&gt; - estremu este de la Serranía de Darién.
** ''Trogon collaris subtropicalis'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;[[John Todd Zimmer|Zimmer]], JT, 1948&lt;/span&gt; - zona subtropical nel oeste de [[Colombia]] (valles de [[Rio Madalena|Madalena]] y [[Rio Cauca|Cauca]]). 
** ''Trogon collaris virginalis'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;Cabanis &amp; Heine, 1863&lt;/span&gt; oeste de Colombia y oeste d'[[Ecuador]].
** ''Trogon collaris eytoni'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;[[Louis Fraser|Fraser]], 1857&lt;/span&gt;- esti de Brasil.

Según la clasificación del [[Congresu Ornitolóxicu Internacional]] (IOC) (Versión 4.3, 2014)&lt;ref name=ioc&gt;Gill, F &amp; D Donsker (Eds). 2014. IOC World Bird List (v 4.3). doi:10.14344/IOC.ML.4.3. Disponible en [http://www.worldbirdnames.org/bow/mousebirds/ IOC – World Birds names - Mousebirds, trogons &amp; Cuckoo rollers]. Consultada'l 29 d'ochobre de 2014.&lt;/ref&gt; tamién se reconocen les siguientes subespecies, y nun se reconoz ''eytoni'':
** ''Trogon collaris underwoodi'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;[[Outram Bangs|Bangs]], 1908&lt;/span&gt; - noroeste de [[Costa Rica]].
** ''[[Trogon collaris aurantiiventris]]'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;Gould, 1856&lt;/span&gt; - centru de Costa Rica a oeste de Panamá.
** ''Trogon collaris flavidior'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;Griscom 1924&lt;/span&gt; - oeste de Panamá.

A pesar que'l North American Classification Committee (NACC) - de l'[[American Ornithologists' Union]] (AOU) reconoz ''auratiiventris'' como especie, anota que podría tratase namás que d'un morfo de color de ''Trogon collaris''.&lt;ref name=ioc/&gt;&lt;br /&gt;
Clements Checklist 6.9 considera a esti grupu como la especie ''[[Trogon aurantiiventris]]'' y les sos respeutives subespecies ''T. auratiiventris underwoodi'' y ''T. aurantiiventris flavidior''.&lt;ref name=cle/&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* {{Cita llibru |
 apellíos = ffrench&lt;!--this name should not be capitalized--&gt;
 | nome = Richard
 | títulu = A Guide to the Birds of Trinidad and Tobago
 |  url = https://archive.org/details/guidetobirdsoftr0000ffre_h0u7| edición = 2nd edition
 | añu = 1991
 | editorial = Comstock Publishing
 | isbn = 0-8014-9792-2 }}
* {{Cita llibru |
 apellíos = Hilty
 | nome = Steven L 
 | títulu = Birds of Venezuela |
 editorial = Christopher Helm
 | fecha = 2003
 | allugamientu = London
 | isbn = 0-7136-6418-5 }}

== Enllaces esternos ==
{{wikispecies}}
{{commonscat}}
* [http://ibc.lynxeds.com/species/collared-trogon-trogon-collaris Videos, semeyes y soníos de '''''Trogon collaris'''''] en The Internet Bird Collection.
* [http://www.wikiaves.com.br/surucua-de-coleira Semeyes y soníos de '''''Trogon collaris'''''] en Wikiaves.
* [http://www.xeno-canto.org/species/Trogon-collaris soníos de '''''Trogon collaris'''''] en xeno-canto.
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Trogon|collaris]]
[[Categoría:Aves d'América del Sur]]
[[Categoría:Aves d'América Central]]
[[Categoría:Aves del Neotrópicu]]
[[Categoría:Animales descritos en 1817]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>gh83j1uytnui8w93tzsh3u6awklwx96</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Trogon viridis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72780</id>
    <revision>
      <id>4765707</id>
      <parentid>4755041</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T14:12:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9516" sha1="9jsb5df39oitbw86dgopkzq3cso3dno" xml:space="preserve">{{Tradubot|Trogon viridis}}
{{Ficha de taxón
| Trogón coliblanco
| image = Trogon viridis (Green-backed Trogon), male, Restinga de Bertioga - SP - Brasil.jpg
| image_caption = Exemplar machu de trogón coliblanco (''Trogon viridis'') en [[Bertioga]], [[estáu de São Paulo]], [[Brasil]].
| image2 = Trogon viridis - White-tailed Trogon (female).jpg
| image2_caption = Exemplar fema de trogón coliblanco (''Trogon viridis'') en Bertioga, estáu de São Paulo, Brasil.
| status = LC
| status_system = iucn3.1
| status_ref =&lt;ref name=iucn&gt;{{IUCN |id = |asesores = [[BirdLife International]]|añu = 2012|edición IUCN = 2014.2|consultáu = 28 d'ochobre de 2014}}&lt;/ref&gt;
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Trogoniformes]]
| familia = [[Trogonidae]]
| genus = [[Trogon]]
| species = '''Trogon viridis'''
| binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1766]]
| synonyms =
| subdivision_ranks = subspecies
| subdivision =&lt;center&gt;2, vease testu }}. 


El '''trogón coliblanco''' ([[Colombia]])&lt;ref&gt;{{Nomes aves SEO 6 |fechaaccesu = 27 de xineru de 2014. P108}}&lt;/ref&gt; ('''''Trogon viridis'''''), tamién denomináu '''sorocuá cola blanca''' ([[Venezuela]]), '''surucuá violeta''' o '''surucuá-grande-de-barriga-amarela''' (en portugués, [[Brasil]]),&lt;ref&gt;[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=ES&amp;avibaseid=BA2F0BFD6F2C9654 Surucuá Violeta (''Trogon viridis'') Linnaeus, 1766] en Avibase. Consultada'l 28 d'ochobre de 2014.&lt;/ref&gt; ye una [[especie]] d'[[ave]] [[Trogoniformes|trogoniforme]] perteneciente al [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] ''[[Trogon]]'' qu'integra la [[Familia (bioloxía)|familia]] [[Trogonidae]]. Ye nativu d'[[América del Sur]].

== Descripción ==
Mide 28&amp;nbsp;[[cm]]. [[Aniellu ocular]] celeste en dambos sexos; el machu tien la cabeza y pechu azul-violáceos, más intensu na nuca; frente, face y gargüelu negros, dorsalmente verde brillante, cobertoras alares negres; ventralmente mariellu-anaranxáu con timoneres esternes blanques, basalmente negres (o toes blanques nuna [[subespecie]]). La cola paez casi toa blanca pembaxo (en realidá, por causa de les amplies puntes blanques de les plumes negres). La fema tien cabeza, pechu y envés gris-apizarrado; cobertoras alares finamente vermiculadas de negru y blancu; ventralmente mariella con cola negra, sacante los sos trés timoneres esternes con ápiz y vexilo esternu blancu, ésti dentáu de negru.&lt;ref name=asud&gt;Aves de Suramérica: guía de campu Collins/Jorge Rodríguez Mata; Francisco Erize; Maurice Rumboll - 1a. ed. - Buenos Aires: Letemendia Casa Editora: Harper Collins Publishers, 2006; p. 310 ''Trogon viridis''. ISBN 987-21732-9-X&lt;/ref&gt;&lt;ref name=apc&gt;Ridgely, Robert, ''Trogon viridis'', p. 154, en Gwyne, John, Ridgely, Robert, Tudor, Guy &amp; Argel, Martha, 2010. Aves do Brasil Vol.1 Pantanal e Cerrado. Editora Horizonte. ISBN 978-85-88031-29-6&lt;/ref&gt;

== Distribución y hábitat ==
Distribuyir en [[Bolivia]]; [[Brasil]]; [[Colombia]]; [[Ecuador]]; [[Guayana francesa]]; [[Guyana]]; [[Perú]]; [[Trinidá y Tobagu]]; [[Venezuela]].&lt;ref name=iucn/&gt;&lt;br /&gt;
Atópase nos [[monte tropical#monte monzónicu|montes húmedos tropicales]] n'[[América del Sur]], onde la so área de distribución inclúi l'[[Amazonia]], l'[[Escudu de les Guayanes]], [[Trinidá y Tobagu]], y la [[viesca atlántica]] nel este de [[Brasil]].&lt;br /&gt;
Prefier l'estratu mediu y la [[canopia]] de matos húmedos o seques, tanto en baxaes y llanures como nos montes en [[montes de galería]], sicasí nun s'afai a pequeños matos [[Mesófilu (botánica)|mesófilas]] residuales nel sureste de Brasil.&lt;ref name=TS&gt;Guia de Campu Avis Brasilis – Avifauna brasileira / Tomas Sigrist; ilustráu por Tomas Sigrist – São Paulo: Avis Brasilis, 2013; p. 268. ISBN 978-85-60120-25-3&lt;/ref&gt;

== Comportamientu ==
Anda munches vegaes en pareya, posa erecto altu nel monte y más baxu nos cantos, onde pue ser bien mansu, reparando alredor casi perezosamente. Puede xuntase a grupitos mientres la corte.&lt;ref name=apc/&gt;
=== Alimentación ===
Como otres aves del so xéneru, alimentar de frutos y grandes invertebraos que prinda en vuelu ascendente a partir del so percha, retornando casi siempre a la mesma. Sigue bandaes mistes, captura [[Teiidae|llagarteses]], [[Coleoptera|coleópteros]], [[Lepidoptera|guxanos]] y [[Llagosta (insectu)|llagostes]].&lt;ref name=apc/&gt;&lt;ref name=TS/&gt;

=== Reproducción === 
Añera en cuévanos, munches vegaes escavaes en niales de [[termita|termites]] arborícoles a un altor ente 1 y 13 [[metru|m]] del suelu. Mientres l'apareyamientu, el machu alimenta a la fema.&lt;ref name=TS/&gt;
=== Vocalización ===
El so cantar ye una serie rápido y constante de 15-20 notes “cau” o “caup”, de timbre más agudu que ''[[Trogon melanurus]]''. Dambos sexos dan un llamáu nidiu, “chuc” y un “cua cua cuo-cuo-cuo-cuo-cuo” anasalado, polo xeneral mientas xubi y baxa la cola.&lt;ref name=apc/&gt;

== Sistemática ==
=== Descripción orixinal ===
La especie ''T. viridis'' describióse per primer vegada pol naturalista suecu [[Carolus Linnaeus]] en [[1766]] sol mesmu nome científicu; llocalidá tipu «Cayenne».&lt;ref name=ibc&gt;[http://ibc.lynxeds.com/species/white-tailed-trogon-trogon-viridis White-tailed Trogon (''Trogon viridis'')] en IBC - The Internet Bird Collection. Consultada'l 28 d'ochobre de 2014.&lt;/ref&gt;
 
=== Taxonomía ===
Forma una [[superespecie]] con ''[[Trogon bairdii]]'', ''[[Trogon citreolus]]'' y ''[[Trogon melanocephalus]]''; delles vegaes consideráu [[conespecífico]] con ''T. bairdii''. Estudios d'[[ADN]] suxeren que la presente [[especie]] pue tar más cerca de ''[[Trogon violaceus]]'' y ''[[Trogon curucui]]''. Aves del sureste de Brasil son descrites como la [[subespecie]] ''melanopterus'', pero les variaciones individuales, según tamién la sobreposición en biométriques con poblaciones en dellos locales de la distribución, crean duldes cuanto a la so separación.&lt;ref name=ibc/&gt;&lt;br /&gt;
La especie ''[[Trogon chionurus]]'' foi dixebrada del presente d'alcuerdu a la Propuesta N° 379 al [[South American Classification Committee]] (SACC)&lt;ref&gt;[http://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop379.html Propuesta (#379) al South American Classification Committee: Reconocer ''Trogon chionurus'' como una especie separada de ''Trogon viridis''] n'inglés.&lt;/ref&gt; con base nos estudios de [[filoxenia molecular]] de DaCosta &amp; Klicka (2008), que demostraron con 99% de probabilidá per métodu “''bookstrap''” y 100% por métodu “''bayesian''” la rellación d'hermanes ente ''chionurus'' y ''bairdii'', según tamién fuerte soporte a que la subespecie amazónica ''T. viridis viridis'' seya hermana de dambes.&lt;ref&gt;DaCOSTA, J. M., AND J. KLICKA. 2008. The Great American Interchange in birds: a phylogenetic perspective with the genus Trogon. Molecular Ecology 17: 1328-1343.&lt;/ref&gt;

=== Subespecies ===
Según la clasificación del Congresu Ornitolóxicu Internacional (IOC – Versión 4.3, 2014)&lt;ref name=ioc&gt;Gill, F &amp; D Donsker (Eds). 2014. IOC World Bird List (v 4.3). doi:10.14344/IOC.ML.4.3. Disponible en [http://www.worldbirdnames.org/bow/mousebirds/ IOC – World Birds names - Mousebirds, trogons &amp; Cuckoo Roller]. Consultada'l 28 d'ochobre de 2014.&lt;/ref&gt; y Clements Checlist 6.9,&lt;ref name=cle&gt;Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson. 2014. The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.9. Downloaded from [http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ Downloadable checklist|Clements Checklist 6.9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180403223516/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ |date=2018-04-03 }}&lt;/ref&gt; reconócense 2 [[subespecies]], cola so correspondiente distribución xeográfica:

* ''Trogon viridis viridis'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;Linnaeus, 1766&lt;/span&gt; - dende [[Islla de Trinidá|Trinidá]], los [[Andes]] al este de [[Colombia]] hasta'l [[Perú]], norte de [[Bolivia]] y [[Brasil]].
* ''Trogon viridis melanopterus'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;[[John Gould|Gould]], 1836&lt;/span&gt; - sureste tropical de Brasil (dende [[Estáu de Bahia|Bahia]] hasta [[Estáu de São Paulo|São Paulo]]). Diversos rexistros en [[Estáu de Paraná|Paraná]] y [[Estáu de Santa Catarina|Santa Catarina]].&lt;ref&gt;[http://www.wikiaves.com.br/surucua-grande-de-barriga-amarela Surucuá-grande-de-barriga-amarela] en Wikiaves. Consultada'l 28 d'ochobre de 2014.&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* ffrench&lt;!---not capitalised---&gt;, Richard; O'Neill, John Patton &amp; Eckelberry, Don R. (1991): ''A guide to the birds of Trinidad and Tobago'' (2ª edición). Comstock Publishing, Ithaca, Nueva York, EE. XX. {{ISBN|0-8014-9792-2}}
* Hilty, Steven L. (2003): ''Birds of Venezuela''. Christopher Helm, Londres. {{ISBN|0-7136-6418-5}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
{{wikispecies}}
* [http://ibc.lynxeds.com/species/white-tailed-trogon-trogon-viridis Videos, semeyes y soníos de '''''Trogon viridis'''''] en The Internet Bird Collection.
* [http://www.wikiaves.com.br/surucua-grande-de-barriga-amarela Semeyes y soníos de '''''Trogon viridis'''''] en Wikiaves.
* [http://www.xeno-canto.org/species/Trogon-viridis Soníos de '''''Trogon viridis'''''] en xeno-canto.
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Trogon|viridis]]
[[Categoría:Aves d'América del Sur]]
[[Categoría:Animales descritos en 1766]]
[[Categoría:Especies descrites por Linnaeus]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>9jsb5df39oitbw86dgopkzq3cso3dno</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Upupa epops</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72798</id>
    <revision>
      <id>4765726</id>
      <parentid>4738411</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T17:59:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13794" sha1="n7lc8va2ngszvpr4wnjglukv8ublfs2" xml:space="preserve">{{Ficha de taxón
| status = LC
| status_system = iucn3.1
| status_ref =&lt;ref name = iucn&gt;{{IUCN|asesores = BirdLife International |añu = 2009 |edición IUCN = 2011.1 |consultáu = 6 d'agostu de 2011 }}&lt;/ref&gt;
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Bucerotiformes]]
| familia = [[Upupidae]]
| genus = [[Upupa]]
| species = '''U. epops'''
| binomial = Upupa epops
| binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758
| range_map= Upupa epops distribution.png
| range_map_width=240px
| range_map_legend =
{{Lleenda|#008000| Residente tol añu}}
{{Lleenda|#FF8000| Zona d'anidamiento }}
{{Lleenda|#0000FF| Zona d'ivernada }}
;Otres especies
{{Lleenda|#00FF00| ''[[Upupa africana]]'' }}
{{Lleenda|#808000| ''[[Upupa marginata]]'' }}
| subdivision_ranks = Subespecies
| subdivision =&lt;center&gt;Ver el testu&lt;/center&gt;
|name=Pupa}}

{{noaves}}
La {{iniTaxon}} ye una [[especie]] d'[[ave]] [[bucerotiformes]] de la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Upupidae]];&lt;ref name = Clements&gt;{{cita web |autor = Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan y C. L. Wood. |añu = 2010 |títulu = The Clements checklist of birds of the world: Version 6.5 |url = http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%206.5.xls/view |fechaaccesu = 6 d'agostu de 2011 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20121116055344/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%206.5.xls/view |fechaarchivu = 2012-11-16 }}&lt;/ref&gt; Sicasí, na [[taxonomía de Sibley-Ahlquist]], ''Upupa'' ye dixebráu nun [[orde (bioloxía)|orde]] propiu, los [[Upupiformes]]. Ye una especie diurna, solitaria, territorial y migratoria.

== Nomenclatura ==
La pupa recibe diversos nomes según les rexones.&lt;ref&gt;Vide. Carmen Achútegui, Palombu Albalá &amp; Rafael Rodríguez-Ponga Salamanca, &quot;Los nomes de la abubilla nos Atles llingüísticos españoles&quot;, en ''Archivu de Filoloxía Aragonesa'', XXXII-XXXIII, 1984, pgs. 205-255, http://ifc.dpz.es/recurso/publicaciones/10/86/06achuteguietal.pdf&lt;/ref&gt; Los distintos nomes suelen ser [[onomatopeya|onomatopéyicos]], con [[Aliteración|aliteración]] (repetición d'una mesma lletra) qu'intenten reproducir el so carauterísticu cantar.

N'[[Aragón]] conocer popularmente col nome de '''gurgute''' y '''cuscute'''. En delles zones de [[Castiella]] y Aragón conozse como '''cucuta''' o '''cucut'''. En [[Canaries]] como '''apupu''' o '''tabobo'''. Na [[Comunidá Valenciana]], [[Cataluña]] y [[Baleares]] como '''puput''' o '''palput'''. En [[Galicia]] recibe'l nome de '''bubela'''. En [[Murcia]] conózse-y col nome de '''parputa'''.. Na contorna lleonesa de [[La Maragatería]] conocer col nome de '''budibilla'''. En [[Navarra]] llámase-y '''gallico de San Martín'''. En [[Estremadura]] conocer como '''poipa'''

== Distribución y hábitat ==
Les pupes son les mesmes n'[[Europa]], [[Asia]] y [[África]], sacante [[Madagascar]], onde esiste una especie propia, ''[[Upupa marginata]]'' (considerada por dellos autores como una [[subespecie]] más de ''U. epops'').&lt;ref name=zoo&gt;{{cita web |url = http://www.zoonomen.net/avtax/frame.html
|títulu = Birds of the World -- current valid scientific avian names.
|fechaaccesu = 3 de xunu de 2009
|autor = Zoonomen
|idioma = inglés
}}&lt;/ref&gt; Ye una especie [[aves migratories|migratoria]] nes rexones septentrionales del so área de distribución y residente o parcialmente migratoria nes otres rexones.&lt;ref name = Forshaw-Kemp &gt;{{cita llibru |autor=Forshaw, J. y Kemp, A.|capítulu=Kingfishers and their allies|editor=Gould, Y.|títulu=Encyclopedia of animals: mammals, birds, reptiles, amphibians|url=https://archive.org/details/encyclopediaofan0000unse_b4f3|idioma=inglés|añu=2002|editorial=Barnes &amp; Noble|páxines=[https://archive.org/details/encyclopediaofan0000unse_b4f3/page/687 687]|isbn=9780760735527}}&lt;/ref&gt; La mayor parte de les que migren d'Europa probablemente enviernen n'África al sur d'[[Desiertu d'El Sáḥara|El Sáḥara]], sicasí les poblaciones del centru y este de [[Siberia]] migren al sur d'[[Asia meridional|Asia]].&lt;ref name = Forshaw-Kemp/&gt;

Viven en rexones seques, atopándose en montes claros, zones de frutales, viñeos y campos cultivaos con árboles.&lt;ref name = Dierschke&gt;{{cita llibru |autor=Dierschke, V.|títulu=Aves d'Europa|añu=2008|idioma=castellanu|páxines=256|ubicación=Barcelona, España|editorial=Ediciones Omega|isbn=978-84-282-1476-6}}&lt;/ref&gt;

== Carauterístiques ==
[[Archivu:ABUBILLA (Upupa epops).jpg|thumb|left|Pupa dando'l llombu.]]
El so plumaxe puede variar dende un pardu rosado a una canela escuru o acoloratáu, coles ales y la cola llistaes de blancu y negru.&lt;ref name = Forshaw-Kemp/&gt; Ta dotda na cabeza d'un moñu de plumes eréctiles como un abanicu, pero casi siempre lo caltién zarráu. Miden de 25 a 29 cm de llargu, con 44 a 48 cm de valumbu d'ales. Son inconfundibles, especialmente pol vuelu erráticu que ye como'l d'una caparina xigante.

== Historia natural ==
Camina pel suelu como un [[Sturnus vulgaris|estornín]]. El so cantar ye un reclamu buecu y davezu trisilábicu “up-up-up”, que da-y orixe al so nome científicu. Les femes mientres tán nel nial y los pollos tienen un golor peculiar y desagradable.

Aliméntense introduciendo'l so llargu picu en tierra blandia o n'escrementos d'animales en busca d'[[Insecta|inseutos]] y los sos [[bárabu|bárabos]],&lt;ref name = Forshaw-Kemp/&gt; anque come preferentemente [[Gryllidae|grillu]]s y [[Coleoptera|escarabayos]] de gran tamañu.&lt;ref name = Dierschke/&gt; Ye un depredador natural de la [[procesionaria del pinu]].

Suel [[Nieru|añerar]] en furacos d'[[árbol|árboles]] vieyos, cuévanos d'edificios, resquiebros ente les roques y montones de piedres.&lt;ref name = Dierschke/&gt; Como nel del so pariente'l verderríos, tien a contener bayuroses cantidaes de [[fieces]] y güelen bien mal, lo que-y sirve de proteición contra [[depredadores|los depredadores]]. Les pupes femes qu'añeren, cuando son asustaes por un intrusu faen salir una pequeña gota d'una secreción oleosa fedióndiga que producen nuna glándula asitiada na base de la cola. Esa secreción tien eses propiedaes por causa de unes bacteries simbiontes que espoxiguen na glándula, y qu'apurren a l'ave defenses frente a posibles patóxenos.&lt;ref&gt;Soler, J.J., Martín-Vivaldi, M., Ruiz-Rodríguez, M., Valdivia, Y., Martín-Plateru, A.M., Martínez-Bonu, M., Peralta-Sánchez, J.M. &amp; Méndez, M. (2008) Symbiotic association between hoopoes and antibiotic-producing bacteria that live in their uropygial gland. Functional Ecology, 22, 864-871&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Martín-Vivaldi, M., Ruiz-Rodriguez, M., Soler, J.J., Peralta-Sanchez, J.M., Mendez, M., Valdivia, Y., Martin-Plateru, A.M. &amp; Martínez-Bonu, M. (2009) Seasonal, sexual and developmental differences in hoopoe Upupa epops preen gland morphology and secretions: evidence for a role of bacteria. Journal of Avian Biology, 40, 191-205&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Martín-Vivaldi, M., Peña, A., Peralta-Sánchez, J.M., Sánchez, L., Ananou, S., Ruiz-Rodríguez, M. &amp; Soler, J.J. (2010) Antimicrobial chemicals in hoopoe preen secretions are produced by symbiotic bacteria. Proceedings of the Royal Society of London B, Biological Sciences, 277, 123-130.&lt;/ref&gt; Les femes trescalen el so cuerpu con esa secreción escura con frecuencia, pero amás anubren voluntariamente los güevos con ella untándo-yla col picu, lo qu'aumenta'l so ésitu d'eclosión.&lt;ref&gt;Martín-Vivaldi, M., Soler, J. J., Peralta-Sánchez, J. M., Arcu, L., Martín-Plateru, A. M., Martínez-Bonu, M., Ruiz-Rodríguez, M. and Valdivia, Y. (2014) Special structures of hoopoe eggshells enhance the adhesion of symbiont-carrying uropygial secretion that increase hatching success. Journal of Animal Ecology DOI: 10.1111/1365-2656.12243&lt;/ref&gt;

== Reproducción ==
[[Archivu:Huppe fasciée MHNT ZOO 2010 11 161 Ouzouer-sur-Trézée.jpg|thumb|Güevos de ''Upupa epops'']]
Dambos sexos son apaecíos, magar que les cries tienen colores más apagaos. Instala'l so ñeru nel furacu de los árboles, en muries, en tenaes, en teyaos etc. Guara la fema, que permanez nel ñeru dende l'empiece la puesta y ye alimentada pol machu. Los pulgos de los güevos tienen pequeños cráteres que sirven pa retener la secreción uropixial de la fema na so superficie (11) lo que fai que vaigan camudando de color dende azuláu a marrón a lo llargo de la incubación&lt;ref&gt;Soler, J. J., Martín-Vivaldi, M., Peralta-Sánchez, J. M., Arcu, L., &amp; Juárez-García-Pelayo, N. (2014) Hoopoes color their eggs with antimicrobial uropygial secretions. Naturwissenschaften DOI 10.1007/s00114-014-1201-3&lt;/ref&gt;
Los pitinos pueden permanecer nel ñeru 28 díes y son alimentaos con inseutos, de primeres solo con alimentu apurríu pol machu y depués por dambos padres.

== Subespecies ==
[[Archivu:Upupa epops hop.JPG|thumb|Exemplar col copete de plumes esplegáu.]]
Conócense nueve [[subespecie|subespecies]] de pupa ''Upupa epops '':&lt;ref name = Clements/&gt;
* ''[[Upupa epops epops]]'' - [[Paleárticu]] occidental hasta [[Baluchistán]]; ivernada nel sur d'[[India]] y [[África]]
* ''[[Upupa epops major]]'' - [[Exiptu]] (valle del [[Nilu]] hasta la [[canal de Suez]])
* ''[[Upupa epops senegalensis]]'' - de [[Senegambia]] a [[Etiopía]], [[Somalia]] y [[Uganda]]
* ''[[Upupa epops waibeli]]'' - del [[Chad]] a [[Camerún]] (pandu d'[[Pandu Adamawa|Adamawa]]), norte d'Uganda y [[Kenia]]
* ''[[Upupa epops africana]]'' - del sur de la [[República Democrática d'El Congu]] a Uganda, Kenia y [[Provincia del Cabu]] ([[Sudáfrica]]) (dalgunos reconocer como especie plena)&lt;ref name=ioc&gt;Gill, F.; Donsker, D. (Eds.) (2015). [http://www.worldbirdnames.org/bow/todies/ Todies, motmots, bee-eaters, hoopoes, wood hoopoes &amp; hornbills.] IOC World Bird List (v.5.3).&lt;/ref&gt;
* ''[[Upupa epops orientalis]]'' - noroeste d'India
* ''[[Upupa epops ceylonensis]]'' - India central y meridional y [[Sri Lanka]]
* ''[[Upupa epops saturata]]'' - esti de [[Siberia]], [[Manchuria]] y del norte al estremu suroeste de [[China]]
* ''[[Upupa epops lonxirostris]]'' - d'[[Assam]] a la [[península Malaya]], [[Indochina]] y [[Sumatra]].

Dellos autores consideren a ''[[Upupa marginata]]'', de Madagascar, una subespecie más de ''Upupa epops''.&lt;ref name=zoo/&gt;

== La abubilla na cultura ==
Pol so formosu aspeutu interesó al home dende'l tiempu de los faraones.
* La so dieta y el so tufu son les razones poles que la pupa inclúyese nel [[Antiguu Testamentu]] na llista d'aves non llimpies (ver Levítico 11:19 y Deuteronomiu 14:18).
* Nuna [[Hagadá]] del [[Xudaísmu]], refiérese a la pupa como curio por órden del [[ánxel]] [[Rahab (demoniu)]] d'una criatura que se trataría d'un viérbene Shamir,&lt;ref&gt;Comentariu Biblico Históricu, Alfred Edersheim, Cap.7: Dedicación al Templu. https://books.google.com.ar/books?id=jzC8xUC_jKUC&amp;pg=PA378&amp;lpg=PA378&amp;dq=el viérbene+shamir&amp;source=bl&amp;ots=UA9BSGmRCh&amp;sig=n_wZ3mkgO6oghKWVtLLec0sDIdg&amp;hl=es-419&amp;sa=X&amp;ei=DAo2VNL2DfeHsQSi_4GYDA&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=el%20vierme%20shamir&amp;f=true&lt;/ref&gt; que tendría l'habilidá de furar les más dures piedres y sería utilizáu pol [[rei]] [[Salomón]] pa construyir el [[Templu de Xerusalén]].
* La pupa apaez na [[mitoloxía romana]]. Acordies con Ovidio, [[Tereo]] tresformáu nuna abubilla escuerre a la so muyer [[Procne]] pa vengar la muerte d'Itis, el so fíu de mancomún qu'ella asesinó por despecho. Na [[mitoloxía griega]] la abubilla apaez como personaxe principal na comedia “Aves” d'[[Aristófanes]].
* Nel [[Islam]], la pupa acomuña col [[Rei Salomón]] (el Profeta Suleyman pa los musulmanes), quien fala colos animales; ella cúnta-y sobre la [[Reina de Saba]] y el so magníficu reinu ([[Corán]] 27:20-28).
* Na poesía clásica china, la pupa descríbese como un mensaxeru celestial que de cutiu trai noticies sobre'l advenimiento de la primavera. La abubilla ta considerada auspiciosa en [[China]] gracies a la so guapura única.
* Per otra parte, la pallabra ''dupe'', qu'en francés y n'inglés significa “aquel que ye fácilmente engañable”, o “engañar”, provién del nome de la abubilla nun dialeutu del francés. Aplicar a les persones pocu intelixentes, tal como se consideraba a esta ave. &lt;!--¿El xestu de burlla d'una mano abierta sobre la frente ye representando a la abubilla?--&gt;
* La pupa ye figura central en ''[[La Conferencia de les Aves]]'', una de les obres principales de la lliteratura [[Sufí]].
* Los habitantes de [[Lanciego-Lantziego]] n'Álava, reciben el nomatu de &quot;bubillos&quot; por una antigua lleenda.
* Los habitantes de [[Palazuelos]] reciben el nomatu de &quot;bubillos&quot; pola bayura d'esta ave nel so términu.
* Los habitantes d'[[Useras]] en Castellón, reciben el nomatu de &quot;paputs&quot; por una antigua lleenda.
* Nel Diálogu inicial del ''De umbris idearum'' de [[Giordano Bruno]], un de los personaxes encamienta usar una llingua de pupa pa llograr una memoria portentosa.

== Ver tamién ==
* [[Aves de la península ibérica]]
* [http://www.vertebradosibericos.org/aves/upuepo.html Enciclopedia Virtual Vertebraos Españoles]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
{{wikispecies}}
* [http://www.faunaiberica.org/?page=abubilla Fauna Ibérica: la abubilla] Información sobre especies animales de la Península Ibérica.
* [http://www.ibercajalav.net/img/286_Upupa_epops.pdf Identificación de sexos y edaes] nel Atles d'Identificación de les Aves d'Aragón.
* [http://www.vertebradosibericos.org/aves/upuepo.html Enciclopedia Virtual Vertebraos Españoles.] Revisión de la bioloxía de la especie actualizada 2014
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Aves d'África]]
[[Categoría:Aves d'Europa]]
[[Categoría:Aves d'Asia]]
[[Categoría:Upupidae]]
[[Categoría:Animales descritos en 1758]]
[[Categoría:Animales descritos por Linnaeus]]</text>
      <sha1>n7lc8va2ngszvpr4wnjglukv8ublfs2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Veniliornis affinis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72810</id>
    <revision>
      <id>4765733</id>
      <parentid>4609643</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T20:08:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7872" sha1="kt6o2jxyuq38pzcqn8a8b0ias9n2ypn" xml:space="preserve">{{Tradubot|Veniliornis affinis}}
{{Ficha de taxón
| Carpinteru tiñíu |
image = Veniliornis affinis - Red-stained Woodpecker (male).JPG
| image_caption = Exemplar machu de carpinteru tiñíu (''Veniliornis affinis'') n'[[Iranduba]], [[estáu d'Amazones]], [[Brasil]].
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Piciformes]]
| familia = [[Picidae]]
| genus = ''[[Veniliornis]]''
| species = '''''V. affinis'''''
| binomial = ''Veniliornis affinis''
| binomial_authority = ([[William John Swainson|Swainson]]), [[1821]]
| synonyms = ''Picus affinis''&lt;ref name=ibc&gt;[http://ibc.lynxeds.com/species/red-stained-woodpecker-veniliornis-affinis Red-stained Woodpecker (''Veniliornis affinis'')] en IBC - The Internet Bird Collection. Consultada'l 7 de payares de 2014.&lt;/ref&gt;
| subdivision_ranks = Subspecies
| subdivision = &lt;center&gt;4, vease testu }}
 
'''''Veniliornis affinis''''',&lt;ref&gt;{{Nomes aves SEO 7 |fechaaccesu =26 d'avientu de 2012}}&lt;/ref&gt; tamién denomináu '''carpinteru rojoteñido''' ([[Ecuador]]), '''carpinteru embridado''' ([[Colombia]]), '''carpinteru barreteado''' ([[Venezuela]]) o '''picapauzinho-avermelhado''' (en portugués, [[Brasil]])&lt;ref&gt;[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=ES&amp;avibaseid=Y6263HALA8B81FAC2F Carpinteru Tiñíu (''Veniliornis affinis'') (Swainson, 1821)] en Avibase. Consultada'l 7 de payares de 2014.&lt;/ref&gt; ye una [[especie]] d'[[ave]] [[Piciformes|piciforme]] perteneciente al [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] ''[[Veniliornis]]'' qu'integra la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Picidae]]. Ye nativu de [[Suramérica]].. 

== Descripción ==
Mide 19&amp;nbsp;[[cm]]. Frente y corona negres con nidia estriáu colloráu; nuca y parte posterior del pescuezu, colloraos; cara mariellu puerco con leve estriáu escuru nes mexelles; llaterales del pescuezu mariellu-doraos; partes inferiores barradas de negru-parduzo y blancuciu; motudu claru sobre cobertoras alares. La fema tien la parte posterior de la corona, nuca y parte posterior del pescuezu mariellos (ensin colloráu). Esiste una forma con frente y corona coloraes, cara anteado puerco, amarellentada na parte posterior, y cobertoras con tinte acoloratáu.&lt;ref name=asud/&gt;

== Distribución y hábitat ==
El so [[hábitat]] natural son les selves tropicales de [[Bolivia]], [[Brasil]], [[Colombia]], [[Ecuador]], [[Perú]] y [[Venezuela]].&lt;ref name=iucn/&gt; En [[selves lluvioses]] de tierra firme y de [[Monte de várzea|várzea]], crecederes secundaries, los sos cantos, carbes.&lt;ref name=asud&gt;Aves de Suramérica: guía de campu Collins/Jorge Rodríguez Mata; Francisco Erize; Maurice Rumboll - 1a. ed. - Buenos Aires: Letemendia Casa Editora: Harper Collins Publishers, 2006; ''Veniliornis affinis'', p. 356. ISBN 987-21732-9-X&lt;/ref&gt;

== Comportamientu ==
Vive solitariu o en pareya. Sigue bandaes mistes y columnes de [[formigues guerreres]].&lt;ref name=TS&gt;Guia de Campu Avis Brasilis – Avifauna brasileira / Tomas Sigrist; ilustráu por Tomas Sigrist – São Paulo: Avis Brasilis, 2013; ''Veniliornis affinis'', p. 290. ISBN 978-85-60120-25-3&lt;/ref&gt;
=== Alimentación ===
Aliméntase d'[[inseutu|inseutos]] que busca perfurando la madera nos estratos mediu y alto del monte; tamién adora frutes. Sigue columnes de formigues guerreres col enfotu de prindar [[artrópodos]] axorizaos poles formigues.&lt;ref&gt;Sedgwick, Carolyn W.. 2011. Neotropical Birds Online (T. S. Schulenberg, Editor). Ithaca: Cornell Lab of Ornithology; baxáu de Neotropical Birds Online: [http://neotropical.birds.cornell.edu/portal/species/overview?p_p_spp=314936 Red-stained Woodpecker (''Veniliornis affinis'')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130607000056/http://neotropical.birds.cornell.edu/portal/species/overview?p_p_spp=314936 |date=2013-06-07 }}&lt;/ref&gt;
=== Reproducción ===
Como otros del so xéneru, nidifica en buecos de tueros y cañes seques.&lt;ref name=TS/&gt;
=== Vocalización ===
El llamáu ye una serie rápida con 12 a 14 notes “ki” anasaladas y agudes que recuerden al [[Falco rufigularis|ferre murcielaguero (''Falco rufigularis'')]].&lt;ref name=apc&gt;Ridgely, Robert, ''Veniliornis affinis'', p. 170, en Gwyne, John, Ridgely, Robert, Tudor, Guy &amp; Argel, Martha, 2010. Aves do Brasil Vol.1 Pantanal e Cerrado. Editora Horizonte. ISBN 978-85-88031-29-6&lt;/ref&gt;

== Sistemática ==
=== Descripción orixinal ===
La especie ''V. affinis'' describióse per primer vegada pol ornitólogu británicu [[William Swainson]] en [[1821]] sol nome científicu ''Picus affinis''; llocalidá tipu «Bahia, Brasil».&lt;ref name=ibc/&gt;
=== Taxonomía ===
Forma una [[superespecie]] con ''[[Veniliornis kirkii]]'', ''[[Veniliornis chocoensis]]'', ''[[Veniliornis cassini]]'' y ''[[Veniliornis maculifrons]]''. De cutiu foi tratáu como [[conespecífico]] con ''chocoensis'', pero esisten diferencies de plumaxe, preferencia d'hábitat y, reputadamente, vocalizaciones. Delles vegaes cree sese conespecífico con ''cassini'', son necesarios estudios en circunstancies en qu'hai una pequeña sobreposición nes sos distribuciones. Les [[subespecie|subespecies]] intergradan en gran midida; un espécime del este de [[Colombia]] foi descritu como subespecie separada “''caquetanus''”, pero considera sese un subadulto de ''orenocensis''.&lt;ref name=ibc/&gt;
=== Subespecies ===
Según la clasificación del Congresu Ornitolóxicu Internacional (IOC) (Versión 4.4, 2014)&lt;ref name=ioc&gt;Gill, F &amp; D Donsker (Eds). 2014. IOC World Bird List (v 4.4). doi:10.14344/IOC.ML.4.4. Disponible en [http://www.worldbirdnames.org/bow/woodpeckers/ IOC – World Birds names - Woodpeckers ]. Consultada'l 7 de payares de 2014.&lt;/ref&gt; y Clements Checlist 6.9,&lt;ref name=cle&gt;Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson. 2014. The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.9. Downloaded from [http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ Downloadable checklist|Clements Checklist 6.9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180403223516/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ |date=2018-04-03 }}&lt;/ref&gt; reconócense 4&amp;nbsp;[[subespecies]], cola so correspondiente distribución xeográfica:&lt;ref name=ibc/&gt;

*''Veniliornis affinis affinis'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;(Swainson), 1821&lt;/span&gt; - esti de [[Brasil]] ([[Alagoas]] y este de [[Estáu de Bahia|Bahia]]).
*''Veniliornis affinis hilaris'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt; ([[Jean Cabanis|Cabanis]] &amp; [[Ferdinand Heine|Heine]]), 1863&lt;/span&gt; - esti d'[[Ecuador]], esti de [[Perú]] y oeste de Brasil al sur hasta'l norte de [[Bolivia]] y oeste de [[Mato Grosso]].
*''Veniliornis affinis orenocensis'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;[[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] &amp; [[Ernst Hartert|Hartert]], 1902&lt;/span&gt; - Sureste de [[Colombia]], sur de [[Venezuela]] y norte de Brasil. 
*''Veniliornis affinis ruficeps'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;([[Spix]]), 1824&lt;/span&gt; - centru y nordeste de Brasil al sur hasta Mato Grosso.

== Referencies ==
{{llistaref}}


== Enllaces esternos ==
{{wikispecies}}
{{commonscat}}
* [http://ibc.lynxeds.com/species/red-stained-woodpecker-veniliornis-affinis Videos, semeyes y soníos de '''''Veniliornis affinis'''''] en The Internet Bird Collection.
* [http://www.wikiaves.com.br/picapauzinho-avermelhado Semeyes y soníos de '''''Veniliornis affinis'''''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160205173059/http://www.wikiaves.com.br/picapauzinho-avermelhado |date=2016-02-05 }} en Wikiaves.
* [http://www.xeno-canto.org/species/Veniliornis-affinis Soníos y mapa de distribución de '''''Veniliornis affinis'''''] en xeno-canto.
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Veniliornis|Affinis]]
[[Categoría:Aves d'América del Sur]]
[[Categoría:Animales descritos en 1821]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>kt6o2jxyuq38pzcqn8a8b0ias9n2ypn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Veniliornis lignarius</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72816</id>
    <revision>
      <id>4765734</id>
      <parentid>4286382</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T20:08:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9245" sha1="mmy8hrzqdcka709mzbj1yn1x38ipdvu" xml:space="preserve">{{Tradubot|Veniliornis lignarius}}
{{Ficha de taxón
| Carpinteru bataraz grande |
status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =&lt;ref name=iucn&gt;{{IUCN |id = |asesores = [[BirdLife International]]|añu = 2012 |edición IUCN = 2014.2|consultáu = 6 de payares de 2014}}&lt;/ref&gt;
| image = Striped Woodpecker.jpg
| image_caption = Exemplar machu de carpinteru bataraz grande (''Veniliornis lignarius'') nel Campamentu Pehoe, [[Parque Nacional Torres del Paine]], [[Chile]].
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Piciformes]]
| familia = [[Picidae]]
| genus = ''[[Veniliornis]]''
| species = '''''V. lignarius'''''
| binomial = ''Veniliornis lignarius''
| binomial_authority = ([[Juan Ignacio Molina|Molina]], 1782)
| synonyms = 
* ''Picus lignarius''
* ''Picoides lignarius''
}}

El '''carpinteru bataraz grande''' ([[Arxentina]]) o '''carpinterito''' ([[Chile]]) ('''''Veniliornis lignarius'''''), tamién denomináu '''picu bataraz grande'''&lt;ref&gt;{{Nomes aves SEO 7 |consultáu =26 de febreru de 2015. P. 124}}&lt;/ref&gt; o '''carpinteru patagónico'''&lt;ref name=AB&gt; [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=ES&amp;avibaseid=D205DDEEC38C8779 Striped Woodpecker (''Veniliornis lignarius'') (Molina, 1782)] en Avibase. Consultada'l 28 de febreru de 2015.&lt;/ref&gt; ye una [[especie (bioloxía)|especie]] d'[[ave]] [[Piciformes|piciforme]] perteneciente al [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] ''[[Veniliornis]]'' qu'integra la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Picidae]]. Habita los montes y selves próximos al encadenamientu de los [[Cordal de los Andes|Andes]], dende [[Bolivia]] hasta'l sur de l'[[Arxentina]] y de [[Chile]].&lt;ref&gt;del Hoyo, J.; Elliott, A. &amp; Sargatal, J. (editors) (2002): ''Handbook of the Birds of the World. Vol 7: Jacamars to Woodpeckers'': Lynx Edicions, Barcelona. ISBN 84-87334-22-9&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Veniliornis lignarius 1847.jpg|thumb|left|200px|Un dibuxu de 1847 de [[Alcide d'Orbigny|d'Orbigny]], ilustrando un exemplar fema de la población septentrional.]]

== Descripción ==

El so llargor total ye de 18&amp;nbsp;a 19&amp;nbsp;[[cm]].&lt;ref name =achi/&gt; Dambos sexos son asemeyaos, cabeza con frente y corona negres anque'l machu tien la nuca colorada ente que na fema ye negra. Llaos de la cara blancos con banda corita que crucia'l güeyu y llega hasta la zona auricular trasera. El so color xeneral ye negru marcáu de blancu nel envés, mientres ventralmente ye blancu marcáu d'escuru. Ales y cobertoras negres con manches blanques; cubiertes interiores blanques.&lt;ref&gt;{{Cita llibru|apellíu=Narosky|nome=Tito|coautor=Darío Yzurieta|enllaceautor=|títulu=Aves d'Arxentina y Uruguái, Guía d'identificación /Birds of Argentina &amp; Uruguay, a Field Guide|url=|fechaaccesu=30 d'agostu de 2012|idioma=castellanu/inglés|otros=|edición=16ª|añu=2010|editor=|editorial=Vázquez Mazzini editor|ubicación=Buenos Aires|isbn=978-987-9132-27-2|capítulu=|páxina=432|cita=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=achi&gt;[http://www.avesdechile.cl/293.htm Aves de Chile] &gt; Nómina &gt; ''Veniliornis lignarius''. Consultada en 28 de febreru de 2015.&lt;/ref&gt;


== Distribución y hábitat ==

Una posible subespecie distribuyir nes selves del centro oeste y sur de [[Bolivia]], nos [[Departamentos de Bolivia|departamentos]] de: [[Departamentu de La Paz (Bolivia)|La Paz]], [[Departamentu de Cochabamba|Cochabamba]], [[Departamentu de Santa Cruz|Santa Cruz]], [[Departamentu de Chuquisaca|Chuquisaca]], y [[Departamentu de Tarija|Tarija]], algamando pel sur hasta'l [[Noroeste arxentín|noroeste]] de l'[[Arxentina]], nes [[Provincies d'Arxentina|provincies]] de [[Provincia de Salta|Salta]], y [[Provincia de Jujuy|Jujuy]].&lt;br /&gt;
Otra posible subespecie habita nos montes del centru y sur de [[Chile]] nes [[Rexones de Chile|rexones]] de: [[Rexón del Bíu-Bíu|Bíu-Bíu]], [[Rexón de la Araucanía|Araucanía]], [[Rexón de Los Ríos|Los Ríos]], [[Rexón de Los Lagos|Los Lagos]], [[Rexón Aysén del Xeneral Carlos Ibáñez del Campo|Aysén]], y [[Rexón de Magallanes y de l'Antártica Chilena|Magallanes y de l'Antártica Chilena]]. Esta mesma población tamién habita nos montes del suroeste de l'Arxentina, nes [[Provincies d'Arxentina|provincies]] de: [[Provincia del Neuquén|Neuquén]], [[Provincia de Río Negro|Río Negro]], [[Provincia del Chubut|Chubut]], y [[Provincia de Santa Cruz|Santa Cruz]]; migrando pel hibiernu hasta la de [[Provincia de La Rioxa (Arxentina)|La Rioxa]].&lt;br /&gt;

Los sos [[hábitat]]s naturales son los arbustales semitropicales y tropicales d'altitú, según tamién los montes templaos y fríos.&lt;ref name=iucn/&gt; Estos postreros especialmente formaos por [[Nothofagus|'''lengas''' (Nothofagus)]].&lt;ref name=neo/&gt;

== Comportamientu ==

Ye una ave que vive mayormente solitaria o en pareya, diurna, arborícola, d'estratos medios a altos de les selves y montes. Mientres caltién la so cola sofitada na corteza, percuerre'l tueru en busca d'inseutos. Marca'l so territoriu con llamaos agudos y golpeteos en tueros buecos. El so vuelu ye onduláu y lentu.&lt;br /&gt;
A pesar d'aspeutu bien paecíu al [[Veniliornis mixtus|'''carpinteru bataraz chicu''' (''Veniliornis mixtus'')]], nun son atopaos [[Simpatría|simpátricamente]].&lt;ref name=neo&gt;2010. Neotropical Birds Online (T. S. Schulenberg, Editor). Ithaca: Cornell Lab of Ornithology; baxáu de Neotropical Birds Online: [http://neotropical.birds.cornell.edu/portal/species/overview?p_p_spp=313656 Striped Woodpecker (''Veniliornis lignarius'')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130607000005/http://neotropical.birds.cornell.edu/portal/species/overview?p_p_spp=313656 |date=2013-06-07 }} el 1 de marzu de 2015.&lt;/ref&gt;

=== Alimentación ===
La so dieta consiste de viérbenes, bárabos y insecos que busca ente los resquiebros de tueros o taladrando los tueros d'árboles podres col so robezu picu.&lt;ref name=achi/&gt;

=== Reproducción ===
Empieza a nidificar escontra ochobre y nel branu austral nes rexones más lluvioses al sur de Chile. Col so picu, taladra un furacu en cañes grueses o tueros, que rellena col mesmu aserrín del taladráu a manera de colchón. La niarada ye de 3 a 4 güevos blancos, brillosos, allargaos, midiendo 23 x 16 [[milímetru|mm]], de pulgu finu, lo que los fai bien fráxiles.&lt;ref name=achi/&gt;

== Sistemática ==
=== Descripción orixinal ===
Foi descrita orixinalmente pol naturalista chilenu [[Juan Ignacio Molina]] nel añu [[1782]] sol nome de: ''Picus lignarius'' con llocalidá típica: «Chile».
=== Taxonomía ===
Acordies cola propuesta aprobada N° 262 al ''[[American Ornithologists' Union|South American Classification Committee]]'' (SACC)&lt;ref&gt;[http://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop262.htm Tresferir ''Picoides mixtus'' y ''P. lignarius'' a ''Veniliornis''] Propuesta (262) al South American Classification Committe, n'inglés.&lt;/ref&gt; con base n'estudios de [[Filoxenia molecular|filoxenia]] d'[[ADN mitocondrial]] del [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] ''[[Veniliornis]]'' y xéneros parientes conducíos por Moore ''et al''. (2006),&lt;ref name=moore/&gt; les especies enantes denominaes ''Picoides mixtus'' y ''Picoides lignarius'' fueron tresferíes a ''Veniliornis''; y l'anterior ''Veniliornis fumigatus'' a ''[[Picoides]]'', sol nome ''[[Picoides fumigatus]]''.&lt;br /&gt;
Forma una [[superespecie]] con ''[[Veniliornis mixtus]]''; paecen ser xenéticamente próximos, polo que podríen pertenecer a una única especie, pero dalguna posible superposición nes sos árees de reproducción entá nun ta bien documentada. Xenéticamente guarda mayor distancia con otros conxéneres [[América|americanos]].&lt;ref name=moore&gt;Moore, William S.; Weibel, Amy C. &amp; Agius, Andrea (2006): Mitochondrial DNA phylogeny of the woodpecker genus ''Veniliornis'' (Picidae, Picinae) and related genera implies convergent evolution of plumage patterns. ''Biological Journal of the Linnean Society'' '''87''': 611–624. [http://bio.wayne.edu/profhtml/moore/PUBLICATIONS/MooreEtal2006Veniliornis.pdf PDF fulltext]&lt;/ref&gt;

=== Subespecies ===

Magar entá ye [[monotípica]], esta especie ta estremada en dos poblaciones [[Alopatrica|alopátricas]] que representaríen dos distintos taxones [[subespecie|subespecíficos]].

* ''Veniliornis lignarius lignarius'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;(Molina, 1782)&lt;/span&gt; 
* ''Veniliornis lignarius puncticeps'' (nome disponible, en fase de descripción)
La población aisllada del norte presenta exemplares llixeramente más pequeños que la población de Chile y la Patagonia, con otres diferencies morfolóxiques, y de plumaxe.&lt;ref&gt;[http://ibc.lynxeds.com/species/striped-woodpecker-picoides-lignarius ''Picoides lignarius''] en The Internet Bird Collection. Consultada'l 28 de febreru de 2015.&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}
== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
{{wikispecies}}
* [http://ibc.lynxeds.com/species/striped-woodpecker-picoides-lignarius Videos, semeyes y soníos de '''''Picoides lignarius'''''] en The Internet Bird Collection.
* [http://www.xeno-canto.org/species/veniliornis-lignarius Soníos y mapa de distribución de '''''{{PAGENAME}}'''''] en xeno-canto.
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Veniliornis|lignarius]]
[[Categoría:Aves d'América del Sur]]
[[Categoría:Animales descritos en 1782]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>mmy8hrzqdcka709mzbj1yn1x38ipdvu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Veniliornis mixtus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72818</id>
    <revision>
      <id>4765735</id>
      <parentid>4286383</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T20:08:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11180" sha1="qa2w47504ahfz21gk4d7zg65zvfow87" xml:space="preserve">{{Tradubot|Veniliornis mixtus}}
{{Ficha de taxón
| Carpinteru bataraz chicu |
status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =&lt;ref name=iucn&gt;{{IUCN |id = |asesores = [[BirdLife International]]|añu = 2012|edición IUCN = 2014.2|consultáu = 6 de payares de 2014}}&lt;/ref&gt;
| image = Veniliornis mixtus -Buenos Aires, Argentina -female-8.jpg 
| image_caption = Eejmplar fema de carpinteru bataraz mozu (''Veniliornis mixtus'') en [[Buenos Aires]], [[Arxentina]].
| regnum = [[Animal]]ia
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Piciformes]]
| familia = [[Picidae]]
| genus = ''[[Veniliornis]]''
| species = '''''V. mixtus'''''
| binomial = ''Veniliornis mixtus''
| binomial_authority = ([[Pieter Boddaert|Boddaert]], 1783)
| synonyms =
* ''Picus mixtus''&lt;ref name=ibc/&gt;
* ''Picoides mixtus''&lt;ref name=sacc/&gt;
| subdivision_ranks = subspecies
| subdivision = &lt;center&gt;4, vease testu }}.


El '''carpinteru bataraz chicu''' ([[Arxentina]]) o '''carpinteru bataraz''' ([[Paraguái]], [[Uruguái]]) ('''''Veniliornis mixtus'''''), tamién denomináu '''carpinterito bataraz''', '''carpinteru remexáu''' (Uruguái), '''picu bataraz mozu'''&lt;ref&gt;{{Nomes aves SEO 7 |consultáu =26 de febreru de 2015. P. 124}}&lt;/ref&gt; o '''pica-pau-chorão''' (en portugués, [[Brasil]])&lt;ref name=AB&gt; [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=ES&amp;avibaseid=88632649A57F3A10 Picu Bataraz Mozu (''Veniliornis mixtus'') (Boddaert, 1783)] en Avibase. Consultada'l 26 de febreru de 2015.&lt;/ref&gt; ye una [[especie (bioloxía)|especie]] d'[[ave]] [[Piciformes|piciforme]] perteneciente al [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] ''[[Veniliornis]]'' qu'integra la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Picidae]]. Habita en arbustales, montes, y selves en galería, dende [[Bolivia]] y el centru de [[Brasil]] hasta'l norte de la [[Patagonia arxentina]].&lt;ref&gt;del Hoyo, J.; Elliott, A. &amp; Sargatal, J. (editors) (2002): ''Handbook of the Birds of the World. Vol 7: Jacamars to Woodpeckers'': Lynx Edicions, Barcelona. ISBN 84-87334-22-9&lt;/ref&gt; 

== Descripción == 
 
El so llargor total ye de 15&amp;nbsp;cm. Dambos sexos son asemeyaos, anque'l machu tien la nuca colorada ente que na fema ye negra. El so color xeneral ye negru marcáu de blancu nel envés, mientres ventralmente ye blancu marcáu d'escuru.&lt;ref&gt;{{Cita llibru|apellíu=Narosky|nome=Tito|coautor=Darío Yzurieta|enllaceautor=|títulu=Aves d'Arxentina y Uruguái, Guía d'identificación /Birds of Argentina &amp; Uruguay, a Field Guide|url=|fechaaccesu=30 d'agostu de 2012|idioma=castellanu/inglés|otros=|edición=16ª|añu=2010|editor=|editorial=Vázquez Mazzini editor|ubicación=Buenos Aires|isbn=978-987-9132-27-2|capítulu=|páxina=432|cita=}}&lt;/ref&gt; Cara blanca, parche auricular y faxa malar, negros.&lt;ref name=asud&gt;Aves de Suramérica: guía de campu Collins/Jorge Rodríguez Mata; Francisco Erize; Maurice Rumboll - 1a. ed. - Buenos Aires: Letemendia Casa Editora: Harper Collins Publishers, 2006; ''Picoides mixtus'', p. 358. ISBN 987-21732-9-X&lt;/ref&gt;
 
== Distribución y hábitat ==

Distribuyir dende l'este de [[Bolivia]], centru del [[Brasil]], y l'oeste de [[Paraguái]], hasta [[Uruguái]] y el norte de la [[Patagonia arxentina]].&lt;br /&gt;
Na [[Arxentina]] distribuyir nes [[Provincies d'Arxentina|provincies]] de: [[Provincia de Buenos Aires|Buenos Aires]], [[Buenos Aires|Ciudá Autónoma de Buenos Aires]], [[Provincia de Catamarca|Catamarca]], [[Provincia del Chaco|Chaco]], [[Provincia del Chubut|Chubut]], [[Provincia de Córdoba (Arxentina)|Córdoba]], [[Provincia de Corrientes|Corrientes]], [[Provincia d'Entre Ríos|Entre Ríos]], [[Provincia de Formosa|Formosa]], [[Provincia de Jujuy|Jujuy]], [[Provincia de La Pampa|La Pampa]], [[Provincia de La Rioxa (Arxentina)|La Rioxa]], [[Provincia de Mendoza|Mendoza]], [[Provincia del Neuquén|Neuquén]], [[Provincia de Río Negro|Río Negro]], [[Provincia de Salta|Salta]], [[Provincia de San Juan (Arxentina)|San Juan]], [[Provincia de San Luis|San Luis]], [[Provincia de Santa Fe|Santa Fe]], [[Provincia de Santiago del Estero|Santiago del Estero]], y [[Provincia de Tucumán|Tucumán]].&lt;br /&gt; 
Los sos [[hábitat]]s naturales son arbustales grebos, montes de dellos tipos tanto húmedos como xerófilos—, y selves en galería.


== Comportamientu == 

Ye una ave que vive mayormente solitaria o en pareya, diurna, arborícola, d'estratos medios a altos de les selves y montes. Mientres caltién la so cola sofitada na corteza, percuerre'l tueru en busca d'inseutos. Marca'l so territoriu con llamaos agudos y golpeteos en tueros buecos. El so vuelu ye onduláu y lentu.&lt;br /&gt;
Ye parcialmente migratoria en dellos llugares.&lt;ref name=TS/&gt;

=== Alimentación ===
Aliméntase de granes, amás d'[[inseutu|inseutos]] y los sos bárabos [[Xilofagia|xilófagues]], formigues y termites, los sos güevos y pupes.&lt;ref name=TS/&gt;

=== Reproducción ===
La pareya escava'l so nial en tueros secos d'árboles o palmeres muertes ente 3 y 6 [[metru|m]] del suelu, onde guaren hasta 4 güevos.&lt;ref name=TS&gt;Guia de Campu Avis Brasilis – Avifauna brasileira / Tomas Sigrist; ilustráu por Tomas Sigrist – São Paulo: Avis Brasilis, 2013. ''Veniliornis mixtus'', p. 290. ISBN 978-85-60120-25-3&lt;/ref&gt;

== Sistemática ==
=== Descripción orixinal ===
Foi descrita orixinalmente pol naturalista neerlandés [[Pieter Boddaert]] nel añu [[1783]] sol nome de ''Picus mixtus'' con llocalidá típica: «Buenos Aires, Arxentina».&lt;ref name=ibc/&gt;

=== Taxonomía ===

Acordies cola propuesta aprobada N° 262 al ''[[American Ornithologists' Union|South American Classification Committee]]'' (SACC)&lt;ref name=sacc&gt;[http://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop262.htm Tresferir ''Picoides mixtus'' y ''P. lignarius'' a ''Veniliornis''] Propuesta (262) al South American Classification Committe, n'inglés.&lt;/ref&gt; con base n'estudios de [[Filoxenia molecular|filoxenia]] d'[[ADN mitocondrial]] del [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] ''[[Veniliornis]]'' y xéneros parientes conducíos por Moore ''et al''. (2006),&lt;ref name=moore/&gt; les especies enantes denominaes ''Picoides mixtus'' y ''Picoides lignarius'' fueron tresferíes a ''Veniliornis''; y l'anterior ''Veniliornis fumigatus'' a ''[[Picoides]]'', sol nome ''[[Picoides fumigatus]]''.&lt;br /&gt;
Forma una [[superespecie]] con ''[[Veniliornis lignarius]]''; paecen ser xenéticamente próximos, polo que podríen pertenecer a una única especie, pero dalguna posible superposición nes sos árees de reproducción entá nun ta bien documentada. Xenéticamente dambes guarden mayor distancia con otros conxéneres [[América|americanos]].&lt;ref name=moore&gt;Moore, William S.; Weibel, Amy C. &amp; Agius, Andrea (2006): Mitochondrial DNA phylogeny of the woodpecker genus ''Veniliornis'' (Picidae, Picinae) and related genera implies convergent evolution of plumage patterns. ''Biological Journal of the Linnean Society'' '''87''': 611–624. [http://bio.wayne.edu/profhtml/moore/PUBLICATIONS/MooreEtal2006Veniliornis.pdf PDF fulltext]&lt;/ref&gt;

=== Subespecies ===

Esta especie ta estremada en dellos taxones [[subespecie|subespecíficos]].&lt;ref name=ibc&gt;[http://ibc.lynxeds.com/species/chequered-woodpecker-picoides-mixtus ''Picoides mixtus''] en The Internet Bird Collection.&lt;/ref&gt; Les [[subespecie|subespecies]] intergradan nes sos árees de contautu, polo qu'a ''Veniliornis mixtus malleator'' y a ''Veniliornis mixtus berlepschi'' podría ser más apropiáu arrexuntales con ''Veniliornis mixtus mixtus''. 

Les diferencies subespecíficas nesta especie son contraries a lo esperable según la regla Gloger. ''V. m. malleator'' y ''V. m. berlepschi'', que habiten n'ambientes grebos, tienen patrones más escuros y más prominente rayáu ventral, ente que les otres dos subespecies, que son taxones de montes más húmedos y selves en galería, son polo xeneral más pálides.

Según la clasificación del [[Congresu Ornitolóxicu Internacional]] (IOC) (Versión 5.1, 2015)&lt;ref name=ioc&gt;Gill, F &amp; D Donsker (Eds). 2015. IOC World Bird List (v 5.1). doi : 10.14344/IOC.ML.5.1. Disponible en [http://www.worldbirdnames.org/bow/woodpeckers/ IOC – World Birds names - Woodpeckers]. Consultada'l 26 de febreru de 2015.&lt;/ref&gt; y Clements Checklist 6.9,&lt;ref name=cle&gt;Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson. 2014. The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.9. Downloaded from [http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ Downloadable checklist|Clements Checklist 6.9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180403223516/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ |date=2018-04-03 }}&lt;/ref&gt; reconócense 4&amp;nbsp;[[subespecies]], cola so correspondiente distribución xeográfica:&lt;ref name=ibc/&gt;
* ''Veniliornis mixtus cancellatus'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;([[Johann Georg Wagler|Wagler]], 1829)&lt;/span&gt; - Dende l'estremu este de [[Bolivia]] (montes Huanchaca) hasta l'este de [[Brasil]] (oeste de [[Piauí]], escontra'l sur hasta'l sur de [[Mato Grosso]] , oeste de [[Minas Gerais]] y [[Rio Grande do Sul]]). Amás en [[Paraguái]], y [[Uruguái]].
* ''Veniliornis mixtus malleator'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;([[Alexander Wetmore|Wetmore]], 1922)&lt;/span&gt; - El Chaco del sureste de Bolivia, l'oeste de Paraguái y el norte de l'[[Arxentina]], en [[Provincia de Formosa|Formosa]], [[Provincia del Chaco|Chaco]], [[Provincia de Santa Fe|Santa Fe]], [[Provincia de Santiago del Estero|Santiago del Estero]], [[Provincia de Jujuy|Jujuy]], [[Provincia de Salta|Salta]], [[Provincia de Tucumán|Tucumán]], [[Provincia de Catamarca|Catamarca]], [[Provincia de La Rioxa (Arxentina)|La Rioxa]], y [[Provincia de Córdoba (Arxentina)|Córdoba]]. 
* ''Veniliornis mixtus berlepschi'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;([[Carl Edward Hellmayr|Hellmayr]], 1915)&lt;/span&gt; - El centru y oeste de l'Arxentina, dende [[Provincia de San Juan (Arxentina)|San Juan]], [[Provincia de Mendoza|Mendoza]], [[Provincia de San Luis|San Luis]], y [[Provincia de Córdoba (Arxentina)|Córdoba]], escontra'l sur hasta [[Provincia de La Pampa|La Pampa]], [[Provincia del Neuquén|Neuquén]], [[Provincia de Río Negro|Río Negro]], [[Provincia del Chubut|Chubut]], y el suroeste de [[Provincia de Buenos Aires|Buenos Aires]].
* ''Veniliornis mixtus mixtus'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;(Boddaert, 1783)&lt;/span&gt; - [[Provincia de Corrientes|Corrientes]], [[Provincia d'Entre Ríos|Entre Ríos]], y nordeste de [[Provincia de Buenos Aires|Buenos Aires]], y la [[Buenos Aires|Ciudá Autónoma de Buenos Aires]].

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commons}}
{{wikispecies|Picoides mixtus}}
* [http://ibc.lynxeds.com/species/chequered-woodpecker-picoides-mixtus Videos, semeyes y soníos de '''''{{PAGENAME}}'''''] en The Internet Bird Collection.
* [http://www.wikiaves.com.br/pica-pau-chorao Semeyes y soníos de '''''{{PAGENAME}}'''''] en Wikiaves.
* [http://www.xeno-canto.org/species/veniliornis-mixtus Soníos y mapa de distribución de ''{{PAGENAME}}''] en xeno-canto.
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Veniliornis|mixtus]]
[[Categoría:Aves d'América del Sur]]
[[Categoría:Animales descritos en 1783]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>qa2w47504ahfz21gk4d7zg65zvfow87</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Veniliornis passerinus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72820</id>
    <revision>
      <id>4765736</id>
      <parentid>4641649</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T20:08:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9247" sha1="59edm21eta97oonh8u1qh4yoakz1dwe" xml:space="preserve">{{Tradubot|Veniliornis passerinus}}
{{Ficha de taxón
| Carpinteru chicu |
image = Veniliornis passerinus.jpg
| image_caption = Exemplar machu de carpinteru chicu (''Veniliornis passerinus'') en [[Pirajú]], [[estáu de São Paulo]], Brasil.
|image2 = Veniliornis passerinus Little Woodpecker.JPG
| image2_caption = Exemplar fema de carpinteru chicu (''Veniliornis passerinus'') en [[Poconé]], [[estáu de Mato Grosso]], [[Brasil]].
| status = LC | status_system = IUCN3.1
| status_ref =&lt;ref name=&quot;IUCN&quot;&gt;{{IUCN|asesores = [[BirdLife International]]|añu = 2012|edición IUCN = 2014.2|consultáu = 6 de payares de 2014}}&lt;/ref&gt;
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Piciformes]]
| familia = [[Picidae]]
| genus = ''[[Veniliornis]]''
| species = '''''V. passerinus'''''
| binomial = ''Veniliornis passerinus''
| binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1766)
| synonyms = ''Picus passerinus''&lt;ref name=ibc&gt;&lt;/ref&gt;
| subdivision_ranks = Subspecies
| subdivision = &lt;center&gt;9, vease testu }}.


El '''carpinteru chicu'''&lt;ref&gt;{{Nomes aves SEO 7 |fechaaccesu =15 de payares de 2011}}&lt;/ref&gt; ('''''Veniliornis passerinus'''''), tamién denomináu '''carpinterito oliváceo''' ([[Paraguái]], [[Venezuela]]), '''carpinteru oliva chicu''' ([[Arxentina]]), '''carpinteru oliváceo común''' (Arxentina), '''carpinteru riberanu''' ([[Colombia]]) o '''picapauzinho-anão''' (en portugués, [[Brasil]]),&lt;ref&gt;[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=ES&amp;avibaseid=898101Y601D55C5D Carpinteru Chicu (''Veniliornis passerinus'') (Linnaeus, 1766)] en Avibase. Consultada en 24 d'abril de 2014.&lt;/ref&gt; ye una [[especie]] d'[[ave]] [[Piciformes|piciforme]] perteneciente al [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] ''[[Veniliornis]]'' qu'integra la [[Familia (bioloxía)|familia]] [[Picidae]]. Vive en [[Suramérica]].

== Descripción ==

El carpinteru chicu ye'l menor de los miembros del so xéneru, mide ente 15&amp;nbsp;&lt;ref name=asud&gt;Aves de Suramérica: guia de campu Collins/Jorge Rodriguez Mata; Francisco Erize; Maurice Rumboll - 1a. ed. - Buenos Aires: Letemendia Casa Editora: Harper Collins Publishers, 2006; p. 356. ISBN 987-21732-9-X&lt;/ref&gt; y 17&amp;nbsp;[[cm]] de llargu.&lt;ref name=BP&gt;Thomas S. Schulenberg (2010) ''Birds of Peru''. Princeton University Press, p 282. ISBN 978-0-691-13023-1&lt;/ref&gt; El machu presenta una boina colorada enllordiada de gris nel [[Píleo (ornitoloxía)|pileu]] y la nuca, que na fema ye gris xaspiada de blancu. Y otres races frente y corona abuxaes o con ceya y llinia malar blanques. Partes cimeros de color pardu oliváceo, cara pardu anteada, gargüelu y restu de partes inferiores barradas d'ablancazáu y gris-coritu; tenue barrado nel envés y nidiu motudu en cobertoras alares.&lt;ref name=asud&gt;&lt;/ref&gt; Cola escura.&lt;ref name=apc&gt;Ridgely, Robert, ''Veniliornis passerinus'', p. 170, en Gwyne, John, Ridgely, Robert, Tudor, Guy &amp; Argel, Martha, 2010. Aves do Brasil Vol.1 Pantanal e Cerrado. Editora Horizonte. ISBN 978-85-88031-29-6&lt;/ref&gt;

== Distribución y hábitat ==
Ta presente n'[[Arxentina]], [[Bolivia]], [[Brasil]], [[Colombia]], [[Ecuador]], la [[Guayana francesa]], [[Guyana]], [[Paraguái]], [[Perú]], [[Surinam]] y [[Venezuela]].&lt;ref name=&quot;IUCN&quot; /&gt; &lt;small&gt;Más detalles en ''Subespecies''&lt;/small&gt;.&lt;br /&gt;
El carpinteru chicu atopar nun ampliu espectru d'[[hábitat]]s arbolaos d'[[América del Sur]], al este de los [[Andes]] y per debaxo de los 1000 d'altitú.&lt;ref name=BP/&gt; Ye común nos márxenes de les selves tropicales y les escamplaes, los [[montes secundarios]] y les riberes.&lt;ref name=BP/&gt;

== Comportamientu ==
Vive solu o en pareya a cualquier altor del monte, frecuente en locales abiertos y bono de ver. Nun acostuma xuntase a bandada mistes. Engaramáu nuna caña alta, da un “kikikikiki...” que va acelerando.&lt;ref name=apc&gt;&lt;/ref&gt;
=== Reproducción ===
Nidifican en tarmos de [[bambú]], en palmeres o cañes seques, onde escaven una pequeña entrada.&lt;ref name=TS&gt;Guia de Campu Avis Brasilis – Avifauna brasileira / Tomas Sigrist; ilustráu por Tomas Sigrist – São Paulo: Avis Brasilis, 2013; p.290. ISBN 978-85-60120-25-3&lt;/ref&gt;
=== Alimentación ===
Son [[Inseutos|insectívoros]].&lt;ref name=TS&gt;&lt;/ref&gt;

== Sistemática ==
=== Descripción orixinal === 
La especie ''V. passerinus'' describióse per primer vegada pol científicu, naturalista, botánicu y zoólogu suecu [[Linnaeus|Carolus Linnaeus]] en [[1766]] sol nome científicu ''Picus Passerinus''; llocalidá tipu errada «Dominica», posteriormenre enmendada pa «Cayenne».&lt;ref name=ibc&gt;[http://ibc.lynxeds.com/species/little-woodpecker-veniliornis-passerinus (''Veniliornis passerinus'')] en IBC - The Internet Bird Collection. Consultada en 26 d'abril de 2014.&lt;/ref&gt;

=== Taxonomía ===
Forma una [[superespecie]] con ''[[Veniliornis frontalis]]''; les dos especies delles vegaes [[Híbridu (bioloxía)|hibriden]], y foi consideraes dacuando como [[conespecífica|conespecífiques]]. Les subespecies tienden a cruciase. Aves del estremu oeste de la [[Guayana Francesa]] descritos como subespecie ''saturatus'' y aquelles del este de [[Brasil]] (norte de [[Estáu de Goias|Goiás]], oeste de [[Estáu de Bahia|Bahia]]) descrites como ''transfluvialis'', aparenten ser namás que cruzamientos.&lt;ref name=ibc&gt;&lt;/ref&gt;

===Subespecies ===
Según la clasificación del [[Congresu Ornitolóxicu Internacional]] (IOC) (Versión 5.1, 2015)&lt;ref name=ioc&gt;Gill, F &amp; D Donsker (Eds). 2015. IOC World Bird List (v 5.1). doi : 10.14344/IOC.ML.5.1. Disponible en [http://www.worldbirdnames.org/bow/woodpeckers/ IOC – World Birds names - Woodpeckers]. Consultada'l 26 de febreru de 2015.&lt;/ref&gt; y Clements Checklist 6.9,&lt;ref name=cle&gt;Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson. 2014. The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.9. Downloaded from [http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ Downloadable checklist|Clements Checklist 6.9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180403223516/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ |date=2018-04-03 }}&lt;/ref&gt; reconócense X&amp;nbsp;[[subespecies]], cola so correspondiente distribución xeográfica::&lt;ref name=ibc/&gt;

* ''Veniliornis passerinus agilis'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;([[Cabanis]] &amp; [[Ferdinand Heine|Heine]]), 1863&lt;/span&gt; - esti d'[[Ecuador]] hasta l'oeste de [[Brasil]] y norte de [[Bolivia]]. 
* ''Veniliornis passerinus diversus'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;[[John Todd Zimmer|Zimmer,JT]], 1942&lt;/span&gt; - norte de Brasil. 
* ''Veniliornis passerinus fidelis'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;([[Edward Hargitt|Hargitt]]), 1889&lt;/span&gt; - oeste de [[Venezuela]] a este de [[Colombia]]. 
* ''Veniliornis passerinus insignis'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;Zimmer,JT, 1942&lt;/span&gt; - centro oeste de Brasil. 
* ''Veniliornis passerinus modestus'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;Zimmer,JT, 1942&lt;/span&gt; - nordeste de Venezuela. 
* ''Veniliornis passerinus olivinus'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;([[Johann Natterer|Natterer]] &amp; [[Alfred Malherbe|Malherbe]]), 1845&lt;/span&gt; - sur de Bolivia, sur de Brasil, [[Paraguái]] y noroeste y nordés d'[[Arxentina]]. 
* ''Veniliornis passerinus passerinus'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;(Linnaeus), 1766&lt;/span&gt; - [[les Guayanes]] y nordeste de Brasil. 
* ''Veniliornis passerinus taenionotus'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;([[Ludwig Reichenbach|Reichenbach]]), 1854&lt;/span&gt; - esti de Brasil. 
* ''Veniliornis passerinus tapajozensis'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;[[Nils Carl Gyldenstolpe|Gyldenstolpe]], 1941&lt;/span&gt; - centru de Brasil.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{wikispecies}}
{{commonscat}}
* [http://ibc.hbw.com/ibc/phtml/especie.phtml?idEspecie=3888 Semeyes, videos y soníos de '''''Veniliornis passerinus'''''] en The Internet Bird Collection.
* [http://www.wikiaves.com.br/picapauzinho-anao Semeyes y soníos de '''''Veniliornis passerinus'''''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160205103650/http://www.wikiaves.com.br/picapauzinho-anao |date=2016-02-05 }} en Wikiaves.
* [http://www.xeno-canto.org/species/Veniliornis-passerinus Soníos y mapa de distribución de '''''Veniliornis passerinus'''''] en xeno-canto. 
* [http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&amp;SEARCHBY=Common&amp;KEYWORDS=little+woodpecker&amp;showwhat=images&amp;AGE=All&amp;SEX=All&amp;ACT=All&amp;Search=Search&amp;VIEW=All&amp;ORIENTATION=All&amp;RESULTS=24 Galería de foros] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303205034/http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&amp;SEARCHBY=Common&amp;KEYWORDS=little+woodpecker&amp;showwhat=images&amp;AGE=All&amp;SEX=All&amp;ACT=All&amp;Search=Search&amp;VIEW=All&amp;ORIENTATION=All&amp;RESULTS=24 |date=2016-03-03 }} en VIREO, [http://vireo.acnatsci.org/species_image.php?species=Veniliornis+passerinus semeya d'alta resolución] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303200027/http://vireo.acnatsci.org/species_image.php?species=Veniliornis%20passerinus |date=2016-03-03 }}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Veniliornis|Passerinus]]
[[Categoría:Aves d'América del Sur]]
[[Categoría:Animales descritos en 1766]]
[[Categoría:Especies descrites por Linnaeus]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>59edm21eta97oonh8u1qh4yoakz1dwe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zenaida asiatica</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72827</id>
    <revision>
      <id>4765783</id>
      <parentid>4107450</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T08:17:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3038" sha1="g1ebib9n5w7pav03dcy1kcxlkdaxxqa" xml:space="preserve">{{Tradubot|Zenaida asiatica}}
{{Ficha de taxón
| Tórtola aliblanca
| status = LC
| image = Witvleugduif.jpg
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Columbiformes]]
| familia = [[Columbidae]]
| genus = ''[[Zenaida]]''
| species = '''''Z. asiatica'''''
| binomial = ''Zenaida asiatica''
| binomial_authority = ([[Linnaeus]], 1758)
}}
La '''tórtola aliblanca''' o palombu aliblanca&lt;ref&gt;{{Nomes aves SEO 4 |fechaaccesu =27 de setiembre de 2015}}&lt;/ref&gt; ('''''Zenaida asiatica''''') ye una especie d'[[ave]] [[columbiforme]] de la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Columbidae]] que s'atopa nel suroeste de los [[Estaos Xuníos]], en [[Méxicu]], nel [[Antilles|Caribe]], y n'[[América Central]]. Foi introducida na [[Florida]] tamién.

== Descripción==
La tórtola aliblanca mide hasta 30 cm de llargor. Ye marrón abuxada con una raya blanca nel cantu de cada [[ala (zooloxía)|ala]]. Mientres el [[vuelu]], estes rayes amuésense como crecientes brillosos. Tien un aniellu de piel azul qu'arrodia cada güeyu y una mancha negra na parte inferior de la cara. Los güeyos y les pates son coloraos. Nun hai enforma [[dimorfismu sexual]] nos adultos pero los pichones son más grises, fálten-yos l'aniellu del güeyu, y les pates son parduces.

== Historia natural ==
Esta especie habita carbes, montes, y desiertos. Atópense frecuentemente en, o cerca de, árees poblaes. La mayoría de les poblaciones de la tórtola aliblanca son [[migración animal|migratories]]. Apáriense y reprodúcense nos Estaos Xuníos mientres el branu y pasen l'iviernu en Méxicu y n'América Central. El so vuelu ye fuerte, rápido, y direutu con aletazos regulares, lo cual ye carauterística de palombos polo xeneral. Estes aves alimentar d'una variedá de granes, frutes, y unos invertebraos. El so cantar ye un arrullu rítmicu: 'Cuuuu-cu-cu----cu-Cuuuuuuú'.

== Subespecies ==
Conócense trés [[subespecie|subespecies]] de ''Zenaida asiatica'':&lt;ref name=cle&gt;{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091213052451/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%20Checklist%206.3.2%20December%202008.xls/view |fechaarchivu=2009-12-13 |url=http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%20Checklist%206.3.2%20December%202008.xls/view |títulu=Clements, J. F. 2007. ''The Clements Checklist of Birds of the World, 6th Edition''. Cornell University Press. Downloadable from Cornell Lab of Ornithology}}&lt;/ref&gt;

*''[[Zenaida asiatica mearnsi]]'' - sur de [[California]], [[Nuevu Méxicu]], [[Arizona]], oeste de [[Méxicu]]; [[isla Tres Maríes]].
*''[[Zenaida asiatica asiatica]]'' - del sur de [[Texas]] hasta [[Nicaragua]]; [[Indies Occidentales]].
*''[[Zenaida asiatica australis]]'' - del oeste de [[Costa Rica]] al oeste de [[Panamá]].

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{wikispecies}}
{{commonscat}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Zenaida|asiatica]]
[[Categoría:Aves migratories]]
[[Categoría:Animales descritos en 1758]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>g1ebib9n5w7pav03dcy1kcxlkdaxxqa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ácidu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73478</id>
    <revision>
      <id>4765792</id>
      <parentid>4762476</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T09:13:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42146" sha1="5owr5w9i4u1guesrrtnk9c2n4ljonp1" xml:space="preserve">{{1000}}
{{otros usos|Sabor acedo|otru=LSD}}
{{ficha xenérica}}
Un '''ácidu'''&lt;ref&gt;{{DALLA|ácidu}}&lt;/ref&gt; (del [[llatín]]: ''acidus'', que significa ''agriu'') ta consideráu tradicionalmente como cualesquier [[compuestu químicu]] que, cuando s'esllee n'[[agua]], produz una solución con una [[actividá (química)|actividá]] de [[ión hidronio|catión hidroniu]] mayor que l'agua puro, esto ye, un [[pH]] menor que 7. Esto avérase a la definición moderna de [[Johannes Nicolaus Brønsted]] y [[Thomas Lowry|Thomas Martin Lowry]], quien definieron independientemente un ácidu como un compuestu que dona un [[hidrón|catión hidróxenu]] (H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;) a otru compuestu (denomináu [[base (química)|base]]). Dellos exemplos comunes son el [[ácidu acéticu]] (nel [[vinagre]]), el [[ácidu clorhídricu]] (nel salfumán y los zusmios gástricos), el [[ácidu acetilsalicílicu]] (na [[ácidu acetilsalicílicu|aspirina]]), o'l [[ácidu sulfúricu]] (usáu en [[Batería d'automóvil|bateríes d'automóvil]]). Los sistemes ácidu/base estremar de les reaiciones [[amenorgamientu-oxidación|redox]] en que, nestes postreres hai un cambéu nel [[estáu d'oxidación]]. Los ácidos pueden esistir en forma de sólidos, líquidos o gases, dependiendo de la temperatura y tamién pueden esistir como sustancies pures o en solución.

A les [[sustancia químico|sustancies químiques]] que tienen la propiedá d'un ácidu denominar '''acedes'''.

== Definiciones y conceutos ==
{{AP|Reacción ácidu-base}}

=== Propiedaes de los ácidos ===
* Tienen sabor agrio como nel casu del [[ácidu cítricu]] na [[naranxa]] y el [[Citrus × limon|llimón]].
* Camuden el color del papel tornasol azul a rosa, l'anaranxáu de metilu d'anaranxáu a colloráu y dexa incolora a la [[fenolftaleína]].
* Son corroyentes.
* Producen quemadures de la piel.
* Son bonos conductores d'electricidá en disoluciones aguacientes.
* Reaccionen con metales activos formando un sal ya hidróxenu.
* Reaccionen con bases pa formar un sal más agua.
* Reaccionen con óxidos metálicos pa formar un sal más agua.

=== Ácidos de Arrhenius ===
El químicu suecu [[Svante August Arrhenius|Svante Arrhenius]] foi'l primeru n'atribuyir les propiedaes d'acidez al [[hidróxenu]] en 1884. Un '''ácidu de Arrhenius''' ye una sustancia qu'aumenta la concentración de catión hidroniu, H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;, cuando s'esllee n'agua. Esta definición parte del [[equilibriu químicu|equilibriu]] de disociación del agua en hidroniu y [[hidróxidu]]:
: H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O(''l'') + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O (''l'') {{eqm}} H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;(''ac'') + OH&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt;(''ac'')
N'agua puro, la mayoría de molécules esisten como H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O, pero un númberu pequeñu de molécules tán constantemente disociándose y reasociándose. L'agua puro ye neutra con al respective de l'acidez o basicidad, por cuenta de que la concentración d'iones hidróxido ye siempre igual a la concentración d'iones hidroniu. Una [[base (química)|base]] de Arrhenius ye una molécula qu'aumenta la concentración del ión hidróxidu cuando ta eslleida n'agua. En química escribir con frecuencia H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;(''ac'') significando [[protón|ión hidróxenu o protón]] al describir reaiciones ácidu-base, pero nun hai evidencia abonda de qu'esista en disolución aguacienta'l nucleu d'hidróxenu llibre; sí que ta probada la esistencia del [[ión hidronio|ión hidroniu]], H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; ya inclusive d'especies de mayor nuclearidad.
Los compuestos que nun tienen hidróxenu na so estructura nun son consideraos ácidos de Arrhenius. Tampoco son bases de Arrhenius los compuestos que nun tienen OH na so estructura.

=== Ácidos de Brønsted-Lowry ===
{{AP|Teoría ácidu-base de Brønsted-Lowry}}
Anque'l conceutu de Arrhenius ye bien útil pa describir munches reaiciones, tamién ta un pocu llindáu nel so algame. En 1923, los químicos [[Johannes Nicolaus Brønsted]] y Thomas Martin Lowry reconocieron independientemente que les reaiciones ácidu-base arreyen la tresferencia d'un protón. Un '''ácidu de Brønsted-Lowry''' (o a cencielles ácidu de Brønsted) ye una especie que dona un protón a una base de Brønsted-Lowry. La teoría ácidu-base de Brønsted-Lowry tien delles ventayes sobre la teoría de Arrhenius. Considere les siguientes reaiciones del [[ácidu acéticu]] (CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;COOH), el [[ácidu orgánico]] que-y da al [[vinagre]] el so sabor carauterístico:
: [[Ficheru:Acid-base.png]]
Dambes teoríes describen fácilmente la primer reaición: el CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;COOH actúa como un ácidu de Arrhenius porque actúa como fonte d'[[ión hidronio|H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;]] cuando ta eslleíu n'agua, y actúa como un ácidu de Brønsted al donar un protón a l'agua. Nel segundu exemplu, el CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;COOH sufre'l mesmu tresformamientu, donando un protón al amoniacu (NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;), pero nun puede ser descritu usando la definición de Arrhenius d'un ácidu, porque la reaición nun produz cationes hidroniu. La teoría de Brønsted-Lowry tamién puede ser usada pa describir [[molécula|compuestos moleculares]], ente que los ácidos de Arrhenius tienen de ser [[ión|compuestos iónicos]]. El [[cloruru d'hidróxenu]] (HCl) y amoniacu combinar so delles condiciones distintes pa formar [[cloruru de amonio|cloruru de amoniu]], NH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;Cl. En solución aguacienta, el HCl pórtase como [[ácidu clorhídricu]] y esiste como cationes [[ión hidronio|hidroniu]] y aniones cloruru. Les siguientes reaiciones ilustren les llimitaciones de la definición de Arrhenius:
: 1.) H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;(''ac'') + Cl&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt;(''ac'') + NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; → Cl&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt;(''ac'') + NH{{su|+|4}}(''aq'')
: 2.) HCl(''bencenu'') + NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(''bencenu'') → NH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;Cl(''s'')
: 3.) HCl(''g'') + NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(''g'') → NH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;Cl(''s'')
Como coles reaiciones del ácidu acéticu, dambes definiciones trabayen pal primer exemplu, ondel agua ye'l solvente y fórmase ión hidroniu. Les siguientes dos reaiciones nun arreyen la formación d'iones, pero pueden ser vistes como reaiciones de tresferencia de protones. Na segunda reaición, el cloruru d'hidróxenu y l'amoniacu reaccionen pa formar cloruru de amoniu sólidu nun solvente [[bencenu]], y na tercera, HCl gaseosu y NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; combinar pa formar el sólidu.

=== Ácidos de Lewis ===
{{AP|Acedos y bases de Lewis}}
Un tercer conceutu foi propuestu pol físicoquímico [[Gilbert N. Lewis]] en 1923, que inclúi reaiciones con carauterístiques ácidu-base que nun arreyen una tresferencia de protón. Un '''ácidu de Lewis''' ye una especie qu'acepta un par d'electrones d'otra especie; n'otres pallabres, ye un aceptor de par d'electrones. Les reaiciones ácidu-base de Brønsted son reaiciones de tresferencia de protones, ente que les reaiciones ácidu-base de Lewis son tresferencies de pares d'electrones. Tolos [[teoría ácidu-base de Brønsted-Lowry|acedos de Brønsted]] son tamién [[ácidos y bases de Lewis|acedos de Lewis]], pero non tolos ácidos de Lewis son acedos de Brønsted. Les siguientes reaiciones podríen ser descrites en términos de química ácidu-base.
: [[Ficheru:LewisAcid.png]]
Na primer reaición, un anión [[fluoruru]], F&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt;, dexa un [[par solitariu|par electrónicu]] al [[trifluoruru de boro]] pa formar el productu [[tetrafluoroborato]]. El fluoruru &quot;pierde&quot; un par d'[[electrón de valencia|electrones de valencia]] por cuenta de que los electrones compartíos nel enllaz B-F tán allugaos na rexón d'espaciu ente los dos [[nucleu atómicu|nucleos]] atómicos y, arriendes d'ello, tán más distantes del nucleu del fluoruru que nel anión fluoruru solitariu. BF&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; ye un ácidu de Lewis porque acepta'l par d'electrones del fluoruru. Esta reaición nun puede ser descrita en términos de la teoría de Brønsted, por cuenta de que nun hai tresferencia de protones. La segunda reaición puede ser descrita por cualesquier de les dos últimes teoríes. Un protón ye tresferíu dende un ácidu de Brønsted non especificáu escontra l'amoniacu, una base de Brønsted; alternativamente, l'amoniacu actúa como una base de Lewis y tresfier un par llibre d'electrones pa formar un enllaz con un ión hidróxenu. La especie que gana'l par d'electrones ye l'ácidu de Lewis; por casu, l'átomu d'oxíxenu en H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; gana un par d'electrones cuando ún de los enllaces H-O se ruempe, y los electrones compartíos nel enllaz alcontrar nel oxíxenu. Dependiendo del contestu, los ácidos de Lewis tamién pueden ser descritos como [[axente reductor|axentes reductores]] o como [[electrófilu]].

La definición de Brønsted-Lowry ye la definición más llargamente usada; sacantes s'especifique d'otra manera, asumir que les reaiciones ácidu-base arreyen la tresferencia d'un catión hidrón (H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;) d'un ácidu a una base.

== Disociación y equilibriu ==
Les reaiciones d'ácidos son xeneralizaes frecuentemente na forma HAI {{eqm}} H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; + A&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt;, onde HAI representa l'ácidu, y A&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt; ye la [[base conxugada]]. Los pares ácidu-base conxugaos difieren nun protón, y pueden ser interconvertidos pola adición o eliminación d'un protón ([[protonación]] y [[deprotonación]], respeutivamente). Reparar que l'ácidu puede ser la especie cargada, y la base conxugada pue ser neutra, y nesi casu l'esquema de reaición xeneralizada podría ser descritu como HAI&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; {{eqm}} H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; + A. En solución esiste un [[equilibriu químicu|equilibriu]] ente l'ácidu y la so base conxugada. La [[constante d'equilibriu]] ''K'' ye una espresión de les concentraciones del equilibriu de les molécules o iones en solución. Los corchetes indiquen concentración, asina [H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O] significa ''la concentración de [H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O]''. La [[constante de disociación aceda]] ''K''&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt; ye usada xeneralmente nel contestu de les reaiciones ácidu-base. El valor numbéricu de ''K''&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt; ye igual a la concentración de los productos, estremada pola concentración de los reactantes, onde'l reactante ye l'ácidu (HAI) y los productos son la base conxugada y H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;.
:&lt;math&gt;K_a = \frac{[\mbox{H}^+][\mbox{A}^-]}{[\mbox{HAI}]}&lt;/math&gt;
El más fuerte de los dos acedos va tener ''K''&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt; mayor que l'ácidu más débil; la rellación de los iones hidróxenu al ácidu va ser mayor pal ácidu más fuerte, yá que l'ácidu más fuerte tien un enclín mayor a perder el so protón. Debíu al rangu de valores posibles pa ''K''&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt; estender por dellos órdenes de magnitú, más frecuentemente utilízase una constante más manipulable, p''K''&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;, onde p''K''&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt; = -log&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; ''K''&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;. Los ácidos más fuertes tienen p''K''&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt; menor que los ácidos débiles. Los valores de p''K''&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;. determinaos esperimentalmente a 25&amp;nbsp;°C en solución aguacienta suelen presentase en llibros de testu y material de referencia.

== Nomenclatura ==
Nel sistema de nomenclatura clásicu, los ácidos son nomaos d'alcuerdu a los sos [[anión|aniones]]. El sufixu iónicu ye esaniciáu y ye reemplazáu con un nuevu sufixu (y dacuando prefixu), acordies cola tabla siguiente.

Sistema de nomenclatura clásicu:
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background: #f9f9f9; color: black; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;&quot;
!Prefixu Anión
!Sufixu Anión
!Prefixu Ácidu
!Sufixu Ácidu
!Exemplu
|- 
|per
|ato
|per
|ácidu ico
|[[ácidu perclóricu]] (HClO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)
|-
|
|ato
|
|ácidu ico
|[[ácidu clóricu]] (HClO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)
|-
|
|ito
|
|ácidu osu |[[ácidu clorosu]]
(HClO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)
|-
|hipo
|ito
|hipo
|ácidu osu
|[[ácidu hipoclorosu]] (HClO)
|-
|
|uro
|hidro
|ácidu ico
|[[ácidu clorhídricu]] (HCl)
|}

Por casu, HCl tien un [[cloruru]] como'l so anión, polo que'l sufixu -uro fai que tome la forma d'[[ácidu clorhídricu]]. Nos encamientos de nomenclatura [[Unión Internacional de Química Pura y Aplicada|IUPAC]], a cencielles amiéstase ''aguacientu'' al nome del compuestu iónicu. Arriendes d'ello, pal cloruru d'hidróxenu, el nome IUPAC sería ''cloruru d'hidróxenu aguacientu''. El sufixu ''-hídricu'' ye amestáu namái si l'ácidu ta compuestu solamente d'hidróxenu y un otru elementu.

Nel casu particular de los [[oxácidos]], ye importante tener en cuenta variedaes alotrópiques.

• Nomenclatura Sistemática: indicar por aciu un prefixu (Monu, di, tri, tetra....) el númberos d'osíxenos (terminando en “oxo”) siguíu del nome del elementu central en “ato”, indicando ente paréntesis el númberu d'oxidación d'ésti y finalmente diciendo “ d'hidróxenu”. Por casu l'ácidu sulfúricu ye'l tetraoxosulfatu (VI) d'hidróxenu.

Fórmula Nomenclatura sistemática Nomenclatura sistemática funcional

HNO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; Dioxonitrato (III) d'hidróxenu Ácidu dioxonítricu (III)
H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; Trioxosulfatu (IV) d'hidróxenu Ácidu trioxosulfúricu (IV)
HIO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; Tetraoxoyodatu (VII) d'hidróxenu Ácidu tetraoxoyódicu (VII)
H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CrO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; Tetraoxocromato (VI) d'hidróxenu Ácidu tetraoxocrómico (VI)
H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; Dioxosulfatu (II) d'hidróxenu Ácidu dioxosulfúricu (II)
HIO Monoxoyodatu (I) d'hidróxenu Ácidu monoxoyódicu (I)

• Nomenclatura simplificada: empieza'l nome del compuestu pola pallabra “ácidu” siguíu pol númberu d'osíxenos terminando en “oxo” y finalmente'l nome del elementu central termináu en “ico”, indicando'l númberu d'oxidación ente paréntesis en [[numberación romana|númberos romanos]].

Fórmula Nomenclatura sistemática Nomenclatura sistemática Nomenclatura funcional tradicional

H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Cr&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt; Heptaoxodicromato(VI)d'hidróxenu Ácidu heptaoxodicrómico(VI) Ácidu dicrómico
H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;PO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; Tetraoxofosfato(V)d'hidróxenu Ácidu tetraoxofosfóricu(V) Ácidu ortofosfóricu

== Fuercia de los ácidos ==
La fuercia d'un ácidu refierse a la so habilidá o enclín a perder un protón. Un [[ácidu fuerte]] ye unu que se disocia dafechu n'agua; n'otres pallabres, un [[mol]] d'un ácidu fuerte HAI eslleir n'agua produciendo un mol de H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; y un mol del so [[base conxugada]], A&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt;, y nada del ácidu protonado HAI. En contraste, un [[ácidu débil]] se disocia namái parcialmente y, nel equilibriu, esisten na solución tantu l'ácidu como la so base conxugada. Dellos exemplos d'[[ácidu fuerte|acedos fuertes]] son el [[ácidu clorhídricu]] (HCl), [[yoduro d'hidróxenu ácidu yodhídricu]] (HI), [[ácidu bromhídricu]] (HBr), [[ácidu perclóricu]] (HClO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;), [[ácidu nítricu]] (HNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;) y [[ácidu sulfúricu]] (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;). N'agua, cada unu d'estos se ioniza práuticamente al 100%. Mientres más fuerte seya un ácidu, más fácilmente pierde un protón, H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;. Dos factores clave que contribúin a la facilidá de deprotonación son la [[polaridá (química)|polaridá]] del enllaz H-A. La fuercia de los ácidos suel ser aldericada tamién en términos de la estabilidá de la base conxugada.

Los ácidos más fuertes tienen ''K''&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt; más altu, y p''K''&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt; más baxu que los ácidos más débiles.

Los ácidos alquilsulfónicos y arilsulfónicos, que son oxiácidos orgánicos, son un tipu d'ácidos fuertes. Un exemplu común ye l'[[ácidu toluenosulfónico]] (ácidu tósico o tosílico). A diferencia del ácidu sulfúricu mesmu, los ácidos sulfónicos pueden ser sólidos. N'efeutu, el [[poliestireno]] [[funcionalización|funcionalizado]] en sulfonato de poliestireno, ye un plásticu sólido fuertemente ácidu, que ye filtrable.

Los [[superácidos]] son acedos más fuertes que l'ácidu sulfúricu al 100%. Dellos exemplos de superácidos son el [[ácidu fluoroantimónico]], [[ácidu máxico]] y [[ácidu perclóricu]]. Los superácidos pueden protonar permanentemente l'agua, pa producir &quot;sales&quot; d'[[ión hidronio|oxoniu]] ióniques, cristalines. Tamién pueden estabilizar cuantitativamente a los [[carbocatión|carbocationes]].

=== Polaridá y l'efeutu inductivu ===
La polaridá refierse a la distribución d'electrones nun [[enllaz químicu]], la rexón d'espaciu ente dos nucleos atómicos onde se comparte un par d'electrones (ver [[TREPEV]]). Cuando los dos átomos tienen aproximadamente la mesma [[electronegatividá]] (potencia p'atraer electrones del enllaz), los electrones son compartíos aproximadamente por igual y pasen el mesmu tiempu en cualquier estremu del enllaz. Cuando hai una diferencia significativa en electronegatividades de los dos átomos enllazaos, los electrones pasen más tiempu cerca al nucleu del elementu más electronegativu, y fórmase un [[dipolo llétricu]], o separación de cargues, tal qu'hai una [[carga parcial]] negativa alcontrada nel elementu electronegativu, y una carga parcial positiva nel elementu electropositivo. L'hidróxenu ye un elementu electropositivo y atropa una carga llixeramente positiva cuando ta xuníu a un elementu electronegativu, como'l [[oxíxenu]] o'l [[bromu]]. Al escayer la [[densidá electrónica]] nel átomu d'hidróxenu, faise más fácil que seya abstraído en forma de protón, n'otres pallabres, ye más ácidu. Al movese d'esquierda a derecha a lo llargo d'una fila na [[Tabla periódica de los elementos|tabla periódica]], los elementos tienden a facese más electronegativos, y la fuercia del [[compuestu binariu|ácidu binario]] formáu pol elementu aumenta coherentemente en:
{| {{tablaguapa}} border=&quot;1&quot;
|-
! Fórmula
! Nome
! p''K''&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www2.lsdiv.harvard.edu/labs/evans/pdf/evans_pKa_table.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120121150933/http://www2.lsdiv.harvard.edu/labs/evans/pdf/evans_pKa_table.pdf |fechaarchivu=2012-01-21 }}&lt;/ref&gt;
|-
| HF
| [[ácidu fluorhídricu]]
| 3.17
|-
| H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
|agua
|15.7
|-
| NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| [[amoniacu]]
| 38
|-
| CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
| [[metanu]]
| 48
|}

L'elementu electronegativu nun precisa tar xuníu direutamente al hidróxenu ácidu p'amontar la so acidez. Un átomu electronegativu puede &quot;jalar&quot; densidá electrónica dende l'enllaz ácidu, al traviés del [[efeutu inductivu]]. L'habilidá p'atraer electrones mengua rápido cola distancia del elementu electronegativu al enllaz ácidu. L'efeutu ye ilustráu pola siguiente serie d'[[ácidu butírico|acedos butanoicus]] [[halogenación|haloxenaos]]. El [[cloru]] ye más electronegativu que'l [[bromu]] y, arriendes d'ello, tien l'efeutu más fuerte. L'átomu d'hidróxenu xuníu al oxíxenu ye l'hidróxenu ácidu. L'ácidu butanoicu ye un [[ácidu carboxílico]].
{| {{tablaguapa}} border=&quot;1&quot;
|-
! Estructura
! Nome
! p''K''&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;&lt;ref name=&quot;Evanspka&quot;&gt;{{cita web
 | url = https://www.scribd.com/doc/6792576/638478
 | títulu = 63847_8
 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20130722193956/http://www.scribd.com/doc/6792576/638478
 | fechaarchivu = 2013-07-22
 }}&lt;!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ficheru:butanoic.png]]
| [[ácidu butírico|ácidu butanoicu]]
| ≈4.8
|-
| [[Ficheru:4chlorobutanoic.png]]
| ácidu 4-clorobutanoicu
| 4.5
|-
| [[Ficheru:3chlorobutanoic.png]]
| ácidu 3-clorobutanoicu
| ≈4.0
|-
| [[Ficheru:2bromobutanoic.png]]
| ácidu 2-bromobutanoicu
| 2.93
|-
| [[Ficheru:2chlorobutanoic.png]]
| ácidu 2-clorobutanoicu
| 2.86
|}
Al empar que l'átomu de cloru alloñar del enllaz ácidu O-H, l'efeutu mengua. Cuando l'átomu de cloru ta a un átomu de carbonu de distancia del grupu ácidu carboxílico, l'acidez del compuestu amóntase significativamente, comparáu col ácidu butanoicu (tamién llamáu ''ácidu butírico''). Sicasí, cuando l'átomu de cloru ta dixebráu por dellos enllaces, l'efeutu ye enforma menor. El bromu ye más electronegativu que'l carbonu o l'hidróxenu, pero non tan electronegativu como'l cloru, colo que p''K''&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt; del ácidu 2-bromobutanoicu ye llixeramente mayor que'l p''K''&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt; del ácidu 2-clorobutanoicu.

[[Ficheru:Perchloric acid Structural Formula V.1.svg|thumb|left|L'[[ácidu perclóricu]] ye un [[Oxácido|ácidu oxácido]] [[ácidu fuerte|fuerte]].]]
El númberu d'átomos electronegativos axacentes a un enllaz ácidu tamién afecta a encomalo del ácidu. Los [[oxácidos]] tienen la fórmula xeneral HOX, onde X pue ser cualquier átomu y puede o nun compartir enllaces con otros átomos. Al aumentar el númberu d'átomos o grupos electronegativos nel átomu X, menguar la densidá electrónica nel enllaz ácidu, faciendo que la perda del protón seya más fácil. L'ácidu perclóricu ye un ácidu bien fuerte (p''K''&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt; ≈ -8), y se disocia dafechu n'agua. La so fórmula química ye HClO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;, y entiende un átomu de [[cloru]] central, con cuatro átomos d'oxíxenu alredor, ún de los cualos ta xuníu a un átomu d'hidróxenu desaxeradamente ácidu, que ye eliminable fácilmente. En contraste, el [[ácidu clóricu]] (HClO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;) ye un ácidu daqué menos fuerte (p''K''&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt; = -1.0), ente que el [[ácidu clorosu]] (HClO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, p''K''&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt; = +2.0) y el [[ácidu hipoclorosu]] (HClO, p''K''&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt; = +7.53) son acedos débiles.&lt;ref&gt;pK&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt; values for HClO&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt; from C.Y.Housecroft and A.G.Sharpe &quot;Inorganic Chemistry&quot; (Pearson, 2d edn 2005), p.171&lt;/ref&gt;

Los [[ácidu carboxílico|acedos carboxílicos]] son [[ácidu orgánico|ácidos orgánicos]] que contienen un [[grupu hidroxilo]] ácidu y un [[grupu carbonilo]]. Los ácidos carboxílicos pueden ser amenorgaos al alcohol correspondiente; la sustitución d'un átomu d'oxíxenu electronegativu con dos átomos d'hidróxenu electropositivos conduz a un productu que ye esencialmente non ácidu. L'amenorgamientu del [[ácidu acéticu]] a [[etanol]] usando LiAlH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; ([[hidruru de litiu y aluminiu]] o LAH) y [[éter etílicu|éter]] ye un exemplu de dicha reaición.
: [[Ficheru:Reduction.png]]

El valor de p''K''&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt; pal etanol ye 16, comparáu con 4,76 pal ácidu acéticu.&lt;ref name=&quot;Evanspka&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;pkatables&quot;&gt;{{Cita web |url=http://research.chem.psu.edu/brpgroup/pKa_compilation.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20030824213333/http://research.chem.psu.edu/brpgroup/pKa_compilation.pdf |fechaarchivu=2003-08-24 }}&lt;/ref&gt;

=== Radiu atómicu y fuercia del enllaz ===
Otru factor que contribúi a l'habilidá d'un ácidu pa perder un protón ye la [[fuercia d'enllaz]] ente l'hidróxenu ácidu y el [[anión]] de la molécula que la tien (ver [[base conxugada]]). Esto, de la mesma, ye dependiente del tamañu de los átomos que comparten l'enllaz. Pa un ácidu HAI, al empar qu'aumenta'l tamañu del átomu A, la fuercia del enllaz mengua, significando esto que ye más bono de ser rotu, y la fuercia del ácidu aumenta. La fuercia del enllaz ye una midida de cuánta [[enerxía d'enlace|energía]] ye necesaria pa romper un enllaz. N'otres pallabres, requier menos enerxía romper l'enllaz cuando l'átomu A faise más grande, y el protón ye más fácilmente removible por una base. Esto esplica parcialmente por qué l'ácidu fluorhídricu ta consideráu un ácidu débil, ente que los demás ácidos d'halóxenu (HCl, HBr, HI) son acedos fuertes. Anque'l flúor ye más electronegativu que los otros halóxenos, el so [[radiu atómicu]] ye tamién enforma menor, polo que comparte un enllaz fuerte col hidróxenu. Al movese escontra baxo nuna columna na tabla periódica, los átomos fáense menos electronegativos, pero tamién significativamente más grandes, y el tamañu del átomu tiende a apoderar l'acidez nel enllaz col hidróxenu. El [[ácidu sulfhídricu|sulfuru d'hidróxenu]], H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S, ye un ácidu más fuerte que l'agua, inclusive anque l'oxíxenu ye más electronegativu que l'azufre. Esto ye por cuenta de que el azufre ye más grande que l'oxíxenu, y l'enllaz hidróxenu-azufre ye más fácilmente francible que l'enllaz hidróxenu-oxíxenu.

== Carauterístiques químiques ==

=== Acedos monopróticos ===
Los ácidos monopróticos son aquellos ácidos que son capaces de donar un [[protón]] por molécula mientres el procesu de [[disociación]] (llamáu delles vegaes ionización), como s'amuesa de siguío (simbolizáu por HAI):

:::::HAI(aq) + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O(l) {{eqm}} H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;(ac) + A&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;(ac) &amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; ''K''&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;

Dellos exemplos comunes d'acedos monopróticos n'[[ácidu inorgánico|ácidos minerales]] inclúin al [[ácidu clorhídricu]] (HCl) y el [[ácidu nítricu]] (HNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;). Per otra parte, pa los [[ácidu orgánico|ácidos orgánicos]], el términu xeneralmente indica la presencia d'un [[ácidu carboxílico|grupu carboxilo]], y delles vegaes estos ácidos son conocíos como acedos monocarboxílicos. Dellos exemplos d'ácidos orgánicos inclúin al [[ácidu fórmico]] (HCOOH), [[ácidu acéticu]] (CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;COOH) y l'[[ácidu benzoico|ácidu benzoicu]] (C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;COOH).

=== Acedos polipróticos ===
Los ácidos polipróticos son capaces de donar más d'un protón por molécula d'ácidu, en contraste a los ácidos monopróticos que namái donen un protón por molécula. Los tipos específicos d'acedos polipróticos tienen nomes más específicos, como ácidu dipróticu (dos protones potenciales pa donar) y ácidu tripróticu (tres protones potenciales pa donar).

Un ácidu dipróticu (simbolizáu equí como H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;A) puede sufrir una o dos disociaciones, dependiendo del pH. Cada disociación tien la so propia constante de disociación, K&lt;sub&gt;a1&lt;/sub&gt; y K&lt;sub&gt;a2&lt;/sub&gt;.

:::::H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;A(ac) + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O(l) {{eqm}} H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;(ac) + HAI&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;(ac) &amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; ''K''&lt;sub&gt;a1&lt;/sub&gt;

:::::HAI&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;(ac) + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O(l) {{eqm}} H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;(ac) + A&lt;sup&gt;2−&lt;/sup&gt;(ac)&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp;&amp;nbsp; ''K''&lt;sub&gt;a2&lt;/sub&gt;

La primer constante de disociación ye mayor que la segunda; esto ye: ''K''&lt;sub&gt;a1&lt;/sub&gt; &gt; ''K''&lt;sub&gt;a2&lt;/sub&gt;. Por casu, el [[ácidu sulfúricu]] (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;) puede donar un protón pa formar l'[[bisulfatu|anión bisulfatu]] (HSO{{su|—|4}}), pa lo que ''K''&lt;sub&gt;a1&lt;/sub&gt; ye bien grande; depués puede donar un segundu protón pa formar l'[[sulfatu|anión sulfatu]] (SO{{su|2—|4}}), onde ''K''&lt;sub&gt;a2&lt;/sub&gt; ye comparativamente pequeñu, indicando una fuercia entemedio. El valor grande de ''K''&lt;sub&gt;a1&lt;/sub&gt; pa la primera disociación significa que l'ácidu sulfúricu ye un ácidu fuerte. De manera similar, l'inestable y débil [[ácidu carbónico]] (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;) puede perder un protón pa formar l'[[Bicarbonatu|anión bicarbonatu]] (HCO{{su|—|3}}) y perder un segundu protón pa formar l'[[carbonatu|anión carbonatu]] (CO{{su|2-|3}}). Dambos valores de ''K''&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt; son pequeños, pero ''K''&lt;sub&gt;a1&lt;/sub&gt; &gt; ''K''&lt;sub&gt;a2&lt;/sub&gt;.

Un ácidu tripróticu (H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;A) puede sufrir una, dos, o trés disociaciones, y tien trés constantes de disociación, onde ''K''&lt;sub&gt;a1&lt;/sub&gt; &gt; ''K''&lt;sub&gt;a2&lt;/sub&gt; &gt; ''K''&lt;sub&gt;a3&lt;/sub&gt;.

:::::H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;A(ac) + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O(l) {{eqm}} H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;(ac) + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;A&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;(ac) &amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp;&amp;nbsp; ''K''&lt;sub&gt;a1&lt;/sub&gt;

:::::H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;A&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;(ac) + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O(l) {{eqm}} H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;(ac) + HAI&lt;sup&gt;2−&lt;/sup&gt;(ac) &amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; ''K''&lt;sub&gt;a2&lt;/sub&gt;

:::::HAI&lt;sup&gt;2−&lt;/sup&gt;(ac) + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O(l) {{eqm}} H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;(ac) + A&lt;sup&gt;3−&lt;/sup&gt;(ac) &amp;nbsp; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp; ''K''&lt;sub&gt;a3&lt;/sub&gt;

Un exemplu [[compuestu inorgánicu|inorgánicu]] d'un ácidu tripróticu ye l'ácidu ortofosfóricu (H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;PO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;), xeneralmente llamáu a cencielles [[ácidu fosfóricu]]. Los trés protones pueden ser perdíos consecutivamente, produciendo H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;PO{{su|—|4}}, depués HPO{{su|2-|4}}, y finalmente PO{{su|3-|4}}, el anión ortofosfato, a cencielles llamáu [[grupu fosfatu|fosfatu]]. Un exemplu [[compuestu orgánicu|orgánicu]] d'ácidu tripróticu ye l'[[ácidu cítricu]], que puede perder consecutivamente tres protones pa formar finalmente'l [[citratu|anión citratu]]. Anque les posiciones de los protones na molécula orixinal pueden ser equivalentes, los valores de ''K''&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt; difieren yá que ye energéticamente menos favorable perder un protón si la base conxugada ta cargada negativamente.

=== Neutralización ===
[[Ficheru:Hydrochloric acid ammonia.jpg|thumb|[[Ácidu clorhídricu]] (nel [[vasu de precipitaos]]) reaccionando con vapores d'[[amoniacu]] pa producir [[cloruru de amonio|cloruru de amoniu]] (fumu blanco).]]
La [[reaición ácidu-base|neutralización]] ye la reaición ente un ácidu y una base, produciendo una [[sal (química)|sal]] y base neutralizada; por casu, l'ácidu clorhídricu y l'hidróxidu de sodiu formen cloruru de sodiu y agua:

::HCl(aq) + NaOH(aq) → H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O(l) + NaCl(aq)

La neutralización ye la base de la [[titulación]], onde un [[indicador de pH]] amuesa'l puntu d'equivalencia cuando'l númberu equivalente de moles d'una base fueron añadíos a un ácidu. Xeneralmente asumir incorreutamente que la neutralización resulta nuna solución con pH 7,0, lo que ye solamente'l casu cuando l'ácidu y la base tienen fuercia similar mientres la reaición y atópense en concentraciones asemeyaes. La neutralización con una base más débil que l'ácidu resulta nun sal sele acedo. Un exemplu ye'l [[cloruru de amonio|cloruru de amoniu]], que ye sele ácidu, producíu a partir del ácidu fuerte [[cloruru d'hidróxenu]] y la base débil [[amoniacu]]. Recíprocamente, la neutralización d'un ácidu débil con una base fuerte produz un sal sele básico, por casu, el [[fluoruru sódicu|fluoruru de sodiu]], formáu a partir del [[ácidu fluorhídricu|fluoruru d'hidróxenu]] y el [[hidróxidu de sodiu]].

=== Equilibriu ácidu débil/base débil ===
{{AP|Ecuación de Henderson-Hasselbalch}}
Por que pueda perdese un protón, ye necesariu que'l pH del sistema xuba sobre'l valor de p''K''&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt; del ácidu protonado. L'amenorgamientu na concentración de H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; na solución básica mueve l'equilibriu escontra la base conxugada (la forma deprotonada del ácidu). En soluciones a menor pH (más ácides), hai abonda concentración de H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; na solución por que el ácidu permaneza na so forma protonada, o por que se protone la base conxugada.

Les soluciones d'ácidos débiles y sales de les sos bases conxugaes formen les [[tampón químicu|soluciones tampón]].

=== Durez d'ácidos ===
{{AP|Teoría ácidu-base duru-blandiu}}
En 1963, Pearson introdució'l conceutu d'ácidos y bases duros y blandios.
Son acedos duros aquellos cationes de pequeñu tamañu y alta carga, de baxa polarizabilidad: alcalinos, alcalinotérreos llixeros, cationes de transición d'alta carga, como'l Ti&lt;sup&gt;4+&lt;/sup&gt;, Cr&lt;sup&gt;3+&lt;/sup&gt;, Fe&lt;sup&gt;3+&lt;/sup&gt;, Co&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt;, etc.

Son acedos blandios les especies químiques de gran tamañu, pequeña o nula carga, y alta polarizabilidad: metales más pesaos de carga más baxa, como Ag&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;, Cu&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;, Pt&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt;, Hg&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt;, etc.

Les especies dures tienden a combinase ente sigo. La interaición duru-duru o blandiu-blandiu conduz a especies más estables. Esto debe a un mayor solapamiento d'orbitales, qu'anicia un enllaz más fuerte que nes interaiciones duru-blandiu o blandiu-duru. Lo anterior ye útil, de forma averada, pa predicir el sentíu de numberoses reaiciones.

== Aplicaciones de los ácidos ==
Hai numberosos usos de los ácidos. Los ácidos son usaos frecuentemente pa esaniciar ferruñu y otru escomiu de los metales nun procesu conocíu como ''pickling''. Pueden ser usaos tamién como [[electrolitu|electrolitos]] nuna [[batería llétrica|batería]], como'l [[ácidu sulfúricu]] nuna batería d'automóvil.

Los ácidos fuertes, el [[ácidu sulfúricu]] en particular, son llargamente usaos en procesamientu de minerales. Por casu, los minerales de fosfatu reaccionen con ácidu sulfúricu produciendo [[ácidu fosfóricu]] pa la producción de fertilizantes, y el [[cinc]] ye producíu eslleiendo [[óxidu de cinc]] n'ácidu sulfúricu, purificando la solución y aplicando electrólisis.

Na industria químico, los ácidos reaccionen nes reaiciones de neutralización pa producir sales. Por casu, el [[ácidu nítricu]] reaiciona col [[amoniacu]] pa producir [[nitratu d'amoniu|nitratu de amoniu]], un fertilizante. Adicionalmente, los [[ácidu carboxílico|acedos carboxílicos]] pueden ser [[esterificación de Fischer-Speier|esterificados]] con [[alcohol]]es en presencia d'ácidu sulfúricu, pa producir [[éster]]es.

Los ácidos son usaos como [[catálisis|catalizadores]]; por casu, el [[ácidu sulfúricu]] ye usáu en grandes cantidaes nel procesu d'[[alquilación]] pa producir [[gasolina]]. Los ácidos fuertes, como l'ácidu sulfúricu, fosfóricu y clorhídricu, tamién tienen efeutu en reaiciones de [[reaición de deshidratación|deshidratación]] y [[reaición de condensación|condensación]].
Los ácidos son usaos tamién como aditivos en bébores y alimentos, yá que alterien el so sabor y sirven como preservantes. Por casu, el [[ácidu fosfóricu]] ye un componente de les bébores con [[cola (bébora)|cola]].

== Bayura biolóxica ==
[[Ficheru:Aminoacid.png|thumb|left|Estructura básica d'un [[aminoácidu]].]]
Munches molécules biolóxicamente importantes son acedos. Los [[ácidu nucleico|acedos nucleicos]], incluyendo al [[ácidu desoxirribonucleico|ADN]] y l'[[ácidu ribonucleico|ARN]] contienen el códigu xenéticu que determina enforma de les carauterístiques d'un organismu, y ye tresferíu de padres a renuevos. L'ADN contién el molde químicu pa la síntesis de les [[proteína|proteínes]], que tán feches de subunidades d'[[aminoácidu|aminoácidos]].

Un aminoácidu tien un carbonu central (el carbonu α o ''alfa'') que ta xuníu covalentemente a un grupu [[ácidu carboxílico|carboxilo]] (d'ende que son [[ácidu carboxílico|acedos carboxílicos]]), un grupu [[grupu amino|amino]], un átomu d'hidróxenu, y un grupu variable. El grupu variable, tamién llamáu grupu R o cadena llateral, determina la identidá y munches de les propiedaes d'un aminoácidu específico. Na [[glicina]], l'aminoácidu más simple, el grupu R ye un átomu d'hidróxenu, pero en tolos demás aminoácidos contién unu o más átomos de carbonu xuníu a hidróxenu, y puede contener otros elementos, tales como [[azufre]], [[seleniu]], [[oxíxenu]] o [[nitróxenu]]. Con esceición de la glicina, los aminoácidos presentes na naturaleza son [[quiralidá (química)|quirales]] y casi invariablemente tán presentes na [[quiralidá (química)#Configuración D y L|configuración L]]. Dalgunos [[peptidoglucanos]], atopaos en delles [[paré celular|parés celulares]] [[bacteria]]nas contienen pequeñes cantidaes de D-aminoácidos. A pH fisiolóxicu, típicamente alredor de 7, esisten aminoácidos llibres en forma iónica, onde'l grupu carboxilo ácidu (-COOH) pierde un protón (-COO&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt;) y el grupu amino básicu (-NH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) gana un protón (-NH{{su|+|3}}). La molécula entera tienen una carga neta neutra, y ye un [[zwitterión]].

Los [[ácidu grasu|ácidos grasos]] y derivaos d'ácidos grasos son otru grupu d'acedos carboxílicos que xueguen un rol significativu en bioloxía. Estos contienen llargues cadenes d'hidrocarburu y un grupu ácidu carboxílico nun estremu. La [[membrana plasmática|membrana celular]] de casi tolos organismos ta fecha principalmente d'una [[bicapa fosfolipídica]], una [[micela]] de cadenes hidrofóbiques d'ácidos grasos con grupos [[fosfatu]] hidrofílicos.

N'humanos y munchos otros animales, el [[ácidu clorhídricu]] ye parte del [[zusmiu gástrico|ácidu gástrico]] segregáu nel [[estómagu]] p'ayudar a hidrolizar a les [[proteína|proteínes]], según pa convertir la proenzima inactiva [[pepsinógeno]] na [[enzima dixestiva|enzima]] activa [[pepsina]]. Dellos organismos producen ácidos pal so defensa; por casu, les formigues producen el [[ácidu fórmico]].

L'equilibriu ácidu-base xuega un rol críticu na regulación de la respiración de los [[Mammalia|mamíferos]]. El gas [[dioxígeno|oxíxenu]] (O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) lleva a cabu la [[respiración celular]], procesu pol cual los animales lliberen la [[enerxía potencial]] química almacenada nos alimentos, produciendo [[dióxidu de carbonu]] (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) como productu. L'oxíxenu y el dióxidu de carbonu son intercambiaos nos [[pulmones]], y el cuerpu respuende a les demandes enerxétiques variables afaciendo la velocidá de [[ventilación pulmonar]]. Por casu, mientres periodos d'exercitación, el cuerpu ruempe rápido los [[glúcidu|carbohidratu]] almacenaos, lliberando CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; a la riega sanguínea. En soluciones aguacientes como'l sangre, el CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; esiste n'equilibriu con [[ácidu carbónico]] y l'[[bicarbonatu|anión bicarbonatu]].
: CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O {{eqm}} H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; {{eqm}} H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; + HCO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt;
Ye l'amenorgamientu nel pH la señal que lleva al celebru a alendar más rápido y fondu, lliberando l'escesu de CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; y resuministrando a les célules con O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;.

[[Ficheru:Aspirin-skeletal.svg|thumb|L'[[ácidu acetilsalicílicu|aspirina (ácidu acetilsalicílicu)]] ye un [[ácidu carboxílico]].]]
Les [[membrana plasmática|membranes celulares]] son xeneralmente impermeables a les molécules polares, cargaes o grandes, por cuenta de les cadenes grases [[grupu acilo|acílicas]] [[Lipófilu|lipofílicas]] conteníes nel so interior. Munches molécules biolóxicamente importantes, incluyendo un gran númberu d'axentes farmacéuticos, son acedos orgánicos débiles que pueden crusar la membrana na so forma protonada, na forma ensin carga, pero nun pueden faelo na so forma cargada (como base conxugada). Por esta razón, l'actividá de munches drogues puede ser aumentada o menguada pol usu de antiácidos o alimentos acedos. Sicasí, la forma cargada suel ser más soluble nel sangre y el [[citosol]], dambos medios aguacientos. Cuando'l mediu estracelular ye más ácidu que'l pH neutru dientro de la célula, ciertos ácidos van esistir na so forma neutra y van ser solubles na membrana, dexándo-yos cruciar la bicapa lipídica. Los ácidos que pierden un protón a pH intracelular van esistir na so forma cargada, soluble, polo que son capaces d'espublizase al traviés del citosol al so oxetivu. L'[[ibuprofeno]], la aspirina y la [[penicilina]] son exemplos de drogues que son acedos débiles.

== Ácidos comunes ==

=== Ácidos minerales o inorgánicos ===
* [[Ácidu crómico]] (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CrO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)
* [[Ácidu fluoroantimónico]]
* [[Ácidu fluorobórico]]
* [[Ácidu fluorosulfúricu]]
* [[Ácidu fosfóricu]] (H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;PO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)
* [[Ácidu hexafluorofosfóricu]]
* [[Ácidu nítricu]] (HNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)
* Halogenuros d'hidróxenu y les sos soluciones aguacientes: [[ácidu clorhídricu]] (HCl), [[ácidu bromhídricu]] (HBr), [[yoduro d'hidróxenu ácidu yodhídricu]] (HI)
* Oxoácidos d'halóxenos: [[ácidu hipoclorosu]], [[ácidu clóricu]], [[ácidu perclóricu]], [[ácidu peryódicu]] y compuestos correspondientes al bromu y al yodu

=== Acedos sulfónicos ===
* [[Ácidu etansulfónico]] (ácidu esílico) (EtSO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;H)
* [[Ácidu bencensulfónico]] (ácidu besílico) (PhSO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;H)
* [[Ácidu metansulfónico]] (ácidu mesílico)
* [[Ácidu toluenosulfónico]] (ácidu tosílico) (C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;(CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;) (SO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;H))
* [[Ácidu trifluorometansulfónico]] (ácidu tríflico)

=== Acedos carboxílicos ===
* [[Ácidu acéticu]]
* [[Ácidu fórmico]]
* [[Ácidu glucónico]]
* [[Ácidu láctico]]
* [[Ácidu oxálico]]
* [[Ácidu tartárico]]

=== Acedos carboxílicos vinílogos ===
* [[Ácidu ascórbico]]
* [[Ácidu de Meldrum]]

== Ver tamién ==
* [[Acidez]]
* [[Acidificación del océanu]]
* [[Ácidu débil]]
* [[Ácidu fuerte]]
* [[Base (química)]]
* [[Agua acedo]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* [http://www.csudh.edu/oliver/chemdata/data-ka.htm ''Listing of strengths of common acids and bases''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20011218075412/http://www.csudh.edu/oliver/chemdata/data-ka.htm |date=2001-12-18 }}
* Zumdahl, Chemistry, 4th Edition.
* Ebbing, D.D., &amp; Gammon, S. D. (2005). ''Xeneral chemistry'' (8th ed.). Boston, MA: Houghton Mifflin. {{ISBN|0-618-51177-6}}.
* Pavia, D.L., Lampman, G.M., &amp; Kriz, G.S. (2004). ''Organic chemistry volume 1: Organic chemistry 351.'' Mason, OH: Cenage Learning. {{ISBN|978-0-7593-4272-4}}.

== Enllaces esternos ==
* [http://scienceaid.co.uk/chemistry/physical/acidbases.html ''Science Aid: Acids and Bases. Information for High School students''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161227185722/http://scienceaid.co.uk/chemistry/physical/acidbases.html |date=2016-12-27 }}
* [http://academicearth.org/lectures/heartburn-acids-and-bases ''UC Berkeley video lecture on acids and bases''.] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=''UC Berkeley video lecture on acids and bases''. |2=http://academicearth.org/lectures/heartburn-acids-and-bases |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}
* [https://web.archive.org/web/20190126143238/http://www2.iq.usp.br/docente/gutz/Curtipot_.html ''Curtipot: Acid-Base equilibria diagrams, pH calculation and titration curves simulation and analysis – freeware''.]
* [http://canadaconnects.ca/chemistry/10081/ ''A summary of the Properties of Acids for the beginning chemistry student''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070208205931/http://canadaconnects.ca/chemistry/10081/ |date=2007-02-08 }}
* [http://www.unece.org/env/lrtap/ ''The UN ECE Convention on Long-Range Transboundary Air Pollution''.]

{{DEFAULTSORT:Acido}}

&lt;!-- interwiki --&gt;
{{Tradubot|Ácido}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Ácidos|*]]
[[Categoría:Química ácidu-base]]</text>
      <sha1>5owr5w9i4u1guesrrtnk9c2n4ljonp1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vercinxétorix</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74355</id>
    <revision>
      <id>4765739</id>
      <parentid>4757925</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T20:33:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58920" sha1="8yz4dr5b9u6yygt3zikhvt83fc6xf23" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Vercinxétorix''' (nacíu [[circa|c.]] de {{AC|80}}&lt;ref&gt;Nun esiste fonte dalguna que date la fecha de nacencia de Vercinxétorix. Esta fecha averada deducir a partir d'un estractu de [[De Bello Gallico|la obra de César]], que escribe que'l líder galu tenía menos de 30 años cuando combatió en Alesia.&lt;/ref&gt; en [[Auvernia]],&lt;ref&gt;Probablemente en [[Nemoso]], territoriu que correspuende al actual [[Clermont-Ferrand]].&lt;/ref&gt; fináu en {{AC|46}} en [[Antigua Roma|Roma]]) foi fíu del líder [[galos (pueblu)|galu]] [[Celtilo]], de la tribu de los [[arvernos]]. A finales de la ''[[Guerra de les Galies]]'', xunió a la mayoría de les [[pueblos galos|tribus gales]] coles mires d'enfrentase a [[Xuliu César]] y espulsalu de los sos territorios. Vencíu n'[[Batalla d'Alesia|Alesia]] ({{AC|52}}), foi prindáu y encarceláu nel [[Cárcel Mamertina|Tullianum]] mientres seis años hasta que foi executáu en celebrándose el [[trunfu romanu|trunfu]] de César.&lt;ref&gt;[[Dión Casio]], ''Historia Romana'', XLIII, 19, 4 afirma que'l so asesinatu asocedió'l mesmu día del trunfu. Pero esto nun ye comprobable. Una y bones les fontes nun precisen les circunstancies exactes del mesmu, ye por analoxía cola muerte de [[Simón ben Giora|Simón fíu de Gioras]], descrita por [[Flaviu Xosefu]], ''La guerra de los xudíos'', VII, 154, que se deduz que'l vieyu líder arverno foi esgañáu. Pero sigue tando la dulda nel aire. Una nueva hipótesis ye que foi lleváu a los montes, nuna casa senciella con vista a Roma, onde se-y aislló cola so familia. Los sos fíos nun fueron educaos sol sistema galu, sinón pol romanu, lo cual aseguraba que nun se vengaren nun futuru. Vease [[Luciano Canfora]], ''César, el dictador demócrata'', París, Flammarion, 2001, p. 383 n. 75&lt;/ref&gt; Los sos fíos fueron educaos como romanos.

Vercinxétorix foi ún de los primeros líderes [[Galia|galos]] que llogró empobinar a una parte importante de la [[Galia|nación gala]], amosando verdaderu talentu militar al enfrentase al más grande de los estrategues del so tiempu, [[Xuliu César]]. Sol reináu de [[Napoleón III]], emplegóse considerablemente la so figura como representante de la civilización galorromana. Darréu, mientres l'[[Guerra franco-prusiana|enfrentamientu franco-alemán]], encarnó la figura [[mitoloxía|mítica]] y [[patriotismu|patriótica]] del pueblu francés, que lo convirtió en parte importante del so [[historiografía]] mientres el [[sieglu XIX]]. Ente [[1870]] y [[1950]] convertir a güeyos de les nueves xeneraciones d'escolares nel primer líder de [[Francia]].

== Biografía ==

=== Fuentes primaries ===
Les fontes históriques que documentan la vida de Vercinxétorix son escases y tienen de ser interpretaes y emplegaes con procuru, partiendo de la base que la conformen escritos antiguos,&lt;ref&gt;[[Christian Goudineau]], ''Le dossier Vercinxétorix'', Éditions Actes Sud, 2001.&lt;/ref&gt; ente los que destaquen les obres d'[[Estrabón]],&lt;ref&gt;[[Estrabón]] ''Xeografía'', IV, 2, 3&lt;/ref&gt; [[Plutarcu]],&lt;ref&gt;[[Plutarcu]] ''[[Vides Paraleles]]'', ''Alejandro &amp; César XXV-XXVII&lt;/ref&gt; y [[Lucio Anneo Floro|Floro]], quien emplega como fonte principal a [[Titu Liviu]],&lt;ref&gt;[[Lucio Anneo Floro|Floro]], ''Epítome de Titu Liviu'', I, 45&lt;/ref&gt; y [[Dion Casio]].&lt;ref&gt;[[Dion Casio]], ''Historia Romana'', XL, 41&lt;/ref&gt; Sicasí, la obra que contién más información avera del líder galu son los [[De Bello Gallico|''Comentarios de la Guerra de les Galies'']] de [[Xuliu César]], destinaos a ser lleíos pol [[Senáu romanu|Senáu]]. Esta obra foi escrita a lo llargo de les sos campañes y compilada tres la so victoria final sobre los galos n'[[Batalla d'Alesia|Alesia]]. Los estractos relativos a Vercinxétorix resumir nel ''Llibru VII'' de los ''Comentarios''.

Ye abondo esconcertante al intentar esbozar la semeya d'un personaxe históricu, el tener que referise esencialmente a los discursos y traces del so calter referíos pol so principal adversariu, que la so esmolición nun yera probablemente perpetuar la so memoria cola más meticulosa oxetividá.
[[Ficheru:Commentarii de Bello Gallico.jpg|right|200px|thumb|''[[De Bello Gallico|Comentarii de Bello Gallico]]'' de [[Xuliu César|César]]. Edición de [[1783]].]]
Sicasí, les importantes meyores realizaes nel campu de l'[[arqueoloxía]] de la [[Francia]] [[galorromano|galorromana]] nos últimos cuarenta años apurrieron abondos elementos como p'ayudar na comprensión del calter del personaxe.

=== Orixe ===

==== Nacimientu ====
{{AP|Arverno|l1=Arvernos}}
Según [[Estrabón]], ye probable que naciera en [[Gergovia]] ([[Auvernia]]),&lt;ref
name=&quot;Estrabón 4.2.3&quot;&gt;[[Estrabón]] ''[[Xeografía d'Estrabón|Xeografía]]'', IV, 2.3.:«... Gergovia, ciudá de los arvernos asitiada sobre un monte bien alto de la cual procedía Vercinxétorix.»&lt;/ref&gt; anque tamién esiste la posibilidá de que'l líder galu naciera en [[Nemoso]], ciudá arverna mentada tamién pol xeógrafu griegu, («los arvernos asentir nel Valle del [[Loira|Líger]]. La so capital ye Nemoso, allugada na so vera»)&lt;ref name=&quot;Estrabón 4.2.3&quot; /&gt; y que la so allugamientu correspuende d'una manera averada al allugamientu de la moderna ciudá de [[Clermont-Ferrand]]. Recién investigaciones arqueolóxiques revelen que la capital de los arvernos nun taba alcontrada en Clermont-Ferrand, sinón en [[Corent]]; amás, diches investigaciones desvelen la esistencia d'una escepcional urbanización con un desenvolvimientu policéntrico na zona de [[Limaña]]. Los espertos determinaron que na dómina de César coesistíen el ''[[oppidum]]'' fortificáu de Gergovia y la ciudá desenvuelta de Corent.

Desconozse la so fecha de nacencia exauta, anque puede deducise de forma averada a partir d'un estractu de los ''Comentarios'' de César. El xeneral republicanu fai referencia al futuru líder galu sol nome de ''adulescens'',&lt;ref&gt;La ''adulescentia'' yera la edá anterior al exerciciu d'una [[maxistratura romana|maxistratura]]; la trentena yera la edá en qu'un home algamaba dafechu la edá adulta en Roma, cuando podía dar los sos primeros pasos al traviés del ''[[Cursus honorum|Cursus Honorum]]''. Hai que tener en cuenta que l'estractu en que César llama a Vercinxétorix ''adulescens'' ta escritu nel añu [[52 e.C.]].&lt;/ref&gt; términu emplegáu na [[Antigua Roma]] pa designar a un home menor de trenta años. Determinaos historiadores establecieron la so fecha de nacencia [[circa|c.]] del añu [[80 e.C.]]&lt;ref&gt;Goudineau, p. 278.&lt;/ref&gt;

Vercinxétorix yera fíu de [[Celtilo]], líder d'unu de les principales cles arvernos. El pueblu arverno yera una de les tribus más poderoses, con un territoriu que s'estendía dende'l [[Languedoc]] hasta [[Narbona]] y hasta les fronteres de [[Marsella|Massilia]] y imperaban sobre los pueblos establecíos hasta'l [[Pirineos|Pirene]], l'Océanu ([[Océanu Atlánticu]]) y el [[Rin]].&lt;ref name=&quot;Estrabón 4.2.3&quot; /&gt; 

El so padre foi asesináu poles families [[aristocracia|aristocrátiques]] arvernas, que trataben de restablecer el so derechu al tronu, abolíu cuando los arvernos fueron ganaos polos xenerales romanos [[Cneo Domicio Ahenobarbo (cónsul 122 e.C.)|Cneo Domicio Ahenobarbo]] y [[Quintu Fabio Máximu Alobrógico]] ([[122 e.C.]]).&lt;ref&gt;Ernst Badian (1996), “Domitus Ahenobarbus, Gnaeus (2)”, n'[[Simon Hornblower|Hornblower, Simon]], ''Oxford Classical Dictionary'', Oxford: [[Oxford University Press]].&lt;/ref&gt; En venciendo n'[[Orange (Vaucluse)|Orange]] a [[Bituito]], rei de los arvernos, los romanos caltuviéron-y so arrestu domiciliariu hasta la so muerte en [[Alba Longa]] ([[Italia]]), ya impunxeron al so pueblu un nuevu réxime.&lt;ref&gt;Vincent Guichard, «Les Arvernes», en ''Le dossier Vercinxétorix'', p. 249.&lt;/ref&gt; El refugu a la nueva dinastía pesaba tanto como la medrana a frayar el tratáu robláu colos romanos, fonte de seguridá y prosperidá pa esti pueblu mientres sesenta años.&lt;ref&gt;C. Goudineau, p. 277.&lt;/ref&gt;

==== Nome ====
L'orixe del so nome foi mientres llargu tiempu un misteriu. Nos sos ''[[Vides paraleles|Vides Paraleles, Vida de Xuliu César]]'', [[Plutarcu]] fai referencia al líder galu al traviés del nome de «Ουεργεντοριξ (Ouergentorix)»; [[Estrabón]] emplega otra forma pa referise a él. Sicasí, tanto César na so obra como numberoses monedes topaes col so nome grabáu precisen el so [[onomástica|forma onomástica]] exauta: &lt;center&gt;VERCINGETORIXS.&lt;ref&gt;D. y Y. Roman, ''Histoire de la Gaule'', Fayard, París, 1997, p. 65 y nota 165 de la p. 651&lt;/ref&gt; &lt;/center&gt;
L'historiador [[Lucio Anneo Floro|Floro]] escribe nel so ''Historia Romana'' que «...hasta'l so nome paez fechu pa crear l'horror».&lt;ref&gt;[[Lucio Anneo Floro|Floro]], ''Historia Romana'', Llibru III, XI.&lt;/ref&gt;
Tres el redescubrimientu» nel [[sieglu XIX]] de la Galia y de Vercinxétorix, los autores preguntáronse mientres munchos años si'l nome del líder arverno yera realmente un nome de persona, o si a cencielles significaba «el xefe» en llingua arverna.&lt;ref&gt;Suzanne Citron, ''L'Histoire de France autrement'', Ediciones de l'Atelier, 1995, p. 14: 
{{cita|Ye bien posible que Vercinxétorix, más qu'un nome propiu, fora un [[títulu honoríficu|títulu]] que significara «rei bien poderosu» o «super-rei guerreru»}}.&lt;/ref&gt; D'esta miente [[Jules Michelet]] nómalu El Vercinxétorix» nel so ''Historia de Francia''.&lt;ref&gt;El catálogu de la esposición ''Vercinxétorix y Alesia'' (1994) precisa na páxina 201 que:
{{cita|Na segunda edición de la so ''Historia de Francia'', publicada en 1869, Jules Michelet fala entós del «Vercinxétorix de los arvernos».}}&lt;/ref&gt; Hubo, pos, dellos reis llamaos asina na historia gala, lo qu'esplicaría la bayura y distribución d'exemplares de monedes llevando esta inscripción. Pero la dificultá fincaba sicasí en que «el» Vercinxétorix lleva realmente este nome enantes inclusive de que-y fora confiada la responsabilidá suprema.

Anguaño, almítese lo que los [[filoloxía|filólogos]] describieron dende va tiempu: Vercinxétorix ostenta un títulu honoríficu compuestu de ''Ver-'' (pronunciar «uer-» [{{IPA|wer}}]) que ye una forma de [[superlativu]], ''cingeto(s)'' (pronunciar «kinnguéto» [{{IPA|kiŋˈgeto}}]) faciendo referencia a la figura del guerreru y el sufixu ''-rix'' (pronunciar «riks» [{{IPA|ˈɾiks}}]), ye dicir ''&quot;rei&quot;'' n'antiguu celta). El sufixu ''-rix'' ta presente en numberosos nomes galos: nos sos ''Comentarios'', César menta dos ''Cingétorix''&lt;ref&gt;[[Cingétorix (Britania)|Un xefe]] [[britanos|britanu]] (''Comentarios sobre la Guerra de les Galies'' v.22; y [[Cingétorix (Galia)|un xefe]] [[tréveros|trévero]] (ídem, v.3-4; 56-57).&lt;/ref&gt; Por tanto, puede considerase como un títulu y traducilo como «''el más grande rei de los guerreros''».&lt;ref&gt;V. Kruta,'' les Celtes'', París, 2000, p. 856&lt;/ref&gt;

==== Semeya ====
Nun se topó nenguna escultura de Vercinxétorix que date de la [[antigüedá clásica|dómina antigua]], polos que los pintores, escritores y escultores del [[sieglu XIX]], como [[Bartholdi]], viéronse obligaos a imaxinase al líder galu inspirándose nes definiciones lliteraries realizaes por Xuliu César y otros autores antiguos,&lt;ref&gt;[[Xuliu César]], ''[[De Bello Gallico|''Comentarios de la Guerra de les Galies'']].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Virxiliu]], ''[[Eneida]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Diodoro Sículo]], ''[[Biblioteca Histórica]]''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Flavio Arrianu]], ''[[Anábasis alexandrina|Anábasis d'Alejandro Magno]]''.&lt;/ref&gt; que describen a Vercinxétorix como un home trabáu, de llargu pelo y pobláu bigote.

De tolos oxetos arqueolóxicos que s'atoparon, los únicos oxetos conocíos que pudieron representar a Vercinxétorix cuando inda taba con vida son les monedes contemporánees. Les investigaciones realizaes por [[Jean-Baptiste Colbert de Beaulieu]], que revolucionaron la [[numismática]] gala ente los años cincuenta y sesenta,&lt;ref&gt;Colbert de Beaulieu (J.B.) Lefevre (G.)'' les monnaies de Vercinxétorix'', Gallia, 21, 1963&lt;/ref&gt; conducieron al afayu de 25 estáteros d'oru y dos de bronce col nome de Vercinxétorix grabáu.&lt;ref&gt;Estes monedes paecen provenir toes de l'ayalga de Pionsat. A partir d'estes pieces, identificáronse 11 monedes con [[Troquel (molde)|troqueles]] de anversos y 10 d'aviesos, lo que fai qu'a lo menos 75.000 pieces tuvieron de ser acuñaes. Estes monedes d'oru son llixeres y de una llei d'alredor d'un 40% d'oru sobre un pesu total mediu de 7,30 g pa una norma de 8 g (B. Fischer). Los dos pieces de bronce, atopaes en Alesia, son monedes acuñaes nel momentu de la batalla. ''Catálogue Vercinxétorix Alésia'', RMN, 1994, páxs. 206-207&lt;/ref&gt;

Sicasí, ante la entruga de si puede concluyise de qu'esi perfil que figura nestos estáteros representa a Vercinxétorix los especialistes entienden que non. Estos inclínense más bien pola teoría de que diches monedes contienen una representación de tipu helenísticu d'una divinidá que podría ser [[Apolo]], y non d'un rei.&lt;ref&gt;Topáronse semeyes bien similares nes monedes antigües de [[Marsella|Massalia]] que nun tienen rellación con Vercinxétorix.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Brigitte Fischer,''Le dossier Vercinxétorix'', p. 232 y J. B. Colbert de Beaulieu y B. Fischer, en ''Recueil des inscriptions gauloises, IV. les légendes monétaires'', Gallia, 1998&lt;/ref&gt;
Brigitte Fischer, siguiendo nesto a Jean-Baptiste Colbert de Beaulieu, solo ve en diches monedes representaciones de Apolo qu'asonsañen al [[estátero]] de [[Filipu II de Macedonia]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.mnha.public.lu/collections/cabinet_medailles/monnaies_celtiques_romaines/statere_philippe/index.html|títulu=Musée National d'Histoire et d'Art - Copia d'un estátero de Filipu II de Macedonia|añoacceso=2009|autor=|enllaceautor=|idioma=Francés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141205052913/http://www.mnha.public.lu/collections/cabinet_medailles/monnaies_celtiques_romaines/statere_philippe/index.html|fechaarchivu=2014-12-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;C. Goudineau, ''Le dossier Vercinxétorix'', p. 232. Topáronse estos estáteros en [[Dordoña (departamentu)|Dordoña]]. Seríen traíes a la [[Galia]] por [[mercenariu|mercenarios]] [[galu (pueblu)|galos]]&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Coin Vercingetorix.jpg|thumb|300px|Moneda de [[48 e.C.]] acuñada en Roma; ye posible que represente a Vercinxétorix, daquella cautivu.]]

Paradóxicamente, la verdadera cara de Vercinxétorix podría nun ser el qu'apaez representáu nun denariu galu, sinón el que figura un [[denariu]] romanu acuñáu en 48 e.C. por [[Lucio Hostilio Saserna]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://fredericweber.grafbb.com/monnaies-de-la-republique-romaine-f5/lhostilivs-saserna-t719.htm|títulu=Moneda acuñada por Lucio Hostilio Saserna|añoacceso=2009|autor=|enllaceautor=|idioma=Francés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080518010149/http://fredericweber.grafbb.com/monnaies-de-la-republique-romaine-f5/lhostilivs-saserna-t719.htm|fechaarchivu=2008-05-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sear, Roman Coins, Vol. 1, Millenium Edition, n° 419, p. 153.&lt;/ref&gt; Amuesa la semeya d'un xefe galu con cara aballada y demacrada, colos pelos de la nuca peñaos, con bigote y pería, con un escudu detrás de la cabeza.&lt;ref&gt;Porta noblemente una especie de [[paludamentum]] con [[fíbula]].&lt;/ref&gt; L'anversu amuesa un [[auriga]] conduciendo una [[biga (carru de guerra)|biga]] sobre la cual alcuéntrase un guerreru galu desnudu blandiendo una llanza y portando un escudu, una de les téuniques de combate favorita de los galos. Hai que señalar qu'esti denariu foi acuñáu por un allegáu de Xuliu César nuna dómina na que Vercinxétorix taba cautivu en [[Antigua Roma|Roma]], polo que dalgunos [[numismática|numismáticos]] sostienen que podría tratase de la semeya del propiu Vercinxétorix.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.sacra-moneta.com/Numismatique-gauloise/les-images-des-gaulois-sur-les-monnaies-romaines.html|títulu=Les images des gaulois sur les monnaies romaines (les imáxenes de los galos nes monedes romanes)|añoacceso=2009|autor=|enllaceautor=|idioma=Francés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150110040819/http://www.sacra-moneta.com/Numismatique-gauloise/Les-images-des-gaulois-sur-les-monnaies-romaines.html|fechaarchivu=2015-01-10}}&lt;/ref&gt; N'efeutu, cuando s'acuñó esta moneda'l galu más célebre taba en Roma y nun podía haber un modelu meyor pa los grabadores. Otros envaloren que la semeya representa un personaxe de más edá que nun yera'l Vercinxétorix de la dómina (alredor de 32 años) y piensen que ye una [[alegoría]] de la victoria romana sobre los galos. 

Los romanos arguyecer d'amosar nes sos monedes los trofeos representativos de los pueblos derrotaos,&lt;ref&gt;«Guerreros incómodos».&lt;/ref&gt; o los sos símbolos de prestíu.&lt;ref&gt;Armes, ''carnynx''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://users.skynet.be/celtesetmonnaies/ Monedes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151230052136/http://users.skynet.be/celtesetmonnaies/ |date=2015-12-30 }}.&lt;/ref&gt; Sicasí, yera escepcional exhibir les cares de los líderes vencíos. La moneda de L. Hostilio Saserna podría esplicase al traviés del deséu de representar a un enemigu fuera de lo común, el caudiellu de los galos. La so cara desnutrido sería'l reflexu de los sos cuatro años de cautiverio, y esplicaríase pola voluntá de remarcar l'aspeutu d'aflicción y desesperación d'un prestixosu enemigu.

=== La Guerra de les Galies ===
{{AP|Guerra de les Galies}}

==== Situación de la Galia nel sieglu I e.C. ====
[[Ficheru:Map of Eduens people-fr.svg|thumb|300px|La confederación edua, aliada colos romanos, enfrentar a los arvernos y secuanos.]]
Tres la derrota de los [[alóbroges]] en [[Solonion]] ([[61 e.C.]]), la ''[[Gallia Narbonensis]]'' tuvo definitivamente sometida; ente que [[Aquitania]], [[Bélxica]] y [[Céltica]]&lt;ref&gt;Categorización grecorromana totalmente ayena a la disposición de les distintes naciones gales.&lt;/ref&gt; caltuviéronse como territorios independientes de [[República Romana|Roma]]. César, [[gobernador romanu|gobernador]] de les [[alministración provincial romana|provincies]] de ''[[Galia Cisalpina]]'' y ''[[Galia Tresalpina|Tresalpina]]'', describió la disposición de los distintos pueblos establecíos na ''[[Galia Comata]]'':

«''Gallia est omnis acolumbra in partes trés''», diz César («la Galia ta estremada en trés partes»); los territorios habitaos polos aquitanos, los celtes y los belgues. Tres la conquista del sur del territoriu francés ente los años [[125 e.C.|125]]/[[122 e.C.]] redactáronse numberosos trataos comerciales estableciéndose sólidos venceyos con Roma. Por esa dómina la Galia taba habitada por más de sesenta pueblos, de los cualos conócense dellos nomes, como los [[arvernos]], [[eduos]], [[sécuanos]] y [[remos]]. En total, el pueblu galu podría integrar d'ente 9 a 10 millones de persones.&lt;ref&gt;Pierre Cabannes, en De l'an 58 à l'an 50 avant J.C., en ''Les grandes dates de l'Histoire de France'', Seuil, 2005. Esti valor ye una estimación que s'emplega comúnmente, anque numberosos especialistes modernos eviten citalo por cuenta de la so probable inexactitud.&lt;/ref&gt;

Dende mediaos del [[sieglu II e.C.]], y sobre manera tres la conquista romana del sur de la Galia, los eduos aliar colos romanos y establecieron fuertes llazos comerciales, políticos y militares con ellos. Los arvernos, un poderosu pueblu que tradicionalmente exerciera'l dominiu del [[Macizu Central]], oponer a esta alianza y enfrentáronse a eduos y romanos hasta qu'estos postreros ganáron-yos en [[121 e.C.]]&lt;ref&gt;Karl Fezrdinand Werner, ''Anícieslos, histoire de France'', Fayard, 1984, 169-171&lt;/ref&gt;

==== La Guerra de les Galies ====
En [[58 e.C.]] los [[helvecios]], forzaos pola creciente presión exercida polos [[pueblos xermánicos|xermanos]] que lideraba [[Ariovistu]], empecipiaron una masiva migración escontra [[Saintonage]]. Xuliu César utilizó como sida esti desplazamientu pa invadir esi mesmu añu la Galia a la cabeza de les sos [[lexón romana|lexones]] y de los contingentes unviaos polos aliaos [[eduos]], que'l so pueblu atopar baxo l'amenaza xermana. Al entamu de la invasión romana, Vercinxétorix yera un mozu de venti años perteneciente a l'[[aristocracia]] arverna n'edá de combatir.&lt;ref&gt;«La Gaule avant la conquête romaine», ''en Histoire de la France'' s.d. [[Georges Duby]], ed. Larousse, 1970.&lt;/ref&gt; Anque César siempre alegó que la invasión tratar d'una aición defensiva, modernos historiadores determinaron que con esta campaña'l xeneral nun pretendía otra cosa qu'impulsar la so carrera política, según apoderase de les llexendaries riqueces de los galos.

[[Celtillos]], xefe d'unu de les principales cles arvernos, trató d'algamar el lideralgu del partíu anti-romanu» de la Galia, que los [[sécuanos]] (debilitaos pol recién enfrentamientu con [[Ariovistu]]) dirixeren mientres el sieglu anterior.&lt;ref name=repitida_1&gt;K.F. Werner, p.172&lt;/ref&gt; Sicasí, el líder arverno foi executáu poles families aristocrátiques de la so tribu, quien refugaron sometese a la so autoridá.

El fíu de Celtillos, Vercinxétorix, integrar nel [[exércitu romanu|exércitu]] de César, onde se convirtió nún de los sos ''[[contubernalis]]'' (''compañeros de tienda de campaña''). En cuenta de estos privilexos militares los galos brindaben a los romanos la so cooperación y la so conocencia de la xeografía y la cultura de la ''[[Galia Comata]]''. Comandó un cuerpu de caballería arverno llográu en virtú del tratáu de [[120 e.C.]]
[[Ficheru:Caesar campaigns gaul-es.svg|left|thumb|250px|Les campañes de César]]

La ''[[Guerra de les Galies]]'' conduciría a César y al so exércitu más allá de [[Rin]] y a [[Britania]].&lt;ref&gt;L'actual [[Gran Bretaña]].&lt;/ref&gt; El [[guerra|conflictu]] estender mientres cinco años y estremóse en numberoses [[campaña militar|campañes]] cada añu coles mires de someter a les tribus rebalbes.

En [[58 e.C.]], César decidió intervenir con cuenta de torgar que los xermanos de Ariovistu convertir nuna amenaza pa la Galia; ganó-yos en [[Alsacia]], cerca de [[Mulhouse]], y estableció nel [[Rin]] una frontera ente ellos y los galos que se caltendría mientres los próximos sieglos. A partir d'esi momentu los antecesores de los alemanes nun podríen cruciar el ríu ensin l'aprobación de los romanos.&lt;ref&gt;K.F. Werner, p.171.&lt;/ref&gt;

En [[57 e.C.]], César dirixir escontra'l Nordeste valiéndose de la rapidez cola que yera capaz de colar a la cabeza de les sos tropes; ellí enfrentóse a los belgues aconceyaos na redoma del [[ríu Aisne]]. Zarrar nos sos [[castrum|campamentos]] y esperó a ver la desunión que produciría la so presencia ente los sos adversarios; tres los que combatió socesivamente a los [[nervios]] d'[[Ambíorix]] y a los [[belóvacos]]. Medrosos de la meyora romana, los pueblos d'[[Armórica]] rindiéronse. El total sometimientu de la Galia paecía confirmar el términu del conflictu. Roma conmemoró l'heroísmu de los sos soldaos cola celebración d'una fiesta que duró diez díes.&lt;ref name=repitida_1 /&gt;

Sicasí, César permaneció na Galia, onde dende [[56 e.C.]] tuvo que facer frente a un progresivu aumentu de la resistencia, especialmente de la xenerada arriendes de los impuestos. Enfrentar a los poderosos [[Vénetos (Galia)|vénetos]] de [[Morbihan]] y a los sos aliaos del otru llau de la [[Canal de la Mancha]]. La represión sobre la [[defección]] bretona foi despiadada, esaniciar a l'aristocracia y se esclavizó a la población.

Pel hibiernu de [[54 e.C.|54]]/[[53 e.C.]] españó una nueva revuelta liderada polos [[eburones]], un pueblu qu'habitaba na redoma del [[Ríu Mosa|Mosa]]. Los rebeldes llograron destruyir una lexón, obligando a César a movilizar a una docena de lexones con cuenta d'enfrentase a ellos; tres la so derrota, la tribu foi práuticamente esterminada. Produciéronse delles rebeliones esporádiques, como la de los [[carnutes]] o los [[senones]].&lt;ref&gt;Esta postrera producida na primavera de 53 e.C.&lt;/ref&gt; El ''[[legáu (Roma)|legatus]]'' de César, [[Titu Labienu|Labieno]], combatió a los [[tréveros]].

Nel iviernu de [[53 e.C.]] César mover hasta una de les sos provincies, la ''[[Galia Cisalpina]]'' ([[Italia|norte d'Italia]]). Vercinxétorix emplegó l'ausencia del líder enemigu p'adquirir poder nes asamblees del so pueblu.

=== Líder de la revuelta gala de 52 e.C. ===

==== Toma de poder ====
[[Ficheru:Statue-vercingetorix-jaude-clermont.jpg|thumb|300px|[[Estatua ecuestre]] de Vercinxétorix de [[Bartholdi]] en [[Clermont-Ferrand]].]]
Vercinxétorix trató d'aprovechase de la difícil situación qu'esperimentaba la [[República romana]] tres la derrota de [[Marcu Licinio Gruesu|Gruesu]] y l'aniquilación de les sos lexones polos [[partos]] na [[Batalla de Carrhae|Batalla de Carras]] (53 e.C.), según del descontentu esperimentáu por una Galia cansada d'esta llarga guerra. Traicionó'l tratáu colos romanos al reivindicar los sos derechos dinásticos:

{{cita|La rensía pola independencia perdida y la galdidura causada pol dominiu romanu crecíen progresivamente, y cada vegada más rápidu, porque acaldía esti dominiu tornóse más opresivo.&lt;ref&gt;Amédée Thierry, ''Histoire des Gaulois'', 1828, citáu por C. Goudineau, p. 27.&lt;/ref&gt;}} 

Nel iviernu de [[53 e.C.|53]]/[[52 e.C.]], los comerciantes romanos d'[[Orleans]] fueron masacraos polos [[carnutes]].&lt;ref&gt;[[Xuliu César]], ''[[De Bello Gallico|Comentarios a la guerra de les Galies]]'', VII, III&lt;/ref&gt; Informáu d'esta noticia,&lt;ref&gt;Xuliu César, ''Comentarios a la guerra de les Galies'', VII, III, 3&lt;/ref&gt; Vercinxétorix tomó'l lideralgu de los [[arvernos]] y púnxose a la cabeza del partíu antirromano». Los sos apasionaos discursos movilizaron contra los romanos a una Galia que-yos odiaba. A finales de 53 e.C. o principios de 52 e.C., los rebeldes llograron el sofitu de los aliaos de los romanos.&lt;ref&gt;C. Goudineau, p.288&lt;/ref&gt;

César escribe que la masacre d'Orleans tuvo precedida por una serie de xuntes «metanes los montes»;&lt;ref&gt;Xuliu César, ''Comentarios a la guerra de les Galies'', VII, I, 4&lt;/ref&gt; identificáu como'l ''[[Carnutes|Monte de los carnutes]]''. El romanu afirma qu'equí se redautaron los términos del tratáu a los que taben suxetos los integrantes de la revuelta, anque nun noma a nengún de los galos presentes nesa xunta. C. Goudineau escribe que se deben lleer estes llinies con muncho procuru»,&lt;ref&gt;''Regards sur la Gaule'', París, 1998, p.171&lt;/ref&gt; una y bones l'escritu de César describe la combalechadura d'una manera similar a como lo fai [[Cayo Salustio|Salustio]] con [[Lucio Sergio Catilina|Catilina]]. Independientemente d'ello, la rebelión de los carnutes supunxo la salida a escena del que se convertiría nel más duru rival de César mientres el conflictu.&lt;ref name=&quot;JC CGG 7.4.1&quot;&gt;Xuliu César, ''Comentarios a la guerra de les Galies'', VII, IV, 1&lt;/ref&gt; Les sos reivindicaciones taben basaes nuna sólida posición política, similar a la que caltuvo'l so padre y, según César, axuntó a los miembros de la so cla por que tomaren les armes.&lt;ref name=&quot;JC CGG 7.4.1&quot; /&gt;
{{cita|Vercinxétorix, fíu de Celtillos, arverno, home nuevu que taba ente los más poderosos del so país, que'l so padre convertir nel mayor príncipe de tola Galia, y que foi muertu polos sos compatriotes porque aspiraba a la realeza, convocó a los miembros de la so cla y consiguió fácilmente encender.&lt;ref&gt;Xuliu César, ''Comentarios a la guerra de les Galies'', VII.&lt;/ref&gt;}}
&lt;!-- EL TESTU QUE SIGUE FOI IMPOSIBLE DE DA-Y SENTÍU POL MIO MESMU Y POR OTROS USUARIOS: REPONER POR SI NUN FUTURU DAQUIÉN YE CAPAZ DE TRADUCILO. Mais Vercinxétorix se heurte à l'oligarchie arverne, son oncle paternel Gobannitio en tête, qui est peut-être responsable de l'exécution de son père, et -y chasse de la ville. Cette opposition de l'oncle au neveu n'est pas fortuite : pour Serge Lewuillon elle est déterminée par le système de parenté gaulois où « la relation avunculaire met en jeu de préférence -y côté de la mère, c'est-à-dire la partie el plus sophistiquée du système de la parenté, mais aussi celle qui produit formúles-yos les plus souples et les plus efficaces de l'échange » --&gt; 
Vercinxétorix tuvo qu'enfrentase a la [[oligarquía]] arverna liderada pol so tíu paternu [[Gobanitio]], probable responsable de la execución del so padre y de la so espulsión de la capital. Vercinxétorix foi espulsáu de Gergovia, a lo que respondió empecipiando'l reclutamiento de tropes por toa'l campu. Dempués volvió dellos díes más tarde,&lt;ref&gt;Xuliu César, ''Comentarios a la guerra de les Galies'', VII, IV, 4&lt;/ref&gt; movilizando al pueblu y proclamándose como únicu comandante supremu. Aclamáu rei polos arvernos, unvió embaxadores a tolos pueblos de la Galia. Según Robin,&lt;ref&gt;R. Seager, &quot;Caesar and Gaul: some perspective on the Bellum Gallicum&quot;, en F. Cairns y Y. Fantham dir., ''Caesar against Liberty. Perspectives on his Autocracy'', Cambridge, 2003, páxs. 19-34 y, sobremanera la p. 29&lt;/ref&gt; el vocabulariu qu'emplega César a la d'escribir los sos ''Comentarios'' referente a tomar de poder ye desaxeradamente connotado y ye bien significativu pal so llector romanu: les pallabres qu'escueye, de la que resulten bien familiares, impliquen nos sos llectores unes determinaes reaiciones: anque se presenta a Vercinxétorix como un home de considerable poder, na frase en que se describe'l sofitu que-y brinda la población rural empléguense pallabres con cuenta de desacreditarle a los güeyos de los [[Senáu romanu|senadores romanos]]. César se vale de pallabres similares a les qu'usa pa calificar el sofitu a [[Lucio Sergio Catilina|Catilina]] o [[Publio Clodio Pulcro|Clodio]]. D'esa manera, César refuga cualquier llexitimidá política presente nes sos pretensiones, describiéndo-y como un home peligrosu.

==== Táctiques militares ====
A lo llargo d'anguaño, el líder arverno va amosar un auténticu talentu militar y políticu al enfrentase a ún de los más capaces estrategues romanos. La so estratexa estremar en dos fases: 
* Implantación d'una resistencia entamada cola capacidá de hostigar ensin fuelgu a los efectivos romanos allugaos nel so territoriu. Vercinxétorix decatar de la dependencia de suministros del [[exércitu romanu|exércitu enemigu]], y con cuenta de desestabiliza-y dirixó una «''[[tierra quemada|táctica de tierra quemada]]''».&lt;ref&gt;Henri Soulhol, ''Le dossier Vercinxétorix'', p. 321 y Soulhol, Henri, ''Vers Alésia, sur les traces de César et de Vercinxétorix: interprétation stratégique et tactique de la Guerre des Gaules'', Ed. des Ecrivains, 2000.&lt;/ref&gt;
* Establecimientu de rellaciones diplomátiques cola mayor parte de les tribus gales coles mires de xuniles contra'l dominiu romanu. 

En xineru de [[52 e.C.]] unviáronse una serie d'embaxadores a tolos pueblos galos con cuenta de que s'estableciera una alianza nacional basada en tomar de rehenes. Trató d'imponese o neutralizar a los [[eduos]], antaño aliaos de los romanos. El cardurco Lucterios viaxó a la provincia narbonesa con cuenta de convencer a los [[rutenos]] y a los sos aliaos pa xunise a ellos contra los romanos, de cuenta que la [[Galia Narbonense]] quedaba direutamente amenazada. El mesmu Vercinxétorix axustó una alianza colos [[bituriges]], miembros tradicionales de la confederación edua. Nesti momentu la mayor parte de los pueblos del centru y l'oeste de la Galia xuniérense contra'l [[procónsul]].&lt;ref&gt;C. Goudineau, p. 291&lt;/ref&gt;

Tarreciendo tener qu'enfrentase a una insurreición xeneralizada, César atayó la so estancia na Cisalpina y, a finales de xineru, mover a [[Narbona]] con cuenta de restablecer l'enfotu. Con un coraxosu movimientu tomó la ruta del norte cruciando'l [[Puertu de monte|puertu]] de [[Vivarais]]; en travesando'l neváu [[Macizu Central]], allugáu en plenu país arverno, llogró algamar [[Agendico]] ([[Sens (Yonne)|Sens]]). A la so llegada en febreru d'aquel mesmu añu, disponía de seis legiones ocioses y d'otros cuatro esplegaes na fronteres trévera y xermana pa enfrentase a los sediciosos.&lt;ref&gt;Xuliu César, ''Comentarios a la guerra de les Galies'', L, VII.&lt;/ref&gt;

==== Campañes de primavera (52 e.C.) ====
El líder arverno aplicó con ésitu la so estratexa; evitó la confrontación direuta colos romanos, galdiendo a les lexones y destruyendo la so capacidá d'abastecese por aciu l'exerciciu d'una «''táctica de tierra quemada''».&lt;ref&gt;Henri Soulhol, ''Le dossier Vercinxétorix'', p. 322&lt;/ref&gt;

Alvirtiendo que César concentraba los sos efectivos, volvió a entamar la ofensiva al enfrentase a los [[boyos]], tribu aliada de los romanos y miembru de la confederación edua; d'esa manera amosaba la so determinación a acabar col únicu pueblo galu qu'osaba aguantáse-y. Anque sitió'l ''[[oppidum]]'' de [[Gorgóbina]]&lt;ref&gt;Cerca de [[Sancerre]].&lt;/ref&gt; el talentu y habilidá estratéxica de César dexó a los romanos beneficiase del sofitu loxísticu de diverses tribus gales como los boyos, remos y eduos por aciu la firma de pautos con aquellos que s'amosaben reticentes a xunise a los sediciosos.

En travesando les afaraes tierres de [[Brie (rexón)|Brie]], César llogró apoderase de la ciudá de [[Cénabo]];&lt;ref&gt;La moderna ciudá d'[[Orleans]].&lt;/ref&gt; y el xeneral republicanu ordenó a los sos lexonarios amburar la capital carnuta con cuenta de que vengase de les masives execuciones qu'ordenó esti pueblu a empiezos de la revuelta. Darréu trespasó'l territoriu de [[Sologne]] y asedió [[Asediu de Avárico|Avárico]],&lt;ref&gt;La moderna [[Bourges]].&lt;/ref&gt; anque ordenó a los sos soldaos que nun la destruyeren. César escribe que Vercinxétorix abandonó la ciudá a pesar de que los [[bituriges]] deseaben caltenela. Sobre la base de los alderiques historiográficos surdíos alredor de esta cuestión, Christian Godineau envalora qu'esti [[asediu]] formaba parte de la táutica del líder de los sediciosos, quien querdría ganar a les lexones en esponiéndoles a una [[guerra de gastadura]] na que tendríen d'enfrentase a un llargu asediu d'una [[Fortaleza (arquiteutura)|fortaleza]] reputadamente inexpugnable. Esi sería'l motivu de que destruyeren aquelles que nun fueron consideraes demasiáu fáciles de conquistar.

La estratexa resultaría de nun ser pola habilidá sitiadora de César, quien nun bazcuyó a la d'ordenar a los sos homes establecer un ''[[castrum]]'' (campamentu militar) en plenu mes de marzu. L'[[Historia de la estructura del exércitu romanu#La lexón mariana (107 e.C. – 49 e.C.)|exércitu republicanu]] llogró entrar na ciudá a la selmana del entamu del asediu. A la so entrada, esterminar a la población.&lt;ref&gt;C. Goudineau p.297.&lt;/ref&gt;

==== Fin de la confederación edua (abril-mayu de 52 e.C.) ====
{{cita|Vercinxétorix, pa completar los reximientos, pidió a cada ciudá ciertu númberu de soldaos, declarando cuántos y en qué día se debíen presentar (...) Con tales disposiciones en curtia quedó reemplazáu lo perdío en Avárico. Entrín y non, [[Teutómato]], fíu de Olovicón, rei de los [[nitióbroges]] (próximos a la moderna ciudá d'[[Agen]]), que'l so padre mereció del nuesu Senáu'l nome d'amigu, con un gruesu cuerpu de caballería y de mercenarios [[Aquitania|aquitanos]] axuntar con Vercinxétorix.|Xuliu César, ''Comentarios a la guerra de les Galies'', VII, 31}}

Magar la cayida de Avárico supunxo un duru revés pa Vercinxétorix, parte de la so estratexa taba teniendo ésitu: les lexones carecíen y, lo más importante, los aliaos de Roma empezaben a camudar de bandu. Lo más ominoso pa los romanos yera que los sos aliaos más fieles, los eduos, paecíen a puntu de xunise a los sediciosos. Ello ye que [[Convictolitave]] algamó'l poder en desterciu del «partíu pro-romanu» lideráu por [[Coto (heduo)|Coto]]. A la familia del primeru pertenecía [[Dúmnorix]], el ''[[vergobreto]]'' al que César mandara asesinar en 55 e.C. En poques selmanes, los eduos declaráronse aliaos de Vercinxétorix. 

La defección edua tuvo acompañada por una serie de revueltes protagonizaes polos otrora integrantes de la so confederación. César viose obligáu a unviar a [[Titu Labienu]] al mandu de dos legiones con cuenta de restablecer l'orde nel territoriu de los [[parisios]] y [[senones]].&lt;ref&gt;C. Goudineau, p.299&lt;/ref&gt;

==== Victoria de Gergovia (xunu de [[52 e.C.]]) ====
{{AP|Sitiu de Gergovia}}
[[Ficheru:Gergovie mur pano2.jpg|right|250px|thumb|Muriu del ''[[oppidum]]'' nes llanures de Gergovia.]]

Vercinxétorix remontó entós la vera oriental del [[Ríu Allier|Allier]]; César escorrió-y pola vera opuesta.

Fiel a la so táutica, el líder arverno zarrar en [[Gergovia]], ''oppidum'' allugáu na redoma de [[Clermont-Ferrand]]. César afirma nos sos ''Comentarios'' que se cumpliera'l so deséu de «ablayar la vanidá gala lo mesmo que de devolver el coraxe a los suyos».&lt;ref&gt;Xuliu César, ''Comentarios a la guerra de les Galies'', L, VII, 53&lt;/ref&gt; Ente que el comandante establez les sos perdes en setecientos homes, ciertu historiadores califiquen esta batalla como una derrota aplastante que supunxo un importante revés pa los intereses romanos na zona. [[Plutarcu]] afirma que tou diba bien «hasta'l momentu en que'l pueblu eduo entró en guerra. Al xunise a los rebeldes, provocaron una fonda aprovecedura nel exércitu de César. Esa ye la razón pola que llevantó'l campamentu».&lt;ref&gt;C. Goudineau, p. 304&lt;/ref&gt;

Tres la derrota César tomó'l camín del noroeste con cuenta de xunise a les tropes de Titu Labienu, que combatíen con durez a los senones. Nesti puntu, la sedición estendiérase pela mayor parte del territoriu galu. Vercinxétorix llogró revalidar el so títulu como líder de los [[arvernos]] y llogró l'alianza de los [[eduos]]. Al envís de terminar de consolidar el so dominiu, ordenó la invasión de les provincies del norte d'Italia. Sicasí, l'ataque supunxo un completu fracasu.

En [[Bibracte]], impúnxose finalmente como líder de los galos sublevaos.&lt;ref&gt;Xuliu César, ''Comentarios a la guerra de les Galies'', VII, 63&lt;/ref&gt; La mayor parte de les [[pueblos galos|tribus gales]] xunir per primer vegada na so historia. Probablemente quixo ganar definitivamente a César, creyendo na so superioridá numbérica, anque la metá de les sos tropes potenciales taben por llegar, que fueron les que constituyeron el continxente de reserva en Alesia.

=== La rindición d'Alesia (ochobre 52 e.C.) ===
{{AP|Batalla d'Alesia}}
[[Ficheru:Lionel Royer - Vercingetorix Throwing down His Weapons at the feet of Julius Caesar.jpg|350px|thumb|''Vercinxétorix refundia les sos armes a los pies de Xuliu César'' por [[Lionel Noel Royer]] (1899). [[Muséu Crozatier]], en [[Le Puy-en-Velay]].]]

[[Xuliu César]] reagrupó les sos tropes formando dolce nueves [[lexón romana|lexones]], esto ye, 50.000 soldaos; sicasí perdiera a tolos [[Tropes auxiliares romanes#República Romana (509 e.C. - 27 e.C.)|auxiliares galos]]. El comandante romanu centró la so atención en recuperar los territorios que-y arrampuñaren los rebeldes; negándose a dexar posiciones, Vercinxétorix unvió a la so caballería a combatir a César, al que s'enfrentó a pocos quilómetros d'Alesia. Los combates concluyeron con una victoria romana.&lt;ref&gt;C. Goudineau, p. 306&lt;/ref&gt;

Vercinxétorix decidió axuntar les fuercies de que disponía, aproximadamente 80.000 soldaos, n'[[Batalla d'Alesia|Alesia]], el mayor ''oppidum'' de los [[mandubios]]. Cursáronse pidimientos d'ayuda a tolos aliaos; colos sos homes, les tribus indíxenes formaren l'exércitu de socorru», formáu por [[circa|c.]] de 250.000 caballeros ya infantes.&lt;ref&gt;Según César 250.000 infantes y 8000 caballeros. Según [[Plutarcu]] 300.000 combatientes en total.&lt;/ref&gt;

Mentanto, César esplegó a les sos lexones en campamentos allugaos alredor de la fortaleza, y, con cuenta de poder sitiar el ''oppidum'', ordenó la construcción d'una enorme muralla doble que circunvalaba Alesia. La enorme estructura, que siguía'l modelu qu'emplegara [[Publio Cornelio Escipión Emiliano]] en [[Numancia]], suponía'l bloquéu total de los sitiaos; estos nun podíen salir en busca d'alimentos, nin recibir el sofitu del exércitu de socorru.&lt;ref&gt;C. Goudineau, p. 312&lt;/ref&gt;

Vercinxétorix perdió la batalla tres cuarenta díes d'implacable asediu; les sos tropes taben morriéndose de fame. Los refuerzos llegaron finalmente, y, lideraos polos xefes [[mandubios]] y [[lemovices]],&lt;ref&gt;Los lemovices yera un pueblu aquitano asitiáu ente los ríos Garona y Loira. [[Cf.]] Estrabón, ''[[op. cit.]]'' IV, 2, 2&lt;/ref&gt; llanzaron una serie d'ataques sobre les sólides defenses romanes. Anque la situación de los romanos yera desesperada nun rompieron el sitiu en nengún momentu. El líder galu aceptó la so derrota y solicitó parlamentar con César, al qu'ufiertó la so vida en cuenta de los 53.000 sobrevivientes d'Alesia. Desarmaos, los sitiaos salieron de la ciudá y fueron prindaos poles lexón.&lt;ref&gt;C. Goudineau, p. 327&lt;/ref&gt;

La derrota en Alesia basar na superioridá [[Loxística militar|loxística]] y armamentística de los romanos, a la falta d'entendimientu ente los diversos líderes galos, poco avezaos a lluchar xuntos, y sobre manera, a la demoranza del exércitu de socorru.

El restu de tribus siguiríen aguantando un pocu más. [[Lucterio]], el líder de los efectivos de refuerzu en Alesia, combatió a los romanos hasta qu'estos-y abarganar en [[Uxeloduno]] ({{AC|51}}), otru inexpugnable ''oppidum''. Cuando-yos ganó, César [[amputación|toyó]] les manes a los sobrevivientes del asediu con cuenta de semar el horror ente'l restu de pueblos galos.

=== Muerte ===
Especúlase enforma sobre la so muerte. Dizse que [[Xuliu César]] tomó a Vercinxétorix como'l [[troféu]] de la so llarga [[campaña militar|campaña]] na [[Galia]] qu'exhibiría nel [[trunfu romanu|trunfu]] que tenía pensáu celebrar. Probablemente caltúvose-y prisioneru nuna celda de [[Cárcel Mamertina|Tullianum]], onde pensaba ser esgañáu n'agostu de {{AC|46}}, añu en que César celebró'l so trunfu sobre la Galia.

== Vercinxétorix na historia francesa ==
Hasta'l [[sieglu XIX]], los historiadores nun mentaben a Vercinxétorix, yá que los sos trabayos sobre los oríxenes de Francia llevaben llargu tiempu dedicaos a los oríxenes míticos de les dinastíes reales ([[troya]]nos, etc.). Namái mentaben a los [[Pueblu francu|francos]] como los primeros habitantes, y a [[Clodovéu I]] o [[Merovéu]], como los primeros reis. 

El ''descubrimientu'' de Vercinxétorix ye'l de los galos, na obra ''Histoire des Gaulois depuis les temps les plus reculés'' d'[[Amédée Thierry]], publicada en [[1828]]. Anque siguiendo de mui cerca el testu de César, da d'ello una versión viva y romántica qu'apurrió al llibru un inmensu ésitu popular. Dempués [[Henri Martin (historiador)|Henri Martin]] nel so ''Histoire de France populaire'' ([[1867]]-[[1875]]) celebró so una vena nacional» a los galos, roxos y altos, y a los sos xefes, como Vercinxétorix. Otru historiador, Rémi Mallet dixo: ''Henri Martin consigue dotar a Francia y a los franceses d'[[ancestru|ancestros]] reales y simpáticos (...). Llogró vulgarizar y que s'almitiera definitivamente la esistencia de Vercinxétorix''.&lt;ref&gt;Citáu por Suzanne Citron en ''L'Histoire de France autrement'', p. 15.&lt;/ref&gt;

=== Valoración de la Francia galorromana so Napoleón III ===
[[Ficheru:Alise-Sainte-Reine_statue_Vercingetorix_par_Millet.jpg|thumb|Estatua de Vercinxétorix en [[Alise-Sainte-Reine]], [[Borgoña]], alzada en 1865.]]

Almirador de Xuliu César (na so calidá de civilizador de tierres consideraes bárbares) l'emperador [[Napoleón III]] contribuyó al redescubrimientu y a la revalorización de la historia de los [[pueblos galos]].

En [[1866]], Napoleón III encargó a [[Aimé Millet]], alzar una estatua de siete metros d'altu de Vercinxétorix, nel presuntu llugar de la batalla d'Alesia, que fixera escavar al coronel [[Eugène Georges von Stoffel|Stoffel]] en [[Alise-Sainte-Reine]], a 60 km al noroeste de [[Dijon]], en Borgoña. Nel pedestal, diseñáu por arquiteutu [[Eugène Viollet-le-Duc]], puede lleese:

{{cita|''La Gaule unie''&lt;br /&gt;
''Formant une seule nation''&lt;br /&gt;
''Animée d'un même esprit'',&lt;br /&gt;
''Peut défier l'Univers|Vercinxétorix a les asamblees gales (César, Guerra de les Galies, VII,29).&lt;ref&gt;Traducción: La Galia xunida/ formando una sola nación/ animada por un mesmu espíritu, puede desafiar al Universu.&lt;/ref&gt;}}

=== L'héroe galu de la III República ===
Foi sobre manera mientres la [[Tercer República Francesa|Tercer República]], cuando se instrumentalizó a Vercinxétorix, aprofiando'l so papel [[héroe|heroicu]], de «resistente al invasor» y símbolu de la [[idiosincrasia]] francesa. Felicidad [[propaganda]] taba destinada a aponderar el [[patriotismu]] de los franceses exacerbando el [[Revanchismo|sentimientu de revancha]] dempués de la derrota contra l'Alemaña de [[1870]] apocayá unificada. La imaxe de patriota galu que se llevantó contra l'invasor taba magnificada nos manuales escolares, como'l ''[[Lavisse]]'': {{cita|La Galia foi conquistada polos romanos, a pesar de la valerosa defensa del galu Vercinxétorix, que foi'l primer héroe de la nuesa historia|''Histoire de France, cours moyen'', [[Ernest Lavisse]], 1884.}}

Esta visión de la historia ye retomada pola célebre ''Le Tour de France par deux enfants'' (''La vuelta a Francia de dos neños'') de [[Augustine Tuillerie|G. Bruno]], apaecía en [[1877]], de la que s'imprimieron 7 millones d'exemplares nos siguientes 30 años. Nun capítulu del llibru, un mozu [[alsacia]]nun dialoga con un escolar d'[[Auvernia]]: 

{{cita| ¿Cuál querdríais tener, l'alma heroica del nuevu galu defensor de los vuesos antepasaos, o l'alma ambiciosa ya insensible del conquistador romanu?&lt;br /&gt;
- ¡Oh!, esclamó Julien emocionáu cola so llectura- preferiría sufrir lo que sufrió Vercinxétorix que ser cruel como César.}}

A partir de que [[Camille Jullian]] publicó la so obra ''Vercinxétorix'', en [[1901]], forxóse la imaxe moderna del xefe galu. Como dixo [[Albert Grenier]], el so socesor nel [[Collège de France]] «buscando a Vercinxétorix, Jullian atopó la Galia». Repostió qu'esa imaxe moderna de Vercinxétorix foi depués constantemente precisada, anque se viera que los aspeutos concretos de la so vida inda tán basaos, no esencial, nuna llectura crítica del testu eminentemente políticu de César.

== Representaciones nes artes ==
Por cuenta de la desapaición de los galos y de Vercinxétorix de la historia oficial francesa mientres más de 18 sieglos, nun esisten representaciones escultóriques nin pictóriques sos enantes del sieglu XIX. En [[1866]] alzáronse les monumentales estatues oficiales de Vercinxétorix en [[Alise-Sainte-Reine]] (realizada por Millet, [[1866]]) y en [[Clermont-Ferrand]] (por [[Auguste Bartholdi]], [[1903]]). Nel sieglu XX, Vercinxétorix y [[Xuliu César]] fueron representaos con una estatura similar en dos de les tres estatues honorífiques qu'hai nel estrañu palaciu ideal de [[Ferdinand Cheval]] en [[Hauterives]], nel departamentu de [[Drôme]]. 

A lo llargo del [[sieglu XX]] realizáronse numberoses representaciones de Vercinxétorix, [[Imaxe de Épinal|imáxenes de Épinal]] y cuadros, como por casu en Bertin, salón de 1867; en Chatrousse, salón de [[1877]]; en Mouly, salón de [[1886]], en Segoffin, salón de [[1911]].

[[Étienne Clémentel]], figura [[Partíu Radical y Radical Socialista|radical]] de [[Puy-de-Dôme]], consagró a Vercinxétorix una [[epopeya]] [[Cantar llírico|llírica]] en cuatro actos. El libretista foi [[Joseph-Henri Louwyck]] y el compositor [[Joseph Canteloube]], y la obra estrenar na [[Ópera Garnier]] el [[26 de xunu]] de [[1933]].

Na segunda parte del sieglu XX, el [[historieta|cómic]] fai figurar al héroe popular en numberoses ediciones:

Amás de los numberosos volúmenes d'[[Astérix]], el tomu 18 de la serie del cómic [[Alix (historieta)|Alix]], escrita y dibuxada por [[Jacques Martin (historietista)|Jacques Martin]], ''Vercinxétorix'', apaecía en [[1985]], centrar nel papel d'este na llucha ente [[Cneo Pompeyo Magnu|Pompeyo]] y Xuliu César.

El tomu 11 de la serie [[Vae victis!]], ''Cetill le Vercingetorix'', publicáu en [[2001]], describe dellos episodios de la Guerra de les Galies.

Los tomos 2 y 3 de ''l'Extraordinaire Aventure d'Alcibiade Didascaux'', d'ediciones Athéna, narren les migraciones celtes, la Guerra de les Galies y la [[Romanización (aculturación)|romanización]].

Tocantes a cinematografía, diverses películes de la postrera [[años 2000|década]] contemplaron la figura de Vercinxétorix:

* [[2001]]: ''Vercingetorix: La légende du druide roi'' de [[Jacques Dorfmann]] con [[Christopher Lambert]] y [[Inés Sastre]].
* [[2002]]: ''Jules César'' d'[[Uli Edel]] con [[Heino Ferch]] nel papel de Vercinxétorix.
* [[2005]]: ''[[Roma (serie de televisión)|Roma]]'': nesta serie producida por [[HBO]], el personaxe de Vercinxétorix fai delles apaiciones: vése-y sobre manera morrer en públicu mientres la celebración del trunfu sobre los galos.
* [[2007]]: ''Vercingetorix: le roi des guerriers, le héros national, le dernier Gaulois...'', [[película]] [[documental]] de Jérôme Prieur.&lt;ref&gt;(en francés) [http://ww.histoforum.org/histobiblio/article.php3?id_article=339 Vercinxétorix. Le roi des guerriers, le héros national, le dernier Gaulois...] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Vercinxétorix. Le roi des guerriers, le héros national, le dernier Gaulois... |2=http://ww.histoforum.org/histobiblio/article.php3?id_article=339 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} En histoforum.org&lt;/ref&gt;

Na esitosa serie televisiva ''[[Xena: Warrior Princess]]'', l'héroe galu recibe un tributu nún de los sos episodios. Pa facilitar los diálogos ye llamáu Vercinix y ye salváu de morrer pola protagonista, enemiga de la mesma de Xuliu César. Entrega a Gruesu (quién nesti episodiu nun morrió a manes de los partos y quien por ser un políticu acadaulado naide del populacho conoz) a la condena y muerte pública en llugar de Vercinix, quien asina se salva y torna a la so tierra, mientres la historia oficial escribe la versión que toos conocemos. Déxase notar al entamu del episodiu les aptitúes pa la guerra del pueblo galu onde inclusive una muyer se bate d'igual a igual colos homes, igual que lu fai la protagonista.

== Ver tamién ==
* [[Jean-Baptiste Colbert de Beaulieu]], [[numismática|numismáticu]] qu'estudió les monedes arvernas de Vercinxétorix.

== Notes y referencies ==
{{llistaref|2}}

== Bibliografía ==
;Testos antiguos:
* (en francés) Jules César, ''La Guerre des Gaules'', Flammarion, [[:m:s:fr:La_Guerre_des_Gaules|texte intégral sur Wikisource]]
* (en francés) [[Xuliu César|Caius Julius Caesar]], ''[[Commentarios sobre la Guerra de les Galies|Commentarii de Bello Gallico]]'' [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0001&amp;query=7%3A1&amp;chunk=book llibro VII]
* (n'inglés) [[Dion Casio]], ''Historia Romana'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/Y/Roman/Texts/Cassius_Dio/40*.html#33 40:33-41], [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/Y/Roman/Texts/Cassius_Dio/43*.html#19 43:19]
* (n'inglés) [[Plutarcu]], ''Vida de César'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/Y/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Caesar*.html#25 25-27]

;Historia y documentos:
* Christian Amalvi, ''De l'art et la manière d'accommoder les héros de l'histoire de France: De Vercinxétorix à la Révolution'', Albin Michel, 1989, ISBN 978-2-226-03511-0 
* Georges Bordonove, ''Vercinxétorix, avec lui commence véritablement l'histoire de la France'', Pygmalion, 1997, ISBN 978-2-85704-514-4
* Roger Caratini, ''Les grandes impostures de l'histoire de France, de Vercinxétorix à Napoléon'', Michel Lafon, 2004 ISBN 978-2-7499-0181-7
* Suzanne Citron, ''Vercinxétorix et l'idéologie française'', éd. Imago, 1989.
* F. Corréard ''Vercinxétorix ou la chute de l'indépendance gauloise'', Hachette, 1888.
* Alain Duval et al., ''Vercinxétorix et Alésia'', RMN, 1994, ISBN 978-2-7118-2789-3
* Roger Facon, Jean-Marie Parent, ''Vercinxétorix et les mystères gaulois'', Robert Laffont, 1983, ISBN 978-2-221-01149-2
* (n'alemán) Rudolf Fellmann, Christian Goudineau, Vincent Guichard, Michel Redde, Henry Soulhoul, ''Caesar und Vercingetorix'', Philipp von Zabern, 2000, ISBN 978-3-8053-2629-2
* Ch. de Gailly de Taurines, ''Vercinxétorix'', Larousse, 1933.
* M. Gorce, ''Vercinxétorix, chef des Gaulois'', Payot, 1935.
* M. Gorce, ''Vercinxétorix devant Gergovie'', -y Minaret, 1942.
* [[Christian Goudineau]], ''Le Dossier Vercinxétorix'', coedición Actes Sud/Errance, 2001, ISBN 978-2-742-73116-4
* Cécile Guignard-Vanuxem, ''Vercinxétorix, -y défi des druides'', Chaos, 1980 ISBN 978-2-909754-74-1
* Cécile Guignard-Vanuxem, ''Vercinxétorix'', Cheminements, 2001, ISBN 978-2-914474-23-8
* Jacques Harmand, ''Vercinxétorix'', Fayard, 1984 ISBN 2-213-01368-3
* [[Camille Jullian]], ''Vercinxétorix'', 1901 y reedición con P.-M. Duval, 1977, ISBN 978-2-235-00329-2
* Héron de Villefosse, ''Vercinxétorix'', Gründ, 1955, ASIN B0000DTP9W
* Venceslas Kruta, ''Vercinxétorix'', Flammarion, 2003, ISBN 978-2-08-012623-8
* André -y Bey, ''L'Initiation de Vercinxétorix'', Albin Michel, 1926 ASIN B0000DL7Y5
* Anne de Leseleuc, ''Vercinxétorix ou l'épopée des rois gaulois'', L'archipel, 2001, ISBN 978-2-84187-250-3
* Anne de Leseleuc, ''Vercinxétorix, Le dernier roi gaulois'', Livres en gros caractères, 2001, ISBN 978-2-7444-0543-3
* Serge Lewuillon, ''52 avant JC, Vercinxétorix à Alésia'', ed. Complexe, 1999, ISBN 978-2-87027-712-1
* Jean Markale, ''Vercinxétorix'', Hachette, 1982, ISBN 978-2-01-008692-9
* [http://recherche.univ-montp3.fr/cercam/article.php3?id_article=399 Paul-Marius Martin], ''Vercinxétorix : -y politique, -y stratège'', Perrin, 2000, 260 páxines, ISBN 978-2-262-01691-7
* Pierre Miquel, ''Histoire de France: de Vercinxétorix à De Gaulle'', Marabout, 1996, ISBN 978-2-501-00894-5
* F. Monnier, ''Vercinxétorix et l'indépendance'', Didier, 1875.
* Philippe Pétain, ''De Vercinxétorix à Pétain'', 1942 ASIN B0000DUWJ2
* Jean-Jacques Rochard, ''Vercinxétorix -y Gaulois'', La Table ronde, 1967, ISBN 978-2-7103-1724-1
* André Simon, ''Vercinxétorix et l'idéologie française'', Imago, 1989 ISBN 978-2-902702-54-1

;Romanos:
* Charles Dormontal, ''Le Grand Amour de Vercinxétorix'', Académie Nationale de Conférences, 1945 ASIN B0000DQBBU 
* Alain Mabanckou, ''Les petits-fils nègres de Vercinxétorix'', Points, 2006, ISBN 978-2-7578-0066-9
* François Migeat, ''Et ton nom va ser Vercinxétorix'', Robert Laffont, 2006, ISBN 978-2-221-10374-6
* Jean Séverin, ''Vercinxétorix'', Robert Laffont, 1992, ISBN 978-2-221-03821-5
* Jean-Michel Thibaux, ''Vercinxétorix'', Plon, 1990, ISBN|978-2-259-02723-6

;Mocedá:
* Jacques Marseille, ''Les grands personnages : Vercinxétorix'', Hachette éducation, 1990, ISBN 978-2-01-015721-9
* Jean-Marie Ruffieux, ''Vercinxétorix et César'', L'école des loisirs, ISBN|9782211041300
* Bertrand Solet, ''Vercinxétorix'', Pocket Junior, 2000, ISBN 978-2-266-10290-2
* Alain Surget, Fabrice Parme, ''Les enfants du Nil, Tome 6: Le secret de Vercinxétorix'', Castor Poche, 2005, ISBN|9782081630635
* auteur inc. ''Vercinxétorix'', Hachette Histoire Juniors, 1979, ISBN|9782010056161

;Historia del arte:
* Marie-Thérèse Moisset, «L'iconographie de Vercinxétorix à travers les manuels d'Histoire», ''Bulletin du Musée des Antiquités Nationales'', 1976, n° 8
* Antoinette Ehrard, «Vercinxétorix dans les Beaux-arts», ''Bulletin du Musée des Antiquités Nationales'', 1994. 
* Hélène Jagot,« Le Vercinxétorix' d'Aimé Millet (1865), image équivoque du premier héros national français» ''Histoire de l'art'', n° 57, 2005.

;Cómics:
* Alain de Bussac, Véronique Bene, ''Vercinxétorix'', L'Instant durable, 1982, ISBN 978-2-86404-004-0
* Claude Carré, Jean-Marie Michaud, ''Vercinxétorix, la B.D. du filme'', Casterman, 2001, ISBN 978-2-203-35640-5
* Clapat, Cornélius Crane, ''Alcibiade Didascaux chez les Gaulois, Tomu 3: De la révolte de Vercinxétorix à la Gaule romaine'', Athéna éd., 1999, ISBN 978-2-913314-01-6
* Jacques Martin, ''Vercinxétorix'', Casterman, 1993, ISBN 978-2-203-31218-0
* S. Rocca, J.-Y. Mitton, ''Vae victis, T. 11, Celtil, Le vercingétorix'', 2001, ISBN 978-2-84565-043-5}
* Victor de La Fonte y Raphaël, Victor Mora et Pierre Castex, ''L'Histoire de France en bandes dessinées n°1: Vercinxétorix, César'', Larousse, 10, 1976

;Teatru:
* Ch. Dormontal, ''Vercinxétorix, drame théâtral en IV actes'', Paladins de France, 1964.

;Filmografía:
* [http://www.fan-de-cinema.com/films/vercingetorix.html ''Vercinxétorix'', filme de Jacques Dorfmann, con Christopher Lambert, 2001, ficha con banda sonora] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080222033452/http://www.fan-de-cinema.com/films/vercingetorix.html |date=2008-02-22 }}

== Enllaces y documentos esternos ==
* ''Vercinxétorix'' [http://www.histoire-en-ligne.com/article.php3?id_article=279 Histoire en Ligne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924030303/http://www.histoire-en-ligne.com/article.php3?id_article=279 |date=2015-09-24 }} (en francés)
* ''Vercinxétorix'' [http://www.histoiredumonde.net/article.php3?id_article=1594 Histoire du Monde.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111119171713/http://www.histoiredumonde.net/article.php3?id_article=1594 |date=2011-11-19 }} (en francés)
* Xuliu César, ''Commentarios de la Guerra de les Galies'' [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0001&amp;query=7%3A1&amp;chunk=book llibro VII] (n'inglés)
* Dion Casio, ''Historia Romana'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/Y/Roman/Texts/Cassius_Dio/40*.html#33 40:33-41], [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/Y/Roman/Texts/Cassius_Dio/43*.html#19 43:19] (n'inglés)
* Plutarco, ''Life of Caesar'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/Y/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Caesar*.html#25 25-27] (n'inglés)
* [http://www.lexilogos.com/gaulois_peuples_carte.htm Mapa de la Galia y de los pueblos galos alredor del añu 1] (en francés)
&lt;br /&gt;
----

== Enllaces esternos ==
{{Traducíu ref|fr|Vercinxétorix|francés}}

{{commonscat|Vercingetorix|Vercinxétorix}}

{{Tradubot|Vercingétorix}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía NF]]
[[Categoría:Persones finaes en 46 e.C.]]
[[Categoría:Líderes de la Galia]]
[[Categoría:Historia de Auvernia]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]</text>
      <sha1>8yz4dr5b9u6yygt3zikhvt83fc6xf23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Václav Havel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74487</id>
    <revision>
      <id>4765760</id>
      <parentid>4716833</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T01:12:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11061" sha1="8rfochzu65t1rlcazs3wfnitspok9gn" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Václav Havel''' (pronunciáu en [[idioma checu|checu]] [{{IPA|'va:ʦlaf 'ɦavɛl}}]) {{nym}}&lt;ref&gt;[http://internacional.elpais.com/internacional/2011/12/18/actualidad/1324208656_932132.html Muerre l'ex-presidente checu, Vaclav Havel] El País, 18 d'avientu de 2011.&lt;/ref&gt; foi un [[políticu]], [[escritor]] y [[dramaturgu]] checu. Foi'l postreru [[Presidente de Checoslovaquia|presidente]] de [[Checoslovaquia]] y el primer [[Presidente de Chequia]]. 

== Biografía ==

Nacíu nel senu d'una familia de la burguesía (el so padre foi empresariu cinematográficu y tenía un estudiu cinematográficu y otres empreses,&lt;ref name=&quot;abc1&quot;&gt;[https://www.abc.es/20111218/internacional/abci-vaclav-havel-muerre-201112181235.html ''Muerre Vaclav Havel, ex-presidente de la República Checa''] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=''Muerre Vaclav Havel, ex-presidente de la República Checa'' |2=https://www.abc.es/20111218/internacional/abci-vaclav-havel-muerre-201112181235.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Diariu ABC. 18/12/2011.&lt;/ref&gt; y el so güelu maternu fuera un famosu diplomáticu y periodista) el mozu Václav tuvo problemes pa siguir los sos estudios na etapa comunista en terminando la so educación escolar en [[1951]], precisamente pol so orixe burgués. Finalmente, pudo matriculase na facultá d'Económiques de Praga y en 1964 casóse con [[Olga Havlová|Olga Šplíchalová]], una muyer d'orixe obreru, a quien años dempués dedicaría los sos ''Cartes a Olga'' escrites mientres les sos frecuentes visites a la cárcel.

Havel trabayó como asistente nun llaboratoriu de química. Dedicar a esta actividá hasta que llogró establecese como dramaturgu a fines de la [[década de 1950]], n'estudiando Arte Dramático per correspondencia.&lt;ref name=&quot;abc1&quot;/&gt; Algamó fama como autor poéticu con obres como ''Zahradni slavnost'' (La fiesta, [[1963]]) y ''Vyrozumeni'' (El memorándum, [[1965]]). Perteneció al grupu d'escritores na redolada de la revista ''[[Tvar]]''.

Mientres la [[Primavera de Praga]] de [[1968]], Havel yá tenía establecida la so fama como autor teatral y participó en conservatorios y en programes de radiodifusión sofitando les reformes polítiques postulaes por [[Alexander Dubček]]. Oponer a la invasión [[Xunión Soviética|soviética]] de [[Checoslovaquia]] que siguió a estos socesos, lo que-y costó la prohibición de les sos obres. En 1970 robló'l conocíu como &quot;Manifiestu de los dos mil pallabres&quot; xunto con personalidaes como l'axedrecista [[Luděk Pachman]], l'escritor [[Ludvík Vaculík]], el periodista Vladimir Nepras, l'exdiputáu Rudolf Batek, l'historiador [[Jan Tesar]] y el filósofu [[Lubos Kohout]],&lt;ref&gt;[http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1972/02/26/pagina-19/34271927/pdf.html ''Los enemigos dei socialismu''] Diariu La Vanguardia, 26/2/1972. Aportáu'l 19/12/2011.&lt;/ref&gt; pol que foi encarceláu.

Foi hostigado con durez y socesivamente encarceláu en numberoses ocasiones pol so defensa de los [[derechos humanos]] a lo llargo de la [[década de 1970]],&lt;ref&gt;[http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1972/02/26/pagina-17/33636067/pdf.html ''Francfort: Heínrich Boíl y Gunther Grass, ente otros escritores, piden la llibertá de cuatro disidentes deteníos checos''] Diariu La Vanguardia, 22/2/1977. Aportáu'l 19/12/2011.&lt;/ref&gt; escribiendo manifiestos públicos en contra de la [[censura]] previa y reclamando la &quot;discutiniu abiertu&quot; de los problemes económicu y políticu, que, según Hável, el réxime comunista negaba o despintaba. 

En 1975 el Pautu de Varsovia roblara una serie de compromisos en materies relatives a derechos humanos en cuenta de ciertes concesiones económiques d'Occidente. Al producise'l so sistemáticu incumplimientu, surdió'l movimientu denomináu [[Carta 77]], del que Havel foi ún de los sos fundadores y mayor esponente, y que componíen tamién [[Jan Patocka]], [[Zdenek Mlynar]], [[Jiri Hayek]] o [[Pavel Kohout]].&lt;ref name =&quot;abc2&quot;&gt;[[Hermann Tertsch|Tertsch, Hermann]], [https://www.abc.es/20111219/internacional/abcp-europa-diz-adios-xigante-20111219.html ''Europa diz adión a un xigante moral''] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=''Europa diz adión a un xigante moral'' |2=https://www.abc.es/20111219/internacional/abcp-europa-diz-adios-xigante-20111219.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Diariu ABC. 19/12/2011.&lt;/ref&gt; Poles sos actividaes Hável foi acusáu de sedición y condergáu a prisión en [[1979]]; esta esperiencia aumentó la so fama de disidente dientro y fuera de [[Checoslovaquia]]. Tres la so lliberación en [[1984]] Hável siguió dedicáu a les actividaes polítiques y el so prestíu causó qu'en [[1989]] fora escoyíu líder del grupu opositor [[Foru Cívicu]], afaláu pola [[Perestroika]] yá establecida na [[Xunión Soviética]].

Tres la cayida del réxime comunista mientres la [[Revolución de Terciopelu]] en setiembre de [[1989]], Hável foi escoyíu presidente de la República (avientu de [[1989]]), cargu que-y foi confirmáu tres les eleiciones de [[1990]]. 
[[Ficheru:Karol sidon.jpg|thumb|260px|left|Václav Havel y Karol Sidon (izq.).]]

En [[1992]], empecipiáronse les negociaciones ente checos y eslovacos, coles mires de crear dos países: la [[República Checa]] y [[Eslovaquia]]. Havel dimitió oficialmente como presidente de [[Checoslovaquia]] el [[20 de xunetu]] de [[1992]]. El [[1 de xineru]] de [[1993]] fíxose efectiva la partición de l'antigua [[Checoslovaquia]] nes nueves repúbliques anque Hável trató de caltener dalgún grau d'unión política ente checos y eslovacos ensin qu'éstos precisaren proclamar la so soberanía plena. 

En xineru de [[1993]], foi escoyíu presidente de la nueva [[República Checa]] y sofitó insistentemente la so inclusión na [[Organización del Tratáu del Atlánticu Norte]] ([[OTAN]]), riquiendo que la República Checa integrárase dalgún día na Unión Europea.

Diagnosticáu de [[cáncer]] al [[Pulmones|pulmón]] en [[1996]] pol so vezu de fumar, nesi mesmu añu enviudó; magar ello Hável postuló a la reeleición en [[1998]] y venció nos comicios. Mientres los años siguientes sufrió delles recaídes del cáncer, pasando delles vegaes pol quirófanu.&lt;ref name=&quot;abc1&quot;/&gt; Poco dempués de salir d'una d'elles, aproximao un añu dempués de enviudar contraxo segundes nupcies cola actriz [[Dagmar Veškrnová]].&lt;ref&gt;Estarriol, Ricardo, [http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1998/11/10/pagina-11/34638390/pdf.html?search=vaclav%20havel%20dagmara ''La primer dama torna al escenariu''] Diariu La Vanguardia, 7/09/1997. Aportáu'l 19/12/2011.&lt;/ref&gt; En agravándose la so salú por una rotura de [[colon]], abandonó'l cargu presidencial en febreru del [[2003]], siendo asocedíu pol so rival políticu [[Václav Klaus]]. Tres el fin de la so carrera política, Hável volvió a la so actividá de dramaturgu y conferenciante. En 2008 publicáronse les sos memories n'español, col títulu ''Sía curtiu, por favor. Pensamientos y alcordances''.&lt;ref&gt;[http://www.elcultural.es/version_papel/LETRA/23941/Sía_curtiu_por favor_Pensamientos_y_alcordances ''Sía curtiu, por favor. Pensamientos y alcordances''] Crítica del llibru n'El Cultural. 25/9/2008. Aportáu'l 19/12/2011.&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Národní třída (2010).jpg|thumb|Václav Havel (2010)]]

== Premios ==
* [[Premiu Príncipe d'Asturies]] de Comunicación y Humanidaes; [[11 d'abril]] de [[1997]].
* [[Medaya de la Llibertá]]; [[2003]].

== Publicaciones ==
* (ISBN 84-933221-4-8) ''[[Anticodi]]'' Tabelaria, S.L., [[2003]].
* (ISBN 84-226-3374-4) ''[[Cartes a Olga]]'' Círculu de Llectores, S.A., [[1997]]. 
* (ISBN 84-8109-150-2) ''Cartes a Olga: considerancies dende la prisión'' Galaxa Gutenberg, [[1997]].
* (ISBN 84-226-6634-0) ''Llargu desolato y otres obres'' Círculu de Llectores, S.A., [[1997]].
* (ISBN 84-239-7361-1) ''Discursos políticos'' Espasa-Calpe, S.A., [[1995]].
* (ISBN 84-226-5140-8) ''Meditaciones branices'' Círculu de Llectores, S.A., [[1994]].
* (ISBN 84-484-0040-2) ''La responsabilidá como destino'' Organización Nacional de Ciegos, [[1993]].
* (ISBN 84-7794-065-7) ''Audiencia; Vernissatge'' Diputación Provincial de Barcelona. Institutu d'Ediciones = Diputaciò Provincial de Barcelona. Institut d'Edicions, [[1990]].
* (ISBN 84-7876-050-4) ''Cartes a Olga'' Ediciones Versal, S.A., [[1990]].
* (ISBN 84-297-3054-0) ''Llargu desolato'' Edicions 62, S.A., [[1990]].
* (ISBN 84-87591-00-0) ''Memorándum y l'error'' Asociación de Direutores d'Escena, [[1990]].
* (ISBN 84-7490-243-6) ''El poder de los ensin poder'' Atopo Ediciones, S.A., [[1990]].
* (ISBN 84-03-59101-2) ''La responsabilidá como destino'' Aguilar, S.A. d'Ediciones-Grupo Santillana, [[1990]].
* (ISBN 84-7812-094-7) ''La tentación'' Conceyu de Madrid, [[1990]].

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{wikiquote}}
*[http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/europa/republica_checa/vaclav_havel Biografía por CIDOB] (n'español)
* [http://www.fundacionprincipedeasturias.org/premios/1997/vaclav-havel/ Premiu Príncipe d'Asturies de la Comunicación y Humanidaes 1997]
* {{Enllaz rotu|1=producise-grandes-cambeos/ Entrevista con Vaclav Havel |2=http://www.czech.cz/es/publicismo/presentacion-de-la-republica-checa/vaclav-havel-van |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://celaforum.nuevamayoria.com/DATA/es/noticia.040727.php Propuestu en 2004 al Nobel de la Paz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304211434/http://celaforum.nuevamayoria.com/DATA/es/noticia.040727.php |date=2016-03-04 }}
* [http://unesdoc.unesco.org/images/0008/000860/086025so.pdf#86015 Entrevista clandestina a Vaclav Havel, ''El Corréu de la UNESCO'', 1990]
* [http://www.joanbaez.com/joanscorner.html Poema de Joan Baez] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928181906/http://www.joanbaez.com/joanscorner.html |date=2011-09-28 }}
&lt;!----&gt;

{| {{tablaguapa}} border=1 align=&quot;center&quot; width=95%
|- |width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot;|Precedíu por:&lt;br /&gt;'''[[Gustáv Husák]]'''
|width=&quot;40%&quot; align=&quot;center&quot;|'''[[Presidente de Checoslovaquia]]'''&lt;br /&gt;'''1989-1992'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot;|Asocedíu por:&lt;br /&gt;'''nengún'''
|-
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot;|Precedíu por:&lt;br /&gt;'''nengún'''
|width=&quot;40%&quot; align=&quot;center&quot;|'''[[Llista de los Presidentes de la República Checa|Presidente de Chequia]]'''&lt;br /&gt;'''1993-2003'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot;|Asocedíu por:&lt;br /&gt;'''[[Václav Klaus]]'''
|-
|}

{{NF|1936|2011|Havel, Vaclav}}

{{Tradubot|Václav Havel}}

[[Categoría:Dramaturgos y dramaturgues de Chequia]]
[[Categoría:Escritores en checu]]
[[Categoría:Presidentes de Chequia]]
[[Categoría:Presidentes de Checoslovaquia]]
[[Categoría:Premiu Princesa d'Asturies de Comunicación y Humanidaes]]
[[Categoría:Disidentes]]
[[Categoría:Escritores de Chequia]]
[[Categoría:Políticos y polítiques]]
[[Categoría:Firmantes de la Carta 77]]
[[Categoría:Persones de Praga]]</text>
      <sha1>8rfochzu65t1rlcazs3wfnitspok9gn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Usain Bolt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74737</id>
    <revision>
      <id>4765727</id>
      <parentid>4764506</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T18:17:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 6 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120784" sha1="kllpxtejmbzpgv6kchl9awep4tirhag" xml:space="preserve">{{Tradubot|Usain Bolt}}
{{persona}}
'''Usain St. Leo Bolt''' /ˈjuːseɪn seɪnt ˈliːəʊ ˈbəʊlt/ {{nym}}, ye un atleta xamaicanu especialista en pruebes de velocidá. Ostenta once títulos mundiales y seis olímpicos, y tien amás los récores mundiales de los [[100 metros (atletismu)|100]] y [[200 metros (atletismu)|200 m]] llisos, y la [[Relevu 4 × 100 metros|carrera de relevos 4×100]] col equipu xamaicanu. Ye ún de los siete atletes que na historia ganaron títulos nes categoríes [[Campeonatu Mundial Xuvenil d'Atletismu xuvenil]], [[Campeonatu Mundial Junior d'Atletismu|junior]] y [[Campeonatu Mundial d'Atletismu absoluta]]. Conózse-y como &quot;Lightning Bolt&quot; (rayu bolt).

Nel [[Campeonatu Mundial Junior d'Atletismu de 2002|campeonatu mundial junior de 2002]], llogró una medaya d'oru nos 200 m llisos que-y convirtió nel ganador más nuevu de la historia del eventu pa esi tiempu. El 2004, nos [[Xuegos CARIFTA]], foi'l primer velocista na categoría junior en correr per debaxo de los 20 segundos nos 200 m, con marca de 19,93 s,&lt;ref&gt;{{YouTube|m3-wG6z1uB0|Usain Bolt World Junior Record 200M – 19.93}}&lt;/ref&gt; devasando l'anterior récor de la categoría ostentáu por Roy Martin por dos décimes de segundu. La so carrera profesional empecipió'l 2004, y anque compitió nos [[Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004|Xuegos Olímpicos]] d'esi añu, perdería les siguientes dos temporaes por mancadures. En 2007 superó'l récor xamaicanu de los 200 m, hasta entós en poder de [[Don Quarrie]], con un tiempu de 19,75 s.

L'añu 2008, enllantó'l so primera [[Progresión del récor mundial de los 100 m llisos masculín|récor mundial nos 100 m llisos]] con 9,72 s, y remató l'añu con otres marques absolutes nesa mesma prueba, nos 200 m y na carrera de relevos 4×100 col equipu de Xamaica, con rexistros de 9,69 s; 19,30 s; y 37,10 s respeutivamente, mientres los [[Xuegos Olímpicos de Beixín]]. Tales fazañes consagráron-y como'l primera atleta en ganar trés pruebes olímpiques dende [[Carl Lewis]] en [[Xuegos Olímpicos de Los Angeles 1984|1984]]. En 2009 superó los sos propios récores absolutos de 100 y 200 m llisos con rexistros de 9,58 y 19,19, respeutivamente, mientres el [[Campeonatu Mundial d'Atletismu de 2009|campeonatu mundial de Berlín]],&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://articles.latimes.com/2009/aug/21/sports/sp-world-track21 |autor=Los Angeles Times |títulu=Usain Bolt smashes world record in the 200 |fecha=20 d'agostu de 2009 |fechaaccesu=23 de xunetu de 2011}}&lt;/ref&gt; siendo'l primera atleta n'ostentar los títulos mundiales de los 100 y 200 m llisos tantu nel campeonatu mundial como en Xuegos Olímpicos.

El tiempu col que rebaxó la marca mundial de los 100 m nel 2009 ye'l de mayor marxe desque foi enllantada la midida dixital.&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/08/20/AR2009082004135.html|autor=The Washington Post |títulu=Jamaican Sprinters Such as Usain Bolt Quickly Reshape Nation's Identity |fecha=21 d'agostu de 2009 |fechaaccesu=23 d'agostu de 2009}}&lt;/ref&gt; Los sos proezas nes pruebes de velocidá valiéron-y ser conocíu como ''Lightning Bolt'',&lt;ref name=Focus&gt;{{cita web|url=http://www.iaaf.org/news/athletes/newsid=36356.html |autor=Lawrence, Hubert; Samuels, Garfield |títulu=Focus on Jamaica – Usain Bolt |fecha=20 d'agostu de 2007 |fechaaccesu=1 de xunu de 2008}}&lt;/ref&gt; y les reconocencies de «[[Atleta del añu de la IAAF|Atleta del Añu]]» per parte de la IAAF, y la revista ''Track and Field'', según el premiu ''[[Premios Laureus|Laureus]]''.

Nos [[Xuegos Olímpicos de Londres 2012]], el 11 d'agostu, estableció un nuevu récor mundial nel relevu 4x100 metros con rexistru de 36,84 s. Amás superó'l récor olímpicu nos 100 metros llisos en ganando la final con un tiempu de 9,63, estableciendo la segunda meyor marca de la historia, y tamién trunfó nos 200 metros, siendo'l primera atleta en ganar la medaya d'oru olímpico en dos xuegos consecutivos en dambes pruebes.

== Primeros años ==
Usain Bolt nació en Sherwood Content,&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.guardian.co.uk/football/2009/feb/01/rio-ferdinand-usain-bolt |autor=The Observer |títulu=Local heroes: Usain Bolt|fecha=1 de febreru de 2009 |fechaaccesu=3 de febreru de 2009}}&lt;/ref&gt; una pequeña llocalidá de la parroquia de Trelawny, Xamaica, onde creció xunto a los sos padres, Wellesley y Jennifer Bolt, y los sos hermanos Sadeeki,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.jamaica-gleaner.com/gleaner/20081124/sports/sports1.html |autor=Jamaica Gleaner |títulu=Bolt tops them again |fecha=24 de payares de 2008 |fechaaccesu=3 de febreru de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131212202956/http://jamaica-gleaner.com/gleaner/20081124/sports/sports1.html |fechaarchivu=2013-12-12 }}&lt;/ref&gt; y Sherine.&lt;ref name=Helps&gt;{{cita web |url=http://africa.reuters.com/sport/news/usnBAN656276.html |autor=Reuters |títulu=Bolt's gold down to yam power, father says |fecha=16 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=27 de marzu de 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=si&gt;{{cita web |url=http://sportsillustrated.cnn.com/2008/writers/tim_layden/07/23/usain.bolt0728/ |autor=Sports Illustrated |títulu=The Phenom |fecha=16 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=17 d'agostu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130727153158/http://sportsillustrated.cnn.com/2008/writers/tim_layden/07/23/usain.bolt0728/ |fechaarchivu=2013-07-27 }}&lt;/ref&gt; Los sos proxenitores alministraben una tienda allugada na zona rural, na que Bolt pasaba'l tiempu xugando [[críquet]] y fútbol al pie del so hermanu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.jamaica-gleaner.com/gleaner/20080815/news/news1.html |autor=Jamaica Gleaner |títulu=Bolts bonded |fecha=15 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=28 d'agostu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131212194041/http://jamaica-gleaner.com/gleaner/20080815/news/news1.html |fechaarchivu=2013-12-12 }}&lt;/ref&gt; Ello ye qu'él recordaría esos años con estes pallabres: «Cuando yera nuevu, nun pensaba n'otra cosa que nun fuera'l deporte».&lt;ref name=BrillBolt/&gt; 

De neñu asistía a la escuela Waldensia, y foi ellí onde empezó a exhibir les sos habilidaes nes carreres de velocidá, yá que corría nel eventu añal escolar nel nivel primariu de la parroquia de Trelawny.&lt;ref name=Focus/&gt;A los dolce años, convertir nel corredor más rápidu de la so escuela nos 100 m llisos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.jamaica-gleaner.com/gleaner/20080805/news/news6.html |autor=Jamaica Gleaner |títulu=Bolt's Sherwood on 'gold alert' |fecha=5 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=28 d'agostu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141029172948/http://jamaica-gleaner.com/gleaner/20080805/news/news6.html |fechaarchivu=2014-10-29 }}&lt;/ref&gt; 

Cuando ingresó a la escuela secundaria William Knibb, siguió concentráu nos deportes. La so velocidá nel terrén de xuegu yá yera alvertida pol so entrenador de críquet, quien-y encamentó prauticar l'atletismu.&lt;ref name=BBC10&gt;{{cita web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics/7540279.stm |autor=BBC Sport |títulu=Ten to watch: Usain Bolt |fecha=5 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=18 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; [[Pablo McNeil]], ex atleta olímpicu en pruebes de velocidá,&lt;ref name=McNeil&gt;{{cita web |url=http://www.jamaica-gleaner.com/gleaner/20080818/lead/lead7.html |autor=Jamaica Gleaner |títulu=Pablo McNeil – the man who put the charge in Bolt |fecha=18 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=26 d'agostu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130727042309/http://jamaica-gleaner.com/gleaner/20080818/lead/lead7.html |fechaarchivu=2013-07-27 }}&lt;/ref&gt; xunto a [[Dwayne Barrett]], empezaron a entrena-y y motiváron-y por que desenvolviera les sos aptitúes atlétiques. Esa institución educativa tuviera ésitos nel atletismu con anteriores estudiantes, ente ellos el velocista [[Michael Green (atleta)|Michael Green]].&lt;ref name=Focus/&gt;Bolt ganó'l so primer presea nel eventu colexal de secundaria'l 2001, llevándose la medaya de plata nos 200 m con rexistru de 22,04 s.&lt;ref name=Focus/&gt;McNeil convertir nel so entrenador principal y sostendría una bona rellación d'amistá col rapazu, anque n'ocasiones atayar pola so falta de dedicación y l'enclín a gastar chancies.&lt;ref name=McNeil/&gt;

=== Primeres competiciones ===
Esi mesmu añu empezó a participar n'eventos internacionales. Nos Xuegos Carifta formó parte del equipu xamaicanu y consiguió una marca personal de 48,28 s nos 400 metros llisos, ganando una medaya de plata. Nos 200 m tamién s'axudicó otra presea platiada con un tiempu de 21,81 s.&lt;ref name=Carifta&gt;{{cita web|url=http://www.gbrathletics.com/ic/cfgy.htm |autor=GBR Athletics |títulu=Carifta Games (Under 17 boys) |fecha= |fechaaccesu=17 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; Amás, tuvo la so primer esperiencia nun eventu mundial mientres el [[Campeonatu Mundial Xuvenil d'Atletismu de 2001|Campeonatu Mundial Xuvenil]] en [[Debrecen]], Hungría, y anque nos 200 m llisos nun pudo clasificar a la final, enllantó una marca personal de 21,73 s.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www2.iaaf.org/WYC01/Results/data/M/200/Rsf.html |autor=IAAF|títulu=Official Results – 200&amp;nbsp;metres – Men – Semi-Final |fecha=14 de xunetu de 2001 |fechaaccesu=17 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; 

Sicasí, pese a la fregadura internacional el mozu inda nun tomaba en serio l'atletismu, y amuesa d'ello yera'l so comportamientu infantil cuando allá una vegada escondióse na parte trasera d'una furgoneta, precisamente'l día que participaría na final de los 200 m de les pruebes clasificatorias pa los Xuegos CARIFTA. La chancia costó-y cara, yá que foi prindáu pola policía, y el so entrenador sufrió'l reproche del públicu.&lt;ref name=McNeil/&gt; Sicasí, l'incidente nun pasó más, y dambos viaxaron a los Xuegos CARIFTA, onde impunxo récores del campeonatu nos 200 y 400 m con rexistros de 21,12 s y 47,33, respeutivamente.&lt;ref name=Carifta/&gt;Darréu, rexistró otros récores de 20,61 s y 47,12 s en dambes pruebes nes finales centroamericanes y del Caribe en categoría junior.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.gbrathletics.com/ic/cacy.htm |autor=GBR Athletics |títulu=Central American and Caribbean Junior Championships |fecha= |fechaaccesu=17 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; 

Yá nesi tiempu, el primer ministru [[Percival James Patterson]] reconocía'l talentu del nuevu, polo que dispunxo que s'estableciera en Kingston, xunto a [[Jermaine Gonzales]], por qu'entrenara na Asociación d'Atletismu Amateur de Xamaica (JAAA poles sos sigles n'inglés) nes instalaciones de la Universidá Teunolóxica.&lt;ref name=McNeil/&gt;

=== Saltu a la fama ===
El [[Campeonatu Mundial Junior d'Atletismu de 2002]], que se desenvolvió en Kingston, Xamaica, dio-y la oportunidá a Usain Bolt d'amosar los sos atributos ante la mirada internacional. Tenía 15 años y un altor averáu de 1,94 m, polo que sobresalía ente los sos mesmos compañeros d'equipu.&lt;ref name=Focus/&gt;En dichu certame, ganó la prueba de los 200 m con un tiempu de 20,61 s;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www2.iaaf.org/WJC02/Results/data/M/200/Rf.html |autor=IAAF |títulu=Official Results – 200&amp;nbsp;metres – Men – Final |fecha=19 de xunetu de 2002 |fechaaccesu=217 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; 3 centésimes más lentu que la so marca personal de 20,58 s qu'impunxera na primer ronda;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www2.iaaf.org/WJC02/Results/data/M/200/Rh.html |autor=IAAF |títulu=Official Results – 200&amp;nbsp;metres – Men – Heats |fecha=18 de xunetu de 2002 |fechaaccesu=8 d'agostu de 2010}}&lt;/ref&gt; pero la victoria consagrar como'l más nuevu n'algamar una medaya d'oru en categoría junior na historia hasta esi momentu.&lt;ref name=Longmore/&gt;

Magar que la esperiencia provocó-y nerviosismu (hasta'l cuelmu de calzase les zapatielles nos pies equivocaos), a lo último resultó-y provechosa, una y bones él mesmu propúnxose que nunca más sería afeutáu pola ansiedá enantes d'una carrera.
&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.guardian.co.uk/sport/2010/aug/28/usain-bolt-interview |autor=The Guardian |títulu=Usain Bolt: Fast and loose |fecha=28 d'agostu de 2010 |fechaaccesu=28 d'agostu de 2010}}&lt;/ref&gt; Amás, como miembru del equipu de relevu de Xamaica, percancióse dos medayes de plata y enllantó dos récores en categoría junior nes pruebes de los 4x100 m y 4x400 m con rexistros de 39,15 s y 3:04,06, respeutivamente.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www2.iaaf.org/WJC02/Results/data/M/4X1/Rf.html |autor=IAAF |títulu=Official Results – 4x100&amp;nbsp;metres – Men – Final |fecha=22 de xunetu de 2002 |fechaaccesu=17 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www2.iaaf.org/WJC02/Results/data/M/4X4/Rf.html |autor=IAAF |títulu=4x400&amp;nbsp;metres – Men – Final |fecha=22 de xunetu de 2002 |fechaaccesu=17 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; 

Les medayes siguieron atropándose, yá que ganaría cuatro preseas doraes nos Xuegos CARIFTA de 2003, y axudicaríase el troféu «Austin Sealy» pol atleta más destacáu de los xuegos.&lt;ref name=carifta1&gt;{{cita web|url=http://www.cariftagames2011.herobo.com/web_documents/carifta_magacín_sm_part2.pdf |autor=Carifta Games 2011 |títulu=Carifta Games Magacín, Part 2 |fecha= |fechaaccesu=12 d'ochobre de 2011}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=carifta2&gt;{{cita web|url=http://www.cariftagames2011.herobo.com/web_documents/carifta_magacín_sm_part3.pdf
| publisher = Carifta Games 2011 |autor= |títulu= Carifta Games Magacín, Part 3 |fecha= |fechaaccesu=12 d'ochobre de 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=iaaf&gt;{{cita web|url=http://www.iaaf.org/news/Kind=2/newsId=21038.html
| autor = IAAF|títulu= Bolt named outstanding athlete of 32nd Carifta Games |fecha= |fechaaccesu= 5 de febreru de 2012}}&lt;/ref&gt; Tamién se percanció otra medaya d'oru nel [[Campeonatu Mundial Xuvenil d'Atletismu de 2003]], y enllantó un nuevu récor del tornéu nos 200 m con un tiempu de 20,40 s, a pesar d'un vientu en contra de 1,1 m/s.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.iaaf.org/history/WYC/season=2003/eventCode=2961/results/bydiscipline/disctype=4/sex=M/discCode=200/combCode=hash/roundCode=f/results.html#det |autor= IAAF|títulu=200 metres final results |fecha=23 de xunetu de 2003 |fechaaccesu=17 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; [[Michael Johnson (atleta)|Michael Johnson]], récor mundial de los 200 m llisos, decatóse del so potencial, pero creía que'l mozu podría tar so presión, anque aseveró que tou dependería de lo que fixera nos próximos cinco años.&lt;ref name=Thunder&gt;{{cita web|url=https://web.archive.org/web/http://www.independent.co.uk/sport/xeneral/athletics-the-boy-they-call-lightning-is-frightening-536129.html |autor=The Independent on Sunday |títulu=Athletics: The boy they call Lightning is frightening |fecha=17 d'agostu de 2003 |fechaaccesu=25 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; Estos llogros impresionaren a les altes autoridaes del atletismu, polo que recibió'l premiu al meyor atleta xuvenil del añu 2002.&lt;ref name=Beyond&gt;{{cita web|url=http://www.iaaf.org/OLY08/news/kind=103/newsid=46787.html |autor=IAAF |títulu=A closer look beyond Bolt and his 9.69 |fecha=18 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=26 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; 

Darréu, Bolt punxo tol so interés nos 200 m, ya igualó la marca junior de Roy Martin con un tiempu de 20,13 s nel Campeonatu Panamericanu Junior.&lt;ref name=Focus/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.usatf.org/statistics/records/view.asp?division=american&amp;location=outdoor%20track%20%26%20field&amp;age=junior&amp;sport=TF |autor=USA Track and Field |títulu=American Junior Outdoor Track &amp; Field Records |fecha=1 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=17 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; Esi resultáu atraxo l'atención de la prensa deportiva, y por cuenta del so desempeñu nos 200 y 400 m, nomóse-y como'l posible socesor de Michael Johnson. Ello ye que a los dieciséis años, algamara marques que Johnson nun rexistrara hasta los venti años, y la so marca nos 200 m yera cimeru a la de [[Maurice Greene]] nesa mesma temporada.&lt;ref name=Thunder/&gt;

Nel so últimu campeonatu xamaicanu de secundaria de 2003, batió los rexistros personales de los 200 y 400 m con tiempos de 20,25 s y 45,30 s, respeutivamente. En diches carreres estableciera meyores marques que les anteriores, superando los 200 m per mediu segundu y los 400 m por casi un segundu.&lt;ref name=Focus/&gt;

Mentanto, el mozu crecía en popularidá nel so país, y el mesmu Howard Hamilton, Procurador Xeneral de Xamaica, pidió a la JAAA que fortaleciera la so salú y evitara aballa-y. Amás denominó-y como «el meyor velocista que la islla niciara».&lt;ref name=Thunder/&gt;Sicasí, la fama y les atraiciones de la ciudá capital Kingston, empezaron a convertise nun contratiempu pal bisoño deportista. Bolt llegó a despreocuparse de la so carrera y prefería alimentase de comida rápida, xugar baloncestu, y dise de xordia nos clubes de la ciudá. Pola ausencia d'una rutina ordenada, empezó a confiase del so talentu natural pa ganar a los sos competidores.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.guardian.co.uk/sport/2008/aug/24/olympics2008.olympicsathletics |autor=The Guardian |títulu=Olympics: Jamaican speed freak |fecha=24 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=8 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; 

Siendo'l campeón de los 200 m, tantu nel campeonatu mundial xuvenil como'l junior, taba seguru de ganar la prueba nel [[Campeonatu Mundial d'Atletismu de 2003|Campeonatu Mundial de 2003]], que tuvo llugar en [[París]].&lt;ref name=Focus/&gt;Ello ye que ganara a tolos sos competidores nes pruebes de clasificación, pero yera realista nes sos probabilidaes y razonaba que, anque nun llegara a la final, consideraría una marca personal como bona.&lt;ref name=Thunder/&gt;&lt;ref name=WC03/&gt;Sicasí, sufrió de [[conxuntivitis]] enantes del eventu, polo que'l so calendariu de entrenos viose totalmente alteriáu.&lt;ref name=Focus/&gt;Al dase cuenta que nun llegaría en plena condición física, la JAAA torgó-y participar nel campeonatu, basándose en que yera demasiáu nuevu ya inespertu. Bolt se desmoralizó por perder la oportunidá de participar nel eventu, pero se esmeró n'ameyorar la so condición física pa ganar una plaza nel equipu olímpicu.&lt;ref name=WC03&gt;{{enllaz rotu|{{cita web |url=http://www.caribbeannetnews.com/2004/04/21/bolt.htm |autor=Caribbean Net News |títulu=Jamaica's Bolt on fast track to Olympics |fecha=21 d'abril de 2004 |fechaaccesu=26 d'agostu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080528003008/http://www.caribbeannetnews.com/2004/04/21/bolt.htm |fechaarchivu=2008-05-28 }}|https://web.archive.org/web/http://www.caribbeannetnews.com/2004/04/21/bolt.htm}}&lt;/ref&gt; Con too y con eso, foi reconocíu nuevamente como'l meyor atleta xuvenil del 2003.&lt;ref name=Beyond/&gt;

== Carrera profesional ==
=== Principios (2004 – 2007) ===
[[Ficheru:Bolt 2007.2.jpg|200px|thumb|Usain Bolt nel [[Crystal Palace National Sports Centre|Crystal Palace]] l'añu 2007.]]
So la direición del so nuevu entrenador Fitz Coleman, Bolt empecipió nel profesionalismu l'añu 2004, y la so primer competición foi nos Xuegos CARIFTA de [[Bermudes]].&lt;ref name=Focus/&gt;Ellí consagróse como'l primer velocista en categoría junior en correr los 200 m per debaxo de los venti segundos, polo qu'enllantó un nuevu récor con un rexistru de 19,93 s.&lt;ref name=Focus/&gt;&lt;ref name=Longmore&gt;{{cita web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/olympics/article4547874.ece |autor=The Times |títulu=9.69 – and Usain Bolt didn't even try |fecha=16 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=17 d'agostu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120815093644/http://berlin.iaaf.org/images/photofinish/3658/m_100_f_1.jpg |fechaarchivu=2012-08-15 }}&lt;/ref&gt; Amás, foi gallardoniáu nuevamente col troféu «Austen Sealy» como'l meyor atleta del eventu.&lt;ref name=iaaf1&gt;{{cita web|url=http://www.iaaf.org/news/printer,newsid=24850.htmx |autor=IAAF |títulu=Bolt dashes to 19.93 - World Junior 200m record! |fecha=12 d'abril de 2004 |fechaaccesu=7 de febreru de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=carifta1/&gt;&lt;ref name=carifta2/&gt;Una mancadura nel [[tendón de la corval]] casi torgó la so asistencia al [[Campeonatu Mundial Junior d'Atletismu de 2004|Campeonatu Mundial Junior]] d'esi añu, pero foi escoyíu pal equipu olímpicu de Xamaica.&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|{{cita web |url=http://www.caribbeannetnews.com/2004/07/05/team.htm |autor=Caribbean Net News |títulu=Jamaica names Bolt, Fenton to Olympic athletics team |fecha=4 de xunetu de 2004 |fechaaccesu=26 d'agostu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080526151316/http://www.caribbeannetnews.com/2004/07/05/team.htm |fechaarchivu=2008-05-26 }}|https://web.archive.org/web/http://www.caribbeannetnews.com/2004/07/05/team.htm}}&lt;/ref&gt; Asistió a los [[Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004|Xuegos Olímpicos d'Atenes]] llenu d'enfotu y con un nuevu récor nel so haber. Sicasí, una mancadura na pierna torgó-y correr a plenitú y terminó esaniciáu na primer ronda de los 200 m con un rexistru opacu de 21,05 s.&lt;ref name=IAAFProfile&gt;{{cita web|url=http://www.iaaf.org/athletes/biographies/letter=0/athcode=184599/index.html |autor=IAAF |títulu=Usain Bolt IAAF profile |fecha= |fechaaccesu=17 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=bftb/&gt;Los duros entrenamientos d'esos años paecíen afecta-y, yá que careció d'[[escoliosis]] y la so pierna derecha ye más curtia.&lt;ref name=abc&gt;{{cita web|url=https://www.abc.es/20120806/juegos-olimpicos/abci-bolt-escoliosis-londres2012-201208061349.html |autor=ABC |títulu=Londres 2012:Bolt ta torcíu pola escoliosis |fecha= 6 d'agostu de 2012 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; 

Magar tou, instituciones colexales de los Estaos Xuníos ufiertáron-y beques p'atletes sobre la base del so notable desempeñu, pero'l mocín de la parroquia de Trelawny refugar toes, alegando que s'atopaba satisfechu de permanecer na so Xamaica natal.&lt;ref name=si/&gt;Otra manera, escoyó la comarca de la Universidá Teunolóxica como'l so campu d'entrenamientu, a pesar del anticuáu ximnasiu y la gastada pista d'atletismu qu'utilizara dende los sos años de amateur.&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://online.wsj.com/article/SB121823832648825809.html|autor=The Wall Street Journal |títulu='Cool Runnings' Are Heating Up |fecha=9 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=18 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; 

L'añu 2005, Bolt empezó a trabayar col so nuevu entrenador Glen Mills, a lo que sumaría un cambéu d'actitú con respectu al atletismu. Mills sabía del potencial del atleta y propúnxose modificar cualquier tipu de comportamientu alloñáu del so oficiu;&lt;ref name=bftb/&gt;amás llevólu a consulta col médicu alemán Muller-Wolhlfahrt pal tratamientu de la escoliosis, y dende entós empezó a fortalecer esa debilidá nel so cuerpu.&lt;ref name=abc/&gt; La preparación arrincó pa la siguiente temporada, y tendría como compañeros a esperimentaos velocistes como [[Kim Collins]] y [[Dwain Chambers]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/athletics/4512862.stm |autor=BBC Sport |títulu=I was in gutter, admits Chambers |fecha=10 d'avientu de 2005 |fechaaccesu= 25 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; Yá pal mes de xunetu, superaría por un terciu de segundu la marca de los 200 m nel campeonatu centroamericanu y del Caribe con un tiempu de 20,03 s,&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|{{cita web |url=http://www.caribbeannetnews.com/2005/07/12/blazes.shtml |autor=Caribbean Net News |títulu=Non stopping Bolt as he blazes 20.03 at the CAC Championships |fecha=12 de xunetu de 2005 |fechaaccesu=26 d'agostu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090822063343/http://www.caribbeannetnews.com/2005/07/12/blazes.shtml |fechaarchivu=2009-08-22 }}|https://web.archive.org/web/http://www.caribbeannetnews.com/2005/07/12/blazes.shtml}}&lt;/ref&gt; y darréu estableció'l so meyor rexistru personal del añu na mesma prueba na ciudá de Londres, Inglaterra, nel [[Crystal Palace National Sports Centre|Crystal Palace]], parando'l reló en 19,99 s.&lt;ref name=IAAFProfile/&gt;

Sicasí, l'infortuniu apaeció una vegada más nel [[Campeonatu Mundial d'Atletismu de 2005]]. Previu al eventu, Bolt sabía que'l so trabayu personal y deportivo ameyorara dende los Xuegos Olímpicos de 2004, y consideraba que nel campeonatu mundial enllenaría les mires del públicu; él mesmu aseveraba que quería superar lo asocedío n'Atenes.&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|{{cita web |url=http://www.caribbeannetnews.com/2005/06/29/double.shtml |autor=Caribbean Net News |títulu= |4=Expect lightning from Bolt and a double from Campbell |fecha=29 de xunu de 2005 |fechaaccesu=26 d'agostu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090825200114/http://www.caribbeannetnews.com/2005/06/29/double.shtml |fechaarchivu=2009-08-25 }}|https://web.archive.org/web/http://www.caribbeannetnews.com/2005/06/29/double.shtml}}&lt;/ref&gt; Ello ye que calificó a la final de los 200 m con rexistros menores a los 21 segundos, pero sufrió una mancadura mientres la carrera y acabó nel últimu llugar con un tiempu de 26,27 s.&lt;ref name=bftb/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.iaaf.org/history/WCH/season=2005/eventCode=3365/results/bydiscipline/disctype=4/sex=M/discCode=200/combCode=hash/roundCode=f/results.html#det |autor=IAAF |títulu=200&amp;nbsp;metres final |fecha=11 d'agostu de 2005 |fechaaccesu=17 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; 

D'últimes, les mancadures torgar completar la temporada, polo que'l mozu nun tuvo la oportunidá de demostrar el so talentu nos eventos profesionales.&lt;ref name=FullSeason&gt;{{enllaz rotu|{{cita web |url=http://www.caribbeannetnews.com/cgi-script/csArticles/articles/000016/001647.htm |autor=Caribbean Net News |títulu=Bolt preparing to complete a full season, says manager |fecha=18 de mayu de 2006 |fechaaccesu=28 d'agostu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080525223450/http://www.caribbeannetnews.com/cgi-script/csArticles/articles/000016/001647.htm |fechaarchivu=2008-05-25 }}|https://web.archive.org/web/http://www.caribbeannetnews.com/cgi-script/csArticles/articles/000016/001647.htm}}&lt;/ref&gt; Pa cuelmu de males, viose arreyáu nun accidente de tráficu nel mes de payares, y anque apenes sufrió rascuños na so cara, el so calendariu d'entrenamientu tuvo d'alteriase.&lt;ref name=Cautious&gt;{{enllaz rotu|{{cita web|url= http://www.caribbeannetnews.com/2005/11/24/back.shtml |autor=Caribbean Net News |títulu=A cautious Bolt back on the track |fecha=24 de payares de 2005 |fechaaccesu=26 d'agostu de 2008}}|http://www.caribbeannetnews.com/2005/11/24/back.shtml}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|{{cita web|url=http://www.caribbeannetnews.com/2005/11/21/recovers.shtml |autor=Caribbean Net News |títulu=Jamaica's Bolt recovers from motor vehicle accident |fecha=21 de payares de 2005 |fechaaccesu=26 d'agostu de 2008}}|http://www.caribbeannetnews.com/2005/11/21/recovers.shtml}}&lt;/ref&gt; 

El so mánager Norman Peart camudó l'entrenamientu regular del mozu atleta por unu menos intensu.&lt;ref name=Cautious/&gt; Bolt recuperó adulces el so nivel y aportó a incluyíu ente los meyores cinco atletes del mundu nos años 2005 y 2006.&lt;ref name=Focus/&gt;Amás, Peart y Mills plantegaron entrenáse-y en distancies más llargues, polo que proyeutaron que los 400 m pasara a ser el so eventu primordial ente los años 2007 y 2008. Otra manera, Bolt nun taba del tou entusiasmáu, y dexó en claru que se sentía más cómodu en menores distancies.&lt;ref name=Cautious/&gt;&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|{{cita web |url=http://www.caribbeannetnews.com/news-9316--8-8--.html |autor=Caribbean Net News |títulu=Even Bolt's coach convinced of 100m pedigree |fecha=23 de xunetu de 2008 |fechaaccesu=26 d'agostu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090822045532/http://www.caribbeannetnews.com/news-9316--8-8--.html |fechaarchivu=2009-08-22 }}|https://web.archive.org/web/http://www.caribbeannetnews.com/news-9316--8-8--.html}}&lt;/ref&gt; 

En marzu de 2006, otra mancadura nel tendón de la corval torgó-y competir nos [[Xuegos de la Mancomunidá de 2006|Xuegos de la Mancomunidá de Melbourne]], y nun pudo correr hasta'l mes de mayu.&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|{{cita web |url=http://www.caribbeannetnews.com/cgi-script/csArticles/articles/000014/001462.htm |autor=Caribbean Net News |títulu=Bolt runs world leading 200m at Martinique Permit Meet |fecha=3 de mayu de 2006 |fechaaccesu=26 d'agostu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080526015824/http://www.caribbeannetnews.com/cgi-script/csArticles/articles/000014/001462.htm |fechaarchivu=2008-05-26 }}|https://web.archive.org/web/http://www.caribbeannetnews.com/cgi-script/csArticles/articles/000014/001462.htm}}&lt;/ref&gt; Una vegada recuperáu, foi sometíu a nuevos exercicios d'entrenamientu p'ameyorar la so flexibilidá, y los planes pa los 400 m quedaron suspendíos.&lt;ref name=FullSeason/&gt;

Cuando tornó, los 200 m permanecieron como'l so eventu primariu; y pa demostralo superó a [[Justin Gatlin]] en [[Ostrava]], República Checa, con un nuevu récor de la competición. Bolt aspiraba correr per debaxo de los venti segundos y enllantar una marca personal de la temporada, pero taba satisfechu pola victoria considerando que'l clima torgara un bon desempeñu.&lt;ref name=NoSub/&gt;Magar tou, rexistró una marca per debaxo de los venti segundos nel Gran Premiu de Lausana, Suiza, con un tiempu de 19,88 s, récor personal que-y otorgara la medaya de bronce por detrás de [[Xavier Carter]] y [[Tyson Gay]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.guardian.co.uk/sport/2006/jul/12/athletics |autor=The Guardian |títulu=Liu eclises Jackson with 110m hurdles record |fecha=12 de xunu de 2006 |fechaaccesu=17 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; 

El 2006 propúnxose nueves metes, según ganar más esperiencia. Pa esi tiempu, considerábase más capaz de correr distancies llargues, polo que trataría de competir nos 200 y 400 m nos próximos dos años.&lt;ref name=NoSub&gt;{{enllaz rotu|{{cita web |url=http://www.caribbeannetnews.com/cgi-script/csArticles/articles/000018/001824.htm |autor=Caribbean Net News |títulu=Non sub-20, but Bolt optimistic about clash with Spearmon at Reebok Grand Prix |fecha=2 de xunu de 2006 |fechaaccesu=26 d'agostu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081120101541/http://www.caribbeannetnews.com/cgi-script/csArticles/articles/000018/001824.htm |fechaarchivu=2008-11-20 }}|https://web.archive.org/web/http://www.caribbeannetnews.com/cgi-script/csArticles/articles/000018/001824.htm}}&lt;/ref&gt; La so primer medaya en competiciones profesionales llegó nel IAAF World Athletics Final de [[Stuggart]], Alemaña, con un tiempu de 20,10 s que-y valió'l tercer puestu.&lt;ref name=IAAFProfile/&gt;Pa la Copa Mundial d'Atletismu d'Atenes, Grecia, percancióse la so primer medaya platiada.&lt;ref name=IAAFProfile/&gt;L'americanu [[Wallace Spearmon]] ganó la medaya d'oru con un récor del campeonatu de 19,87 s, per delantre del tiempu del xamaicanu que yera de 19,96 s.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.iaaf.org/history/WCP/season=2006/eventCode=3490/results/bydiscipline/disctype=4/sex=M/discCode=200/combCode=hash/roundCode=f/results.html#det |autor=IAAF |títulu=World Cup in Athletics 2006 – Results 200&amp;nbsp;Metres Mens Final |fecha=17 de setiembre de 2006 |fechaaccesu=18 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; 
[[Ficheru:Osaka07 D6A M200M nearfinish.jpg|200px|thumb|Bolt na carrera de los 200 m nel campeonatu mundial de 2007.]]
Más reconocencies nos 200 m llegaríen n'eventos rexonales ya internacionales el 2007. Sicasí, deseyaba competir nos 100 m, pero'l so entrenador Mills trataba de convencelo que podría faelo, una vegada que superara'l récor nacional de los 200 m.&lt;ref name=bftb&gt;{{cita web |url=http://www.independent.co.uk/sport/olympics/athletics/bolt-from-the-blue-883180.html |autor=The Independent |títulu=Bolt from the blue |fecha=4 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=18 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; Ello ye que nel campeonatu xamaicanu estableció la nueva marca nacional de 19,75, rebaxando en 0,11 centésimes el tiempu qu'ostentara Don Quarrie por 36 años.&lt;ref name=Focus/&gt;&lt;ref name=si/&gt;
[[Ficheru:Osaka07 D7A M200M VC.jpg|200px|thumb|Nel podiu de la carrera de los 200 m xunto a Tyson Gay (centru con medaya d'oru) y [[Wallace Spearmon]] (a la derecha con medaya de bronce).]]
A la fin, Mills dexó ante l'interés de Bolt de correr los 100 m, polo que participó en dicha prueba en [[Retino]], Grecia. El resultáu foi esitosu, yá que impunxo un récor personal de 10,03 s, percancióse la medaya d'oru, y lo más importante, acabó bien entusiasmáu.&lt;ref name=si/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.iaaf.org/history/GP/season=2007/results/eventCode=3821/sex=M/discCode=100/result.html |autor=IAAF |títulu=23rd Vardinoyiannia 2007 – 100Metres Mens Results |fecha=18 de xunetu de 2007|fechaaccesu=18 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; 

Otra bon resultáu llegaría nel [[Campeonatu Mundial d'Atletismu de 2007]] n'[[Osaka]], Xapón, al axudicase la medaya de plata nos 200 m con rexistru de 19,91 s con un vientu en contra de 0,8 m/s.&lt;ref name=IAAFProfile/&gt;Felicidad marca quedó opacada pol tiempu de Tyson Gay de 19,76 s, nuevu récor del eventu.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://osaka2007.iaaf.org/results/gender=M/discipline=200/combCode=hash/roundCode=f/result.html |autor=IAAF |títulu=Osaka 2007 – 200 metres mens final |fecha=30 d'agostu de 2007|fechaaccesu=18 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; 

Na carrera de relevos 4x100, Bolt —xunto a [[Asafa Powell]], [[Marvin Anderson]] y [[Nesta Carter]]—, enllantaron un nuevu récor nacional de 37,89 s, por detrás de los americanos que tuvieron un rexistru de 37,78 s.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://osaka2007.iaaf.org/results/gender=M/discipline=4X1/combCode=hash/roundCode=f/result.html |autor=IAAF |títulu=Osaka 2007 – 4x100 Metres Relay – Mens Final |fecha=1 de setiembre de 2007|fechaaccesu=18 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; Anque nun ganó nenguna medaya d'oru, Mills consideraba que la so téunica ameyorara, especialmente nel balance del cuerpu na curva de los 200 m, y amás amontara la frecuencia del reblagu, lo que-y daba más potencia na pista.&lt;ref name=bftb/&gt;

=== Récor mundial ===
Les medayes llograes en Osaka motivaron a Bolt, y dende entós tomó más en serio la so carrera profesional.&lt;ref name=BBC10/&gt;Concentró los sos esfuercios la prueba de los 100 m, polo que s'apuntó pa un eventu en Kingston, el 3 de mayu de 2008. Esi día'l so rexistru foi de 9,76 s, col vientu al so favor a una velocidá de 1,8 m/s qu'ameyoró notablemente la so marca personal de 10,03 s.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.jamaica-gleaner.com/gleaner/20080505/sports/sports1.html |autor=Jamaica Gleaner |títulu='I didn't know I was going that fast' – Admits Bolt after rocketing to No. 2 on all-time 100m list with 9.76 |fecha=5 de mayu de 2008 |fechaaccesu=6 de setiembre de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080928070331/http://www.jamaica-gleaner.com/gleaner/20080505/sports/sports1.html |fechaarchivu=2008-09-28 }}&lt;/ref&gt; Esi rexistru yera'l segundu meyor tiempu na historia de la prueba; namái por detrás de la enllantada por Asafa Powell de 9,74 s en [[Rieti]], Italia.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.guardian.co.uk/sport/2008/may/04/usainbolt |autor=The Guardian |títulu=Lightning Bolt clocks second fastest ever 100m |fecha=4 de mayu de 2008|fechaaccesu=18 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; Tyson Gay se congratuló poel resultáu, emponderando a Bolt pol so estáu físicu y téunica.&lt;ref name=Kingstun/&gt;Pela so parte, [[Michael Johnson (atleta)|Michael Johnson]], quien reparaba la carrera, aseveró que s'atopaba entusiasmáu pol progresu del nuevu velocista nos 100 m.&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|{{cita web |url=http://www.caribbeannetnews.com/article.php?news_id=7643 |autor=Caribbean Net News |títulu=American legend Johnson admits to being 'shocked' by Bolt run |fecha=7 de mayu de 2008 |fechaaccesu=26 d'agostu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090825205533/http://www.caribbeannetnews.com/article.php?news_id=7643 |fechaarchivu=2009-08-25 }}|http://www.caribbeannetnews.com/article.php?news_id=7643}}&lt;/ref&gt; El mesmu Bolt taba sorprendíu, anque l'entrenador Glen Mills taba confiáu en que lo meyor taba por venir.&lt;ref name=Kingstun&gt;{{cita web|url=http://www.iaaf.org/WAF08/news/kind=100/newsid=44672.html |autor=IAAF |títulu=Bolt stuns with 9.76 dash in Kingston – Jamaica International report |fecha=4 de mayu de 2008|fechaaccesu=18 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; 

El badagüeyu de Mills fíxose realidá primero que terminara'l mes, cuando Bolt enllantó la nueva marca mundial de los 100 m el 31 de mayu de 2008. Col vientu a favor de 1,7 m/s, paró'l reló en 9,72 s nel Reebook Grand Prix que se desenvolvía nel [[Icahn Stadium]] de la ciudá de [[Nueva York]], rebaxando la marca absoluta de Powell.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.iaaf.org/GP08/news/kind=100/newsid=45117.html |autor=IAAF |títulu=Bolt 9.72 in New York! – World 100 metres record – IAAF World Athletics Tour |fecha=1 de xunu de 2008|fechaaccesu=18 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; Amás, la fazaña tenía más resalte por ser apenes la so quinta carrera a nivel profesional.&lt;ref name=Indifference&gt;{{cita web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/more_sport/athletics/article4045623.ece |autor=The Times |títulu=Usain Bolt runs into indifference |fecha=2 de xunu de 2008 |fechaaccesu=16 d'agostu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090521121620/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/more_sport/athletics/article4045623.ece |fechaarchivu=2009-05-21 }}&lt;/ref&gt; &lt;!--Nuevamente Gay remató nel segundu puestu, emponderó la superioridá física del xamaicanu, y amás dixo estes pallabres: «Paecía que les sos rodíes pasaben pola mio cara» .&lt;ref name=si/&gt;Per otra parte, la prensa deportiva notaba que'l xamaicanu tenía-y ganada la moral a Gay.&lt;ref name=bftb/&gt;--&gt;

Pese al llogru, en xunu del 2008 Bolt respondió a les crítiques que-y llomaben de folganzán, aseverando que yeren inxustificaes y qu'entrenaba bien fuerte p'ameyorar el so potencial. Sicasí, dexó entever que dichos comentarios deber a la so falta d'entusiasmu na prueba de los 400 m.&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|{{cita web |url=http://www.caribbeannetnews.com/article.php?news_id=8474 |autor=Caribbean Net News |títulu=Lightning Bolt to run first 200m of season |fecha=12 de xunu de 2008 |fechaaccesu=26 d'agostu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090822060456/http://www.caribbeannetnews.com/article.php?news_id=8474 |fechaarchivu=2009-08-22 }}|http://www.caribbeannetnews.com/article.php?news_id=8474}}&lt;/ref&gt; Otra manera, nos 200 m Bolt tamién demostró que podía llograr victories en diversos escenarios: primero foi en Ostrava con un récor de la temporada, y dempués n'Atenes cuando estableció'l récor nacional per segunda ocasión con rexistru de 19,67 s.&lt;ref name=Athens&gt;{{cita web|url=http://www.iaaf.org/GP08/news/kind=100/newsid=46129.html |autor=IAAF |títulu=Bolt runs 200m in 19.67sec in Athens – IAAF World Athletics Tour |fecha=14 de xunetu de 2008|fechaaccesu=18 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.iaaf.org/GP08/news/kind=100/newsid=45290.html |autor=IAAF |títulu= Robles 12.87 World Record in Ostrava! – IAAF World Athletics Tour|fecha=12 de xunu de 2008|fechaaccesu=26 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; Anque Mills prefería que Bolt corriera en distancies más llargues, el so asentimientu al deséu del so pupilu de correr nos 100 m resultó provechosu pa dambos. Teniendo como oxetivu los Xuegos Olímpicos d'esi añu, Bolt taba más concentráu na so preparación y cumplía afechiscamente'l calendariu d'entrenamientu p'amontar la so velocidá y fuercia nes pruebes de 100 y 200 m.&lt;ref name=si/&gt;&lt;ref name=JSport&gt;{{cita web|url= http://www.sportsjamaica.com/read_article.php?id=12721|autor=Sports Jamaica |títulu=Usain Bolt and Glen Mills: Long, winding journey to a world record |fecha=3 de xunu de 2008|fechaaccesu=25 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.independent.co.uk/sport/xeneral/athletics/100m-showdown-non-bolt-from-blue-but-he-can-be-star-of-fast-show-872321.html |autor=The Independent on Sunday |títulu=Non Bolt from blue but he can be star of fast show |fecha=20 de xunetu de 2008|fechaaccesu=25 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; El so enfotu crecía y taba seguru que se desempeñaría de manera óptima.&lt;ref name=Athens/&gt;

=== Los Xuegos Olímpicos de Beixín ===
[[Ficheru:Usain Bolt winning-cropped.jpg|300px|thumb|La ventaya de Bolt sobre los sos rivales yera considerable na final de los 100 m.]]
Previu a los Xuegos Olímpicos, Bolt anunciara que participaría nes pruebes de 100 y 200 m, de les cualos él yera'l favoritu.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://sports.espn.go.com/oly/summer08/columns/story?id=3529300 |autor=ESPN |títulu=Bolt may be 100 favourite, but Gay in better position to win |fecha=11 d'agostu de 2008|fechaaccesu=18 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/othersports/olympics/2506738/2008-Beijing-Olympics-Usain-Bolt-set-to-run-in-both-the-100-and-200-metres---Olympics.html |autor=The Daily Telegraph |títulu=Beijing Olympics: Usain Bolt set to run in both the 100 and 200 metres |fecha=6 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=18 d'agostu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080817225244/http://www.telegraph.co.uk/sport/othersports/olympics/2506738/2008-Beijing-Olympics-Usain-Bolt-set-to-run-in-both-the-100-and-200-metres---Olympics.html |fechaarchivu=2008-08-17}}&lt;/ref&gt; El mesmu Michael Johnson sofitába-y, y nun creía que la so falta d'esperiencia xugara na so contra.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/olympics/article4525478.ece|autor=The Times|títulu=Michael Johnson backs Usain Bolt to win sprint duel|fecha=14 d'agostu de 2008|fechaaccesu=18 d'agostu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120815093644/http://berlin.iaaf.org/images/photofinish/3658/m_100_f_1.jpg|fechaarchivu=2012-08-15}}&lt;/ref&gt; Bolt calificó a la final de los 100 m con marques de 9,92 s y 9,85 s na ronda previa y semifinales, respeutivamente.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.iaaf.org/oly08/results/eventCode=3659/bydiscipline/disctype=4/sex=M/discCode=100/combCode=hash/roundCode=h/results.html#det |autor= IAAF|títulu=Beijing Olympics 2008 – Results 100 metres men's finals – Heats |fecha=15 d'agostu de 2008|fechaaccesu=18 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.iaaf.org/oly08/results/eventCode=3659/bydiscipline/disctype=4/sex=M/discCode=100/combCode=hash/roundCode=qf/results.html#det|autor=IAAF|títulu=Beijing Olympics 2008 – Results 100 metres men's finals – Quarter finals |fecha=16 d'agostu de 2008|fechaaccesu=18 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.iaaf.org/oly08/results/eventCode=3659/bydiscipline/disctype=4/sex=M/discCode=100/combCode=hash/roundCode=sf/results.html#det |autor=IAAF|títulu= Beijing Olympics 2008 – Results 100 metres men's finals – Semi finals |fecha=16 d'agostu de 2008|fechaaccesu=18 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; 

Yá na final de los 100 m, enllantó una estupenda marca de 9,69 s (non oficial de 9,863 s) con un tiempu de reaición de 0,165 s.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.iaaf.org/mm/document/competitions/competition/05/15/63/20090706014834_httppostedfile_p345-688_11303.pdf|autor=IAAF|títulu=12th IAAF World Championships In Athletics: IAAF Statistics Handbook. Berlin 2009|fecha=|fechaaccesu=2 d'agostu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121022172624/http://www.iaaf.org/mm/document/competitions/competition/05/15/63/20090706014834_httppostedfile_p345-688_11303.pdf|fechaarchivu=2012-10-22}}&lt;/ref&gt; Batiera'l so propiu récor, y amás asitióse bien per delantre del segundu puestu Richard Thompson quien acabó con rexistru de 9,89 s.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics/athletics/7565203.stm |autor=BBC Sport|títulu= Bolt surdes to gold in new record |fecha=16 d'agostu de 2008|fechaaccesu=18 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; Nun yera tan solo una marca ensin vientu favorable (+0,0 m/s), sinón que tamién sorprendía que baxara la velocidá en plena carrera pa celebrar la victoria enantes de llegar a la meta, y con una zapatiella desamarrada.&lt;ref name=Top100&gt;{{cita web|url=http://www.nytimes.com/2008/08/17/sports/olympics/17track.html?_r=1&amp;oref=slogin |autor=The New York Times |títulu=Bolt Is World's Fastest—by a Mile |fecha=16 d'agostu de 2008|fechaaccesu=19 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|{{cita web|url=http://www.nzherald.co.nz/event/story.cfm?c_id=502&amp;objectid=10527480 |autor=The New Zealand Herald |títulu=Olympics: Bolt smashes 100m record |fecha=17 d'agostu de 2008|fechaaccesu=18 d'agostu de 2008}}|http://www.nzherald.co.nz/event/story.cfm?c_id=502&amp;objectid=10527480}}&lt;/ref&gt; El so entrenador concluyó que, basándose na velocidá de los primeres 60 m, podría rematar con un tiempu de 9,52 s.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.weltklassezuerich.ch/assets/files/press_releases/2008/en/Bolt%20270808.pdf |autor=Weltklasse Zürich |títulu=Usain Bolt: 'Mission accomplished' in Beijing, next stop Zürich |fecha= |fechaaccesu=26 d'agostu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110707005110/http://www.weltklassezuerich.ch/assets/files/press_releases/2008/en/Bolt%20270808.pdf |fechaarchivu=2011-07-07 }}&lt;/ref&gt; Ello ye que tres un análisis científicu de la carrera per parte de la [[Universidá d'Oslu]], los investigadores concluyeron que bien pudo rebaxar el tiempu a 9,60, una y bones considerando factores como la posición de Bolt, aceleración y velocidá con respectu al segundu llugar, la marca podría rondar los 9,55±0.04 s, si nun hubiera desacelerado.&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|{{cita web|url=http://www.heraldsun.com.au/reasons-for-bolt-to-stop-partying/story-fna7dq6y-1111117450390 |autor=Herald Sun |títulu=Scientists say Usain Bolt could have gone faster |fecha=11 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=10 de setiembre de 2008}}|http://www.heraldsun.com.au/reasons-for-bolt-to-stop-partying/story-fna7dq6y-1111117450390}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://ajp.aapt.org/resource/1/ajpias/v77/i3/p224_s1?isAuthorized=non |autor= American Journal of Physics |títulu=How fast could Usain Bolt have run? A dynamical study |fecha=marzu de 2009 |fechaaccesu=1 de mayu de 2012}}&lt;/ref&gt; 

A pesar del llogru, aseveró que nun yera'l so oxetivu establecer una marca mundial, sinón ganar una medaya dorada, la primera de Xamaica nos Xuegos.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.independent.co.uk/sport/olympics/athletics/bolt-of-lightning-leaves-the-rest-of-mankind-far-behind-899696.html |autor= The Independent |títulu=Bolt of lightning leaves the rest of mankind far behind |fecha=17 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=18 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; Per otra parte, amosara'l so entusiasmu pola victoria con golpes nel pechu entá enantes de llegar a la meta, conducta que dalgunos interpretaben como chulería. Asina opinaba'l medayista [[Kriss Akabussi]] quien amás fixo notar que tales aiciones torgar un tiempu más rápidu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://blogs.guardian.co.uk/sport/2008/08/19/bolts_showboating_is_a_slap_fo.html |autor=The Guardian |títulu=Bolt's showboating is a slap for us idealists |fecha=19 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=19 d'agostu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080820122016/http://blogs.guardian.co.uk/sport/2008/08/19/bolts_showboating_is_a_slap_fo.html |fechaarchivu=2008-08-20 }}&lt;/ref&gt; Tamién el presidente del [[COI]], [[Jacques Rogge]], reprochó'l comportamientu del nuevu y llomar d'irrespetuosu.&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://sports.aol.com/olympics/story/_a/bbdp/ioc-rips-bolt-for-lack-of-respect/142750|autor= AP |títulu=IOC Rips Bolt for Lack of 'Respect' |fecha=21 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=21 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/olympics/article4578959.ece |autor=The Times |títulu=Deluded Jacques Rogge fails to see the champion in Usain Bolt |fecha=21 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=21 d'agostu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110918073721/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/olympics/article4578959.ece |fechaarchivu=2011-09-18 }}&lt;/ref&gt; Bolt negó les reprobaciones, yá que nun yera'l propósitu de la celebración ofender a daquién, sinón que, bien otra manera, cuando notó que nun había naide al so llau, «a cencielles taba feliz».&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.iaaf.org/OLY08/news/kind=100/newsid=46772.html |autor= IAAF |títulu= &quot;It was crazy, phenomenal&quot; – Bolt's 9.69 100 metres stuns the Bird's Nest|fecha=16 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=18 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; [[Lamine Diack]], presidente d'[[IAAF]], amosó-y el so sofitu y razonó que la celebración yera apoderada daes les circunstancies de la victoria. El ministru de turismu de Xamaica, [[Edmund Bartlett]], tamién lu defendió con estes pallabres: «Tenemos De tomar en cuenta lo memorable del fechu y dexar que los mozos esprésense como lo deseyen».
&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://stats.washingtonpost.com/olympics/story.asp?i=20080823072826923076508&amp;ref=rec&amp;tm=&amp;src=OLYMPICS_DOLY_RUN |autor= The Wasington Post |títulu=IAAF sides with Bolt on Rogge comments |fecha=23 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=26 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; 
[[Ficheru:Bolt200.jpg|300px|thumb|Usain Bolt na final de los 200 m.]]
La próxima meta de Bolt yera conquistar la medaya d'oru nos 200 m, polo que trataba d'emular a [[Carl Lewis]] y el so doble trunfo de [[Xuegos Olímpicos de Los Angeles 1984|Los Angeles 1984]] en dambes pruebes de velocidá.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.reuters.com/article/2008/08/18/us-olympics-athletics-bolt-idUSPEK16519320080818 |autor=Reuters |títulu=Bolt's bid for double safely under way |fecha=18 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=23 de xunetu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121020043620/http://www.reuters.com/article/2008/08/18/us-olympics-athletics-bolt-idUSPEK16519320080818 |fechaarchivu=2012-10-20}}&lt;/ref&gt; Michael Johnson, dueñu de la marca mundial de la prueba, cuntaba que sería-y fácil consiguila, anque'l so propiu récor absolutu enllantáu n'[[Xuegos Olímpicos d'Atlanta 1996|Atlanta 1996]] permanecería intactu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/othersports/olympics/2586933/2008-Beijing-Olympics-Michael-Johnson-I-think-my-Olympic-200m-world-record-is-safe----for-now---Olympics.html |autor=The Daily Telegraph |títulu=Michael Johnson: I think my Olympic 200metres world record is safe from Usain Bolt – for now |fecha=20 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=20 d'agostu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080820221426/http://www.telegraph.co.uk/sport/othersports/olympics/2586933/2008-Beijing-Olympics-Michael-Johnson-I-think-my-Olympic-200m-world-record-is-safe----for-now---Olympics.html |fechaarchivu=2008-08-20}}&lt;/ref&gt; 
Usain superó ensin contratiempos les primeres dos rondes del eventu, y amuesa d'ello yera que trotiaba escontra la meta en dambes oportunidaes.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics/athletics/7567252.stm |autor=BBC Sport |títulu=Jamaican Bolt second in 200 metres heat |fecha=18 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=18 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; En imponiéndose na semifinal, yera'l favoritu pa ganar la medaya.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics/athletics/7570651.stm |autor=BBC Sport |títulu= Super Bolt eases into 200&amp;nbsp;metres final |fecha=19 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=19 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; Don Quarrie tamién lu emponderaba, y taba confiáu que la marca de Johnson sería superada.&lt;ref name=Beyond/&gt;El siguiente día llevar a cabu la final, na qu'impunxo un nuevu récor mundial y olímpicu de 19,30 s.&lt;ref name=200wr&gt;{{cita web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/olympics/athletics/7572131.stm |autor=BBC Sport |títulu=Bolt claims 200m gold with record |fecha=20 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=20 d'agostu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080821044526/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/olympics/athletics/7572131.stm |fechaarchivu=2008-08-21 }}&lt;/ref&gt; La marca de Johnson cayó a pesar que tenía un vientu en contra de 0,9 m/s, y la fazaña consagró-y como'l primer velocista dende Quarrie n'ostentar les marques mundiales de 100 y 200 m coles mesmes, y el primeru dende l'apaición del cronometraxe electrónicu.&lt;ref name=200wr/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.iaaf.org/OLY08/news/kind=101/newsid=47045.html |autor=IAAF |títulu=NEWS FLAX – Bolt does the double with 19.30&amp;nbsp;seconds WORLD RECORD! |fecha=20 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=20 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; Amás, convertir nel primer velocista en superar dambos récores nuna tan sola edición de los Xuegos Olímpicos.&lt;ref&gt;{{cita noticia |títulu=Bolt earns sprint double, breaks world record |editorial=[[Canadian Broadcasting Corporation|CBC]] |fecha=20 d'agostu de 2008 |url=http://www.cbc.ca/olympics/athletics/story/2008/08/20/mens-200-final.html |fechaaccesu=20 d'agostu de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080822195527/http://www.cbc.ca/olympics/athletics/story/2008/08/20/mens-200-final.html |archivedate=2008-08-22 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; 

A diferencia de la final de los 100 m, Bolt se enrumbó escontra la llinia de meta ensin gesticulaciones de nengún tipu, ya inclusive inclinó'l pechu p'ameyorar el tiempu.&lt;ref name=SI200&gt;{{cita noticia |títulu=Bolt cements greatness, sets world record in 200 with 19.30 |obra=Sports Illustrated |fecha=20 d'agostu de 2008 |url=http://sportsillustrated.cnn.com/2008/olympics/2008/writers/tim_layden/08/20/bolt.record/index.html |fechaaccesu=21 d'agostu de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080824073514/http://sportsillustrated.cnn.com/2008/olympics/2008/writers/tim_layden/08/20/bolt.record/index.html |archivedate=2008-08-24 }}&lt;/ref&gt; Terminada la carrera, la [[cantar de cumpleaños]] empezó a escuchase nel estadiu, yá que a partir de la media nueche celebraría'l so aniversariu ventidós.&lt;ref name=SI200/&gt; 

Dos díes depués, corrió como'l tercer relevu de los 4x100 nel equipu de Xamaica, y ganó la so tercer medaya d'oru.&lt;ref&gt;{{cita noticia|títulu= Bolt grabs third gold and record |editorial=BBC Sport |fecha=22 d'agostu de 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics/athletics/7576737.stm |fechaaccesu=22 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; Al pie de los sos compañeros [[Nesta Carter]], [[Michael Frater]], y [[Asafa Powell]], enllantó otra marca mundial y olímpico de 37,10 s, superando por 3/10 de segundu l'anterior récor.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=NEWS FLAX – World 4x100m record, 37.10s – BOLT and JAMAICA again! |editorial=[[IAAF]] |fecha=22 d'agostu de 2008 |url=http://www.iaaf.org/OLY08/news/kind=100/newsid=47266.html |fechaaccesu=22 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; Powell, quien yera l'últimu relevu, llamentó la perda de la so marca mundial de los 100 m, pero nun amosó nenguna rensía al so compatriota, yá que remarcó que taba contentu d'ayudar a que consiguiera la so tercer marca absoluta.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Jamaica smashes WR in men's relay |editorial=[[Australian Broadcasting Corporation|ABC]] |fecha=22 d'agostu de 2008 |url=https://www.abc.net.au/news/stories/2008/08/23/2344289.htm?site=local |fechaaccesu=22 d'agostu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150129123424/http://www.abc.net.au/news/stories/2008/08/23/2344289.htm?site=local |fechaarchivu=2015-01-29}}&lt;/ref&gt; Dempués de les sos esitosa participación, donó US$50.000 dólares a los neños de la provincia de [[Sichuan]], China, que fuera víctimes del [[Terremotu de Sichuan de 2008|terremotu del 2008]].&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=&quot;Lightning&quot; Bolt donates for children in China's quake zone |obra=China Daily |fecha=23 d'agostu de 2008 |url=http://www.chinadaily.com.cn/olympics/2008-08/23/content_6964714.htm |fechaaccesu=25 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; 

Los récores fueron emponderaos polos comentaristes deportivos, quien amás empezaron a especular alrodiu del so verdaderu potencial que-y consagraría como ún de los meyores velocistes de la historia.&lt;ref name=BrillBolt&gt;{{cita noticia |apellíu=Longmore |nome=Andrew |títulu=Brilliant Usain Bolt is on fast track to history |obra=The Times |location=UK |fecha=24 d'agostu de 2008 |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/olympics/article4596711.ece |fechaaccesu=27 d'agostu de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120815093644/http://berlin.iaaf.org/images/photofinish/3658/m_100_f_1.jpg |archivedate=2012-08-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu=Steve |nome=Nearman |títulu=Bolt not done yet |obra=The Washington Times |fecha=25 d'agostu de 2008 |url=http://washingtontimes.com/news/2008/aug/25/bolt-certainly-not-done-making-marks/ |fechaaccesu=27 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; Tamién aprofiaron que'l so ésitu nos Xuegos Olímpicos yera un nuevu ciclu pal deporte que sufriera dellos escándalos rellacionaos al usu de drogues nos que taben arreyaos atletes bien reconocíos.&lt;ref name=Indifference/&gt;&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|{{cita noticia |apellíu=Phillips |nome=Mitch |títulu=Bolt's Olympic heroics arrive just in time |editorial=Reuters |fecha=25 d'agostu de 2008 |url=http://africa.reuters.com/sport/news/usnBAN524081.html |fechaaccesu=27 de marzu de 2011 }}|http://africa.reuters.com/sport/news/usnBAN524081.html}}&lt;/ref&gt; 

Precisamente, seis años enantes asocediera l'escándalu BALCO», nel que [[Tim Montgomery]] y [[Justin Gatlin]] fueren desaposiaos de les sos marques mundiales de 100 m, según [[Marion Jones]], que tuvo de retornar los sos trés medayes d'oru olímpicu.&lt;ref&gt;{{cita noticia|apellíu=Fordyce |nome=Tom |títulu=The THG scandal explained |editorial=BBC Sport |fecha=24 de febreru de 2004 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/athletics/3210876.stm |fechaaccesu=27 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; Toos ellos fueron descalificaos pa la práutica del atletismu.&lt;ref&gt;{{cita noticia|títulu=Johnson dismisses sabotage claims |editorial=BBC Sport |fecha=31 de xunetu de 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/athletics/5230484.stm |fechaaccesu=27 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Jones returns five medals from 2000 Sydney Olympics |editorial=[[ESPN]] |fecha=8 d'ochobre de 2007 |url=http://sports.espn.go.com/oly/trackandfield/news/story?id=3054706 |fechaaccesu=27 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; Sicasí, el brillosu desempeñu de Bolt llevantó suspicacias ente dellos periodistes, como Víctor Conte; pos la falta d'una axencia antidoping independiente na zona del Caribe facíen surdir duldes.&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|{{cita noticia |apellíu=Maese |nome=Rick |títulu=A cleaner Olympics? Despite drug test numbers, don't count on it |obra=[[The Los Angeles Times]] |fecha=24 d'agostu de 2008 |url=http://www.latimes.com/sports/printedition/la-sp-olymaese24-2008aug24,0,5371815.story |fechaaccesu=27 d'agostu de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080827044024/http://www.latimes.com/sports/printedition/la-sp-olymaese24-2008aug24,0,5371815.story |archivedate=2008-08-27 }}|https://web.archive.org/web/http://www.latimes.com/sports/printedition/la-sp-olymaese24-2008aug24,0,5371815.story}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita noticia|apellíu=Conte |nome=Victor |títulu=Conte: World Anti-Doping Agency needs to beef up offseason steroid testing |obra=New York Daily News |fecha=18 d'agostu de 2008|url=http://www.nydailynews.com/sports/2008olympics/2008/08/18/2008-08-18_conte_world_antidoping_agency_needs_to_b.html |fechaaccesu=27 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; 

Tales acusaciones fueron totalmente refugaes por Glen Mills y Herb Elliot, médicu del equipu de Xamaica. Elliot, miembru de la comisión antidoping de la IAAF, respondió a los críticos: «vengan verificar los nuesos programes, verifiquen los nuesos exámenes, nun tenemos qu'esconder nada».&lt;ref&gt;{{cita noticia |apellíu=Broadbent |nome=Rick |títulu=Usain Bolt: a Jamaican miracle |obra=The Times |location=UK |fecha=18 d'agostu de 2008 |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/olympics/article4551396.ece |fechaaccesu=27 de xunetu de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120815093644/http://berlin.iaaf.org/images/photofinish/3658/m_100_f_1.jpg |archivedate=2012-08-15 }}&lt;/ref&gt; Tamién Mills amosárase proteutor de la integridá del so pupilu, pal casu, nel periódicu ''Jamaica Gleaner'' brindó estes pallabres: «faemos exámenes dacuando, cualquier día, en cualesquier parte del so cuerpu...él mesmu nun gusta de tomar vitamines».&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu=Flynn |nome=LeVaughn |títulu=Usain Bolt and Glen Mills: Long, winding journey to a world record |obra=Jamaica Gleaner |fecha=3 de xunu de 2008 |url=http://www.jamaica-gleaner.com/gleaner/20080603/sports/sports9.html |fechaaccesu=27 d'agostu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080917084338/http://www.jamaica-gleaner.com/gleaner/20080603/sports/sports9.html |fechaarchivu=2008-09-17 }}&lt;/ref&gt; 
[[Ficheru:Boltbeijing.jpg|300px|thumb|Celebración tres les victoria nos 100 m.]]
El mesmu Bolt declaró que fuera esamináu cuatro veces enantes de los Xuegos, y que tolos resultaos fueren negativos con respectu al usu de cualquier sustancia prohibida. Amás convidó a cualesquier autoridá por que la esaminara, y dexó en claru: «trabayamos bien duru y facer bien, sabemos que tamos llibres de culpa».&lt;ref name=TestsOK&gt;{{cita web|títulu=Bolt ok with tests|obra=Jamaica Gleaner|fecha=27 d'agostu de 2008|url=http://www.jamaica-gleaner.com/gleaner/20080827/sports/sports1.html|fechaaccesu=27 d'agostu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080829204805/http://www.jamaica-gleaner.com/gleaner/20080827/sports/sports1.html|fechaarchivu=2008-08-29}}&lt;/ref&gt; 

=== Dempués de los Xuegos Olímpicos ===
Terminada la temporada del 2008, compitió na [[IAAF Golden League]], qu'empecipió en [[Zúrich]], Suiza. A pesar de tener l'arranque más lentu ente los competidores de la prueba de 100 m, llogró cruciar la meta en 9,83 s;&lt;ref name=NoFire&gt;{{cita noticia|apellíu=Turnbull |nome=Simon |títulu=
Non fireworks, or lightning, but Bolt eases to another triumph |obra=The Independent |location=UK |fecha=30 d'agostu de 2008 |url=http://www.independent.co.uk/sport/xeneral/athletics/non-fireworks-or-lightning-but-bolt-eases-to-another-triumph-913384.html |fechaaccesu=31 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; amás, el tiempu taba lloñe del so récor mundial y el de la meyor marca de Asafa Powell. Aun así allugóse ente los quince meyores de la prueba na historia hasta esi momentu.&lt;ref name=Top100/&gt;Bolt almitió que nun s'atopaba a plenitú, yá que tuviera gripe, pero habíase esmerado en ganar la carrera y acabar la temporada con bona salú.&lt;ref name=NoFire/&gt;Nel Súper Grand Prix de Lausana, enllantó la so segunda meyor marca nos 200 m con 19,63 s; igualando a Xavier Carter.&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu=Sampaolo |nome=Diego |títulu=Powell improves to 9.72, Bolt dashes 19.63 in Lausanne – IAAF World Athletics Tour |editorial=[[IAAF]] |fecha=2 de setiembre de 2008 |url=http://www.iaaf.org/GP08/news/kind=100/newsid=47464.html |fechaaccesu=6 de setiembre de 2008}}&lt;/ref&gt; 

Sicasí, la final de la Golden League de los 100 m, que tenía de desenvolvese en [[Bruxeles]] y na que s'atopaba Asafa Powell, yera la qu'atraía l'atención del públicu. Powell averárase al récor de Bolt en parando'l reló en 9,72 s en Lausana, polo que se reafitaba como'l so principal competidor.&lt;ref&gt;{{cita noticia|apellíu=Phillips |nome=Michael |títulu=Powell threatens Bolt's 100m record |obra=The Guardian |location=UK |fecha=3 de setiembre de 2008 |url=http://www.guardian.co.uk/sport/2008/sep/03/athletics.asafapowell?gusrc=rss&amp;feed=sport |fechaaccesu=6 de setiembre de 2008}}&lt;/ref&gt; Yera la primer vegada que dambos pertenecíen dende los Xuegos Olímpicos; y la carrera refundió nuevos récores del eventu: Bolt llegó en primer llugar con rexistru de 9,77 s, mientres Powell allúgase nel segundu puestu a 0,06 s del so compañeru. Con tou, la victoria nun foi fácil, yá que realizara l'arranque más lentu de los nueve competidores y tuvo de recuperar terrén metanes un clima fríu y col vientu en contra a 0,9 m/s.&lt;ref&gt;{{cita noticia|apellíu=Turnbull |nome=Simon |títulu=Bolt win rounds off a golden summer |obra=The Independent |location=UK |fecha=6 de setiembre de 2008 |url=https://web.archive.org/web/http://www.independent.co.uk/sport/xeneral/athletics/bolt-win-rounds-off-a-golden-summer-920944.html |fechaaccesu=6 de setiembre de 2008}}&lt;/ref&gt; Los resultaos confirmaron el dominiu de los xamaicanos nos 100 m, yá que hasta esi momentu, nueve de les meyores marques de la prueba fueren implantaes por Bolt o Powell.&lt;ref name=Top100/&gt;

Cuando retornó al so país, foi ovacionado pol públicu y recibió la Orde al Serviciu Distinguíu per parte del Gobiernu de Xamaica como reconocencia a los sos llogros nos Xuegos Olímpicos.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Welcoming home our Olympians |obra=Jamaica Gleaner |fecha=5 d'ochobre de 2008 |url=http://www.jamaica-gleaner.com/gleaner/20081005/lead/lead2.html |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090507044247/http://www.jamaica-gleaner.com/gleaner/20081005/lead/lead2.html |fechaarchivu=2009-05-07 }}&lt;/ref&gt; Amás, foi reconocíu como'l «[[Atleta del añu de la IAAF|Atleta del añu]]» na caña masculina pola IAAF, y recibió un premiu especial polos sos proezas nos Xuegos Olímpicos.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Bolt and Isinbayeva are World Athletes of the Year – 2008 World Athletics Gala|editorial=[[IAAF]] |fecha=23 de payares de 2008 |url=http://www.iaaf.org/athletes/gala/2008/newsid=48388.html |fechaaccesu=16 d'avientu de 2008}}&lt;/ref&gt; 

Per otru llau, dirixó la so atención a los eventos por venir, y dexó entever que podría devasar la marca mundial de los 400 m nel 2010, yá que nun habríen eventos d'escala mundial esi añu.&lt;ref&gt;{{cita noticia|títulu=Bolt sets sights on 400m record |editorial=[[BBC Sport]] |fecha=15 d'avientu de 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/athletics/7782760.stm |fechaaccesu=16 d'avientu de 2008}}&lt;/ref&gt; 

=== El campeonatu mundial de 2009 ===
[[Ficheru:Manchester City Games 2009 - Men's final 2 (crop2).jpg|300px|thumb|left|Usain Bolt na carrera urbana de 150 m de la ciudá de Mánchester, Inglaterra.]]
L'añu 2009, empecipió compitiendo nos 400 m coles mires d'ameyorar la so velocidá. Ganó dos carreres, una d'elles en Kigston, na que rexistró una marca de 45,54 s.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Bolt maintains improvement over longer sprint |editorial=Reuters |fecha=22 de febreru de 2009 |url=http://www.reuters.com/article/sportsNews/idUSTRE51L0BB20090222 |fechaaccesu=16 de mayu de 2009}}&lt;/ref&gt; Pal mes de marzu, una velocidá de vientu favorable dio-y el so primer tiempu per debaxo de los diez segundos nos 100 m.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Usain Bolt makes a winning start on his return to 100m action |editorial=The Independent |fecha=15 de marzu de 2009 |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/othersports/athletics/4996061/Usain-Bolt-makes-a-winning-start-on-his-return-to-100m-action.html |fechaaccesu=16 de mayu de 2009}}&lt;/ref&gt; Pal mes d'abril nuevamente viose arreyáu nun accidente de tráficu, nel que sufrió mancadures menores nes sos piernes, pero de les que pudo recuperase en siendo sometíu a una ciruxía menor. N'atayando una carrera en Xamaica, aseveró que s'atopaba llistu pa competir nuna carrera urbana de 150 m na ciudá de [[Manchester]], Inglaterra.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Bolt Manchester date is still on|editorial=IAAF |fecha=13 de mayu de 2009 |url=http://www.iaaf.org/news/kind=100/newsid=50527.html |fechaaccesu=16 de mayu de 2009}}&lt;/ref&gt; Bolt llevóse'l trunfu en 14,35 s, la meyor marca de la historia en dicha prueba.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Bolt runs 14.35 sec for 150m; covers 50m–150m in 8.70&amp;nbsp;sec! |editorial=IAAF |fecha=16 de mayu de 2009 |url=http://www.iaaf.org/news/kind=100/newsid=50606.html |fechaaccesu=17 de mayu de 2009}}&lt;/ref&gt; 

Anque nun s'atopaba en plenitú de condiciones, compitió nos 100 y 200 m mientres el campeonatu nacional de Xamaica, con rexistros de 9,86 s y 20,25 s, respeutivamente.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Bolt 9.86 and Fraser 10.88; Walker and Phillips excel over hurdles – JAM Champs, Day 2 |editorial=IAAF |fecha=28 de xunu de 2009 |url=http://www.iaaf.org/WCH09/news/kind=100/newsid=51359.html |fechaaccesu=29 de xunu de 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Bolt completes double; ‘Not 100%' Veronica Campbell-Brown runs 22.40 – JAM Champs, Day 3|editorial=IAAF |fecha=29 de xunu de 2009 |url=http://www.iaaf.org/WCH09/news/kind=100/newsid=51384.html|fechaaccesu=29 de xunu de 2009}}&lt;/ref&gt; Con esos resultaos pudo clasificar al [[Campeonatu Mundial d'Atletismu de 2009|Campeonatu Mundial de Berlín]]. Previu al eventu, Tyson Gay asegurara que'l récor de los 100 m atopar al so algame. La declaración foi inorada por Bolt quien manifestó que taba más comenenciudu na torna de Asafa Powell quien se recuperaba d'una mancadura.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Bolt rules out threat to record |editorial=IAAF |fecha=28 de xunu de 2009 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/athletics/8122996.stm|fechaaccesu=29 de xunu de 2009}}&lt;/ref&gt; 
[[Ficheru:Usain Bolt smiling Berlin 2009.JPG|200px|thumb|Usain Bolt en Berlín 2009.]]
Na xunta Athletissima de Lausana que tuvo llugar en xunetu, Bolt corrió los 200 m con un rexistru de 19,59 s, a pesar del agua y el vientu en contra de 0,9 m/s; la marca yera la cuarta meyor de tolos tiempos,&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Despite the rain, Bolt blasts 19.59sec in Lausanne – IAAF World Athletics Tour |editorial=IAAF |fecha=7 de xunetu de 2009 |url=http://www.iaaf.org/GP09/news/kind=100/newsid=51614.html|fechaaccesu=23 de xunetu de 2009}}&lt;/ref&gt; con una centésima de diferencia del meyor rexistru de Tyson Gay.&lt;ref&gt;{{cita noticia|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/athletics/8139554.stm|títulu=Bolt storms to stunning victory |fecha=7 de xunetu de 2009|obra=BBC Sport|fechaaccesu=7 de xunetu de 2009}}&lt;/ref&gt; 

Yá nel campeonatu mundial, pasó ensin respigos los heats eliminatorios de los 100 m, y enllantó la meyor marca pa una carrera anterior a la final con rexistru de 9,89 s.&lt;ref&gt;{{cita noticia|url=http://berlin.iaaf.org/news/kind=108/newsid=52994.html |títulu= Event Report – Men's 100m – Semi-Final|fecha=16 d'agostu de 2009|obra=IAAF|fechaaccesu=16 d'agostu de 2009}}&lt;/ref&gt; Na final atopar con Tyson Gay, la primer ocasión que dambos se cruciaben na temporada, y ganó con un tiempu de 9,58 s, nuevu récor absolutu que-y valió'l so primer títulu mundial. Gay aportó con un rexistru de 9,71 s, a 2 centésimes del anterior récor mundial enllantáu en Beixín pol xamaicanu.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Event Report – Men's 100m – Final |editorial=IAAF |fecha=16 d'agostu de 2009 |url=http://berlin.iaaf.org/news/kind=108/newsid=52999.html|fechaaccesu=16 d'agostu de 2009}}&lt;/ref&gt; 

Con una diferencia d'una décima de segundu con al respeutive de l'anterior marca, el tiempu llográu yera'l marxe más ampliu que dalguna vegada enllantárase pa bater un récor mundial na prueba dende l'usu del cronómetru dixital.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Bolt Shatters 100-Meter World Record |editorial=New York Times |fecha=16 d'agostu de 2009 |url=http://www.nytimes.com/2009/08/17/sports/global/17track.html|fechaaccesu=16 d'agostu de 2009}}&lt;/ref&gt; Tamién s'impunxo nos 200 m con otra marca mundial de 19,19 s, 0,11 menos que l'anterior,&lt;ref name=&quot;Universal Sports clip&quot;&gt;{{YouTube|9EiPCfPROtE|New World Record for Usain Bolt – from Universal Sports}}&lt;/ref&gt; el mayor marxe que superaba un récor de los campeonatos mundiales. Nesa mesma carrera, trés atletes allugar por debaxo de los 19,90 s, otra marca del eventu.&lt;ref name=Final&gt;Mulkeen, Jon (2009-08-20). [http://berlin.iaaf.org/news/kind=108/newsid=53622.html Event Report – Men's 200m – Final]. [[IAAF]]. Retrieved on 2009-08-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hart, Simon (2009-08-20). [http://www.telegraph.co.uk/sport/othersports/athletics/6062060/World-Athletics-Usain-Bolt-breaks-200-metres-world-record-in-19.19-seconds.html World Athletics: Usain Bolt breaks 200 metres world record in 19.19&amp;nbsp;seconds]. ''[[The Daily Telegraph]]''. Retrieved on 2009-08-21.&lt;/ref&gt; La velocidá de Bolt impresionaba a los sos competidores más esperimentaos; [[Wallace Spearmon]], tercer puestu de la prueba, emponderaba la so velocidá,&lt;ref&gt;[http://www.kbtx.com/sports/headlines/53850282.html Wallace Spearmon Earns Bronze In 200 As Three Others Advance To World Champ Finals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090826151050/http://www.kbtx.com/sports/headlines/53850282.html |date=2009-08-26 }}. KBTX (2009-08-20). Retrieved on 2009-08-21.&lt;/ref&gt; y l'ex-campeón olímpicu [[Shawn Crawford]] dixo estes pallabres: «Cuando salí a correr...sentíame como si tuviera nun xuegu de videu, él movíase realmente rápido».&lt;ref&gt;{{cita noticia|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/athletics/8213036.stm|títulu=Awesome Bolt breaks 200m record |fecha=20 d'agostu de 2009|obra=BBC Sport|fechaaccesu=20 d'agostu de 2009}}&lt;/ref&gt; Bolt señaló qu'un factor importante nel so desempeñu nel campeonatu mundial yera qu'ameyorara'l so arranque: los tiempos de reaición nos 100 m (0,146) y los 200 m (0,133),&lt;ref&gt;[http://berlin.iaaf.org/results/bydiscipline/disctype=4/sex=M/discCode=100/combCode=hash/roundCode=f/results.html#detM_100_hash_f 100 Metres – M Final]. [[IAAF]] (2009-08-20). Retrieved on 2009-08-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=200reaction&gt;Kessel, Anna (2009-08-20). [http://www.guardian.co.uk/sport/2009/aug/20/usain-bolt-200m-reaction-world-championships 'I aim to become a legend,' says Usain Bolt as he smashes 200m world record]. ''[[The Guardian]]''. Retrieved on 2009-08-21.&lt;/ref&gt; yeren más rápidos que les marques mundiales implantaes en Beixín.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091103195154/http://www.nbcolympics.com/trackandfield/resultsandschedules/rsc=ATM002100/index.html Men's 200m Final 2008 Olympics]. NBC (2009-08-20). Retrieved on 2009-08-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nbcolympics.com/trackandfield/resultsandschedules/rsc=ATM001100/index.html Men's 100m Final 2008 Olympics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091103200013/http://www.nbcolympics.com/trackandfield/resultsandschedules/rsc=ATM001100/index.html |date=2009-11-03 }}. NBC (2009-08-20). Retrieved on 2009-08-21.&lt;/ref&gt; Al contrariu, xunto al equipu xamaicanu de los 4x100 m nun pudo superar el so propiu récor mundial de 37,10 s impuestu en Beixín; yá que pararon el reló en 37,31 s, que, sicasí, yera un récor del campeonatu y el segundu meyor na historia hasta esi momentu.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.trackalerts.com/?p=2812|títulu=Jamaica dominates the 400&amp;nbsp;meter relays|fecha=22 d'agostu de 2009|obra=trackalerts.com|fechaaccesu=14 de febreru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090829130629/http://www.trackalerts.com/?p=2812|fechaarchivu=2009-08-29}}&lt;/ref&gt; 

Nel últimu día del campeonatu mundial, l'alcalde de Berlín, Klaus Wowereit, posó xunto a Bolt nel últimu día del eventu nuna senciella ceremonia xunto a un fragmentu del [[Muriu de Berlín]]; y manifestó que l'atleta yera l'exemplu de «cómo pueden baltase les barreres que son consideraes insuperables».&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://sports.espn.go.com/oly/trackandfield/news/story?id=4417296 |obra=ESPN |títulu=Grateful Usain Bolt given 3-ton piece of Berlin Wall |fecha=23 d'agostu de 2009 |editorial=[[ESPN.com]] |postscript=&lt;!--None--&gt; }}&lt;/ref&gt; 

Díes dempués que rebaxara les marques mundiales, [[Mike Powell]], poseyedor del récor de saltu de llonxitú (8,95 m en 1991), declaró que Bolt podría ser el primeru en saltar más allá de los 9 m, yá que yera una prueba perfeuta pa la so velocidá y altor.&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|1=[http://eurosport.yahoo.com/21082009/58/berlin-2009-powell-bolt-beat-long-jump-wr.html]|http://eurosport.yahoo.com/21082009/58/berlin-2009-powell-bolt-beat-long-jump-wr.html}}&lt;/ref&gt; Terminada la temporada, la IAAF designó-y como l'Atleta del añu» na caña masculina per segundu añu consecutivu.&lt;ref&gt;[http://www.iaaf.org/athletes/gala/2009/newsid=54949.html Bolt and Richards are World Athletes of the Year – 2009 World Athletics Gala]. [[IAAF]] (2009-11-22). Retrieved on 2009-11-22.&lt;/ref&gt; 

=== Lliga de Diamante 2010 ===
A empiezos del añu 2010, Bolt corrió los 200 m con un tiempu de 19,56 s na ciudá de Kigston, no que yera la cuarta meyor marca de tolos tiempos; sicasí, dexó en claru que nun deseyaba superar nengún récor no que restaba de la temporada.&lt;ref&gt;Foster, Anthony (2010-05-02). [http://www.iaaf.org/news/kind=100/newsid=56611.html Bolt sizzles 19.56 in 200m opener in Kingston]. [[IAAF]]. Retrieved on 2010-05-02.&lt;/ref&gt; Nel mes de mayu, siguió con victories en [[Daegu]], Corea del Sur, nuna xunta del [[IAAF World Challenge]], y darréu na primer fecha de la [[Lliga de Diamante 2010|Lliga de Diamante]] en [[Shanghai]], China.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/athletics/8687722.stm Dominant Usain Bolt wins season opener in South Korea]. BBC Sport (2010-05-19). Retrieved on 2010-08-08.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Broadbent, Rick (2010-05-24). [http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/more_sport/athletics/article7134556.ece Usain Bolt cool on records after sparkling Diamond League debú] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100601131927/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/more_sport/athletics/article7134556.ece |date=2010-06-01 }}. ''[[The Times]]''. Retrieved on 2010-08-08.&lt;/ref&gt; En [[Ostrava]], intentó superar la marca de 30,85 s en poder de Michael Johnson per espaciu de diez años, na desconocida carrera de los 300 m. Amás de nun llograr el so propósitu, tamién resultó mancáu nel [[tendón d'Aquiles]].&lt;ref&gt;Hart, Simon (2010-07-08). [http://www.telegraph.co.uk/sport/othersports/athletics/7877772/Usain-Bolt-urged-by-doctors-to-stick-with-100m-until-injury-worries-clear.html Usain Bolt urged by doctors to stick with 100m until injury worries clear]. ''[[The Daily Telegraph]]''. Retrieved on 2010-08-08.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hart, Simon (2010-05-27). [http://www.telegraph.co.uk/sport/othersports/athletics/7773462/Usain-Bolt-falls-just-short-of-300m-world-record-at-Golden-Spike-meeting-in-Ostrava.html Usain Bolt falls just short of 300m world record at Golden Spike meeting in Ostrava]. ''[[The Daily Telegraph]]''. Retrieved on 2010-08-08.&lt;/ref&gt; 

En superando la mancadura, retornó un mes dempués a la competición, y llevóse el trunfu nos 100 m en Lausana (9,82 s) y en París (9,84 s), onde participaba Asafa Powell.&lt;ref&gt;[http://sports.espn.go.com/oly/trackandfield/news/story?id=5364649 Bolt beats Blake, Martina]. [[ESPN]] (2010-07-08). Retrieved on 2010-08-08.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/athletics/8826489.stm Bolt beats rival Powell in Paris Diamond League 100m]. BBC Sport (2010-07-16). Retrieved on 2010-08-08.&lt;/ref&gt; Sicasí, sufrió la segunda derrota de la so carrera nuna final de la prueba n'[[Estocolmu]], Suecia; el ganador foi Tyson Gay quien s'impunxo con un tiempu de 9,97 s. Pela so parte, el xamaicanu declaró que nun tuviera una bona preparación, al contrariu de Gay, que taba en meyor condición física.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/athletics/8887522.stm Tyson Gay beats Usain Bolt over 100m for first time]. BBC Sport (2010-08-06). Retrieved on 2010-08-08.&lt;/ref&gt; Yera'l so primera gana ante l'americanu nos 100 m, y coincidía nel mesmu estadiu nel que Powell batiéra-y dos años enantes.&lt;ref&gt;[http://www.iaaf.org/news/kind=100/newsid=57909.html Stockholm packs in tight to see Gay finish well clear of Bolt, 9.84–9.97 – REPORT – Samsung Diamond League]. [[IAAF]] (2010-08-06). Retrieved on 2010-08-08.&lt;/ref&gt; 

=== El campeonatu mundial de 2011 ===
Pal [[Campeonatu Mundial d'Atletismu de 2011|campeonatu mundial de Daegu]], Bolt yera l'indiscutible favoritu pa la prueba de los 100 m, pero terminó descalificáu na final por una salida en falsu.&lt;ref&gt;{{cita noticia |url=http://espn.go.com/olympics/trackandfield/story/_/id/6903427/world-championships-usain-bolt-eliminated-100-meter-final-false-start |títulu=Usain Bolt false starts, eliminated in final |fecha=28 d'agostu de 2011 |obra=ESPN }}&lt;/ref&gt; El so compatriota [[Yohan Blake]] llevóse'l primer llugar de la carrera con un rexistru de 9,92 s. Pa los 200 m, percancióse'l primer llugar con un tiempu de 19,40 s, la cuarta meyor marca de tolos tiempos hasta esi momentu.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.guardian.co.uk/sport/2011/sep/03/usain-bolt-200m-world-athletics-conservative |autor=The Guardian |títulu=Usain Bolt runs fourth-fastest 200m and claims he was 'conservative' |fecha=3 de setiembre de 2011|fechaaccesu=6 de mayu de 2012}}&lt;/ref&gt; Amás fíxose acreedor a otra medaya d'oru na carrera de relevos 4x100 col equipu de Xamaica.

=== Los Xuegos Olímpicos de Londres ===
[[Ficheru:Usain Bolt 2012 Olympics 4.jpg|300px|thumb|Usain Bolt en Londres 2012.]]
Na so primer carrera n'Europa nel añu 2012, na ciudá de Ostrava, ganó la competición de los 100 m con un tiempu de 10,04 s, a pesar de qu'en Kingston empecipiara l'añu con una marca de 9,82 s.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.abc.es/20120525/deportes/abci-bolt-ostrava-201205252006.html |títulu=Usain Bolt conquista Ostrava |fechaaccesu=9 de xunetu |añoacceso=2012 |autor= ABC|fecha=25 de mayu de 2012}}&lt;/ref&gt; Sicasí, nun espresó la so esmolición poel resultáu, pos, según les sos pallabres, «nun yera posible correr rápidu tol tiempu», y tamién alegó que les sos piernes nun habíen tao bien fuertes y que confiaba nel so entrenador pa consiguir l'oxetivu más importante que yera ganar los [[Xuegos Olímpicos de Londres 2012|Xuegos Olímpicos de Londres]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.iaaf.org/competitions/dlm/news/newsid=65119.html |títulu=Bolt meets the press in Rome - Samsung Diamond League |fechaaccesu=9 de xunetu |añoacceso=2012 |autor=IAAF|fecha=29 de mayu de 2012}}&lt;/ref&gt; 

A finales de mayu, asistió a Roma pa la tercer fecha de la [[Lliga de Diamante 2012|Lliga de Diamante]] y ganó los 100 m col meyor tiempu del añu con rexistru de 9,76 s. Dicha carrera desenvolver nun clima templáu, bien distintu al de Ostrava. Amás reveló que desque llegara a Europa nun llograra dormir bien.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.dailymail.co.uk/sport/othersports/article-2152895/Usain-Bolt-storms-win-Rome-clocks-fastest-time-year.html |títulu=Bolt strikes again! Usain storms to win in Rome and clocks fastest time this year |fechaaccesu=9 de xunetu |añoacceso=2012 |autor= Mail Online |fecha=31 de mayu de 2012}}&lt;/ref&gt; Darréu compitió en Oslo ya impúnxose con un rexistru de 9,79 s.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.abc.es/20120607/deportes/abci-atletismu-bolt-oslo-201206072214.html |títulu=Usain Bolt gana en Oslo con 9.79 |fechaaccesu=9 de xunetu |añoacceso=2012 |autor=ABC |fecha=8 de xunu de 2012 }}&lt;/ref&gt; 

Sicasí, el 30 de xunu realizó la final de los 100 m en Xamaica como parte de la clasificación a los Xuegos Olímpicos de Londres. Bolt acabó nel segundu puestu por detrás del so amigu Yohan Blake, quien enllantó una nueva marca del añu y el cuartu meyor tiempu de la historia con 9,75 s, y que tamién terminó col invictu que caltuviera por casi dos años na prueba.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.iaaf.org/Mini/OLY12/News/NewsDetail.aspx?id=65493 |títulu=Blake defeats Bolt with sizzling 9.75, Fraser-Pryce dazzles with 10.70 national record in Kingston - Jamaican Olympic Trials, Day 2 |fechaaccesu=9 de xunetu |añoacceso=2012 |autor=IAAF|fecha=30 de xunu de 2012}}&lt;/ref&gt; Dos díes depués volvió quedar nel segundu puestu tres Blake na final de los 200 m, quien s'impunxo na recta final. Bolt trató de xustificar el resultáu a que trabayara más na prueba de los 100 m; y amás almitió que taba un pocu «débil», pero que tres selmanes seríen abondos pa tar en forma y defender los sos títulos olímpicos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.prensalibre.com/londres_2012/Usain-Bolt-caltién-pruebes-olimpicas_0_729527243.html |títulu=Usain Bolt caltién la sele enantes de les pruebes olímpiques |fechaaccesu=9 de xunetu |añoacceso=2012 |autor=Prensa Libre |fecha=2 de xunetu de 2012 }}&lt;/ref&gt; 
Pela so parte, Mills —tamién entrenador de Blake— cuntaba que, anque taba fuera de ritmu, el so pupilu volvería ser el protagonista de siempre;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.iaaf.org/Mini/OLY12/News/NewsDetail.aspx?id=65529 |títulu=More upsets in Kingston - Blake defeats Bolt at 200m, Fraser-Pryce a double winner - Jamaican Olympic Trials, Day 4 |fechaaccesu=9 de xunetu |añoacceso=2012 |autor=IAAF|fecha=2 de xunetu de 2012}}&lt;/ref&gt; y díes dempués decidió que l'atleta nun participara na so próxima carrera en Mónacu coles mires de preparar afechiscamente pa la xusta olímpica.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.whosay.com/usainbolt/content/339726?wsref=fb&amp;code=Qrh3GG3 |títulu=UPDATE FROM GLEN MILLS AND USAIN BOLT |fechaaccesu=9 de xunetu |añoacceso=2012 |autor=Whosay|fecha=5 de xunetu de 2012}}&lt;/ref&gt; 

Previu a la competición, na que foi escoyíu como l'abanderáu de Xamaica na [[ceremonia d'apertura de los Xuegos Olímpicos de Londres 2012|ceremonia d'apertura]], dexó claro que tanto él como Blake calteníense entrenando xuntos y non por separáu como dalgunos habíen rumoreado.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.vanguardia.com.mx/nopasanadasicae;boltestatranquilo-1340834.html |fechaaccesu=30 de xunetu |añoacceso=2012 |autor=Vanguardia |fecha=30 de xunetu de 2012 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150514220746/http://www.vanguardia.com.mx/nopasanadasicae;boltestatranquilo-1340834.html |fechaarchivu=2015-05-14 }}&lt;/ref&gt; 

La final de los 100 m de Londres, na que Bolt participó, foi considerada posiblemente como la meyor de tolos tiempos.&lt;ref name=final_2012&gt;{{cita web |url=http://www.iaaf.org/Mini/OLY12/news/NewsDetail.aspx?id=66717 |fechaaccesu=5 d'agostu |añoacceso=2012 |autor=IAAF|fecha=5 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt; La carrera arreyó a los cuatro velocistes qu'hasta esi momentu ostentaben les meyores marques de la prueba: Justin Gatlin, Asafa Powell, Yohan Blake y el mesmu Bolt; amás, siete de los finalistes tuvieren tiempos per debaxo de los diez segundos nes semifinales.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.iaaf.org/mini/oly12/Results/ResultsByEvent.aspx?/disctype=4/sex=M/discCode=100/combCode=hash/roundCode=sf/results.html#detM_100_hash_sf |títulu=100 Metres - M SEMI-FINAL|fechaaccesu=5 d'agostu |añoacceso=2012 |autor=IAAF|fecha=5 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt; 

Anque Bolt nun tuvo un bon arranque,&lt;ref name=final_2012/&gt;cuando atopó'l so ritmu dirixir a la meta ensin contratiempos y llevóse la so segunda victoria consecutiva en Xuegos Olímpicos con un tiempu de 9,63 s, el segundu meyor de la historia y nueva marca olímpica de la prueba. El trunfu tien como únicu antecedente a [[Carl Lewis]] quien s'impunxo en [[Atletismu nos Xuegos Olímpicos de Los Angeles 1984|Los Angeles 1984]] y [[Atletismu nos Xuegos Olímpicos de Seúl 1988|Seúl 1988]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://voces.huffingtonpost.com/2012/08/05/usain-bolt-record-olimpico_n_1744942.html |títulu= Xuegos Olímpicos: Usain Bolt impon récor olímpicu con 9.63 segundos en 100 metros llisos y gana oru|fechaaccesu=5 d'agostu |añoacceso=2012 |autor=Huffington Post|fecha=5 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt; 

Tamién ganó nos 200 m, y convirtióse nel primeru na historia olímpica en repitir tantu nesa prueba como nos 100 m. Facer con un tiempu de 19,32 s y siguiéronlu Yohan Blake (19,44 s) y [[Warren Weir]] (19,84), polo que Xamaica atropó'l podiu. Con tou, él aseveró que nun taba nes condiciones fayadices», yá que sentía una molestia nel llombu cuando dexaba la curva. Tres les victoria, proclamóse como una lleenda» y oldeóse al americanu Michael Johnson.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.iaaf.org/mini/oly12/News/kind=108/NewsDetail.aspx?id=67184 |títulu=London 2012 - Event Report - Men's 200m Final |fechaaccesu=9 d'agostu |añoacceso=2012 |autor=IAAF|fecha=9 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://voces.huffingtonpost.com/2012/08/09/usain-bolt-200-metros-planos_n_1761548.html |títulu=Xuegos Olímpicos: Usain Bolt fai historia y gana el doblete cola medaya d'oru en 200 metros llisos |fechaaccesu=9 d'agostu |añoacceso=2012 |autor=Huffington Post |fecha=9 d'agostu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150927030557/http://voces.huffingtonpost.com/2012/08/09/usain-bolt-200-metros-planos_n_1761548.html |fechaarchivu=2015-09-27 }}&lt;/ref&gt; El 11 d'agostu, como asocediera nos Xuegos de Beixín, cerró cola so tercer presea dorada nel relevu 4x100 m, y otru récor mundial y olímpico de 36,84 s, esta vegada xunto a Nesta Carter, Michael Frater y Yohan Blake. L'equipu de Xamaica convertir nel primeru en defender el títulu desque Estaos Xuníos facer en [[Atletismu nos Xuegos Olímpicos de Montreal 1976|1976]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.eluniversal.com.co/xuegos-olimpicos-2012/deportes/atletismo/usain-bolt-termina-lo-grande-con-oru-y-record-mundial-1469 |títulu=Usain Bolt termina a lo grande, con oru y récor mundial |fechaaccesu=11 d'agostu |añoacceso=2012 |autor=L'Universal |fecha=11 d'agostu de 2012 }}&lt;/ref&gt; En setiembre, cerró la temporada col so primer títulu de la [[Lliga de Diamante 2012|Lliga de Diamante]] na prueba de los 100 m, y nel mes de payares llogró la cuarta reconocencia como «Atleta del añu» per parte de la IAAF al pie d'[[Allyson Felix]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.iaaf.org/news/news/bolt-and-felix-are-2012-world-athletes-of-the |títulu=BOLT AND FELIX ARE 2012 WORLD ATHLETES OF THE YEAR |fechaaccesu=24 de payares |añoacceso=2012 |autor=IAAF|fecha=24 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; 

===El campeonatu mundial de Moscú ===
[[Ficheru:Usain Bolt 100 m heats Moscow 2013.jpg|300px|thumb|Bolt nes rondes preliminares de los 100 m en Moscú 2013.]]
Teniendo como principal eventu nel 2013 el [[Campeonatu Mundial d'Atletismu de 2013|campeonatu del mundu de Moscú]], Usain Bolt empecipió'l so pretemporada nel mes de febreru en Xamaica na xunta de Camperdown Classic, na que ganó un heat eliminatoriu de los 400 m con un tiempu de 46,71 s.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.news.com.au/sport/more-sport/usain-bolt-opens-season-with-solid-400m-at-the-camperdown-classic/story-fndukor0-1226574725955 |títulu=Usain Bolt opens season with solid 400m at the Camperdown Classic |fechaaccesu=2 d'agostu |añoacceso=2013 |autor=News.como.au |fecha=10 de febreru de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130319002340/http://www.news.com.au/sport/more-sport/usain-bolt-opens-season-with-solid-400m-at-the-camperdown-classic/story-fndukor0-1226574725955 |fechaarchivu=2013-03-19}}&lt;/ref&gt; Tamién participó nes carreres de relevos Gibson Relays, nun heat de 4x400 m;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.iaaf.org/news/report/bolt-and-blake-grace-the-gibson-relays |títulu=BOLT AND BLAKE GRACE THE GIBSON RELAYS |fechaaccesu=2 d'agostu |añoacceso=2013 |autor=IAAF|fecha=23 de febreru de 2013}}&lt;/ref&gt; y añadió a la so axenda l'asistencia al partíu de celebridaes que se realizó enantes del [[All-Star Game de la NBA 2013|partíu de les estrelles de la NBA]], nel que se-y consideró como'l más distiguido de los invitaos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.theguardian.com/sport/2013/feb/16/usain-bolt-nba-all-star |títulu=Usain Bolt's NBA All-Star bow proves sprinter should stay on the right track |fechaaccesu=2 d'agostu |añoacceso=2013 |autor=The Guardian|fecha=16 de febreru de 2013}}&lt;/ref&gt; 

Otres actividaes fuera de la so preparación ocuparon el so tiempu. En marzu recibió per tercer ocasión del [[Premiu Laureus]] pol so desempeñu nel 2012,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://espn.go.com/olympics/trackandfield/story/_/id/9041972/usain-bolt-wins-laureus-award-sportsman-year |títulu=Usain Bolt wins Laureus Award |fechaaccesu=2 d'agostu |añoacceso=2013 |autor=ESPN|fecha=11 de marzu de 2013}}&lt;/ref&gt; según volvió participar na carrera urbana de 150 m que tuvo llugar na [[sablera Copacabana]] de Rio de Janeiro, na que tomaron parte [[Daniel Bailey]], [[Bruno de Barros]] y [[Alex Quiñonez]]. El xamaicanu ganó con rexistru de 14,42 s, polo que nun pudo superar el so propiu récor enllantáu en Mánchester nel 2009.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.iaaf.org/news/report/bolt-blazes-to-victory-in-rio-beach-race |títulu=BOLT BLAZES TO VICTORY IN RIO BEACH RACE |fechaaccesu=2 d'agostu |añoacceso=2013 |autor=IAAF|fecha=31 de marzu de 2013}}&lt;/ref&gt; 

Yá nel mes de mayu arrincó la so preparación formal pal campeonatu mundial nes [[islles Caimán]], con una victoria nos 100 m con rexistru de 10,09 s, pero na que tuvo un mal arranque.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:NGwsols6IvIJ:www.elnuevosiglo.com.co/articulos/5-2013-islles-caim%25C3%25A1n-bolt-abre-con-un-1009s.html+&amp;cd=8&amp;hl=es-419&amp;ct=clnk&amp;gl=sv |títulu=Islles Caimán: Bolt abre con un 10.09s |fechaaccesu=2 d'agostu |añoacceso=2013 |autor=El Nuevo Siglo|fecha=9 de mayu de 2013|formatu=En caxé}}&lt;/ref&gt; Dempués apuntóse pa la so primer competencia de la [[Lliga de Diamante 2013|Lliga de Diamante]] na ciudá de Roma en xunu, y nesta ocasión ameyoró'l so arranque nos 100 m, anque nun lu sirvió de nada al quedar apostráu al segundu puestu por detrás de Justin Gatlin quien paró'l reló en 9,94 s, por 9,95 s del xamaicanu. En vista de la so victoria, Gatlin espresó que fuera un honor imponese a quien-y provocara inspiración pa ser meyor corredor y protagonista nesti deporte.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.iaaf.org/news/report/gatlin-upsets-bolt-ahoure-surprises-feix-in-r |títulu= GATLIN UPSETS BOLT, AHOURE SURPRISES FELIX IN ROME - IAAF DIAMOND LEAGUE|fechaaccesu=2 d'agostu |añoacceso=2013 |autor=IAAF|fecha=6 de xunu de 2013}}&lt;/ref&gt; Pela so parte, y lloñe de desmoralizarse, Bolt enfatizó que la derrota fuera previsible, y que'l so principal oxetivu magar tou yera'l campeonatu del mundu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.iaaf.org/news/news/oslo-press-conference-highlights-iaaf-diamo |títulu=OSLO PRESS CONFERENCE HIGHLIGHTS – IAAF DIAMOND LEAGUE |fechaaccesu=2 d'agostu |añoacceso=2013 |autor=IAAF|fecha=11 de xunu de 2013}}&lt;/ref&gt; 

Depués presentóse en Oslo na prueba de los 200 m, y volvió ocupar los titulares cuando s'alzó cola victoria en gran forma y con un nuevu récor de competencia y meyor marca del añu de 19,79 s.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.iaaf.org/news/report/bolt-back-with-a-bang-in-oslo-iaaf-diamond |títulu=BOLT BACK WITH A BANG IN OSLO – IAAF DIAMOND LEAGUE |fechaaccesu=2 d'agostu |añoacceso=2013 |autor=IAAF|fecha=13 de xunu de 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.abc.es/deportes/20130613/abci-usain-bolt-oslo-201306132155.html |títulu=Usain Bolt, inalcanzable en Oslo |fechaaccesu=2 d'agostu |añoacceso=2013 |autor=ABC|fecha=14 de xunu de 2013}}&lt;/ref&gt; Sicasí, la prueba de los 100 m volvería ocupar el so interés pa ganase la clasificación a Moscú; daqué que fizo efectivu nes pruebes clasificatorias de Xamaica con una marca de 9,94 s. 

Casi coles mesmes, n'Estaos Xuníos desenvolvíense les respeutives pruebes clasificatorias, nes que Tyson Gay enllantó la meyor marca del añu con 9,75 s nos 100 m, qu'amás igualaba'l décimu meyor tiempu na historia de la prueba.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.iaaf.org/news/report/world-leading-wins-from-gai-gardner-and-day-a |títulu= WORLD-LEADING WINS FROM GAI, GARDNER AND DAY AT US CHAMPIONSHIPS|fechaaccesu=2 d'agostu |añoacceso=2013 |autor=IAAF|fecha=22 de xunu de 2013}}&lt;/ref&gt; Ante dicha fazaña, esperábase qu'ente dambos corredores habría una interesante rivalidá en Moscú nos 100 m. Pero la espectación viénose embaxo cuando a mediaos del mes de xunetu dar a conocer que'l norteamericanu diera positivu nuna prueba antidopaxe, polo que quedó fuera del campeonatu mundial. Nun foi l'únicu, yá que tamién Asafa Powell falló otru exame.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cadenaser.com/deportes/articulo/tyson-gai-asafa-powell-acusados-dopaxe/csrcsrpor/20130714csrcsrdep_15/Tes |títulu=Tyson Gay y Asafa Powell, acusaos de dopaxe |fechaaccesu=2 d'agostu |añoacceso=2013 |autor=Cadena SER |fecha=14 de xunetu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20241216054204/https://cadenaser.com/deportes/articulo/tyson-gai-asafa-powell-acusados-dopaxe/csrcsrpor/20130714csrcsrdep_15/Tes/ |fechaarchivu=2024-12-16 }}&lt;/ref&gt; A estes ausencies de los tradicionales rivales de Bolt sumóse la de Yohan Blake, pero nel so casu foi por mancadura.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/athletics/23339591 |títulu=Yohan Blake out of World Championships with injury |fechaaccesu=2 d'agostu |añoacceso=2013 |autor=BBC|fecha=17 de xunetu de 2013}}&lt;/ref&gt; 

La última apaición de Bolt enantes del campeonatu mundial foi en Londres, nuevamente nel Estadiu Olímpicu onde corriera un añu enantes. Nesta oportunidá compitió nos 100 m y ganó con marca de 9,85 s, pero con un arranque qu'él mesmu calificó como «horrible». Magar tol públicu brindó-y una templada bienvenida y enantes de correr presentóse a bordu d'una especie de cohete que lu tresportó a lo llargo de la pista.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.iaaf.org/news/report/bolt-brings-a-bit-of-lightning-to-london-ia |títulu=BOLT BRINGS A BIT OF LIGHTNING TO LONDON – IAAF DIAMOND LEAGUE |fechaaccesu=5 d'agostu |añoacceso=2013 |autor=IAAF|fecha=27 de xunetu de 2013}}&lt;/ref&gt; 

En Moscú, Bolt repitió l'actuación del 2009 cuando s'alzó con tres medayes doraes. Nos 100 m llevóse'l trunfu con rexistru de 9,77 s; nos 200 m algamó la marca inédita de tres victories consecutives en campeonatos del mundu;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.rtve.es/deportes/20130817/usain-bolt-consigue-tercer-titulo-mundial-consecutivu-200-metros/739861.shtml |títulu=Usain Bolt consigue'l so tercer títulu mundial consecutivu de 200 metros |fechaaccesu=17 d'agostu |añoacceso=2013 |autor=RTVE|fecha=17 d'agostu de 2013}}&lt;/ref&gt; y nos 4x100 m contribuyó a la tercer victoria consecutiva de Xamaica. Amás, allugóse como l'atleta con más medayes doraes na historia del eventu xunto a Carl Lewis, una y bones dambos ostenten ocho metales doraos, anque Bolt aventáya-y na tabla xeneral con dos medayes de plata, por una de Lewis. Al cerrar la temporada, la IAAF axudicó-y por tercer ocasión consecutiva, y quinta na so carrera, la reconocencia de «Atleta del añu» na caña masculina, ente que na caña femenina foi'l so compatriota [[Shelly-Ann Fraser-Pryce]].

=== Temporada 2014 ===
Nel 2014, nun pudo tener una temporada completa una y bones les mancadures torgaron la so presencia nes xuntes d'atletismu. Foi hasta'l mes d'agostu, y con seis selmanes de preparación, que tomó parte del equipu xamaicanu de carreres de relevos de los 4x100 m nos [[Xuegos de la Mancomunidá de 2014|Xuegos de la Mancomunidá]] de [[Glasgow]]. Xunto a [[Jason Livermore]], [[Kemar Bailey-Cole]] y [[Nickel Ashmeade]] ganó la medaya d'oru con nuevu récor de los xuegos pa los caribeños de 37,58 s, siendo Bolt l'últimu relevu. El trunfu nesti eventu fuera una xera pendiente na so carrera. Decidió terminar la so temporada esi mesmu mes con una carrera d'exhibición en [[Rio de Janeiro]] nos 100 m llevada a cabu na sablera de Copacabana, y otra en [[Varsovia]] nos 100 m en pista cubierta, onde enllantó una nueva marca de 9,98 s.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.bbc.com/sport/0/commonwealth-games/28626118|títulu=Usain Bolt: Glasgow 2014 gold for Jamaica in 4x100m relay |fechaaccesu=25 d'agostu |añoacceso=2014 |autor=BBC Sport|fecha=2 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.dailytelegraph.com.au/sport/commonwealth-games/usain-bolt-thrills-glasgow-commonwealth-games-with-relay-gold-but-not-planning-to-race-gold-coast-2018/story-fnntmmqx-1227011686591?nk=f5debbbc586b4y9bda5b791de0a985fe |títulu=Usain Bolt thrills Glasgow Commonwealth Games with relay gold but not planning to race Gold Coast 2018 |fechaaccesu=25 d'agostu |añoacceso=2014 |autor=The Daily Telegraph |fecha=3 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt; 

=== El campeonatu mundial de Beixín ===
[[Ficheru:Usain Bolt after 200 m final Beijing 2015.jpg|200px|thumb|Usain Bolt tres les carrera final de los 200 m en Beixín 2015.]]
Empecipió la temporada del 2015 nel mes de febreru formando parte d'una carrera de relevos 4x100 m en Xamaica, na cual el so equipu llegó nel segundu puestu de la final. P'abril compitió na so primer carrera de los 100 m sobre una pista especialmente construyida na ciudá de Rio de Janeiro. Equí impúnxose con un tiempu de 10,12 s, el peor rexistru llográu nuna final na so cuenta personal.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.iaaf.org/news/report/usain-bolt-rio-esquito-2015-100m |autor=IAAF |títulu=
Bolt wins first 100 m race of 2015 in Rio|fecha=19 d'abril de 2015 |fechaaccesu=30 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt; 

En mayu xeneró mira pol so debú nel [[Campeonatu Mundial de Carreres de Relevos de 2015|campeonatu mundial de carreres de relevos]] de Les Bahames, pero tuvo de conformase al pie del so equipu col segundu llugar nos 4x100 m nuna carrera ganada polos Estaos Xuníos. Tres l'eventu reconoció que nun taba en bona forma.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://olympictalk.nbcsports.com/2015/05/02/usa-beats-jamaica-usain-bolt-world-relays-iaaf-track-and-field/ |autor=NBC |títulu=U.S. holds off Usain Bolt at World Relays|fecha=2 de mayu de 2015 |fechaaccesu=30 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt; 

La so próxima parada foi n'Europa na xunta de Ostrava, onde s'impunxo con un rexistru de 20,13 s nos 200 m, pero la cual nun llogró figurar ente les meyores marques del añu. Pal 12 de xunu tomó parte de la xunta de Nueva York onde marcó 20,29 s. Magar que tamién ganó la carrera, aseveró nun tuviera un bon desempeñu yá que nun correspondía al so ritmu d'entrenamientu.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.iaaf.org/news/report/new-york-diamond-league-2015-bolt-bowie |autor=IAAF |títulu=Bowiw and McCorory dominate, Bolt challenged in New York-IAAF Diamond League|fecha=13 de xunu de 2015 |fechaaccesu=30 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt; 

Tres estes resultaos decidió nun participar nel campeonatu nacional de Xamaica. Amás, a finales de xunu reveló qu'atayaría les sos presentaciones nes xuntes de París y Suiza por cuenta de una molestia na pierna izquierda y de la cual someteríase a tratamientu.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://olympictalk.nbcsports.com/2015/06/30/usain-bolt-withdraws-diamond-league-track-meets-paris-lausanne-leg-injury-olympics/ |autor=NBC |títulu=Usain Bolt pulls out of July Track Meets|fecha=30 de xunu de 2015 |fechaaccesu=30 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt; Toa esta situación dexaba en dulda l'estáu de forma del atleta pal [[Campeonatu Mundial d'Atletismu de 2015|campeonatu del mundu]] de Beixín n'agostu, a lo que s'amestaba la torna d'antiguos rivales que tuvieren destacaes marques nos 100 m como Justin Gatlin, quien enllantara la meyor marca del añu de 9,74 s, al que se sumaba Asafa Powell con rexistru de 9,81 s; otramiente, nos 200 m tamién Gatlin tenía los meyores rexistros del añu. Sicasí, el 10 de xunetu anunció que tomaría parte de la xunta de Londres nos 100 m del 24 de xunetu onde ganó la carrera con un tiempu de 9,89 s, y a la que llegó coles mires de «facer les coses bien» y de la que'l so entrenador amosóse satisfechu, según les sos propies pallabres.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.iaaf.org/news/report/london-diamond-league-2015-bolt-farah |autor=IAAF |títulu=Bolt lights up London as Farah flies to world-leading win-IAAF Diamond League|fecha=24 de xunetu de 2015 |fechaaccesu=30 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt; 

Les duldes quedaron estenaes na so quinta presentación en mundiales d'atletismu, al repitir per tercer ocasión el triple de medayes doraes. Nuevamente tuvo como escenariu l'Estadiu Nacional de Beixín, nel que siete años tras tuviera un desempeñu estelar. Magar que na semifinal de los 100 m tuvo un entamu erráticu nel que casi cai de focicu, ganó la final con marca de 9,79 s el cual nun superaba'l meyor tiempu del añu de Gatlin, quien pela cueta perdió'l pasu nel últimu tramu de la recta final. Nos 200 m, la so carrera favorita, imponer con comodidá con rexistru de 19,55 s y na que llegó a la meta con una sorrisa dibuxada na so cara. Pal relevu 4x100 m, como na prueba de los 200 m, consiguió la cuarta medaya dorada consecutiva pa Xamaica nel certame mundial al parar el reló en 37,36 s. D'esta forma, consagróse como'l máximu ganador na historia de los campeonatos mundiales d'atletismu al atropar once preseas d'oru.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.iaaf.org/news/feature/beijing-2015-usain-bolt-100m |autor=IAAF |títulu=Bolt the champion finds a way to win|fecha=24 d'agostu de 2015 |fechaaccesu=6 de setiembre de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://cadenaser.com/ser/2015/08/29/deportes/1440864265_295460.html |autor=Cadena SER |títulu=Los once oros de lleenda de Usain Bolt|fecha=29 d'agostu de 2015 |fechaaccesu=6 de setiembre de 2015}}&lt;/ref&gt; 

== Vida privada ==
[[Ficheru:Usain Bolt Lightning pose.jpg|200px|thumb|La reconocida pose de Bolt col furabollos apuntáu al cielu.]]
[[Ficheru:Usain Bolt Nissan GT-R (8404168010).jpg|200px|thumb|El Nissan GT-R «Spec Bolt».]]
Usain Bolt ye un aficionáu al baille, y la so personalidá ye usualmente descrita como gayolera.&lt;ref name=BBC10/&gt;&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|{{cita noticia |apellíu=Gullan |nome=Scott |títulu=Usain Bolt wins 100m gold at the Beijing Olympics |obra=The Australian |fecha=17 d'agostu de 2008 |url=http://www.theaustralian.news.com.au/beijing_olympics/story/0,27313,24188957-5017607,00.html |fechaaccesu=18 d'agostu de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080820024651/http://www.theaustralian.news.com.au/beijing_olympics/story/0,27313,24188957-5017607,00.html |archivedate=2008-08-20 }}|http://www.theaustralian.news.com.au/beijing_olympics/story/0,27313,24188957-5017607,00.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu=Fletcher |nome=Damian |author2=Armstrong, Jeremy |títulu=Olympic 100m hero Usain Bolt powered by chicken nuggets and yams |obra=The Daily Mirror |location=UK |fecha=18 d'agostu de 2008 |url=http://www.mirror.co.uk/news/top-stories/2008/08/18/olympic-sprint-hero-usain-bolt-s-chicken-nuggets-diet-secret-115875-20702431/ |fechaaccesu=18 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; Los sos atletes favoritos inclúin a Herb McKenley y l'ex-récor mundial de los 100 y 200 m, Don Quarrie. Otru a quien tien n'alta estima ye al americanu Michael Johnson.&lt;ref name=BBC10/&gt;Per otra parte, el deporte que-y xeneró interés per primer vegada na so vida foi'l criquet, y espresó que de nun ser un atleta desempeñaríase como un bon llanzador.&lt;ref name=BBC10/&gt;Ello ye que de neñu yera un fanáticu del equipu paquistanín de criquet y almiraba a [[Waqar Younis]].&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu=Mountford |nome=Adam |títulu=Windies triumph delights Bolt |editorial=BBC Sport |fecha=8 de febreru de 2009 |url=https://www.bbc.co.ukblogstms/2009/02/windies_triumph_delights_bolt.shtml |fechaaccesu=9 de febreru de 2009 }}&lt;/ref&gt; Tamién ye un almirador de los xugadores Sachin Tendulkar, Chris Gayle —quien xugó un partíu de beneficencia con Bolt y allabó les sos cualidaes como llanzador—,&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Usain Bolt likes to watch Sachin, Gayle |editorial=MSN |fecha=22 d'agostu de 2008 |url=http://sports.in.msn.com/cricket/stories/article.aspx?cp-documentid=1639772 |fechaaccesu=23 d'agostu de 2008|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080822212343/http://sports.in.msn.com/cricket/stories/article.aspx?cp-documentid=1639772 |fechaarchivu = 22 d'agostu de 2008|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita noticia| url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/other_international/west_indies/8338865.stm | obra=BBC News | títulu=Gayle returns as Windies skipper | fecha=2 de payares de 2009}}&lt;/ref&gt; y [[Matthew Hayden]].&lt;ref&gt;{{cita noticia |títulu=Usain Bolt gives respect to cricketer Matthew Hayden |obra=[[Herald Sun]] |fecha=22 d'agostu de 2008 |url=http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,24222032-2882,00.html |fechaaccesu=25 d'agostu de 2008 |urlarchivu=https://archive.today/KWFd |fechaarchivu=29 de xunu de 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090822104722/http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,24222032-2882,00.html |archivedate=2009-08-22}}&lt;/ref&gt; 

Tamién espresó la so pasión pol fútbol y ye fanáticu del [[Manchester United]].&lt;ref name=&quot;english.rfi.fr&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.english.rfi.fr/sports/20100718-lightning-bolt-strikes-paris |autor=RFI |títulu=Lightning Bolt strikes Paris |fecha= |fechaaccesu=18 de febreru de 2012}}&lt;/ref&gt; Unu de les sos xugadores favoritos ye'l delanteru [[Ruud van Nistelrooy]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://fourfourtwo.com/interviews/celebrityfans/220/article.aspx |autor=RFI |títulu=fourfourtwo interview |fecha= |fechaaccesu=}}&lt;/ref&gt; Del equipu inglés tuvo la oportunidá de conocer a los sos xugadores y dizse que dio dalgún conseyu a [[Cristiano Ronaldo]] p'ameyorar la so velocidá.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/bolt-offers-tips-to-ronaldo-at-manchester-united-training-1685523.html |autor=The Independent |títulu=Bolt offers tips to Ronaldo at Manchester United training |fecha= |fechaaccesu=15 de xunu de 20009}}&lt;/ref&gt; Amás foi convidáu especial pa la [[final de la Lliga de Campeones de la UEFA 2010-2011]] en Londres, de la que'l Manchester yera finalista, y espresó el so deséu de xugar pal equipu cuando se retirara del atletismu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/927021/usain-bolt:-i-could-play-for-man-utd-when-i-retire?cc=5901 |autor=ESPN Socernnet |títulu=Usain Bolt: I could play for Man Utd when I retire |fecha=9 de xunu de 2011 |fechaaccesu=18 de febreru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110612224542/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/927021/usain-bolt%3A-i-could-play-for-man-utd-when-i-retire?cc=5901 |fechaarchivu=2011-06-12 }}&lt;/ref&gt; 
Amás, nos Xuegos Olímpicos de Londres 2012, espresó: «Encho por {{sel|Arxentina}} en fútbol, soi un gran fan del fútbol arxentino y enchí per Arxentina nel Mundial».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ole.com.ar/juegos-olimpicos/Encho-Arxentina-futbol_0_752325103.html |autor=Olé |títulu=“Encho per Arxentina en fútbol” |fecha= |fechaaccesu=11 d'agostu de 2012 }}&lt;/ref&gt; 

Tamién gusta de la música, y llegó a convertise nun ''[[disk jockey]]'' mientres un eventu en París nel 2010, nel que fizo sonar [[reggae]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/newsvideo/weirdnewsvideo/7893446/Usain-Bolt-turns-DJ-in-Paris.html |autor=The Daily Telegraph |títulu=Usain Bolt turns DJ in Paris |fecha=16 de xunetu de 2010 |fechaaccesu= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100718101314/http://www.telegraph.co.uk/news/newsvideo/weirdnewsvideo/7893446/Usain-Bolt-turns-DJ-in-Paris.html |fechaarchivu=2010-07-18}}&lt;/ref&gt; 

El 2013 recibió un diseñu esclusivu del automóvil [[Nissan GT-R]] con pintura dorada, apurríu pola compañía [[Nissan]] —de la que l'atleta ye embaxador— como una reconocencia poles medayes d'oru ganaes.&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://www.elmundo.es/elmundomotor/2013/05/07/conductores/1367927329.html |autor=El Mundo |títulu=Usain Bolt y el so Nissan GT-R |fecha=8 de mayu de 2013 |fechaaccesu=30 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt; 

== Publicaciones ==
El 2010, Bolt robló un contratu cola editorial HarperCollins pa escribir una autobiografía.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/article-1252083/Charles-Sale-Globetrotter-David-Dein-board-England-2018-World-Cup-bid-last.html |autor=Daily Mail |títulu=Globetrotter David Dein is on board with the England 2018 World Cup bid at last |fecha= 16 de febreru de 2010|fechaaccesu=}}&lt;/ref&gt; Mientres una conferencia de prensa en París el 15 de xunetu del mesmu añu, abstener de comentar avera del conteníu del llibru: «Nun puede dase a conocer nada...anque ye bien apasionante, tratar de la mio vida, alrodiu de mi, que soi una persona risondero y prestoso».&lt;ref name=&quot;english.rfi.fr&quot;/&gt;
Espublizóse en setiembre del 2013 nel Reinu Xuníu. Na obra rellaten intimidaes de la so vida personal y la rellación colos sos padres.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.harpercollins.co.uk/Titles/54937/faster-than-lightning-my-autobiography-usain-bolt-9780007371419 |autor=HarperCollins |títulu=Faster than Lightning: My Autobiography |fecha= |fechaaccesu=3 de payares de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131024083210/http://www.harpercollins.co.uk/Titles/54937/faster-than-lightning-my-autobiography-usain-bolt-9780007371419 |fechaarchivu=2013-10-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://www.abc.es/deportes/20131103/abci-bolt-biografia-201311031218.html |autor=ABC |títulu=Mujer, sexu y porros na autobiografía de Usain Bolt|fecha=3 de payares de 2013|fechaaccesu=}}&lt;/ref&gt;

== Reconocencies ==
* «Atleta del añu de la IAAF»: 2008, 2009, 2011, 2012 y 2013.
* «Atleta del añu» de la revista ''Track and Field'': 2008 y 2009.
* «Personaxe del añu nos deportes», fuera del Reinu Xuníu pola BBC: 2008 y 2009.
* Premiu ''Laureus'' los años 2009 y 2010.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.laureus.com/press_releases?article_id=1652 |autor= |títulu=Fastest man on Earth Usain Bolt wins Laureus World Sportsman of the Year Award |fecha= |fechaaccesu=6 de payares de 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.laureus.com/press_releases?article_id=1975 |autor= |títulu=2010 Laureus World Sports Awards Winners are Announced Award |fecha= |fechaaccesu=10 de marzu de 2010}}&lt;/ref&gt; 

== Progresión de la so marca personal ==
{{Imaxe múltiple|anchu=300|testu=Usain Bolt entrando en meta rebaxando la marca mundial de los 200 metros llisos a 19,30 s.|posición_tabla=right |conteníu= 
[[Ficheru:Boltarrivee200.jpg|133px]]
[[Ficheru:Usain Bolt 200 m world record 20-08-2008 - Beijing Olympics 2008.jpg|163px]]}}
* Percorrió los 100 metros en 9,76 segundos (vientu +1,8 m/s) en Xamaica'l 3 de mayu de 2008, quedándose a tan solo dos centésimes (0,02 segundos) del récor mundial.
* Corrió los 100 metros en 9,72 segundos (vientu +1,7 m/s) n'[[Estaos Xuníos]] el 31 de mayu de 2008, consiguiendo superar en dos centésimes (0,02 segundos) l'anterior récor mundial.
* Fixo los 100 metros en 9,69 segundos (vientu 0 m/s) nos [[Xuegos Olímpicos de Beixín 2008|Xuegos Olímpicos de Beixín]] el [[16 d'agostu]] de [[2008]], batiendo un nuevu récor mundial. 
* Nel [[Campeonatu Mundial d'Atletismu de Berlín]] de 2009 percorrió (el [[16 d'agostu]]) los 100 metros en 9,58 segundos (vientu +0,9 m/s) y los 200 metros (el [[20 d'agostu]]) en 19,19 s (vientu -0,3 m/s), baxando en dambos casos n'once centésimes (0,11 segundos) la so propia marca.
&lt;br /&gt;
&lt;center&gt;
{| border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;1&quot; style=&quot;border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|- bgcolor=&quot;cccccc&quot;
!Fecha
!Distancia
!Llugar
!Marca
|-
|[[16 d'agostu]] de [[2009]]
|100 m
|[[Berlín]], [[Alemaña]]
|9,58 (WR)
|-
|[[5 d'agostu]] de [[2012]]
|100 m
|[[Londres]], [[Reinu Xuníu]]
|9,63 (OR)
|-
|[[20 d'agostu]] de [[2009]]
|200 m
|[[Berlín]], [[Alemaña]]
|19,19 (WR)
|-
|[[5 de mayu]] de [[2007]]
|400 m
|[[Kingston (Xamaica)|Kingston]], [[Xamaica]]
|45,28
|-
|}
&lt;/center&gt;

== Palmarés atléticu ==
{| border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;1&quot; style=&quot;border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|- bgcolor=&quot;cccccc&quot;
!Añu
!Campeonatu
!Llugar
!Resultáu
!Distancia
!Marca
|-
|2002
|Campeonatu del Mundu Junior 2002
|[[Kingston (Xamaica)|Kingston]], [[Xamaica]] {{bandera|Xamaica}}
|bgcolor=&quot;gold&quot; align=&quot;center&quot; | 1º
|200 metros
|20,61 s
|-
|2002
|Campeonatu del Mundu Junior 2002
|[[Kingston (Xamaica)|Kingston]], [[Xamaica]] {{bandera|Xamaica}}
|bgcolor=&quot;silver&quot; align=&quot;center&quot; | 2º
|4×100m relevos
|39,15 s NJR
|-
|2002
|Campeonatu del Mundu Junior 2002
|[[Kingston (Xamaica)|Kingston]], [[Xamaica]] {{bandera|Xamaica}}
|bgcolor=&quot;silver&quot; align=&quot;center&quot; | 2º
|4×400m relevos
|3:04.06 NJR
|-
|2003
|Campeonatu del Mundu de la Mocedá 2003
|[[Sherbrooke]], [[Canadá]] {{bandera|Canada}}
|bgcolor=&quot;gold&quot; align=&quot;center&quot; | 1º
|200 metros
|20,40 s
|-
|2005
|Campeonatu d'América Central y el Caribe 2005
|[[Nassau, Les Bahames|Nassau]], [[Les Bahames]] {{bandera|Les Bahames}}
|bgcolor=&quot;gold&quot; align=&quot;center&quot; | 1º
|200 metros
| 20,40s
|-
|2007
|Campeonatos del Mundu de 2007
|[[Osaka, Xapón]] {{bandera|JAP}}
|bgcolor=&quot;silver&quot; align=&quot;center&quot; | 2º
|200 metros
|19,91 s
|-
|2007
|Campeonatos del Mundu de 2007
|[[Osaka, Xapón]] {{bandera|JAP}}
|bgcolor=&quot;silver&quot; align=&quot;center&quot; | 2º
|4×100 metros
|37,89 s
|-
|2008
|Xuegos Olímpicos 2008
|[[Beixín]], [[China]] {{bandera|CHN}}
|bgcolor=&quot;gold&quot; align=&quot;center&quot; | 1º
|[[Atletismu nos Xuegos Olímpicos de Beixín 2008 – 100 metros masculín|100 metros]]
|9,69 s (WR)
|-
|2008
|Xuegos Olímpicos 2008
|[[Beixín]], [[China]] {{bandera|CHN}}
|bgcolor=&quot;gold&quot; align=&quot;center&quot; | 1º
|200 metros
|19,30 s (WR)
|-
|2008
|Xuegos Olímpicos 2008
|[[Beixín]], [[China]] {{bandera|CHN}}
|bgcolor=&quot;gold&quot; align=&quot;center&quot; | 1º
|4×100 metros
|37,10 s (WR)
|-
|2009
|Campeonatos del Mundu 2009
|[[Berlín]], [[Alemaña]] {{bandera|GER}}
|bgcolor=&quot;gold&quot; align=&quot;center&quot; | 1º
|100 metros
|9,58 s (WR)
|-
|2009
|Campeonatos del Mundu 2009
|[[Berlín]], [[Alemaña]] {{bandera|GER}}
|bgcolor=&quot;gold&quot; align=&quot;center&quot; | 1º
|200 metros
|19,19 s (WR)
|-
|2009
|Campeonatos del Mundu 2009
|[[Berlín]], [[Alemaña]] {{bandera|GER}}
|bgcolor=&quot;gold&quot; align=&quot;center&quot; | 1º
|4×100 metros
|37,31 s (CR)
|-
|2011
|Campeonatos del Mundu 2011
|[[Daegu]], [[Corea del Sur]] {{bandera|KOR}}
|bgcolor=&quot;gold&quot; align=&quot;center&quot; | 1º
|200 metros
|19,40 s
|-
|2011
|Campeonatos del Mundu 2011
|[[Daegu]], [[Corea del Sur]] {{bandera|KOR}}
|bgcolor=&quot;gold&quot; align=&quot;center&quot; | 1º
|4×100 metros
|37,04 s (WR)
|-
|2012
|Xuegos Olímpicos 2012
|[[Londres]], [[Reinu Xuníu]] {{bandera|UK}}
|bgcolor=&quot;gold&quot; align=&quot;center&quot; | 1º
|[[Atletismu nos Xuegos Olímpicos de Londres 2012 – 100 metros masculín|100 metros]]
|9,63 s (OR)
|-
|2012
|Xuegos Olímpicos 2012
|[[Londres]], [[Reinu Xuníu]] {{bandera|UK}}
|bgcolor=&quot;gold&quot; align=&quot;center&quot; | 1º
|[[Atletismu nos Xuegos Olímpicos de Londres 2012 – 200 metros masculín|200 metros]]
|19,32 s
|-
|2012
|Xuegos Olímpicos 2012
|[[Londres]], [[Reinu Xuníu]] {{bandera|UK}}
|bgcolor=&quot;gold&quot; align=&quot;center&quot; | 1º
|[[Atletismu nos Xuegos Olímpicos de Londres 2012 – Relevu 4 × 100 metros masculín|4×100 metros]]
|36,84 s (WR)
|-
|2013
|Campeonatu Mundial de 2013
|[[Moscú]], [[Rusia]] {{bandera|RUS}}
|bgcolor=&quot;gold&quot; align=&quot;center&quot; | 1º
|100 metros
|9,77 s
|-
|2013
|Campeonatu Mundial de 2013
|[[Moscú]], [[Rusia]] {{bandera|RUS}}
|bgcolor=&quot;gold&quot; align=&quot;center&quot; | 1º
|200 metros
|19,66 s
|-
|2013
|Campeonatu Mundial de 2013
|[[Moscú]], [[Rusia]] {{bandera|RUS}}
|bgcolor=&quot;gold&quot; align=&quot;center&quot; | 1º
|4×100 metros
|37,36 s
|-
|2015
|Campeonatu Mundial de 2015
|[[Beixín]], [[China]] {{bandera|CHN}}
|bgcolor=&quot;gold&quot; align=&quot;center&quot; | 1°
|[[Campeonatu Mundial d'Atletismu de 2015 – 100 metros masculín|100 metros]]
|9,79 s
|-
|2015
|[[Campeonatu Mundial d'Atletismu de 2015|Campeonatu Mundial de 2015]]
|[[Beixín]], [[China]] {{bandera|CHN}}
|bgcolor=&quot;gold&quot; align=&quot; center&quot; | 1°
|[[Campeonatu Mundial d'Atletismu de 2015 – 200 metros masculín|200 metros]]
|19,55 s (WL)
|-
|2015
|[[Campeonatu Mundial d'Atletismu de 2015|Campeonatu Mundial de 2015]]
|[[Beixín]], [[China]] {{bandera|CHN}}
|bgcolor=&quot;gold&quot; align=&quot; center&quot; | 1°
|4x100 metros
|37,37 s
|}

== Ver tamién ==
* [[Progresión del récor mundial de los 100 m llisos masculín]]
* [[Progresión del récor mundial de los 200 m llisos masculín]]
* [[Récores d'atletismu en Xuegos Olímpicos]]
* [[Medayistes olímpicos n'atletismu (100 metros llisos masculinos)]]
* [[Medayistes olímpicos n'atletismu (200 metros llisos masculinos)]]
* [[Medayistes olímpicos n'atletismu (4×100 metros relevos masculinos)]]
* [[Xamaica nel Campeonatu Mundial d'Atletismu de 2011]]
* [[Los diez atletes más rápidos en 100 metros]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{Traducíu ref|en|Usain Bolt|trad=parcial}}
{{enllaces deportista}}
{{wikiquote|Usain Bolt}}
* [http://www.olympic.org/usain-bolt Ficha de Usain Bolt] n'[[Xuegos Olímpicos|Olympic.org]]
* [http://www.iaaf.org/athletes/biographies/letter=0/athcode=184599/index.html Ficha de Usain Bolt] n'[[Asociación Internacional de Federaciones d'Atletismu|IAAF.org]]

{{socesión
|predecesor = [[Asafa Powell]]
|títulu = [[Progresión del récor mundial de los 100 m llisos masculín|Récor mundial de 100 m llisos]]
|periodu = 31 de mayu de 2008
|socesor = Vixente |predecesor2
= [[Justin Gatlin]]&lt;br /&gt;Usain Bolt
|títulu2 = Campeón Olímpicu de [[100 metros llisos]]
|periodu2 = [[Atletismu nos Xuegos Olímpicos de Beixín 2008 – 100 metros masculín|Xuegos Olímpicos de Beixín 2008]]&lt;br /&gt;[[Atletismu nos Xuegos Olímpicos de Londres 2012 – 100 metros masculín|Xuegos Olímpicos de Londres 2012]]
|socesor2 = Usain Bolt&lt;br /&gt;Vixente }}.

{{NF|1986||Bolt, Usain}}
[[Categoría:Velocistes]]
[[Categoría:Atletes de Xamaica]]
[[Categoría:Abanderaos olímpicos de Xamaica]]
[[Categoría:Deportistes nos Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004]]
[[Categoría:Deportistes nos Xuegos Olímpicos de Beixín 2008]]
[[Categoría:Deportistes nos Xuegos Olímpicos de Londres 2012]]
[[Categoría:Medayistes olímpicos de Xamaica]]
[[Categoría:Medayistes olímpicos d'oru]]</text>
      <sha1>kllpxtejmbzpgv6kchl9awep4tirhag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tringa solitaria</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75129</id>
    <revision>
      <id>4765703</id>
      <parentid>4666292</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T13:28:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4236" sha1="exo80kmrxia3ztc1rrjstsjjem6nlt3" xml:space="preserve">{{Ficha de taxón
| status = LC
| status_ref =&lt;ref name=iucn&gt;BirdLife International. 2009. [https://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/144004/0 Tringa solitaria]; IUCN 2010. [https://www.iucnredlist.org IUCN Red List of Threatened Species]. Version 2010.3. Consultáu'l 23 de setiembre de 2010.&lt;/ref&gt;
| image = Chevalier solitaire.JPG
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Charadriiformes]]
| familia = [[Scolopacidae]]
| genus = ''[[Tringa]]''
| species = '''T. solitaria'''
| binomial = ''Tringa solitaria''
| binomial_authority = [[Alexander Wilson|Wilson]], [[1813]]&lt;ref&gt;Wilson, A. 1813. ''American Ornithology'' 7 p.53 pl.58 fig.3.&lt;/ref&gt;
| synonyms = ''Helodromas solitarius''
}}
{{noaves}}
El {{iniTaxon}} ye una [[Aves limícoles|ave limícola]], de la [[Familia (bioloxía)|familia]] de los ''[[Scolopacidae|escolopácidos]]'', qu'habita nel [[continente americanu]].

== Descripción ==
L'envés ye de color oliváceo a verde escuru, la cabeza gris y el pechu y partes inferiores blanques. Presenta ales de color marrón, con pequeños puntos de blancos y un delicáu contraste del patrón del pescuezu y del pechu, como la so pariente cercana, la ''[[Tringa ochropus]]''&lt;ref&gt;Pereira, Sérgio Luiz &amp; Baker, Alan J. (2005): Multiple Gene Evidence for Parallel Evolution and Retention of Ancestral Morphological States in the Shanks (Charadriiformes: Scolopacidae). ''Condor'' 1073: 514–526. [[Digital Object Identifier|DOI]]: 10.1650/0010-5422(2005)107[0514:MGEFPE]2.0.CO;2 [http://www.bioone.org/perlserv/?request=get-abstract&amp;issn=0010-5422&amp;volume=107&amp;issue=03&amp;page=0514 HTML abstract]&lt;/ref&gt; europea, pero a diferencia d'esta, la especie americana presenta la rabadilla y el centru de la cola de color escuru. Dambes especies añeren nos árboles, a diferencia de la mayoría de escolopácidos.

== Migraciones ==
Reproducir nos montes d'[[Alaska]] y [[Canadá]]. Ye una ave [[Migración de les aves|migratoria]] y vuela a envernar en [[Centroamérica]] y en [[Suramérica]], especialmente nes [[Cuenca hidrográfica|cuenques]] del [[ríu Amazones]] y del [[Mar Caribe|Caribe]]. Escasamente dellos individuos lleguen a [[Europa Occidental]] o al [[África]].

Nun ye gregaria y suel permanecer solitaria mientres la migración, anque dacuando rexúntense en pequeñes cantidaes n'árees qu'apurren una alimentación fayadizo. Principalmente ye una ave d'[[agua duce]] y de cutiu alcuéntrase en sitios tales como cabianes o drenaxes, demasiáu llindaos pa otres limícoles.

== Alimentación ==
[[Ficheru:Solitary_Sandpiper,_Petrie_Island.jpg|thumb|left|Andarríos cazando]]
Aliméntase cazando pequeños [[invertebráu|invertebraos]], como [[inseutu|inseutos]], [[moluscu]] y [[crustáceos]]&lt;ref name=LHE/&gt; pequeños y dacuando pequeñes [[xaronca|xaronques]], los qu'atopa ente la folla, yá que busca alimentu constantemente alredor de les riberes del llagu qu'escueye.

== Reproducción ==
Pon de 3 a 5 güevos nun nial vieyu abandonáu por dalgún ave d'otra especie, nos árboles. Los pitucos son aguiyaos a botase al suelu apenes nacen.&lt;ref&gt;Federation of Alberta Naturalists. (1992) Glen P. Semenchuk (ed.). ''The Atlas of Breeding Birds of Alberta''. Edmonton, AB:Federation of Alberta Naturalists.&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}
{{traducíu ref|en|Solitary Sandpiper}}

== Enllaces esternos ==
{{Commons|Tringa solitaria}}
{{wikispecies}}
* [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i2560id.html Solitary Sandpiper ''Tringa solitaria''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416005443/https://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i2560id.html |date=2021-04-16 }} - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* [https://web.archive.org/web/20090219074207/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Solitary_Sandpiper.html Solitary Sandpiper Species Account] - Cornell Lab of Ornithology
* {{Enllaz rotu|1=Avibase |2=http://www.bsc-eoc.org/avibase/species.jsp?lang=EN&amp;id=A326BA3EF24766FD&amp;ts=1220182285145&amp;sec=summary |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}


{{Tradubot|Tringa solitaria}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Aves d'América]]
[[Categoría:Tringa|solitaria]]
[[Categoría:Aves del Neárticu]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>exo80kmrxia3ztc1rrjstsjjem6nlt3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tremandraceae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75896</id>
    <revision>
      <id>4765700</id>
      <parentid>3979954</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T12:53:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="986" sha1="q1zowq9qemi2p6k9ux2f6zucx5lzrl1" xml:space="preserve">{{referencies|t=20230410085943}}
{{Ficha de taxón
| Tremandraceae
| image = Tetratheca pilosa - Lemaire.jpg
| image_caption = Tetratheca pilosa
| regnum = [[Plantae]]
| divisio = [[Magnoliophyta]]
| classis = [[Magnoliopsida]]
| ordo = [[Fabales]]
| familia = '''Tremandraceae'''
| subdivision_ranks = Xéneros
| subdivision = Ver testu }}

'''Tremandraceae''' ye una [[familia (bioloxía)|familia]] de [[planta|plantes]] de [[flor|flores]] de [[yerba|yerbes]] y pequeños [[arbustu|arbustos]] naturales d'[[Australia]]. El [[sistema APG II]] de 2003, nun reconoz esta familia y asignar a [[Elaeocarpaceae]].

== Xéneros ==
* ''[[Platytheca]]''
* ''[[Tetratheca]]''
* ''[[Tremandra]]''

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{wikispecies|Fabales}}
{{commonscat|Fabales}}
* https://web.archive.org/web/20130711170000/http://biopl-a-181.plantbio.cornell.edu/


{{Tradubot|Tremandraceae}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Tremandraceae]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>q1zowq9qemi2p6k9ux2f6zucx5lzrl1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Trigoniaceae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75899</id>
    <revision>
      <id>4765702</id>
      <parentid>4654835</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T13:27:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2862" sha1="hdzngp4bl4agbspjxlzy69rkr7ocg92" xml:space="preserve">{{Ficha de taxón
| regnum = [[Plantae]]
| subregnum = [[Tracheobionta]]
| divisio = [[Magnoliophyta]]
| classis = [[Magnoliopsida]]
| ordo = [[Malpighiales]]
| familia = '''Trigoniaceae
| familia_authority = A. Juss
| subdivision_ranks = Xéneros
| subdivision = Ver testu
}}

'''Trigoniaceae''' ye una [[familia (bioloxía)|familia]] botánica de [[planta|plantes]] de [[flor|flores]] que consiste en 35 [[especie|especies]] en 4 xéneros. Ye una familia [[Zona intertropical|tropical]] que s'atopa en [[Madagascar]], sureste d'[[Asia]], [[Centroamérica]] y [[Suramérica]].

== Descripción ==
Son [[árbol|árboles]], [[arbustu|arbustos]] o arbustos escandentes; cañes teretes, lenticeladas; plantes [[hermafrodita|hermafrodites]]. [[Fueya|Fueyes]] simples, enteres, alternes o opuestes, nervadura [[pinnada]]; [[estípula|estípules]] interpeciolares presentes, [[decidua|decidues]] o caduques. [[Inflorescencia|Inflorescencies]] en [[tirsos]], [[panícula|panícules]] o [[recímanu|recímanos]] dacuando amenorgaes a visos; [[flor|flores]] bi[[Prófilu|bracteola]]das, [[zigomorfa|zigomorfes]], hipóxines a subperíginas, planu de simetría al traviés del tercer sépalu, receptáculu de forma y tamañu variaos, llixeramente xibosu na base; [[mota]] gamosépalo, la base cupulada, [[sépalu|sépalos]] inxeríos en yema, desiguales; [[corola]] papilionácea, [[pétalu|pétalos]] 5, contortos en yema, los 2 anteriores formando una quilla, dacuando sacciformes, el pétalu posterior o estandarte sacciforme, los 2 pétalos llaterales o ales espatulaos; [[estame]]s 5–8, [[antera|anteres]] introrses, dehiscencia llonxitudinal; glándules del discu opuestes al estandarte, dacuando laciniadas; ovariu súperu. Frutu una cáusula septicida o una [[Sámara (frutu)|sámara]] 3-alada; granes exalbuminaes, embrión rectu, llonxitudinal o transverso a la exa de la grana, cotiledones planos, delgaos, radícula bien curtia.&lt;ref name = Trop&gt;{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/42000247?projectid=7 |títulu= ''{{PAGENAME}}'' |fechaaccesu=22 de febreru de 2010 |formatu= |obra= Tropicos.org. Missouri Botanical Garden: Flora de Nicaragua}}&lt;/ref&gt;

== Xéneros ==
* ''[[Humbertiodendron]]''
* ''[[Trigonia]]''
* ''[[Trigoniastrum]]''
* ''[[Trigoniodendron]]''

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{wikispecies|Trigoniaceae}}
{{commonscat}}

* https://web.archive.org/web/20130711170000/http://biopl-a-181.plantbio.cornell.edu/

== Bibliografía ==
* Fl. Guat. 24(6): 1–2. 1949; Fl. Pan. 54: 207–210. 1967; Y. Warming. Trigoniaceae. In: C.F.P. Martius. Fl. Bras. 13(2): 117–143. 1849; P.C. Standley. Trigoniaceae. N. Amer. Fl. 25: 297–298. 1924; Y. Lleras. Trigoniaceae. Fl. Neotrop. 19: 1–73. 1978.

{{Tradubot|Trigoniaceae}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Trigoniaceae|Trigoniaceae]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>hdzngp4bl4agbspjxlzy69rkr7ocg92</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>.dd</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84253</id>
    <revision>
      <id>4765805</id>
      <parentid>4069473</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T10:36:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1496" sha1="1k6lvks1zkqv11c3nzn057wr3lrukwl" xml:space="preserve">{{referencies|t=20210314210042}}
{{revisáu}}
{{dominiu de primer nivel}}
.'''dd''' yera'l [[Dominiu de nivel superior xeográficu|dominiu de nivel cimeru xeográficu]] qu'entamaba usar la [[República Democrática Alemana]] (RDA). Escoyóse basándose nos códigos ISO 3166-1 alfa-2. Mientres la implantación de los dominios la RDA entá esistía, polo que yera [[.de|de]] nivel cimeru, equivalente al .de d'Alemaña Occidental. Sicasí, .dd solo usóse de forma interna nes redes de les universidaes de Jena y Dresde y nun yera accesible pa naide más.&lt;ref name=&quot;jena&quot;&gt;Scheck, R. [http://internet.robert-scheck.de/tld-dd/ «Top-Level-Domain .] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151104112107/http://internet.robert-scheck.de/tld-dd/ |date=2015-11-04 }}&lt;/ref&gt; Dempués de la reunificación alemana los planes pa enllantar el dominiu abandonáronse y el códigu ISO 3166-1 alfa-2 esanicióse.&lt;ref name=&quot;elimino&quot;&gt;Statoids.&lt;/ref&gt;

Na ciudá de [[Dresde]] plantegó volvese a utilizar esti dominiu pa identificar a la ciudá, pero'l reglamentu de los dominios de nivel cimeru xenéricu #torgar al ser necesariu l'usu de siquier tres caráuteres.&lt;ref name=&quot;dresde&quot;&gt;Mey, S. (3 d'ochobre de 2014). [http://www.heise.de/newsticker/meldung/dd-Ex-DDR-Die-untergegangene-Top-Level-Domain-2411450.html «.dd-Ex = DDR: Die untergegangene Top-Level-Domain»]. ''heise online''.&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Dominios de primer nivel territorial|dd]]</text>
      <sha1>1k6lvks1zkqv11c3nzn057wr3lrukwl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Xunión civil</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87460</id>
    <revision>
      <id>4765772</id>
      <parentid>4737224</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T06:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 8 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33864" sha1="e5ltbzrmfd4t7n9r2hrczolmqe85drp" xml:space="preserve">[[Ficheru:Same-sex marriage map Europe detailed.svg|350px|thumb| Situación llegal de les pareyes compuestes por persones del mesmu sexu n'Europa.
{{Lleenda|#002255|Matrimonio}}
{{Lleenda|#0066FF|Uniones civiles}}
{{Lleenda|#AACCFF|Rexistru cohabitacional}}
{{Lleenda|#CCAAFF|Reconocencia limita de matrimonios homosexuales realizaos n'otros países}}
{{Lleenda|#CCCCCC|Ensin uniones civiles}}
{{Lleenda|#D40000|Matrimoniu prohibíu constitucionalmente}}
]]
Una '''xunión civil''' ye una de les varies denominaciones usaes pa establecer un estáu civil distintu al [[matrimoniu civil]]. Creada típicamente por que les pareyes [[homosexual]]es vivan de similares ya iguales derechos y obligaciones de les que gociaríen les pareyes heterosexuales al tar civilmente casaes. So una interpretación xurídica, normativa y constitucional, el númberu de derechos y obligaciones qu'enmarquen una xunión civil dependen en mayor o menor grau del ordenamientu xurídicu domésticu. En delles xurisdicciones denominar '''pactu civil de solidaridá''' o '''sociedá de convivencia'''. Tamién la xunión civil busca protexer el llibre exerciciu de los derechos humanos de les persones LGTBI ante les hostilidaes de la sociedá cualesquier que fora'l motivu. La intervención del Estáu al traviés de les sos polítiques públiques ye importante al realizar un llabor tutelar de la so integridá y bienestar permanente, definiendo asina la so vixencia como sector de la sociedá.

La fonte de los derechos y obligaciones de la xunión civil provienen de la decisión de dos persones a tar xuntes, motivada xeneralmente por un venceyu afeutivu o unu de índole contractual. Ello obedez al sistema xurídicu del país onde s'asegure que dambes persones algamen a concretar el so desenvolvimientu llibre y el so bienestar común.

En dellos países o estaos, les xuniones civiles tán disponibles tamién pa los heterosexuales que deseyen establecer una convivencia, pero que nun deseyen algamar l'estáu que-yos da'l matrimoniu civil. La [[xunión llibre]] ye un actu que puede ser válidu según la comunidá onde se faiga, pero nel casu de Francia, un Pac´s ye válidu non yá nuna comunidá o provincia sinón en tol territoriu nacional. Dambos términos nun son lo mesmo puramente yá que depende de si dicha xunión llibre tien amparu llegal o non.

Hai munchos tipos de xuniones civiles. Dellos tipos de xuniones civiles pueden llegar a algamar idénticos derechos y obligaciones propios d'un matrimoniu civil y estremase solo na denominación; otres xuniones civiles tienen derechos esclusivos pero non escluyentes de los derechos y obligaciones daes a les pareyes casaes civilmente; y otros son solamente rexistros de les rellaciones. Ello va depender de como l'Estáu escuche y atienda les necesidaes de la población homosexual.
[[Imaxe:World_laws_pertaining_to_homosexual_relationships_and_expression.svg|thumb|350px|'''Práutica homosexual llegal'''
{{Lleenda|#002255|Matrimoniu homosexual}}
{{Lleenda|#0066FF|Uniones civiles}}
{{Lleenda|#7FBCFF|Reconocencia de matrimonios homosexuales realizaos n'otros países}}
{{Lleenda|#CCCCCC|Ensin uniones civiles}}
'''Práutica homosexual illegal/acutada'''
{{Lleenda|#decd87|Restricciones a la llibertá d'espresión y asociación}}
{{Lleenda|#f9dc36|Penalidá ''[[de iure]]'', mas non aplicada ''[[de facto]]''.}}
{{Lleenda|#ec8028|Pena de cárcel}}
{{Lleenda|#e73e21|Cadena perpetua}}
{{Lleenda|#800000|Pena de muerte}}
]]

== Distribución xeográfica ==
{{VT|Situación de les xuniones ente persones del mesmu sexu nel mundu}}
Ente los países o les rexones subnacionales que crearon lleis que dexen xuniones civiles ente persones del mesmu y de distintu sexu, atópense los siguientes (ente paréntesis l'añu de llegalización):
* {{DNK}}(1989; [[matrimoniu ente persones del mesmu sexu en Dinamarca|matrimoniu]] dende 2012)
** {{GRL}} (1996; [[matrimoniu ente persones del mesmu sexu en Dinamarca|matrimoniu]] dende 2015)
* {{NOR}} (1993; [[matrimoniu ente persones del mesmu sexu en Noruega|matrimoniu]] dende 2009)&lt;ref name=&quot;b9b5cdbd&quot;&gt;http://www.terra.com.co/noticias/articulo/html/acu41010-matrimoniu-de-persones-del-mesmu {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.terra.com.co/noticias/articulo/html/acu41010-matrimoniu-de-persones-del-mesmu |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} sexu-en-el mundu-celebra-diez-ano.htm&lt;/ref&gt;
* {{ISR}} (1994; [[matrimoniu ente persones del mesmu sexu n'Israel|matrimonios]] estranxeros reconocíos dende 2006)&lt;ref&gt;{{cita web | autor = Damián Stiglitz | añu = 5 de marzu de 2008 | url = http://www.clarin.com/diario/2008/03/05/opinion/o-03102.htm | títulu = Israel y los derechos de los gais | obra = Clarín | fechaaccesu = 5 de marzu | añoacceso = 2008 | idioma = castellanu | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20210410152506/https://www.clarin.com/diario/2008/03/05/opinion/o-03102.htm | fechaarchivu = 2021-04-10 }}&lt;/ref&gt;
* {{SWE}} (1995; [[matrimoniu ente persones del mesmu sexu en Suecia|matrimoniu]] dende 2009)&lt;ref name=&quot;b9b5cdbd&quot; /&gt;
* {{ISL}} (1996, [[matrimoniu ente persones del mesmu sexu n'Islandia|matrimoniu]] dende 2010)
* {{HUN}} (1996)
* {{EEXX}} (varia por territoriu, [[Matrimoniu ente persones del mesmu sexu nos Estaos Xuníos|matrimoniu]] dende 2015):
** [[Ḥawai]] (1997, [[Matrimoniu ente persones del mesmu sexu nos Estaos Xuníos|matrimoniu]] dende 2013)
** [[California]] (1999, [[Matrimoniu ente persones del mesmu sexu nos Estaos Xuníos|matrimoniu]] dende 2013)
** [[Distritu de Columbia|Columbia]] (2002, [[Matrimoniu ente persones del mesmu sexu nos Estaos Xuníos|matrimoniu]] dende 2010)
** [[Maine]] (2004, [[Matrimoniu ente persones del mesmu sexu nos Estaos Xuníos|matrimoniu]] dende 2012)
** [[Nueva Jersey]] (2004, [[Matrimoniu ente persones del mesmu sexu nos Estaos Xuníos|matrimoniu]] dende 2013)
** [[Washington D. C.|Washington]] (2007, [[Matrimoniu ente persones del mesmu sexu nos Estaos Xuníos|matrimoniu]] dende 2012)
** [[Maryland]] (2008, [[Matrimoniu ente persones del mesmu sexu nos Estaos Xuníos|matrimoniu]] dende 2013)
** [[Oregón]] (2008, [[Matrimoniu ente persones del mesmu sexu nos Estaos Xuníos|matrimoniu]] dende 2014)
** [[Wisconsin]] (2009, [[Matrimoniu ente persones del mesmu sexu nos Estaos Xuníos|matrimoniu]] dende 2014)
** [[Colorado]] (2009, [[Matrimoniu ente persones del mesmu sexu nos Estaos Xuníos|matrimoniu]] dende 2014)
** [[Nevada]] (2009, [[Matrimoniu ente persones del mesmu sexu nos Estaos Xuníos|matrimoniu]] dende 2014)
** [[Illinois]] (2011, [[Matrimoniu ente persones del mesmu sexu nos Estaos Xuníos|matrimoniu]] dende 2014)
* {{NED}} (1998; [[matrimoniu ente persones del mesmu sexu nos Países Baxos|matrimoniu]] dende 2001)
* {{ESP}} (varia por territoriu) ([[matrimoniu ente persones del mesmu sexu n'España|matrimoniu]] dende 2005):
** {{Bandera|Ceuta}} [[Ceuta]] (1998)&lt;ref&gt;[http://www.ceuta.es/ceuta/la-institucion/normativa/46-paginas/paginas/normativa/110-reglamentu-regulador-del rexistru-de-uniones-de-fechu-de-11-de-setiembre-de-1998 Reglamentu regulador del Rexistru d'Uniones de fechu]&lt;/ref&gt;
** {{Bandera|Cataluña}} [[Cataluña]] (1998)&lt;ref&gt;{{ca}} [https://web.archive.org/web/20120413182830/http://www20.gencat.cat/docs/governacio/Funcio%20Publica/Documents/Normativa/Arxius/lle10-98.pdf LLEI 10/1998, de 15 de juliol, d'unions estables de parella (DOGC núm. 2687, de 23.07.1998)]&lt;/ref&gt;
** {{Bandera|Aragón}} [[Aragón]] (1999)&lt;ref&gt;[http://noticias.juridicas.com/base_datos/Derogaes/r2-ar-l6-1999.html Llei 6/1999, de 26 de marzu, relativa a pareyes estables non casaes]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20221030171738/https://noticias.juridicas.com/base_datos/CCAA/ar-dleg1-2011.l2t6.html#l2t6 |fechaarchivu=2022-10-30 |url=http://noticias.juridicas.com/base_datos/CCAA/ar-dleg1-2011.l2t6.html#l2t6 |títulu=Decretu Llexislativu 1/2011, de 22 de marzu, del Gobiernu d'Aragón, pol que s'aprueba, col títulu de «Códigu del Derechu Foral d'Aragón», el Testu Refundíu de les Lleis civiles aragoneses TÍTULU VI De les pareyes estables non casaes}}&lt;/ref&gt;
** {{Bandera|Castiella-La Mancha}} [[Castiella-La Mancha]] (2000)&lt;ref&gt;{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20221206111629/https://noticias.juridicas.com/base_datos/CCAA/cm-d124-2000.html |fechaarchivu=2022-12-06 |url=http://noticias.juridicas.com/base_datos/CCAA/cm-d124-2000.html |títulu=Decreto 124/2000, de 11 de xunetu, pol que se regula la creación y el réxime de funcionamientu del Rexistru de pareyes de fechu de la comunidá autónoma de Castiella-La Mancha}}&lt;/ref&gt;
** {{Bandera|Navarra}} [[Navarra]] (2000)&lt;ref&gt;[http://www.lexnavarra.navarra.es/detalle.asp?r=1278 LLEI FORAL 6/2000, DE 3 DE JULIO, PA LA IGUALDÁ XURÍDICA DE LES PAREYES ESTABLES]&lt;/ref&gt;
** {{Bandera|Valencia}} [[Valencia]] (2001)&lt;ref&gt;[http://www.boe.es/boe/dias/2012/11/07/pdfs/BOE-A-2012-13776.pdf Llei 5/2012, de 15 d'ochobre, d'Uniones de fechu Formalizaes de la Comunitat Valenciana]&lt;/ref&gt;
** {{Bandera|Islles Baleares}} [[Islles Baleares]] (2002)&lt;ref&gt;{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20221030171740/https://noticias.juridicas.com/base_datos/CCAA/ib-l18-2001.html |fechaarchivu=2022-10-30 |url=http://noticias.juridicas.com/base_datos/CCAA/ib-l18-2001.html |títulu=Llei 18/2001, de 19 d'avientu, de pareyes estables}}&lt;/ref&gt;
** {{Bandera|Andalucía}} [[Andalucía]] (2002)&lt;ref&gt;[http://www.boe.es/boe/dias/2003/01/13/pdfs/A01358-01361.pdf LLEI 5/2002, de 16 d'avientu, de Pareyes de fechu]&lt;/ref&gt;
** {{Bandera|Asturies}} [[Asturies]] (2002)&lt;ref&gt;[http://www.boe.es/boe/dias/2002/07/02/pdfs/A23974-23975.pdf LLEI 4/2002, de 23 de mayu, de Pareyes Estables]&lt;/ref&gt;
** {{Bandera|Madrid}} [[Madrid]] (2002)&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.madrid.org/wleg/servlet/Servidor?opcion=VerHtml&amp;nmnorma=480&amp;cdestado=P |títulu=Llei 11/2001, de 19 d'avientu, d'Uniones de fechu de la Comunidá de Madrid |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140116222146/http://www.madrid.org/wleg/servlet/Servidor?opcion=VerHtml&amp;nmnorma=480&amp;cdestado=P |fechaarchivu=2014-01-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.madrid.org/wleg/servlet/Servidor?opcion=VerHtml&amp;nmnorma=3095&amp;cdestado=P |títulu=Decreto 134/2002, de 18 de xunetu, pol que s'aprueba'l Reglamentu del Rexistru d'Uniones de fechu de la Comunidá de Madrid |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160303210318/http://www.madrid.org/wleg/servlet/Servidor?opcion=VerHtml&amp;nmnorma=3095&amp;cdestado=P |fechaarchivu=2016-03-03 }}&lt;/ref&gt;
** {{Bandera|Castiella y Llión}} [[Castiella y Lleón]] (2002)&lt;ref&gt;[http://www.jcyl.es/web/jcyl/binarios/509/669/Decretu%20117%202002.pdf?blobheader=application%2Fpdf%3Bcharset%3DUTF-8&amp;blobheadername1=Cache-Control&amp;blobheadername2=Expires&amp;blobheadername3=Site&amp;blobheadervalue1=non-store%2Cno-cache%2Cmust-revalidate&amp;blobheadervalue2=0&amp;blobheadervalue3=JCYL_Familia&amp;blobnocache=true DECRETO 117/2002, de 24 d'ochobre, pol que se crea'l Rexistru d'Uniones de fechu en Castiella y Llión y regúlase el so funcionamientu]&lt;/ref&gt;
** {{Bandera|Estremadura}} [[Estremadura]] (2003)&lt;ref&gt;{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20221030171741/https://noticias.juridicas.com/base_datos/CCAA/ex-l5-2003.html |fechaarchivu=2022-10-30 |url=http://noticias.juridicas.com/base_datos/CCAA/ex-l5-2003.html |títulu=Llei 5/2003, de 20 de marzu, de Pareyes de fechu de la Comunidá Autónoma d'Estremadura}}&lt;/ref&gt;
** {{Bandera|País Vascu}} [[País Vascu]] (2003)&lt;ref&gt;{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20221030171737/https://noticias.juridicas.com/base_datos/CCAA/pv-l2-2003.html |fechaarchivu=2022-10-30 |url=http://noticias.juridicas.com/base_datos/CCAA/pv-l2-2003.html |títulu=Llei 2/2003, de 7 de mayu, reguladora de les pareyes de fechu}}&lt;/ref&gt;
** {{Bandera|Islles Canaries}} [[Canaries]] (2003)&lt;ref&gt;{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20221030171737/https://noticias.juridicas.com/base_datos/CCAA/ic-l5-2003.html |fechaarchivu=2022-10-30 |url=http://noticias.juridicas.com/base_datos/CCAA/ic-l5-2003.html |títulu=LLEI 5/2003, de 6 de marzu, pa la regulación de les pareyes de fechu na Comunidá Autónoma de Canaries}}&lt;/ref&gt;
** {{Bandera|Cantabria}} [[Cantabria]] (2005)&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.lexureditorial.com/boe/0506/09402.htm |títulu=Llei de la C.A. de Cantabria 1/2005, de 16 de mayu, de pareyes de fechu de la Comunidá Autónoma de Cantabria |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121118154119/http://www.lexureditorial.com/boe/0506/09402.htm |fechaarchivu=2012-11-18 }}&lt;/ref&gt;
** {{Bandera|Galicia}} [[Galicia]] (2008)&lt;ref&gt;{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20221030171733/https://noticias.juridicas.com/base_datos/CCAA/ga-l10-2007.html |fechaarchivu=2022-10-30 |url=http://noticias.juridicas.com/base_datos/CCAA/ga-l10-2007.html |títulu=Llei 10/2007, de 28 de xunu, de reforma de la disposición adicional tercera de la Llei 2/2006, de 14 de xunu, de derechu civil de Galicia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20221030171734/https://noticias.juridicas.com/base_datos/CCAA/ga-d248-2007.t2.html |fechaarchivu=2022-10-30 |url=http://noticias.juridicas.com/base_datos/CCAA/ga-d248-2007.t2.html |títulu=Decreto 248/2007, de 20 d'avientu, pol que se crea y regúlase el Rexistru de Pareyes de fechu de Galicia}}&lt;/ref&gt;
** {{Bandera|Melilla}} [[Melilla]] (2008)&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.melilla.es/melillaPortal/RecursosWeb/DOCUMENTOS/1/0_1735_1.pdf |títulu=REGLAMENTU REGULADOR DEL REXISTRU DE PAREYES DE HEC HO DE LA CIUDÁ AUTÓNOMA DE MELILLA |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304030337/http://www.melilla.es/melillaPortal/RecursosWeb/DOCUMENTOS/1/0_1735_1.pdf |fechaarchivu=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;
** {{Bandera|La Rioxa (España)}} [[La Rioxa (España)|La Rioxa]] (2010)&lt;ref&gt;[https://ias1.larioja.org//cex/sistemes/GenericoServlet?servlet=cex.sistemes.dyn.portal.ImgServletSis&amp;code=oumCvWIgBUF6lChv9ZDgP%2FhXhSM%2FFmcHwwLX%2BLzxTQvApHyqPVxRsoD%2BHW0Y2YV6LEXZYSr1AOE3%0Av4SD1MBlIvF%2B7SEF91Aj&amp;&amp;&amp; Decretu 30/2010, de 14 de mayu, pol que se crea'l Rexistru de Pareyes de fechu de La Rioxa] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Decretu 30/2010, de 14 de mayu, pol que se crea'l Rexistru de Pareyes de fechu de La Rioxa |2=https://ias1.larioja.org//cex/sistemes/GenericoServlet?servlet=cex.sistemes.dyn.portal.ImgServletSis&amp;code=oumCvWIgBUF6lChv9ZDgP%2FhXhSM%2FFmcHwwLX%2BLzxTQvApHyqPVxRsoD%2BHW0Y2YV6LEXZYSr1AOE3%0Av4SD1MBlIvF%2B7SEF91Aj&amp;&amp;&amp; |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
* {{FRA}} (1999, [[matrimoniu ente persones del mesmu sexu en Francia|matrimoniu]] dende 2013)
* {{BEL}} (1999, [[matrimoniu ente persones del mesmu sexu en Bélxica|matrimoniu]] dende 2003)&lt;ref name=&quot;b9b5cdbd&quot; /&gt;
* {{DEU}} (2001)
* {{POR}} (2001; [[matrimoniu ente persones del mesmu sexu en Portugal|matrimoniu]] dende 2010)&lt;ref name=&quot;b9b5cdbd&quot; /&gt;
* {{FIN}} (2002)
* {{SUI}} (2005)
* {{ARG}} ([[matrimoniu ente persones del mesmu sexu n'Arxentina|Matrimoniu]] dende 2010):
** [[Ciudá de Buenos Aires]] (2002)
** [[Provincia de Río Negro]] (2003)
* {{CRO}} (2003, 2014)&lt;ref&gt;http://www.dosmanzanas.com/2014/07/croacia-aprueba-la llei-de-uniones-de-fechu-pa-les pareyes-del-mesmu sexu.html&lt;/ref&gt;
* {{LUX}} (2004; [[Matrimoniu ente persones del mesmu sexu en Luxemburgu|matrimoniu]] dende 2015)
* {{AUS}} (varia por territoriu):
** [[Tasmania]] (2004)
** [[Australia Meridional]] (2007)
** [[Territoriu de la Capital Australiana|Canberra]] (2008)
** [[Victoria (Australia)|Victoria]] (2008)
** [[Nueva Gales del Sur]] (2010)
** [[Queensland]] (2012)
* {{ITA}} (2016):
** [[Toscana]] (2004)
** [[Umbría]] (2004)
** [[Emilia-Romaña]] (2004)
** [[Campania]] (2004)
** [[Marche]] (2004)
** [[Vénetu]] (2005)
** [[Puglia]] (2005)
** [[Lazio]] (2005)
** [[Liguria]] (2006)
** [[Abruzzo]] (2006)
** [[Sicilia]] (2015)
* {{UK}} (2004, [[Matrimoniu ente persones del mesmu sexu nel Reinu Xuníu|matrimoniu]] en delles rexones dende 2014)
** [[Islla de Man]] (2011)
** [[Xerséi]] (2012)
** [[Xibraltar]] (2014)
* {{AND}} (2005, 2014)&lt;ref&gt;http://www.dosmanzanas.com/2014/11/andorra-oldea-les uniones civiles-ente-persones-del-mesmu sexu-a-los matrimonios.html&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Nueva Zelanda}} (2005; [[Matrimoniu ente persones del mesmu sexu en Nueva Zelanda|matrimoniu]] dende 2013)
* {{CZE}} (2006)
* {{MEX}} (varia por territoriu, [[Matrimoniu ente persones del mesmu sexu en Méxicu|matrimoniu]] dende 2015):
** [[Ciudá de Méxicu]], (2006, matrimoniu dende 2009)
** [[Coahuila de Zaragoza]] (2007, matrimoniu dende 2014)&lt;ref&gt;Nel estáu mexicanu de [[Coahuila]] llegalizáronse les uniones civiles sol nome de [http://sgob.sfpcoahuila.gob.mx/admin/uploads/Documentos/modulo3/PactoCivilSolidaridad.pdf Pactu Civil de Solidaridá] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930142016/http://sgob.sfpcoahuila.gob.mx/admin/uploads/Documentos/modulo3/PactoCivilSolidaridad.pdf |date=2007-09-30 }}. Esta llei entro en vixencia'l 13 de xineru de 2007. El 31 de xineru de 2007 realizóse la primer ceremonia dientro d'ésta nueva llexislación en [[Saltillo]], cuando [http://www.coahuila.gob.mx/hub.php/noticia/index.htm?preid=1232 Karina Almaguer y Karla López] formalizaron la primer unión civil llegal ente persones del mesmu sexu en [[Méxicu]].&lt;/ref&gt;
** [[Colima]] (2013)
** [[Jalisco]] (2013)
** [[Campeche]], (2013)
* {{COL}} (2007).&lt;ref&gt;Reconocíu pol fallu de la llegalidá xurídica de les uniones homosexuales colos mesmos derechos patrimoniales. Amás, n'ochobre del mesmu añu, reconoz por aciu otru fallu de la corte'l derechu a seguridá social. Sentencia C-029/09&lt;/ref&gt; ([[2009]])&lt;ref&gt;La Corte Constitucional colombiana produz un fallu qu'afecta la xurisprudencia sobre los derechos civiles de les pareyes del mesmu sexu, nel Códigu Civil, Penal y Disciplinariu, y que tien efeutu nel Réxime Especial de Salú de les Fuercies Militares. L'Altu Tribunal decidió incluyir a les pareyes del mesmu sexu dientro del conceutu de &quot;compañeru permanente&quot;, a partir del 28 de xineru de 2009; estes pareyes van vese cubiertes por distintos derechos en materia civil, penal, política, migratoria, social y económica, que-yos dexarán tar n'igualdá de condiciones coles pareyes heterosexuales que vivan n'unión llibre. [http://www.corteconstitucional.gov.co/relatoria/2009/C-029-09.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191846/http://www.corteconstitucional.gov.co/relatoria/2009/C-029-09.htm |date=2016-03-04 }},[http://www.agmagazine.com.ar/versionImprimible.php?IdNot=3407]&lt;/ref&gt;
* {{URU}} (2007, [[matrimoniu ente persones del mesmu sexu n'Uruguái|matrimoniu]] dende 2013).&lt;ref&gt;[En 2007 [[Uruguái]] pasa a ser el primer país llatinoamericanu en reconocer les uniones civiles en pareyes del mesmu sexu en tol territoriu nacional. http://es.wikinews.org/wiki/Senador_de_Uruguái_aprueben_Llei_de_Concubinato_pa_heterosexuales_y_homosexuales {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://es.wikinews.org/wiki/Senador_de_Urugu%C3%A1i_aprueben_Llei_de_Concubinato_pa_heterosexuales_y_homosexuales |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}]&lt;/ref&gt;
* {{ECU}} (2008, 2015)&lt;ref&gt;http://www.dosmanzanas.com/2015/04/l'asamblea nacional-de-ecuador-aprueba-reconocer-les uniones-de-fechu-incluyendo-les-de-pareyes-del-mesmu sexu-como-un estáu civil.html&lt;/ref&gt;
* {{AUT}} (2009)&lt;ref&gt;http://www.dosmanzanas.com/2009/12/austria-aprueba-una llei-d'uniones civiles-pa-pareyes-del-mesmu sexu.html&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Irlanda}} (2011, [[matrimoniu ente persones del mesmu sexu n'Irlanda|matrimoniu]] dende 2015)&lt;ref&gt;http://www.dosmanzanas.com/2010/07/la presidenta-de-irlanda-sanciona-la llei-que-dexa-les uniones civiles-ente-persones-del-mesmu sexu.html&lt;/ref&gt;
* {{LIE}} (2011)&lt;ref&gt;http://www.dosmanzanas.com/2011/03/liechenstein-aprueba-una llei-d'uniones civiles-ente-persones-del-mesmu sexu.html&lt;/ref&gt;
* {{BRA}} (2011, [[matrimoniu ente persones del mesmu sexu en Brasil|matrimoniu]] dende 2013)
* {{MLT}} (2014)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://ecodiario.eleconomista.es/internacional/noticias/5707246/04/14/Malta-adopta-la-union-civil-y-abre-la-via-al matrimoniu homosexual.html#.Kku8LChC0hgdmsS|títulu=Malta adopta la unión civil y abre la vía al matrimoniu homosexual|fechaaccesu=20 d'abril de 2014|fecha=14 d'abril de 2014|editorial=Eleconomista.es}}&lt;/ref&gt;
* {{CHI}} (2015)&lt;ref&gt;http://www.movilh.cl/bachelet-union-civil-ye-un {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.movilh.cl/bachelet-union-civil-ye-un |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} pasu-pa-terminar-con-diferencies-ente pareyes homosexuales-y-heterosexuales/&lt;/ref&gt;
* {{CYP}} (2015)&lt;ref&gt;http://in-cyprus.com/civil-unions-become-law/&lt;/ref&gt;
* {{CRI}} (varia por territoriu)
** [[San Xosé (Costa Rica)|San Xosé]] (2015)&lt;ref&gt;http://www.nacion.com/nacional/derechos-humanos/Comunidá-celebra-reconoz-primer-homosexual_0_1491250976.html {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.nacion.com/nacional/derechos-humanos/Comunid%C3%A1-celebra-reconoz-primer-homosexual_0_1491250976.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
* {{GRE}} (2015)&lt;ref&gt;[http://www.dosmanzanas.com/2015/12/grecia-abre-les uniones civiles-a-les pareyes-del-mesmu sexu.html Grecia abre la so llei d'uniones civiles a les pareyes del mesmu sexu.] Dos manzanes. 23 d'avientu de 2015&lt;/ref&gt;
* {{EST}} (2016)&lt;ref&gt;http://www.dosmanzanas.com/2014/10/el parllamentu-de-estonia-aprueba-una llei-que-permitira-uniones-del-mesmu sexu.html&lt;/ref&gt;
* {{ITA}} (2016)
* {{bandera2|Aruba}} (2016)&lt;ref&gt;http://www.dosmanzanas.com/2016/09/el parllamentu-de-aruba-en-el caribe-aprueba-una llei-d'uniones civiles-ente-persones-del-mesmu sexu.html&lt;/ref&gt;
{| {{tablaguapa}}
|- bgcolor=&quot;silver&quot; align=&quot;center&quot;
! Posibilidá de nueves lleis (''xunión civil'')
|-
|
* {{BOL}}
* {{CRI}}
* {{CUB}}
* {{JPN}}
* {{THA}}
* {{VEN}}
|}

== Xunión civil en Llatinoamérica ==
[[Image:Latin America homosexuality laws.svg|thumb|250px|right|'''Situación llegal de la homosexualidá n'América sacante Canadá y Estaos Xuníos''' 
'''Comportamientu homosexual llegal'''
{{Lleenda|#002255|Matrimoniu ente persones del mesmu sexu}}
{{Lleenda|#0066FF|Uniones civiles}}
{{Lleenda|#CCCCCC|Ensin uniones civiles}}
{{Lleenda|#90C|Reconocencia de matrimonios homosexuales realizaos n'otros países}}
'''Comportamientu homosexual illegal'''
{{Lleenda|#f9dc36|Pena menor}}
{{Lleenda|#ec8028|Pena mayor}}
]]
Les xuniones de pareyes gais y lésbiques tienen validez llegal a nivel nacional en [[Chile]], [[Colombia]], [[Ecuador]], [[Brasil]] y [[Uruguái]], según a nivel rexonal na [[Ciudá de Méxicu]] y nos estaos de [[Coahuila]], [[Colima]], [[Jalisco]] y [[Campeche]]. Na [[provincia de San José]], [[Costa Rica]]. Hasta 2010 tamién esistió en cuatro zones d'[[Unión civil (Arxentina)|Arxentina]]: [[Buenos Aires]], [[Villa Carlos Paz]], [[Río Cuarto (ciudá)|Río Cuarto]] y na [[provincia de Río Negro]].

=== Méxicu ===
{{AP|Xunión civil en Méxicu}}
En [[Méxicu]], el [[15 de payares]] de [[2006]] foi aprobada pola [[Asamblea Llexislativa del Distritu Federal]] la ''[[Llei de Sociedaes de Convivencia]]'', que dexa la reconocencia llegal de les uniones civiles ente homosexuales na [[Ciudá de Méxicu]]; según el [[Congresu de Coahuila|Congresu]] del estáu de [[Coahuila]], reconoció la xunión de persones del mesmu sexu, llamándolo ''[[Pactu Civil de Solidaridá (Coahuila)|Pactu Civil de Solidaridá]]''.

El [[4 de xunetu]] de [[2013]], el [[Congresu de Colima|Congresu]] del estáu de [[Colima]] reforma l'artículu 147 de la Constitución Política llocal pa dexar la figura xurídica del [[enllaz conxugal]] que dota del mesmu sexu los mesmos derechos y garantíes civiles y sociales que tienes les pareyes heterosexuales xuníes en matrimoniu.

Darréu, nel vecín estáu de [[Jalisco]] aprobar pol [[Congresu del Estáu de Jalisco|Congresu]] local, la Llei de Llibre Convivencia'l día [[31 d'ochobre]] de [[2013]]. Esta nueva figura xurídica oficialízase ante un notariu y non nel rexistru civil, pero igual qu'un matrimoniu va dexar a les pareyes del mesmu sexu compartir derechos como l'heriedu, la socesión de bienes, el derechu de reclamar pensiones, y tamién la seguridá social.

D'últimes el [[20 d'avientu]] de [[2013]] el [[Congresu de Campeche|Congresu]] del estáu de [[Campeche]], aprueba la Llei de Sociedaes Civiles de Convivencia que va dexar a les pareyes del mesmu sexu inscribir les sos xuniones nel Rexistru Públicu de la Propiedá y del Comerciu.

=== Colombia ===
{{AP|Xunión civil en Colombia}}
El [[7 de febreru]] de [[2007]] en [[Colombia]] produzse un fallu de la Corte Constitucional que da dellos derechos a les pareyes del mesmu sexu, ente ellos los [[derechos patrimoniales]], amás dexa inscribise nuna rellación conocida como &quot;unión llibre&quot; dempués de convivir mínimu dos años xuntos.&lt;ref&gt;[http://lawprofessors.typepad.com/conlaw/files/comunicáu_non.%2001-28%20xineru%202009.pdf «Sentencia C-075/07»] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=«Sentencia C-075/07» |2=http://lawprofessors.typepad.com/conlaw/files/comunic%C3%A1u_non.%2001-28%20xineru%202009.pdf |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

El 28 de xineru de 2009 la Corte Constitucional colombiana produz la Sentencia C-029/09,&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.corteconstitucional.gov.co/relatoria/2009/C-029-09.htm |títulu=«Sentencia C-029/09» |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304191846/http://www.corteconstitucional.gov.co/relatoria/2009/C-029-09.htm |fechaarchivu=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt; un fallu qu'afecta la xurisprudencia sobre los derechos civiles de les pareyes del mesmu sexu, nel Códigu Civil, Penal y Disciplinariu, y que tien efeutu nel Réxime Especial de Salú de les Fuercies Militares. L'Altu Tribunal decidió incluyir a les pareyes del mesmu sexu dientro del conceutu de &quot;compañeru permanente&quot;; polo qu'estes pareyes vense cubiertes por distintos derechos en materia civil, penal, política, migratoria, social y económica, que-yos dexarán tar n'igualdá de condiciones coles pareyes heterosexuales que vivan n'unión llibre.&lt;ref&gt;''agmagazine'', [http://www.agmagazine.com.ar/versionImprimible.php?IdNot=3407 «Colombia: la Xusticia amplía los derechos de les pareyes homosexuales»]&lt;/ref&gt;

=== Uruguái ===
{{AP|Xuniones civiles n'Uruguái}}
La llei uruguaya, aprobada en [[2007]], entró a valir en 2008. Uruguái convirtióse, asina, nel segundu país de [[Suramérica]] en llegalizar la xunión civil de pareyes homosexuales, tres la promulgación d'una llei per parte del presidente Tabaré Vázquez que consagra les xuniones concubinarias de distintu o igual sexu, entós que la Corte Constitucional de Colombia en 2007, llegalizara les xuniones de fechu dempués de dos años de convivencia demostraes, dexara la afilición a salú y pensión de pareya y reconociera los derechos patrimoniales y d'heriedu enmarcaos na constitución nacional, modificando la sentencia &quot;unión d'un home y una muyer&quot;, como única definición de sociedá conxugal de fechu.

Nel casu d'Uruguái, la normativa llegalizada ante'l conseyu de ministros garantiza derechos y obligaciones pa les pareyes heterosexuales y homosexuales que convivan más de cinco años ensin interrupciones, tales como l'asistencia recíproca, creación de sociedá de bienes, derechos socesorios, cobru de pensión por fallecimientu y otres disposiciones venceyaes a la seguridá social.

La iniciativa contempla l'apertura d'un rexistru onde van poder inscribise pareyes de cualquier xéneru p'asina recibir l'amparu de derechos similares a los qu'apuerten del matrimoniu ente heterosexuales.

El testu define la xunión concubinaria como &quot;la situación de fechu derivada de la comunidá de vida de dos persones -cualesquier sía'l so sexu, identidá, orientación o opción sexual- que caltienen una rellación afeutiva de índole sexual, de calter esclusiva, singular, estable y permanente ensin tar xuníes en matrimoniu''&quot;.

Pa los coleutivos homosexuales del Uruguái, esta midida ye discriminatoria ya insuficiente, y constitúi un sucedaneu inaceptable de lo qu'habría de ser la reconocencia del matrimoniu homosexual.{{ensin referencies}}

=== Ecuador ===
{{AP|Xunión civil ente persones del mesmu sexu n'Ecuador}}
El gobiernu d'[[Ecuador]] llegalizó la xunión civil ente homosexuales en [[2008]] cola renovación de la [[Constitución de la República del Ecuador|carta magna]]. Disposición na que se dexa que les pareyes homosexuales tengan los mesmos derechos que les pareyes heterosexuales so la xunión de fechu. Sicasí esiste la prohibición espresa nel Art. 67 de la Constitución de poder contraer matrimoniu y adoptar.

=== Venezuela ===
En Venezuela, nel 2008, el Tribunal Supremu de Xusticia decidió que magar les pareyes homosexuales teníen tolos derechos, tanto civiles y políticos, como económicos, sociales y culturales, la Constitución nun-yos reconocía proteición especial equiparable al matrimoniu o concubinato ente un home y una muyer, considerando que nun se-yos puede quitar de los derechos económicu y social, yá que faelo sería consideráu discriminatoriu y un tratu discriminatoriu ante la llei. Sicasí, sigue la decisión, ye l'[[Asamblea Nacional de Venezuela|Asamblea Nacional]] la que “puede” emitir llexislación que reconoza y protexa estos derechos en pareyes homosexuales.&lt;ref&gt;http://historico.tsj.gob.ve/decisiones/scon/Payares/1739-121108-2008-03-2630.html {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://historico.tsj.gob.ve/decisiones/scon/Payares/1739-121108-2008-03-2630.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

La Llei venezolana define a les xuniones estables ello ye que figura local usada de facto pa la xunión civil, como la llibre manifestación de voluntá efectuada ente un home y una muyer.&lt;ref&gt;http://www.cne.gob.ve/web/normativa_electoral/llei_organica_rexistru_civil/titulo4.php#cap6&lt;/ref&gt;

El 22 de marzu de 2009, la diputada Romelia Matute presentó la propuesta de Llei Orgánica pa la Equidá ya Igualdá de Xéneru, que establecía les asociaciones de convivencia constituyíes ente dos persones del mesmu sexu. Finalmente, l'artículu que facía referencia a les asociaciones de convivencia, foi removíu totalmente de la llei.&lt;ref&gt;https://divasdevenezuela.wordpress.com/2010/10/27/marzu-2009-pola {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=https://divasdevenezuela.wordpress.com/2010/10/27/marzu-2009-pola |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} llei-de-equidad-y-igualdá-de-xenero-que nos incorporo-en-el so-momentu/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.aporrea.org/ddhh/a76382.html&lt;/ref&gt;

=== Chile ===
{{AP|Alcuerdu de Xunión Civil (Chile)}}
El [[Congresu Nacional de Chile|congresu chilenu]] aprobó'l 28 de xineru de 2015 el proyeutu de llei que va dexar les xuniones civiles de pareyes del mesmu sexu, conocíu como Alcuerdu de Xunión Civil (AUC). La llei foi promulgada pola Presidenta Michelle Bachellet el 13 d'abril y entró en vixencia nun plazu de seis meses.

=== Costa Rica ===
{{AP|Xunión civil ente persones del mesmu sexu en Costa Rica}}

[[Costa Rica]] ye un casu particular ente los [[países llatinoamericanos]], pos la reconocencia de la xunión de fechu en pareyes del mesmu sexu dar de manera indireuta. En 2013 refórmase la [[Llei Xeneral de la Persona Nueva]] col votu de 45 diputaos, que nel so artículu 4 establez el derechu de les persones nueves a la reconocencia de les sos xuniones de fechu ensin discriminaciones qu'atenten contra la dignidá humana. L'artículu nun especifica xéneros. A razón d'ello l'abogáu Luis Álvarez interpunxo ante'l [[Corte Suprema de Xusticia de Costa Rica#Familia|Xulgáu de Familia]] del Segundu Circuitu Xudicial de [[San Xosé (Costa Rica)|San Xosé]] la solicitú de reconocencia de la xunión de fechu d'una pareya homosexual de vecinos de [[Moravia (canton)|Moravia]], colo cual el Tribunal falló a favor estableciendo per primer vegada la esistencia xurídica reconocida d'una xunión de fechu del mesmu sexu, con accesu a los derechos daos na llexislación. Sicasí esta xurisdicción puede aplicar solamente a pareyes onde ún de los sos integrantes seya menor de 35 años que son quien tán acovecíos pola llei, y cada pareya tien de solicitar los derechos casu por casu. L'aprobación de les xuniones de fechu de toles pareyes y la tutelación de los sos derechos tien de reconocer vía aprobación del proyeutu de Sociedaes de Convivencia o otru similar, lo qu'entá ta pendiente na [[Asamblea Llexislativa]].

== Ver tamién ==
* [[Matrimoniu ente persones del mesmu sexu]]
* [[Familia homoparental]]
* [[Matrimoniu]]
* [[Pareya de fechu]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
*2016 Emanuele Calò, Unioni Civili, Legge 20 maggio 2016, n. 76 Regolamentazione delle unioni civili tra persone dello stesso sesso y disciplina delle convivenze. Napoli, Edizioni Scientifiche Italiane.
* Emanuele Calò, Matrimoniu à la carte - Matrimoni, convivenze registrate y divorzi dopo l'intervento comuñal, Milano, Giuffrè, 2009.
* J. I. Alonso Pérez, ''La reconocencia de les uniones non matrimoniales na Xunión Europea. Analís y sinopsis de les lleis autonómiques a valir'', Bosch, Barcelona, 2007
* [https://web.archive.org/web/20100710134725/http://www.disced.unisa.it/LEMUR/DEFAULT.htm] Web del L.Y.M.O.R.: ''Llaboratoriu Européu sobre'l Matrimoniu y les Uniones Rexistraes''.

{{AvisuTradubot|Unión civil}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Derechu]]
[[Categoría:LGBT]]
[[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]]</text>
      <sha1>e5ltbzrmfd4t7n9r2hrczolmqe85drp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ḥoniara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87825</id>
    <revision>
      <id>4765799</id>
      <parentid>4709843</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T10:29:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32963" sha1="9lcp1e0cr1g2kkgs8pv5d5vkb55thvb" xml:space="preserve">{{Llocalidá}}
'''Ḥoniara'''{{cartafueyu|países}} ye la [[Capital (política)|capital]] de les [[Islles Salomón]]. Alcuéntrase na islla de [[Guadalcanal (Islles Salomón)|Guadalcanal]], anque nun pertenez a esa [[Organización territorial de les Islles Salomón|provincia]], sinón que tien estatus de Territoriu de la capital. El postreru [[censu de población|censu]] oficial data de [[1999]] y cifra en 49&amp;nbsp;107 el númberu d'habitantes de la ciudá, cifra qu'aumenta hasta 66&amp;nbsp;824 n'estimaciones pal añu [[2009]].&lt;ref name=&quot;est2009&quot;&gt;{{cita web |url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-186&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;geo=290085991 |títulu=Honiara - profile of geographical entity including name variants |editorial=World Gazetteer |idioma=inglés |fechaaccesu=12 de xunetu de 2009 |urlarchivu=http://archive.today/sZ0Dr |fechaarchivu=12 d'abril de 2013}}&lt;/ref&gt; Esti númberu d'habitantes convertir na ciudá más poblada del país.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-186&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;srt=pnan |títulu=Solomon Islands: largest cities and towns and statistics of their population |editorial=World Gazetteer |idioma=inglés |fechaaccesu=12 de xunetu de 2009 }}&lt;/ref&gt;

La ciudá foi reconstruyida p'allugar la capital del archipiélagu, en reemplazu de l'antigua capital, [[Tulaghi]], tres el fin de la [[Segunda Guerra Mundial]]. Foi nomada capital del país en [[1952]], y foi partir d'entós cuando se produció la so crecedera. L'área del aeropuertu al este de Honiara foi'l llugar onde tuvo llugar la [[batalla del Campu Henderson]], en 1942, ente les tropes de los [[Estaos Xuníos]] y [[Xapón]] mientres la [[Campaña de Guadalcanal]] na Segunda Guerra Mundial, y que terminó cola victoria d'Estaos Xuníos.

La ciudá cunta con un [[aeropuertu]], l'[[Aeropuertu Internacional de Honiara]], y un [[Puertu (navegación)|puertu]] en [[Point Cruz]], que sirve pa la esportación de [[cocu]], [[madera]] y [[oru]]. Tamién s'atopen los principales organismos alministrativos y edificios del gobiernu del país y el Muséu Nacional. El [[Parllamentu Nacional de les Islles Salomón]], la [[Honiara Solomon Islands College of Higher Education]], la [[Woodford International School]] y la [[University of the South Pacific Solomon Islands]] atópase na ciudá. Políticamente estrémase en tres circunscripciones, qu'escueyen trés de los cincuenta miembros del Parllamentu Nacional. Estes circunscripciones (East Honiara, Central Honiara y West Honiara) son trés de los seis que cunten con más de 10&amp;nbsp;000 votantes censaos en tol país.

Dende finales de los [[años 1990]], na ciudá de producieron violentos enfrentamientos étnicos y baturiciu políticu que desaguaron en disturbios. En xunu de 2000 producióse un [[golpe d'estáu]] que terminó en combates y revueltes violentes ente los habitantes d'etnia [[Malaitanos|malaitana]] de la [[Malaita Eagle Force]] (MEF) y los nativos de Guadalcanal del [[Istabu Freedom Movement]] (IFM). La violencia foi predominante nes cais de Honiara, y anque se llegó a un alcuerdu de paz n'ochobre de 2000, la violencia volvió apaecer en marzu de 2002, cuando dos [[diplomáticu|diplomáticos]] de [[Nueva Zelanda]] fueron asesinaos xunto munches otres persones. La situación llegó a tal estremu qu'en xunetu de 2003, tropes y policía d'[[Australia]] llegaron al país pa restaurar l'orde. En 2006, los disturbios españaron tres la eleición de [[Snyder Rini]] como [[Primer Ministru de les Islles Salomón|Primer Ministru]], y una parte de Chinatown foi destruyida y más de 1000 residentes [[China|chinos]] tuvieron que movese. El centru comercial de Honiara foi destruyíu y amenorgáu a cenices, y la ciudá afarada. Como resultáu, el turismu na ciudá y nes islles viose severamente afeutáu.

Honiara ye predominantemente cristiana y nella atopen les sedes de la [[Ilesia de la provincia de Melanesia]] ([[anglicana]]), l'[[Archidiócesis de Honiara]] ([[Ilesia católica|católica]]), la [[South Seas Evangelical Church]], la [[Ilesia Xunida en Papúa Nueva Guinea y les Islles Salomón]], la [[Ilesia Adventista del Séptimu Día]] y otres ilesies cristianes.

== Etimoloxía ==
''Ḥoniara'' provién de ''nagho nin ara'', que podría traducise como &quot;llugar del vientu del esti&quot; o &quot;escontra'l vientu del sureste&quot; nún de los idiomes de Guadalcanal.&lt;ref&gt;https://books.google.es/books?id=M1JIPAN-eJ4C&amp;pg=PA168&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false&lt;/ref&gt;

== Historia ==
&lt;ref&gt;[https://books.google.es/books?id=CP8HlIuTaF8C&amp;pg=PA326&amp;dq=history+honiara&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ei=O5jcUbqjI-vo7Abv0YBI&amp;ved=0CEMQ6AEwAw#v=onepage&amp;q=history%20honiara&amp;f=false Wealth of the Solomons: A History of a Pacific Archipelago, 1800-1978] Escritu por Judith A. Bennett. Consultáu'l 10 de xunetu de 2013.&lt;/ref&gt;
Lo qu'agora ye Honiara taba cerca del sitiu de la campaña militar de [[Guadalcanal (islla)|Guadalcanal]], na [[Segunda guerra mundial]]. La [[Batalla del campu Henderson]] tuvo llugar no que güei ye la zona del [[aeropuertu internacional de Honiara]] en [[1942]]. Esta batalla foi la postrera de les trés grandes ofensives terrestres llevaos a cabu polos [[xaponeses]] mientres la campaña de [[Guadalcanal (islla)|Guadalcanal]], na batalla la marina d'Estaos Xuníos y les fuercies del exércitu taben sol mandu del xeneral mayor [[Alexander Vandegrift]], repelieron un ataque de la [[17 º Exércitu xaponés]], sol mandu de los [[xaponeses]] el teniente xeneral Harukichi [[Hyakutake]]. Les fuercies d'Estaos Xuníos taben defendiendo'l perímetru del [[ríu Lunga]], que protexía'l ampo Henderson en Guadalcanal, qu'había foi prindáu polos xaponeses y los aliaos del aterrizaxe en [[Guadalcanal (islla)|Guadalcanal]], el 7 d'agostu de [[1942]]. La fuercia de [[Hyakutake]] foi unviada a [[Guadalcanal (islla)|Guadalcanal]] en respuesta a los desembarcos de los aliaos cola misión con fin de recuperar la pista d'aterrizaxe y conducir a les fuercies aliaes al llau de la islla. Los [[xaponeses]] primero aterrizaron con 3.500 soldaos, pero llueu creció hasta más de 20.000 efectivos en total, más o menos igual que'l d'Estaos Xuníos con 23000, dambes partes acabaron con unos 13.000 soldaos.

Dende'l visu podía apreciase el [[Monte Austin]] a 410 [[metros|m]] d'elevación coles vistes panorámiques de les llanures de la mariña norte, [[Savo]] y les [[islles Florida]], nel cual produciéronse los campos de batalla de la [[Segunda Guerra Mundial]]. [[Xapón]] conquista esta llomba nel segundu semestre de [[1942]] y abrieron fueu d'artillería contra les tropes d'[[Estaos Xuníos]] nel antiguu aeropuertu de Henderson allugáu debaxo de la llomba. Finalmente, la llomba foi prindada. Pero los [[xaponeses]] en llugar de consiguir la victoria tuvieron que sobrevivir nel llugar mientres aproximadamente un mes, polo que la mayoría acabaron morriendo de fame, infestaos o atacaos polos [[banzai]].

Los soldaos de [[Hyakutake]] realizaron numberosos ataques mientres tres díes en distintos llugares de tol perímetru de [[Lunga]], a lo llargo del [[ríu Matanikau]] (el principal ríu que flúi al traviés de lo que güei ye'l centru de Honiara) los tanques atacaron en pareyes de tol bancu de sable na desaguada del ríu detrás d'una barrera d'artillería. Cañones antitanques y artillería fueron destruyíos rápido por nueve tanques, coles mesmes cuatro batallones d'artillería de la marina d'[[Estaos Xuníos]] y un total de 40 obuses dispararon más de 6.000 rondes na zona entendida ente [[Punto Cruz]] y el [[Matanikau]], causando grandes baxes nos batallones d'infantería [[xaponeses]] cuando estos trataben d'averase a les llinies marítimes. Dambos bandos sufrieron perdes importantes mientres los acontecimientos de la batalla xeneral, especialmente los atacantes xaponeses. Dempués d'un intentu d'ufiertar más refuerzos fallíos mientres la Batalla naval de Guadalcanal en payares de [[1942]], Xapón reconoció la so derrota na llucha pola islla y sacupó munches de les sos fuercies restantes na primer selmana de febreru de [[1943]]. El tendeyón construyíu polos americanos inda puede vese nes cais secundaries de la ciudá y numberosos monumentos son testimoniu de la guerra anguaño.

Honiara convirtióse oficialmente na capital del Protectoráu Británicu de les Islles Salomón en [[1952]]. La infraestructura desenvolvióse abondo bien gracies a los [[EE.XX.]], mientres la guerra'l gobiernu británicu dictó la decisión de camudar el nome de la capital por Honiara. Dende principios de xineru de [[1952]] abriéronse numberosos edificios gubernamentales na ciudá. [[Sir Robert Stanley]] encargar de gobernar Honiara mientres la etapa de comisionáu de los [[británicos]] de les [[Islles Salomón]], xunto col dominiu de les Nueves Hébrides ([[Vanuatu]]) y les colonies de les [[Islles Gilbert y Ellice]]. [[Macu Salato]] ayudó al cuidu de la población de Honiara a principios d'agostu de [[1954]], entamando encuestes en toa les islles ya investigando sobre la llepra. Tornó a Fiji a finales de marzu de [[1955]].

La ciudá creció considerablemente hasta convertise na capital, nos años [[1960]] y [[1970]] recibe la mayoría de la inversión gracies el desenvolvimientu económicu del país, desenvolviendo asina la [[infraestructura]] de Honiara. Sicasí, la crecedera demográfica foi bien lentu y namái el 5% de les islles Salomón vivía na ciudá. La población aumentó considerablemente, estableciéronse cases permanentes nes cercaníes Honiara, pero tamién non toos permanecíen, polo xeneral a lo llargo de les veres del [[ríu Blanco]]. La ciudá foise mestizando na década de [[1960]], el [[Pijin]] convertir na llingua principal de la ciudá, y la llingua materna d'una xeneración de mozos adultos y neños urbanos. Al traviés de Honiara l'espardimientu del idioma provocó que se convierta nel idioma principal que se fala nes islles anguaño.

[[Rhys Richards]] pasó munchos años en Honiara, foi un historiador de [[Nueva Zelanda]] y ex Altu Comisionáu de Nueva Zelanda nes [[Islles Salomón]]. En [[1979]] Honiara siguía siendo una ciudá relativamente pequeña en términos de población, sobre manera pa una ciudá capital, con 18.346 persones, de les cualos 10.870 yeren homes y 7.476 yeren muyeres. En xunetu de [[1978]], Honiara convertir na nueva capital cola independencia de les [[Islles Salomón]]. Yá'l 19 d'abril y el 27 de xunu de [[1991]] róblase l'alcuerdu internacional del corréu urxente y les condiciones ente los [[Estaos Xuníos]] y los gobiernos de les [[Islles Salomón]] en Honiara y [[Washington D.C.]], entró a valir el 1 d'agostu de [[1991]] tres el 6 de payares de [[1998]] que ye cuando se robla un alcuerdu de paz en Honiara ente los [[Estaos Xuníos]] y los gobiernos de les [[Islles Salomón]]. Sicasí, dende finales de los años [[1990]] Honiara foi'l centru de la violencia étnica y la inestabilidá política nacional. La tensión traducióse en numberosos biltos de violencia y delincuencia pela redolada de la capital. Un intentu de golpe d'estáu asocedíu en xunu de [[2000]] dio llugar a violentes rebeliones y lluches ente les distintes etnies de la ciudá. La violencia yera frecuente nes cais de Honiara, y a pesar de que s'intenta un alcuerdu de paz n'ochobre de [[2000]], la violencia volvió en marzu de [[2002]], cuando dos diplomáticos de [[Nueva Zelanda]] fueron asesinaos ente otros. Les condiciones empeoraron en Honiara en xunetu de [[2003]] nel cual unidaes de la policía militar d'[[Australia]] fueron al país pa reprimir el tráficu illegal, aumentar la seguridá y reconstruyir el daños de la ciudá y nes sos instituciones económiques, polítiques y xurídiques. L'área d'alredor de Honiara foi'l campu de batalla de facciones rivales mientres los disturbios que prevaleció ente 1988 y 2003, por cuenta de la intervención de más de 16 países la seguridá aumentó considerablemente.

En [[2006]] fórmense disturbios tres la eleición de [[Snyder Rini]] como primer ministru, destruyeron parte de Chinatown y provocaron el desplazamientu de más de 1.000 residentes chinos, y el corazón comercial de Honiara foi práuticamente amenorgáu a escombros y cenices. Tres miembro del [[Parllamentu nacional (Islles Salomón)|Parllamentu nacional]], [[Charles Dausabea]], [[Nelson ñe'é]] y [[Patrick Vahoe]] fueron deteníos mientres los disturbios. Empecípiase la misión d'asistencia rexonal a les [[Islles Salomón]] (RAMSI). Les [[islles del Pacíficu]] empecipiaron un [[foru]] cola asistencia d'[[Australia]] nel cual intervinieron la policía y l'exércitu, punxeron la situación so control. Una moción de censura foi aprobada contra'l [[primer ministru]] y dempués d'el so arrenunciu formó una coalición de cinco partíos pa la restauración del gobiernu en mayu de [[2006]], con [[Sogavare]] como [[primer ministru]] encaloráronse los disturbios y el gobiernu proseguió. Dempués d'esto, parte del exércitu de RAMSI foi disueltu y la reconstrucción tomó forma.

En [[2012]], Honiara entamó la principal competición futbolística oceánica, la [[Copa de les Naciones de la OFC 2012|Copa de les Naciones de la OFC]].

== Xeografía y clima ==
[[Ficheru:Honiara_panorama.jpg|thumb|Vista de Honiara.]]
Hoinara ta asitiada na mariña noroeste de la islla de [[Guadalcanal (Islles Salomón)|Guadalcanal]], ya inclúi un puertu de marítimu en Point Cruz. El [[ríu Matanikau]] traviesa la ciudá, Chinatown nel pasáu, gravemente afeutáu polos disturbios de 2006. La ciudá xira alredor de la carretera Kukum, que coneuta al aeropuertu internacional de Honiara (antes conocíu como'l [[Campu Henderson]]) a unos 11 quilómetros al este de Honiara al traviés del [[ríu Lunga]]. Al oeste de la ciudá atópense [[White River (Honiara)|White River]] y [[Tanaghai]].

El clima ye [[clima tropical|tropical]], con temperatures diurnes medies de 28&amp;nbsp;[[°C]] mientres tol añu. Los periodos regulares son predominantemente ente payares y abril. La cantidá media de precipitación añal ye d'alredor de 2000 milímetros, un pocu más baxa que'l permediu en toa les Islles Salomón (3000 milímetros). Sicasí, Honiara ta suxetu a [[monzón|monzones]].&lt;ref name=&quot;Govan1995&quot;&gt;{{cita llibru |apellíu=Govan|nome=Hugh|añu=1995|títulu=Cymatium Muricinum and Other Ranellid Gastropods: Major Predators of Cultured Tridacnid Clams|url=https://books.google.com/books?id=tFZuW48yVwEC&amp;pg=PA93|páxina=93|editorial=The WorldFish Center|isbn=978-971-8709-70-2 |fechaaccesu=22 de setiembre de 2012}}&lt;/ref&gt;

{{Clima |llugar
= Honiara

&lt;!--Les Temperatures Máximes Rexistraes son opcionales--&gt;
&lt;!--Temperatures Máximes (°C)--&gt; &lt;!--Temperatures Máximes Rexistraes (°C)--&gt; 
|xin_max = 31 |xin_max_reg = 33
|feb_max = 31 |feb_max_reg = 33
|mar_max = 30 |mar_max_reg = 33
|abr_max = 31 |abr_max_reg = 33
|may_max = 31 |may_max_reg = 33
|xun_max = 30 |xun_max_reg = 32
|xnt_max = 29 |xnt_max_reg = 33
|ago_max = 29 |ago_max_reg = 33
|set_max = 30 |set_max_reg = 33
|och_max = 31 |och_max_reg = 33
|pay_max = 31 |pay_max_reg = 33
|avi_max = 31 |avi_max_reg = 35
|añal_max = |añal_max_reg = 35
&lt;!--Les Temperatures Mínimes Rexistraes son opcionales--&gt;
&lt;!--Temperatures Mínimes (°C)--&gt; &lt;!--Temperatures Mínimes Rexistraes (°C)--&gt; 
|xin_min = 23 |xin_min_reg = 18
|feb_min = 23 |feb_min_reg = 20
|mar_min = 23 |mar_min_reg = 20
|abr_min = 23 |abr_min_reg = 20
|may_min = 23 |may_min_reg = 20
|xun_min = 22 |xun_min_reg = 19
|xnt_min = 22 |xnt_min_reg = 18
|ago_min = 22 |ago_min_reg = 18
|set_min = 22 |set_min_reg = 18
|och_min = 23 |och_min_reg = 17
|pay_min = 23 |pay_min_reg = 17
|avi_min = 23 |avi_min_reg = 20
|añal_min = |añal_min_reg = 17

&lt;!--Precipitación Total (mm)--&gt;
|Xin precipitation inch = 10.8
|Feb precipitation inch = 11.1
|Mar precipitation inch = 14.1
|Abr precipitation inch = 9.1
|May precipitation inch = 5.1
|Xun precipitation inch = 3.9
|Xnt precipitation inch = 3.9
|Ago precipitation inch = 3.6
|Set precipitation inch = 3.7
|Och precipitation inch = 5.9
|Pay precipitation inch = 5.4
|Avi precipitation inch = 8.9
|Year precipitation inch = 85.5

|fonte = MSN Weather&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://clima.msn.com/monthly_averages.aspx?wealocations=wc:BPXX0001&amp;q=Honiara%2c+SLB+forecast:averagesm |títulu=Monthly Averages for Honiara, SLB |editorial=[[MSN|MSN Weather]] |idioma=inglés |fechaaccesu=8 de xunetu de 2009 }}&lt;/ref&gt; |fechaaccesu=8 de xunetu de 2009
|source 2 = Weatherbase&lt;ref name=Weatherbase&gt;{{cita web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=71519&amp;refer=wikipedia|títulu=Weatherbase: Historical Weather for Honiara, Islles Salomón|añu=2011|editorial=Weatherbase|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190107070859/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=71519&amp;refer=wikipedia%20|fechaarchivu=2019-01-07}}
Consultáu'l 24 de payares de 2011.&lt;/ref&gt;
}}

== Economía ==
[[Ficheru:Honiara.jpg|thumb|Cai Mendaña Avenue, principal pa la economía llocal.]]
Honiara desenvolvióse más rápido que cualesquier otru llugar del país, debíu principalmente a la so mayor crecedera demográfica. Nes décades de [[1960]] y [[1970]] la pilastra del desenvolvimientu económicu na ciudá foi'l sector de la [[construcción]], con gran demanda pol periodu de crecedera que se vivía entós. La ciudá caltuvo hasta agora les carauterístiques polítiques, económiques y culturales del so pasáu colonial y escarez d'identidá propia, polo que nun amosó una [[industrialización]] clara y la so actividá centrar en sirvir a [[funcionarios]] y [[empresarios]] estranxeros como tamién a los [[plantíu|plantadores]] y [[comerciantes]].

La capital convirtióse nuna plataforma pal turismu en [[Islles Salomón]]. Pa tener un serviciu fayadizu a los turistes y nun tar imprevistos de la visita d'estos na cai principal de la ciudá llamada Mendaña Avenue alcuéntrase la [[Oficina de visitantes de les Islles Salomón]], onde amás s'asitia ente'l club náuticu y el conocíu hotel Solomon Kitano Mendaña. El serviciu bancariu apurrir el [[bancu nacional]], más [[ANZ]] y [[Westpac]]. La violencia creciente dende [[1990]] y que la so visu algamó en [[2003]] llogró que la mala fama perxudique al sector del turismu, que llegó al 4,38% del PIB en [[1999]].&lt;ref&gt;[https://books.google.es/books?id=0C3eTLu1uTUC&amp;pg=PA253&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Oceania: A Tourism Handbook]
 editáu por Christopher P. Cooper,Colin Michael Hall. Consultáu'l 10 de xunetu de 2013&lt;/ref&gt;

El puertu de la ciudá sirve como tresporte local a les distintes provincies.

== Política ==
[[Ficheru:Solomon_Islands_House_of_Parliament_%28inside%29.jpg|thumb|Interior del [[Parllamentu nacional (Islles Salomón)|Parllamentu nacional]], asitiáu na ciudá.]]
La ciudá estremar en tres distritos eleutorales (Honiara esti, Honiara occidental y Honiara central), nes úniques eleiciones del país estos escueyen per correspondencia trés de los cincuenta miembros del [[Parllamentu nacional (Islles Salomón)|Parllamentu nacional]]. Nes eleiciones xenerales de 2010, la ciudá quedó representada por:&lt;ref&gt;[http://www.sibconline.com.sb/elections Follow the Solomon Islands National Elections in 2010 (n'inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130816094507/http://sibconline.com.sb/elections/ |date=2013-08-16 }} Consultáu'l 6 de xunetu de 2013&lt;/ref&gt;

* Nel distritu esti de Honiara con 30049 votos figura pol [[Partíu demócrata reformista (Islles Salomón)|Partíu demócrata reformista]] l'executivu [[Douglas Ete]].

* Nel distritu central con 19539 votos, l'independiente [[Moffat Fugui]].

* Na parte occidental de la ciudá con 13128, el tamién independiente [[Namson Tran]].

== Calidá de vida ==
Honiara ye'l principal centru urbanu de les Islles Salomón, concentrando más de la metá de los puestos de trabayu formales.&lt;ref name=&quot;oo&quot;&gt;{{cita web
|url = http://www.transtec.be/website/pixsite.nsf/3bbfd876143a8a0dc1256bc7005f5281/3a2a8a25b465cb78c12575de002b37hala/$FILE/RAMP%20-%20TORs%20Rural%20Dev%20&amp;%20Food%20Security.pdf
|títulu = Finance and Contracts Support and Training for Rural Advancement Microprojects
|fechaaccesu = 11 de xunetu de 2009
|editorial = Transtec. Gestion de Projets Internationaux
|idioma = inglés
}}&lt;/ref&gt; Amás, el consumu per capita d'un habitante de la capital triplica al de los habitantes rurales.&lt;ref name=&quot;oo&quot; /&gt;

Al comparase con salomenses rurales, los habitantes de la capital tienen el doble de probabilidaes de recibir una educación secundaria, y tres veces más probabilidaes de cuntar con una cuenta bancaria y servicios sanitarios na so residencia.&lt;ref name=&quot;oo&quot; /&gt; El porcentaxe d'habitantes de Honiara con serviciu llétricu supera ocho veces el mesmu porcentaxe de los habitantes del campu.&lt;ref name=&quot;oo&quot; /&gt; Por estes razones, nun ye estrañu que la migración de salomoneses escontra Honiara seya considerable.&lt;ref name=&quot;oo&quot; /&gt;

== Tresporte ==
La ciudá ta asitiada sobre la Carretera Kukum y ye sirvida pol [[Aeropuertu Internacional de Honiara]]. La rede de carreteres en Honiara esperimentó meyores col resultáu de que les carreteres de la ciudá tán agora en bon estáu. L'aeropuertu foi ameyoráu pa recibir aeronaves de gran tamañu. Sicasí, [[Solomon Airlines]], la llinia aérea estatal, tuvo qu'atayar la so actividá mientres dalgún tiempu por cuenta de la inestabilidá política. L'antiguu aeropuertu de Henderson ta a 13 quilómetros de Honiara, y l'Aeropuertu Internacional tamién se construyó (con financiamiento xaponés) nel mesmu sitiu en 1998, l'antiguu aeropuertu construyíu polos xaponeses foi destruyíu polos americanos en 1942 mientres la [[Segunda Guerra Mundial]], dellos sitios históricos, cerca de l'ala interna del aeropuertu son: ''The American War Memorial'', un cañón Anti Aereu xaponés, y una torre de control d'aceru en ruines con vistes a la pista d'aterrizaxe.{{sfn| Stanley|2000|p=870}}&lt;ref name=Doing&gt;{{cita web |url=http://www.pitic.org.au/pdfs/bigs/solomons.pdf|títulu=Doing Business in the Solomon Islands |fechaaccesu=24 de setiembre de 2012|formatu=pdf|editorial=pitic.org.au}}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Honiara_general_view.jpg|thumb|Al fondu, parte del puertu de Honiara.]]
Solomon Airlines anguaño opera nes rutes internacionales y tien un alcuerdu de códigu compartíu con [[Qantas]], [[Air Vanuatu]], [[Air Niugini]] y [[Air Pacific]].&lt;ref name=Doing/&gt; Lleguen a Honiara Vuelos dende [[Brisbane]] en dos aereollinia principales, Solomon Airlines cuatro veces a la selmana y [[Pacific Blue]] dos veces. Air Pacific coneuta [[Nadi (Fiyi)|Nadi]] a Honiara una vegada per selmana, y Air Niugini dos veces a la selmana.&lt;ref name=&quot;McKinnon2009&quot;&gt;{{cita llibru |apellíu=McKinnon|nome=Rowan|fecha=1 d'agostu de 2009|títulu=South Pacific|url=https://books.google.com/books?id=IfugqkV_udYC&amp;pg=PA393|páxina=393|editorial=Lonely Planet|isbn=978-1-74104-786-8 |fechaaccesu=22 de setiembre de 2012}}&lt;/ref&gt; El puertu marítimu de Point Cruz ye'l principal puertu d'entrada a les Islles Salomón. Munches empreses de tresporte internacional funcionen nesti puertu que tien les facilidá de manexu de contenedores de 20 pies.&lt;ref name=Doing/&gt; Los servicios de barcos de pasaxeros operen dende'l muelle principal de Honiara en Point Cruz y munches empreses navieres empresten estos servicios. Les empreses reconocíes pola so fiabilidá (anque con un procesu lentu de marcha) son el MV ''Pelican Express'' y MV ''Solomon Express'' y ufierten servicios una vegada a la selmana a [[Malaita (islla)|Malaita]] y ciudaes de les provincies occidentales de Mbunikalo, Seghe, Noro y Gizo.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.lonelyplanet.com/solomon-islands/guadalcanal/honiara/transport/getting-there-away|títulu=Getting there &amp; away |fechaaccesu=24 de setiembre de 2012|editorial=lonelyplanet.com}}&lt;/ref&gt; Les 26 hores de viaxe en barcu a [[Gizo]] dizse que son de les más pintoresques del Pacíficu.&lt;ref name=&quot;Stanley2004&quot;&gt;{{cita llibru |apellíu=Stanley |nome=David|fecha=3 d'avientu de 2004|títulu=Moon Handbooks South Pacific|url=https://books.google.com/books?id=EDGapfBX-CAC&amp;pg=PA999|páxina=999|editorial=David Stanley|isbn=978-1-56691-411-6 |fechaaccesu=22 de setiembre de 2012}}&lt;/ref&gt;

== Cultura ==
Los bailles polinesios de [[Islla Bellona|Bellona]] (Mungiki), que fueren prohibíos polos misioneros cristianos nos [[años 1940]], volvieron ser baillaos y fueron grabaos en 1974 en Honiara. ''Suahongi'' ye representáu a la fin del ritual de compartir los escedentes de les colleches y de la pesca, nuna ceremonia llamada ''manga'y'' (llevada a cabu por homes). El baille ye acompañáu por cantares del tipu &quot;presentación d'una llamada y respuesta, canción diálogo&quot; y bien rítmiques; la música inclúi la curtia historia de la islla Bellona.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.folkways.si.edu/polynesian-dances-of-bellona-mungiki-solomon-islands/world/music/album/Smithsonian |títulu=Polynesian Dances of Bellona (Mungiki), Solomon Islands |fechaaccesu=7 de xunetu de 2013 |editorial=Smithsonian Institution |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Sicasí, el baille más popular ente los mozos de les islles, según en Honiara, ye'l baille improvisáu, que terminó siendo una parte fundamental del ociu nocherniegu y la diversión. Esti tipu de bailles, que nun tien rellación coles dances típiques de les Islles Salomón, fueron copiaes de ''You Got Served'', ''Step Up 1'', ''Step Up 2'' y ''Stomp the Yard''.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.solomontimes.com/news/freestyle-dancing-the-in-thing/2382 |títulu=Freestyle Dancing: The 'IN' thing |fechaaccesu=7 de xunetu de 2013 |editorial=Solomon Times |fecha=22 d'agostu de 2008 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Nel hotel Mendana realícense conciertos de [[flauta de Pan]] cada selmana.&lt;ref name=introduction/&gt;

=== Museos ===
El [[Muséu Nacional (Islles Salomón)|Muséu Nacional]] alcuéntrase delantre del hotel Mendana, y cuenta con esposiciones d'instrumentos tradicionales y oxetos históricos, y centra les sos esposiciones n'arqueoloxía, monedes, armes, idiomes, ornamientos pa persones, música y danza tradicional, ferramientes d'usu agrícola, maneres de vida y ambientes naturales del país, ferramientes y apareyos de pesca, y numberoses publicaciones ya instrumentos. El Centru Cultural del muséu cunta con ocho cases tradicionales de les nueve provincies del país, construyíes en 1981. El muséu allugó'l primera [[Festival d'arte y artesanía melanesio]] en 1998 y entama bailles nel escenariu del festival que s'atopa frente al muséu.

Hai tamién un proyeutil xaponés de 155 mm, espuestu nun llugar asitiáu ente'l muséu y la comisaría de policía, llamáu ''Pistol Pete'' y que s'usó nel bombardéu del [[Aeropuertu Henderson]] mientres la [[Campaña de Guadalcanal]]. Al otru llau de la comisaría atopa'l [[Bancu Central de les Islles Salomón]], qu'espón monedes tradicionales, y cuenta con delles esquisites pieces d'arte, como talles de madera de [[Rennell y Bellona]] y pintures.{{sfn| Stanley|2000|p=873}}

El Centru Cultural na parte trasera del muséu cunta con esposiciones de dellos estilos arquiteutónicos tradicionales de les Islles Salomón. La [[National Art Gallery]] espón coleiciones de pintures na Old Government house, l'antigua residencia del Gobernador xeneral, y los sos xardinos son bien populares pa dar paseos pela tarde. Nos [[Archivos Nacionales de les Islles Salomón]] puede vese una amplia coleición d'importancia histórica y que ta abierta al públicu.&lt;ref name=introduction&gt;{{cita web |url=http://www.guadalcanal.com/ |títulu=Introduction to Guadalcanal |fechaaccesu=7 de xunetu de 2013 |editorial=Guadalcanal.com |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El [[Xardín botánicu de Honiara]] alluga un [[yerbariu]], un estanque chiscáu de lírios, siendes, l'aldega de Watapamu (representa una aldega típica de les islles), que recibe'l so nome d'una fonte d'agua cercano.{{sfn| Stanley|2000|p=873}}. Tamién cunta con una gran cantidá d'[[orquídees]] y arbustos.

El [[Muséu d'Antropoloxía de Honiara]] cuenta con esposiciones bastante recién.

=== Instituciones educatives ===
* [[Universidá nacional de les Islles Salomón]], [[Pacíficu Sur]].&lt;ref&gt;[http://www.sinu.edu.sb/ University national of Salomon Island (n'inglés)] Consultáu'l 10 de xunetu de 2013&lt;/ref&gt;

== Relixón ==
Honiara ye predominantemente cristiana y nella atopen les sedes de la [[Ilesia de la provincia de Melanesia]] ([[anglicana]]), l'[[Archidiócesis de Honiara]] ([[Ilesia católica|católica]]), la [[South Seas Evangelical Church]], la [[Ilesia Xunida en Papúa Nueva Guinea y les Islles Salomón]], la [[Ilesia Adventista del Séptimu Día]] y otres ilesies cristianes. Hai munches congregaciones de movimientos carismáticos y evanxélicos d'estilu americanu y australianu. Hai tamién miembros de la [[fe bahá'í]], [[budismu|budistes]], [[Testigos de Xehová]], [[mormones]] y [[musulmanes]], como la [[Comunidá Musulmana Ahmadiyya]].

La Ilesia de la provincia de Melanesia, una caña de la [[Ilesia anglicana]], foi fundada en 1849 por [[George Augustus Selwyn]], de Nueva Zelanda. Primeramente tratábase de la [[Ilesia de la provincia de Nueva Zelanda]], pero en 1975 terminó siendo una ilesia independiente y tomaba les [[Islles Salomón]], [[Vanuatu]] y [[Nueva Caledonia]] nel suroeste del Pacíficu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://melanesia.anglican.org/comhome.html |títulu=The Church of Melanesia Homepage |fechaaccesu=7 de xunetu de 2013 |editorial=The Church of Melanesia |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120920031942/http://melanesia.anglican.org/comhome.html |fechaarchivu=2012-09-20 }}&lt;/ref&gt; El Bien Reverendu [[David Vunagi]] ye l'arzobispu de Melanesia dende mayu de 2009, cuando tomó possesión formalmente na [[Catedral de San Bernabé (Ḥoniara)|Catedral de San Bernabé]] de Ḥoniara.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://melanesia.anglican.org/provnews.html |títulu=Enthronement of new Archbishop |fechaaccesu=7 de xunetu de 2013 |editorial=The Church of Melanesia |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120629042138/http://melanesia.anglican.org/provnews.html |fechaarchivu=2012-06-29 }}&lt;/ref&gt;

== Deportes ==
[[Ficheru:Lawson Tama Stadium.jpg|thumb|200px|L'estadiu [[Estadiu Lawson Tama|Lawson Tama]], ye'l más importante del país y unu de los más destacaos d'Oceanía]]
En Ḥoniara allúgase'l [[Estadiu Lawson Tama]], que tien una capacidá hasta pa 20,000 persones, anque orixinalmente solo tien una tribuna pa 10,000 persones. Esti estadiu ye ún de los más reconocíos d'Oceanía, y foi sede de la [[Copa de les Naciones de la OFC 2012]], tamién ellí xuega la [[Seleición de fútbol de les Islles Salomón|seleición de fútbol del país]], los sos xuegos de llocal.

La mayoría de los equipos de la [[S.League]], la primer división de les Islles Salomón, son locales de la ciudá, tales como'l [[Koloale FC]], el [[Kossa FC]], el [[Marist FC]], ente otros.

Otros deportes como la [[Navegación deportivu]] son populares na ciudá, con clubes como'l [[Point Cruz Yacht Club]], otros deportes son populares na ciudá, tales como'l [[baloncestu]], el [[boxéu]], el [[rugbi]], el [[voleibol]] y el [[netball]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://books.google.com.mx/books?id=20kxAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y |títulu=Solomon Islands |idioma=inglés |fechaaccesu=1997}}&lt;/ref&gt; practicaos de forma amateur.

== Ciudaes hermaniaes ==
Ḥoniara ta hermanada coles siguientes ciudaes:
* {{Bandera|Vanuatu}} [[Luganville]], [[Sanma]], [[Vanuatu]].
* {{Bandera|Méxicu}} [[Unión Hidalgo]], [[Méxicu]].

== Ver tamién ==
* [[Aeropuertu Internacional Ḥoniara]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

=== Bibliografía ===
* {{cita llibru |apellíu1=McKinnon|nome1=Rowan|apellíu2=Carillet|nome2=Jean-Bernard|apellíu3=Starnes|nome3=Dean|títulu=Papua New Guinea &amp; Solomon Islands|url=https://books.google.com/books?id=eUmcHEZLFYgC&amp;pg=PA258&amp;lpg=PA258&amp;dq=Honiara&amp;source=bl&amp;ots=yt3IBeEo0Q&amp;sig=X8EM4fbo4NCJMbXRUT0ocykPyzI&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=W1lfUNfKDYmtigLQ5YDgAg&amp;ved=0CDUQ6AEwAQ#v=onepage&amp;q=Honiara&amp;f=false |fechaaccesu=23 de setiembre de 2012|añu=2008|editorial=Lonely Planet|isbn=9781741045802|páxina=258}}
* {{cita llibru |apellíu=Stanley |nome=David|fecha=3 d'avientu de 2004|títulu=Moon Handbooks South Pacific|url=https://books.google.com/books?id=EDGapfBX-CAC&amp;pg=PA999|páxina=999|editorial=David Stanley|isbn=978-1-56691-411-6 |fechaaccesu=22 de setiembre de 2012}}
* {{cita llibru |apellíu=Stanley |nome=David|añu=2000|títulu=Moon Handbooks South Pacific|url=https://books.google.com/books?id=EDGapfBX-CAC&amp;pg=PA999|editorial=David Stanley|isbn=9781566911726 |fechaaccesu=24 de setiembre de 2012}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Honiara}}

{{ORDENAR:Hoinara}}
{{AvisuTradubot|Honiara}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llocalidaes de les Islles Salomón]]
[[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]]</text>
      <sha1>9lcp1e0cr1g2kkgs8pv5d5vkb55thvb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Área metropolitana de Madrid</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93836</id>
    <revision>
      <id>4765796</id>
      <parentid>4765492</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T09:50:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71914" sha1="ofo4du5i1zxyxqxv9tfxcavtgsd9fu5" xml:space="preserve">[[Ficheru:MapaAMMadrid.png|miniatura|250px|Área metropolitana de Madrid.]]

L''''área metropolitana de Madrid''' atopar nel centru de la [[península Ibérica]] alredor de la so ciudá principal: [[Madrid]]. Ye l'[[área metropolitana]] más poblada d'[[España]] y la [[Árees metropolitanes de la Unión Europea|tercera de la Unión Europea]], por detrás de les de [[área metropolitana de París|París]] y [[área metropolitana de Londres|Londres]], y per delantre de la [[rexón del Ruhr]] ([[Essen]]–[[Bochum]]–[[Dortmund]]).&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|títulu=World Urban Areas: Population &amp; Density|publisher=Wendell Cox|fechaaccesu=10 d'agostu de 2008|formatu=PDF|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|autor=[[Eurostat]]|url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx|títulu=Urban Audit database|fechaaccesu=12 de marzu de 2009|fecha=2004|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Thomas Brinkoff|url=http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html|títulu=Principal Agglomerations of the World|fechaaccesu=12 de marzu de 2009|fecha=2009|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación|autor=Naciones Xuníes – Departamentu d'Asuntos Económicos y Sociales|url=http://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf|títulu=World Urbanization Prospects (2007 revision)|fecha=2008|cita=Tabla A.12. Datos de 2007.|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Sicasí, nun esiste definición llegal de cuálos son los conceyos que s'integren nella.

La [[Comunidá de Madrid]] ye una comunidá autónoma uniprovincial creada en [[1983]]. Nel so artículu 76 («Árees y entidaes metropolitanes»), la [http://gestiona.madrid.org/wleg/servlet/Servidor?opcion=VerHtml&amp;idnorma=2100&amp;word=S&amp;wordperfect=N&amp;pdf=S Llei 2/2003, de 11 de marzu, d'Alministración Llocal de la Comunidá de Madrid (''BOCM'' de 18 de marzu de 2003)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303184953/http://gestiona.madrid.org/wleg/servlet/Servidor?opcion=VerHtml&amp;idnorma=2100&amp;word=S&amp;wordperfect=N&amp;pdf=S |date=2016-03-03 }}, preve la creación d'árees metropolitanes:
{{cita|Por aciu Llei de l'Asamblea de Madrid van poder crease Árees o Entidaes Metropolitanes pa la xestión de concretes obres y servicios que rican una planificación, coordinación o xestión conxunta en Conceyos de concentraciones urbanes según lo dispuesto nel artículu 43 de la Llei 7/1985, de 2 d'abril, reguladora de les Bases de Réxime Llocal.}}

Sicasí, l'[[Asamblea de Madrid]] nun aprobó, hasta'l momentu, nenguna llei pa la formación de contornes. El [https://web.archive.org/web/20060816005540/http://www.dgal.map.es/cgi-bin/webapb/webdriver?MIval=areas_metro rexistro d'árees metropolitanes] del Ministeriu d'Alministraciones Públiques nun amuesa nenguna área metropolitana na Comunidá de Madrid, anque nun hai contradicción por cuenta de que trátase d'una llista d'entidaes supramunicipales y non a una estrecha rellación poblacional. En Madrid estes rellaciones supramunicipales xestionar la [[Comunidá Autónoma de Madrid|CAM]].

== Tipoloxía ==
* '''Área urbana.''' Ye la zona con mayor densidá de población y la más próxima a la capital, con una distancia al centru de [[Madrid]] de como muncho 20&amp;nbsp;km. Nesta zona atopen ciudaes como [[Alcorcón]], [[Leganés]], [[Getafe]], [[Móstoles]], [[Fuenlabrada]], [[Coslada]], [[San Fernando de Henares]], [[Alcobendas]] y [[Pozuelo de Alarcón]]. 
* '''Área metropolitana.''' Ye una zona con ciudaes, polo xeneral, más pequeñes y con menor densidá de población. La distancia a la capital ye d'ente 20 y 30&amp;nbsp;km. Delles ciudaes d'esta zona son [[Rivas-Vaciamadrid]], [[Parla]], [[Pinto (Madrid)|Pinto]], [[Valdemoro]], [[Villaviciosa de Odón]], [[Torrejón de Ardoz]], [[Alcalá de Henares]], [[San Sebastián de los Reyes]], [[Tres Cantos]], [[Las Rozas de Madrid]], [[Majadahonda]], [[Boadilla del Monte]] y [[Arganda del Rey]].
*'''Rexón metropolitana: el Gran Madrid.''' delles fontes&lt;ref&gt;Bahamonde Magro, Ángel; Otero Carvajal, Luis Enrique. ''Madrid, de capital imperial a rexón metropolitana: cinco siglos de terciarización''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Xuliana, Enric. ''Derivar d'España: xeografía d'un país brengoso y desnortiao''.&lt;/ref&gt; establecen un área entá más amplia nes que taríen incluyíes ciudaes como [[Guadalaxara (España)|Guadalaxara]], [[Segovia]], [[Ávila]], [[Aranjuez]], o [[Toledo]]&lt;ref&gt;[http://www.uclm.es/pb/periodico2/periodico2detalle.asp?REG=3046 L'área metropolitana de Toledo] a alderique na [http://www.uclm.es/ UCLM]: «[...] los docentes universitarios manifestaron les sos duldes al respective de la viabilidá d'esti organismu supramunicipal y afirmaron que, sía que non, ésti atoparíase englobado na rexón metropolitana de Madrid». «[...] cualos son les realidaes de Toledo y el so área d'influencia. La principal d'eses realidaes, innegable, ye la pertenencia a una unidá cimera: la rexón metropolitana de Madrid».&lt;/ref&gt; pola so rellación económica, cultural y de servicios cola capital.

== Carauterístiques ==
El desenvolvimientu del área metropolitana de Madrid tuvo marcáu tantu poles condiciones xeográfiques, como poles carauterístiques económiques y redes de tresporte esistentes o les polítiques de crecedera de los determinaos conceyos.

El terrén alredor de la ciudá ye relativamente llanu, sacante la sierra, que dada la so relativa alloñanza y situación estremera na provincia, nun supunxo una torga na crecedera del área. Al contrariu, la crecedera de los conceyos de la sierra foi enforma mayor que'l del restu de la Comunidá.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://gestiona.madrid.org/desvan/FichaMunicipal.icm?codFicha=1&amp;codMunZona=ZZ11&amp;tipoFicha=N&amp;codSolapaActiva=1 |títulu=Crecedera relativa de 6,80 frente al 2,70 de la provincia. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304070459/http://gestiona.madrid.org/desvan/FichaMunicipal.icm?codFicha=1&amp;codMunZona=ZZ11&amp;tipoFicha=N&amp;codSolapaActiva=1 |fechaarchivu=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;

Ún de los fechos que sí definieron el desenvolvimientu del área ye la presencia de grandes parques y zones protexíes lindantes cola mesma ciudá, ya inclusive dientro del mesmu conceyu. Ye'l casu del [[Monte del Pardo]] y la [[Casa de Campo]]. Amás les ciudaes más grandes del área metropolitana de Madrid suelen tar alredor de les autovíes nacionales que salen de la ciudá. Ye'l casu de [[Majadahonda]] na [[Autovía del Noroeste|A-6]], [[San Sebastián de los Reyes]] y [[Alcobendas]] na [[A-1]], los conceyos del [[corredor del Henares]] na [[A-2]], [[Rivas Vaciamadrid]] y [[Arganda del Rey]] na [[Autovía del Este|A-3]] o [[Getafe]], [[Parla]], [[Leganés]], [[Alcorcón]], [[Fuenlabrada]] y [[Móstoles]] nes [[A-4]], [[A-42]] y [[Autovía del Suroeste|A-5]]. Ye esta última rexón, l'área sur, la que mayor población tien dientro del área metropolitana.&lt;ref&gt;[http://gestiona.madrid.org/desvan/FichaMunicipal.icm?codFicha=1&amp;codMunZona=ZZ04&amp;tipoFicha=N&amp;codSolapaActiva=1 Datos del sur metropolitanu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304053424/http://gestiona.madrid.org/desvan/FichaMunicipal.icm?codFicha=1&amp;codMunZona=ZZ04&amp;tipoFicha=N&amp;codSolapaActiva=1 |date=2016-03-04 }} nel [http://www.madrid.org/iestadis/ Institutu d'estadística de la Comunidá de Madrid.]&lt;/ref&gt;

== L'área metropolitana ==
=== Antecedentes ===
En [[1961]], el gobiernu estatal redactó'l ''Plan Xeneral d'Ordenación del Área Metropolitana'', que foi aprobáu en [[1963]]. El 28 de setiembre de [[1964]] promulgóse un decretu por aciu el que se creaba l'Área Metropolitana de Madrid, que inclúi 23 conceyos: Madrid, Alcobendas, Alcorcón, Boadilla del Monte, Brunete, Colmenar Viejo, Coslada, Getafe, Leganés, Las Rozas, Majadahonda, Mejorada del Campo, Paracuellos del Jarama, Pinto, Pozuelo de Alarcón, Rivas-Vaciamadrid, San Fernando de Henares, San Sebastián de los Reyes, Torrejón de Ardoz, Velilla de San Antonio, Villanueva de la Cañada, Villanueva del Pardillo y Villaviciosa de Odón.

Dalgunes de les ciudaes qu'anguaño se consideren pertenecientes al área metropolitana de Madrid, como [[Móstoles]], [[Parla]], [[Tres Cantos]], [[Alcalá de Henares]], [[Fuenlabrada]] o [[Collado Villalba]], quedaben fuera del área definida en 1964.

[[Ficheru:MadridMetropolitanaDensidad2002.png|miniatura|250px|Mapa de los [[conceyu|conceyos]] del área metropolitana de [[Madrid]] según la so densidá de población.]]
[[Ficheru:MadridMetropolitana1964.png|miniatura|250px|Área metropolitana de Madrid según el plan xeneral aprobáu en [[1964]].]]

{| {{tablaguapa}} cellpading=&quot;1&quot; width=&quot;60%&quot;
|- bgcolor=silver
! &lt;center&gt;'''Conceyu'''&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;'''Estensión&lt;br /&gt;[[km²]]'''&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;'''Población&lt;br /&gt;(hab)'''&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;'''Densidá&lt;br /&gt;(hab/[[km²]])'''&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;'''Altitú&lt;br /&gt;[[msnm]]'''&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;'''Distancia&lt;br /&gt;Madrid ([[km]])'''&lt;/center&gt;
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Madrid]]
| align=&quot;right&quot; | 605,8
| align=&quot;right&quot; | 3&amp;nbsp;141&amp;nbsp;991
| align=&quot;right&quot; | 5208,6
| align=&quot;right&quot; | 655
| align=&quot;right&quot; | 0
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Alcobendas]]
| align=&quot;right&quot; | 45,0
| align=&quot;right&quot; | 113&amp;nbsp;055
| align=&quot;right&quot; | 2292,2
| align=&quot;right&quot; | 670
| align=&quot;right&quot; | 15
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Alcorcón]]
| align=&quot;right&quot; | 33,7
| align=&quot;right&quot; | 167&amp;nbsp;136
| align=&quot;right&quot; | 4822,7
| align=&quot;right&quot; | 718
| align=&quot;right&quot; | 13
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Boadilla del Monte]]
| align=&quot;right&quot; | 47,2
| align=&quot;right&quot; | 48&amp;nbsp;775
| align=&quot;right&quot; | 754,0
| align=&quot;right&quot; | 689
| align=&quot;right&quot; | 14
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Brunete]]
| align=&quot;right&quot; | 48,9
| align=&quot;right&quot; | 10&amp;nbsp;938
| align=&quot;right&quot; | 202
| align=&quot;right&quot; | 656
| align=&quot;right&quot; | 28
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Colmenar Viejo]]
| align=&quot;right&quot; | 182,6
| align=&quot;right&quot; | 47&amp;nbsp;601
| align=&quot;right&quot; | 216,8
| align=&quot;right&quot; | 883
| align=&quot;right&quot; | 36
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Coslada]]
| align=&quot;right&quot; | 12,0
| align=&quot;right&quot; | 86&amp;nbsp;919
| align=&quot;right&quot; | 6&amp;nbsp;907,8
| align=&quot;right&quot; | 621
| align=&quot;right&quot; | 8
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Getafe]]
| align=&quot;right&quot; | 78,74
| align=&quot;right&quot; | 174&amp;nbsp;921
| align=&quot;right&quot; | 2011
| align=&quot;right&quot; | 623
| align=&quot;right&quot; | 13
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Leganés]]
| align=&quot;right&quot; | 43,1
| align=&quot;right&quot; | 186&amp;nbsp;907
| align=&quot;right&quot; | 4205,3
| align=&quot;right&quot; | 665
| align=&quot;right&quot; | 11
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Majadahonda]]
| align=&quot;right&quot; | 38,5
| align=&quot;right&quot; | 70&amp;nbsp;800
| align=&quot;right&quot; | 1604,9
| align=&quot;right&quot; | 743
| align=&quot;right&quot; | 18
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Mejorada del Campo]]
| align=&quot;right&quot; | 17,2
| align=&quot;right&quot; | 22&amp;nbsp;902
| align=&quot;right&quot; | 1177,0
| align=&quot;right&quot; | 578
| align=&quot;right&quot; | 24
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Paracuellos de Jarama]]
| align=&quot;right&quot; | 43,9
| align=&quot;right&quot; | 22&amp;nbsp;293
| align=&quot;right&quot; | 172,4
| align=&quot;right&quot; | 690
| align=&quot;right&quot; | 28
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Pinto (Madrid)|Pinto]]
| align=&quot;right&quot; | 62,2
| align=&quot;right&quot; | 49&amp;nbsp;565
| align=&quot;right&quot; | 603,8
| align=&quot;right&quot; | 604
| align=&quot;right&quot; | 20
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Pozuelo de Alarcón]]
| align=&quot;right&quot; | 43,2
| align=&quot;right&quot; | 84&amp;nbsp;558
| align=&quot;right&quot; | 1807,5
| align=&quot;right&quot; | 690
| align=&quot;right&quot; | 15
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Rivas-Vaciamadrid]]
| align=&quot;right&quot; | 67,4
| align=&quot;right&quot; | 84&amp;nbsp;266
| align=&quot;right&quot; | 737,3
| align=&quot;right&quot; | 590
| align=&quot;right&quot; | 20
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Las Rozas de Madrid]]
| align=&quot;right&quot; | 58,3
| align=&quot;right&quot; | 93&amp;nbsp;520
| align=&quot;right&quot; | 1233,9
| align=&quot;right&quot; | 718
| align=&quot;right&quot; | 19
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[San Fernando de Henares]]
| align=&quot;right&quot; | 38,8
| align=&quot;right&quot; | 40&amp;nbsp;188
| align=&quot;right&quot; | 1019,29
| align=&quot;right&quot; | 585
| align=&quot;right&quot; | 17
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[San Sebastián de los Reyes]]
| align=&quot;right&quot; | 58,7
| align=&quot;right&quot; | 84&amp;nbsp;944
| align=&quot;right&quot; | 1120,4
| align=&quot;right&quot; | 705
| align=&quot;right&quot; | 18
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Torrejón de Ardoz]]
| align=&quot;right&quot; | 32,6
| align=&quot;right&quot; | 126&amp;nbsp;934
| align=&quot;right&quot; | 3358,4
| align=&quot;right&quot; | 585
| align=&quot;right&quot; | 20
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Tres Cantos]]
| align=&quot;right&quot; | 38,0
| align=&quot;right&quot; | 43&amp;nbsp;309
| align=&quot;right&quot; | 1031,5
| align=&quot;right&quot; | 760
| align=&quot;right&quot; | 22
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Velilla de San Antonio]]
| align=&quot;right&quot; | 14,4
| align=&quot;right&quot; | 12&amp;nbsp;382
| align=&quot;right&quot; | 648,1
| align=&quot;right&quot; | 553
| align=&quot;right&quot; | 32
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Villanueva de la Cañada]]
| align=&quot;right&quot; | 34,9
| align=&quot;right&quot; | 19&amp;nbsp;250
| align=&quot;right&quot; | 403,6
| align=&quot;right&quot; | 652
| align=&quot;right&quot; | 38
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Villanueva del Pardillo]]
| align=&quot;right&quot; | 26,2
| align=&quot;right&quot; | 16&amp;nbsp;797
| align=&quot;right&quot; | 409,2
| align=&quot;right&quot; | 652
| align=&quot;right&quot; | 26
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Villaviciosa de Odón]]
| align=&quot;right&quot; | 68,1
| align=&quot;right&quot; | 27&amp;nbsp;075
| align=&quot;right&quot; | 366,6
| align=&quot;right&quot; | 650
| align=&quot;right&quot; | 22
|- 
| '''Total'''
| align=&quot;right&quot; | '''1739,44'''
| align=&quot;right&quot; | '''4&amp;nbsp;567&amp;nbsp;190'''
| align=&quot;right&quot; | '''2625,67'''
| align=&quot;center&quot; | —
| align=&quot;center&quot; | —
|-
|}

Col decretu citáu creábase tamién COPLACO (Comisión de Planiamientu y Coordinación del Área Metropolitana de Madrid), un organismu de l'alministración estatal perteneciente primeru al Ministeriu de Vivienda y darréu al d'Obres Públiques y Urbanismu (ensin intervención de conceyos nin de la Diputación Provincial de Madrid) que tenía l'oxetivu de xestionar la planificación urbanística del área metropolitana de Madrid.

Cola [[Transición Española|llegada de la democracia]] y la constitución de los conceyos democráticos en 1979, éstos empezaron a reclamar autonomía a la de redautar los sos planes urbanísticos, potestá qu'hasta entós correspondía n'esclusiva al Ministeriu d'Obres Públiques y Urbanismu, al traviés de COPLACO. Finalmente, cola creación de la [[Comunidá de Madrid]], ésta asumió les competencies n'ordenación del territoriu y COPLACO y l'área metropolitana de Madrid sumieron como entidaes alministratives.

[[Ficheru:AreaAtlasCam.PNG|miniatura|250px|Área urbana de Madrid según el ''Atles de la Comunidá de Madrid nel estragal del sieglu XXI''.]]

=== Clasificaciones actuales ===
Por cuenta de la falta d'ordenación llegal del área metropolitana de Madrid tres l'asunción de les competencies d'urbanismu y ordenación del territoriu per parte de la Comunidá de Madrid y la desapaición de COPLACO, ye difícil definir qué ye exautamente dicha área metropolitana.

==== Atles de la Comunidá de Madrid nel estragal del sieglu XXI ====
Más allá de dicha teoría, diversos organismos de la Comunidá de Madrid propunxeron clasificaciones. El más xenéricu ye'l definíu nel [http://www.madrid.org/cs/Satellite?blobcol=urldata&amp;blobheader=application%2Fpdf&amp;blobheadername1=Content-Disposition&amp;blobheadervalue1=filename%3DAtlas+de+la+CM.pdf&amp;blobkey=id&amp;blobtable=MungoBlobs&amp;blobwhere=1196187793832&amp;ssbinary=true ''Atles de la Comunidá de Madrid nel estragal del sieglu XXI''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111224256/http://www.madrid.org/cs/Satellite?blobcol=urldata&amp;blobheader=application%2Fpdf&amp;blobheadername1=Content-Disposition&amp;blobheadervalue1=filename%3DAtlas+de+la+CM.pdf&amp;blobkey=id&amp;blobtable=MungoBlobs&amp;blobwhere=1196187793832&amp;ssbinary=true |date=2012-01-11 }}, ellaboráu pola Direición Xeneral d'Economía, perteneciente a la Conseyería d'Economía ya Innovación Teunolóxica. Según el ''Atles'', l'área metropolitana de Madrid taría compuesta por 27 conceyos: Madrid, Alcalá de Henares, Alcobendas, Alcorcón, Boadilla del Monte, Brunete, Colmenar Viejo, Coslada, Fuenlabrada, Getafe, Leganés, Majadahonda, Mejorada del Campo, Móstoles, Paracuellos del Jarama, Parla, Pinto, Pozuelo de Alarcón, Rivas-Vaciamadrid, Las Rozas de Madrid, San Fernando de Henares, San Sebastián de los Reyes, Torrejón de Ardoz, Tres Cantos, Velilla de San Antonio, Villaviciosa de Odón, Villanueva de la Cañada y Villanueva del Pardillo. Esto ye, los mesmos conceyos que se definieron en 1964 cola suma d'[[Alcalá de Henares]], [[Fuenlabrada]], [[Móstoles]] y [[Parla]].

{| {{tablaguapa}} cellpading=&quot;1&quot; width=&quot;60%&quot;
|- bgcolor=silver
! &lt;center&gt;'''Conceyu'''&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;'''Estensión ([[km²]])'''&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;'''Población (hab.)'''&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;'''Densidá (hab/[[km²]])'''&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;'''Altitú ([[msnm]])'''&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;'''Distancia Madrid ([[km]])'''&lt;/center&gt;
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Madrid]]
| align=&quot;right&quot; | 605,8
| align=&quot;right&quot; | 3&amp;nbsp;165&amp;nbsp;235
| align=&quot;right&quot; | 5208,6
| align=&quot;right&quot; | 655
| align=&quot;right&quot; | 0
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Alcalá de Henares]]
| align=&quot;right&quot; | 88
| align=&quot;right&quot; | 200&amp;nbsp;768
| align=&quot;right&quot; | 2247,77
| align=&quot;right&quot; | 654
| align=&quot;right&quot; | 34
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Alcobendas]]
| align=&quot;right&quot; | 45,0
| align=&quot;right&quot; | 112&amp;nbsp;188
| align=&quot;right&quot; | 2292,2
| align=&quot;right&quot; | 670
| align=&quot;right&quot; | 15
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Alcorcón]]
| align=&quot;right&quot; | 33,7
| align=&quot;right&quot; | 170&amp;nbsp;336
| align=&quot;right&quot; | 4822,7
| align=&quot;right&quot; | 718
| align=&quot;right&quot; | 13
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Boadilla del Monte]]
| align=&quot;right&quot; | 47,2
| align=&quot;right&quot; | 47&amp;nbsp;852
| align=&quot;right&quot; | 754,0
| align=&quot;right&quot; | 689
| align=&quot;right&quot; | 14
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Brunete]]
| align=&quot;right&quot; | 48,9
| align=&quot;right&quot; | 10&amp;nbsp;188
| align=&quot;right&quot; | 202
| align=&quot;right&quot; | 656
| align=&quot;right&quot; | 28
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Colmenar Viejo]]
| align=&quot;right&quot; | 182,6
| align=&quot;right&quot; | 47&amp;nbsp;445
| align=&quot;right&quot; | 216
| align=&quot;right&quot; | 883
| align=&quot;right&quot; | 31
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Coslada]]
| align=&quot;right&quot; | 12,0
| align=&quot;right&quot; | 88&amp;nbsp;847
| align=&quot;right&quot; | 6907,8
| align=&quot;right&quot; | 621
| align=&quot;right&quot; | 8
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Fuenlabrada]]
| align=&quot;right&quot; | 39,1
| align=&quot;right&quot; | 195&amp;nbsp;864
| align=&quot;right&quot; | 4990,56
| align=&quot;right&quot; | 624
| align=&quot;right&quot; | 20
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Getafe]]
| align=&quot;right&quot; | 78,74
| align=&quot;right&quot; | 173&amp;nbsp;057
| align=&quot;right&quot; | 2011
| align=&quot;right&quot; | 623
| align=&quot;right&quot; | 13
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Leganés]]
| align=&quot;right&quot; | 43,1
| align=&quot;right&quot; | 186&amp;nbsp;696
| align=&quot;right&quot; | 4205,3
| align=&quot;right&quot; | 665
| align=&quot;right&quot; | 11
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Humanes de Madrid]]
| align=&quot;right&quot; | 20
| align=&quot;right&quot; | 19&amp;nbsp;404
| align=&quot;right&quot; | 943,5
| align=&quot;right&quot; | 667
| align=&quot;right&quot; | 23
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Majadahonda]]
| align=&quot;right&quot; | 38,5
| align=&quot;right&quot; | 70&amp;nbsp;359
| align=&quot;right&quot; | 1604,9
| align=&quot;right&quot; | 743
| align=&quot;right&quot; | 18
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Mejorada del Campo]]
| align=&quot;right&quot; | 17,2
| align=&quot;right&quot; | 22&amp;nbsp;763
| align=&quot;right&quot; | 1177,0
| align=&quot;right&quot; | 578
| align=&quot;right&quot; | 24
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Móstoles]]
| align=&quot;right&quot; | 45 
| align=&quot;right&quot; | 205&amp;nbsp;712
| align=&quot;right&quot; | 4543,62
| align=&quot;right&quot; | 660
| align=&quot;right&quot; | 18
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Paracuellos de Jarama]]
| align=&quot;right&quot; | 43,9
| align=&quot;right&quot; | 21&amp;nbsp;718
| align=&quot;right&quot; | 172,4
| align=&quot;right&quot; | 690
| align=&quot;right&quot; | 28
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Parla]]
| align=&quot;right&quot; | 24,43
| align=&quot;right&quot; | 125&amp;nbsp;323
| align=&quot;right&quot; | 3735,0
| align=&quot;right&quot; | 648,5
| align=&quot;right&quot; | 22
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Pinto (Madrid)|Pinto]]
| align=&quot;right&quot; | 62,2
| align=&quot;right&quot; | 47&amp;nbsp;594
| align=&quot;right&quot; | 603,8
| align=&quot;right&quot; | 604
| align=&quot;right&quot; | 20
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Pozuelo de Alarcón]]
| align=&quot;right&quot; | 43,2
| align=&quot;right&quot; | 84&amp;nbsp;360
| align=&quot;right&quot; | 1807,5
| align=&quot;right&quot; | 690
| align=&quot;right&quot; | 15
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Rivas-Vaciamadrid]]
| align=&quot;right&quot; | 67,4
| align=&quot;right&quot; | 80&amp;nbsp;463
| align=&quot;right&quot; | 737,3
| align=&quot;right&quot; | 590
| align=&quot;right&quot; | 20
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Las Rozas de Madrid]]
| align=&quot;right&quot; | 58,3
| align=&quot;right&quot; | 92&amp;nbsp;784
| align=&quot;right&quot; | 1233,9
| align=&quot;right&quot; | 718
| align=&quot;right&quot; | 19
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[San Fernando de Henares]]
| align=&quot;right&quot; | 38,8
| align=&quot;right&quot; | 40&amp;nbsp;781
| align=&quot;right&quot; | 1030,1
| align=&quot;right&quot; | 585
| align=&quot;right&quot; | 17
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[San Sebastián de los Reyes]]
| align=&quot;right&quot; | 58,7
| align=&quot;right&quot; | 83&amp;nbsp;329
| align=&quot;right&quot; | 1120,4
| align=&quot;right&quot; | 705
| align=&quot;right&quot; | 18
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Torrejón de Ardoz]]
| align=&quot;right&quot; | 32,6
| align=&quot;right&quot; | 126&amp;nbsp;878
| align=&quot;right&quot; | 3358,4
| align=&quot;right&quot; | 585
| align=&quot;right&quot; | 20
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Tres Cantos]]
| align=&quot;right&quot; | 38,0
| align=&quot;right&quot; | 42&amp;nbsp;546
| align=&quot;right&quot; | 1031,5
| align=&quot;right&quot; | 760
| align=&quot;right&quot; | 22
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Velilla de San Antonio]]
| align=&quot;right&quot; | 14,4
| align=&quot;right&quot; | 12&amp;nbsp;334
| align=&quot;right&quot; | 648,1
| align=&quot;right&quot; | 553
| align=&quot;right&quot; | 32
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Villanueva de la Cañada]]
| align=&quot;right&quot; | 34,9
| align=&quot;right&quot; | 18&amp;nbsp;827
| align=&quot;right&quot; | 403,6
| align=&quot;right&quot; | 652
| align=&quot;right&quot; | 38
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Villanueva del Pardillo]]
| align=&quot;right&quot; | 26,2
| align=&quot;right&quot; | 16&amp;nbsp;730
| align=&quot;right&quot; | 409,2
| align=&quot;right&quot; | 652
| align=&quot;right&quot; | 26
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Villaviciosa de Odón]]
| align=&quot;right&quot; | 68,1
| align=&quot;right&quot; | 26&amp;nbsp;911
| align=&quot;right&quot; | 366,6
| align=&quot;right&quot; | 650
| align=&quot;right&quot; | 19
|- 
| '''Total'''
| align=&quot;right&quot; | '''1935,97'''
| align=&quot;right&quot; | '''5&amp;nbsp;537&amp;nbsp;292'''
| align=&quot;right&quot; | '''2724,24'''
| align=&quot;center&quot; | —
| align=&quot;center&quot; | —
|}

==== Otres clasificaciones ====
Adicionalmente, esisten clasificaciones, llevaes a cabu con propósitos más específicos (agrícoles, turísticos...), iguaes por diversos organismos de l'alministración autonómica definieron informalmente contornes:
* La [https://web.archive.org/web/20060409063417/http://www.madrid.org/ceconomia/tematico/con_mad/rural/index.htm Guía de Turismu Rural y Activu], editada pola Direición Xeneral de Turismu (Conseyería d'Economía ya Innovación Teunolóxica) [https://web.archive.org/web/20040811165953/http://www8.madrid.org/ceconomia/tematico/con_mad/rural/comunida/comarc.htm define] ocho comarca, dexando fuera de tales contornes los conceyos interiores, pertenecientes al [[Área Metropolitana de Madrid]] o al [[Corredor del Henares]].
* El [https://web.archive.org/web/20080430003514/http://www.madrid.org/comun/org_librob/0,4657,196936623_0_196955187_,00.html Llibru Blancu de la Política Agraria y el Desenvolvimientu Rural], editáu pola Direición Xeneral d'Agricultura y Desenvolvimientu Rural (Conseyería d'Economía ya Innovación Teunolóxica) {{Enllaz rotu|1=define |2=http://www.madrid.org/staticFiles/site_196936623/cit_13710/Fechos%20y%20Cifres%20Datos%20b%C3%83%C2%A1sicos%20territoriales.pdf |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} seis comarca agrícoles que cubren tol territoriu de la Comunidá.

== La rexón urbana ==
La rexón urbana de Madrid ye un área asitiada nel centru de la [[Península Ibérica]], que se carauteriza por un mayor o menor grau de dependencia económica, social y cultural con [[Madrid]]. De la mesma el ''Gran Madrid'' ye una conglomeración demográfica qu'arrexunta los mayores nucleos urbanos del centru d'España, nun orde cimeru a la rexón urbana.

Al igual que cola área metropolitana, nun esiste definición oficial, polo qu'hai distintes fontes sobre la estensión y población de la rexón.

=== Clasificaciones ===
==== Proyeutu AUDES ====
El [[proyeutu AUDES]], ''Árees Metropolitanes d'España'',&lt;ref&gt;{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171216094230/http://alarcos.esi.uclm.es/per/fruiz/audes/ |fechaarchivu=2017-12-16 |url=http://alarcos.esi.uclm.es/per/fruiz/audes/ |títulu=Páxina web del Proyeutu AUDES}}&lt;/ref&gt; define unes rexones d'interés demográficu y estadísticu pa Madrid, ensin rellaciones urbanes de calter metropolitanu ente los sos conceyos como pudieren ser les llaborales o d'interdependencia económica. Dada la so estensión y baxa densidá de población esta área nun ta na llinia con un área metropolitana en sentíu estrictu, sinón más bien con una agrupación demográfica d'otru orde.

Daos los procesos de definición d'árees metropolitanes del proyeutu, dase la situación de que delles árees menores queden dafechu arrodiaes pola de Madrid. Na conclusión del proyeutu&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://alarcos.inf-cr.uclm.es/per/fruiz/audes5/res/paso44/resul44-informe-v2.htm |títulu=Conclusión del proyeutu AUDES |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110119034245/http://alarcos.inf-cr.uclm.es/per/fruiz/audes5/res/paso44/resul44-informe-v2.htm |fechaarchivu=2011-01-19 }}&lt;/ref&gt; escláriase que toes estos nucleos formen l'área metropolitana de la ciudá.

A lo último, esti nucleu central, vese asina mesmu arrodiáu per otra serie d'árees metropolitanes de menor grau, munches asitiaes en provincies estremeres, como [[Azuqueca de Henares]] o [[Guadalaxara (España)|Guadalaxara]], [[Illescas (Toledo)|Illescas]] o [[Toledo]], [[El Espinar]] o [[Segovia]]. Xuntos toes estes árees conformaríen la más estensa aglomeración territorial, el ''Gran Madrid''.

{| {{tablaguapa}} cellpading=&quot;1&quot; width=&quot;60%&quot;
|- bgcolor=silver
! &lt;center&gt;'''Subárea metropolitana'''&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;'''Estensión&lt;br /&gt;([[km²]])'''&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;'''Población&lt;br /&gt;(hab.)'''&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;'''Densidá&lt;br /&gt;(hab/[[km²]])'''&lt;/center&gt;
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Madrid]] - [[Majadahonda]]
| align=&quot;right&quot; width = &quot;20%&quot; | 996,1
| align=&quot;right&quot; width = &quot;20%&quot; | 3&amp;nbsp;580&amp;nbsp;828
| align=&quot;right&quot; width = &quot;20%&quot; | 3595,0
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Móstoles]]
| align=&quot;right&quot; | 315,1
| align=&quot;right&quot; | 430&amp;nbsp;349
| align=&quot;right&quot; | 1.365,6
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Fuenlabrada]] - [[Leganés]] - [[Getafe]] - [[Parla]] - [[Pinto (Madrid)|Pinto]] - [[Valdemoro]]
| align=&quot;right&quot; | 931,7
| align=&quot;right&quot; | 833&amp;nbsp;806
| align=&quot;right&quot; | 883,1
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Alcobendas]] - [[San Sebastián de los Reyes]]
| align=&quot;right&quot; | 266,4
| align=&quot;right&quot; | 205&amp;nbsp;905
| align=&quot;right&quot; | 772,9
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Arganda del Rey]] - [[Rivas-Vaciamadrid]]
| align=&quot;right&quot; | 343,6
| align=&quot;right&quot; | 115&amp;nbsp;344
| align=&quot;right&quot; | 335,7
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Alcalá de Henares]] - [[Torrejón de Ardoz]]
| align=&quot;right&quot; | 514,6
| align=&quot;right&quot; | 360&amp;nbsp;380
| align=&quot;right&quot; | 700,3
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Colmenar Viejo]] - [[Tres Cantos]]
| align=&quot;right&quot; | 419,1
| align=&quot;right&quot; | 104&amp;nbsp;650
| align=&quot;right&quot; | 249,7
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Collado Villalba]]
| align=&quot;right&quot; | 823,1
| align=&quot;right&quot; | 222&amp;nbsp;769
| align=&quot;right&quot; | 270,6
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Aranjuez]]
| align=&quot;right&quot; | 189,13
| align=&quot;right&quot; | 43&amp;nbsp;926
| align=&quot;right&quot; | 232,3
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Guadalaxara (España)|Guadalaxara]]
| align=&quot;right&quot; | 546,4
| align=&quot;right&quot; | 123&amp;nbsp;642
| align=&quot;right&quot; | 226,3
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Toledo]]
| align=&quot;right&quot; | 629,1
| align=&quot;right&quot; | 107&amp;nbsp;340
| align=&quot;right&quot; | 170,6
|- 
| style=&quot;front-size:90%;&quot; |[[Segovia]]
| align=&quot;right&quot; |456,07
| align=&quot;right&quot; |65&amp;nbsp;701
| align=&quot;right&quot; |144,07
|-
| '''Rexón urbana de Madrid'''
| align=&quot;right&quot; | '''6430,4'''
| align=&quot;right&quot; | '''6&amp;nbsp;194&amp;nbsp;640'''
| align=&quot;right&quot; | '''963,34'''
|}

==== Consorciu Rexonal de Tresportes de Madrid ====
[[Ficheru:Zonas Abono Transportes Madrid.svg|miniatura|250px|División de corones según el [[Consorciu Rexonal de Tresportes de Madrid|Consorciu]].]]

Al, igual que nel casu del área metropolitana, el [[Consorciu Rexonal de Tresportes de Madrid]] establez corones que tomen conceyos más allá d'ésta. Les últimes corones algamen conceyos de les provincies de [[provincia de Toledo|Toledo]], [[provincia de Guadalaxara|Guadalaxara]], [[provincia d'Ávila|Ávila]] y [[provincia de Segovia|Segovia]], incluyíes les sos capitales.

Esti nucleu urbanu nun puede ser clasificáu como área metropolitana, yá que amás de que la so densidá de población ye baxa, quedando dientro de la definición de ''rexón urbana'', ta basáu nuna ordenación comercial del tresporte de Madrid y la so redolada.

Los conceyos que formaríen esta rexón son los siguientes:

{| {{tablaguapa}} cellpading=&quot;1&quot; width=&quot;60%&quot;
|- 
| bgcolor=silver colspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; | '''Resume de corones'''
|- bgcolor=silver
! &lt;center&gt;'''Corona'''&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;'''Estensión ([[km²]])'''&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;'''Población (hab.)'''&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;'''Densidá (hab/[[km²]])'''&lt;/center&gt;
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | Corona A |
align=&quot;right&quot; width = &quot;20%&quot; | 605,8
| align=&quot;right&quot; width = &quot;20%&quot; | 3&amp;nbsp;273&amp;nbsp;049
| align=&quot;right&quot; width = &quot;20%&quot; | 5402,85
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | Corona B
| align=&quot;right&quot; | 2134,00
| align=&quot;right&quot; | 2&amp;nbsp;640&amp;nbsp;538
| align=&quot;right&quot; | 1237,37
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | Corona C
| align=&quot;right&quot; | 5755,75
| align=&quot;right&quot; | 632&amp;nbsp;222
| align=&quot;right&quot; | 103,90
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | Corona Y |
align=&quot;right&quot; | 4443,10
| align=&quot;right&quot; | 502&amp;nbsp;494
| align=&quot;right&quot; | 113,10
|- 
| '''Total'''
| align=&quot;right&quot; | '''12&amp;nbsp;938,47'''
| align=&quot;right&quot; | '''7&amp;nbsp;048&amp;nbsp;303'''
| align=&quot;right&quot; | '''544,76'''
|- 
|}
&lt;br /&gt;
[[Ficheru:Madridconsorcio.png|alt=|miniaturadeimagen|275x275px|Corones A, B y C de la clasificación del [[Consorciu Rexonal de Tresportes de Madrid|Consorciu de Tresportes]].]]
{| {{tablaguapa}} cellpading=&quot;1&quot; width=&quot;60%&quot;
|- 
| bgcolor=silver colspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; | '''Corona A'''
|- bgcolor=silver
! &lt;center&gt;'''Conceyu'''&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;'''Estensión ([[km²]])'''&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;'''Población (hab.)'''&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;'''Densidá (hab/[[km²]])'''&lt;/center&gt;
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Madrid]]
| align=&quot;right&quot; width=&quot;20%&quot; | 605,8
| align=&quot;right&quot; width=&quot;20%&quot; | 3&amp;nbsp;273&amp;nbsp;049
| align=&quot;right&quot; width=&quot;20%&quot; | 5402,85
|- 
| bgcolor=silver colspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; | '''Corona B'''
|- bgcolor=silver
! &lt;center&gt;'''Conceyu'''&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;'''Estensión ([[km²]])'''&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;'''Población (hab.)'''&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;'''Densidá (hab/[[km²]])'''&lt;/center&gt;
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Ajalvir]]
| align=&quot;right&quot; | 19,65
| align=&quot;right&quot; | 3909
| align=&quot;right&quot; | 198,93
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Alcalá de Henares]]
| align=&quot;right&quot; | 88
| align=&quot;right&quot; | 204&amp;nbsp;120
| align=&quot;right&quot; | 2319,55
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Alcobendas]]
| align=&quot;right&quot; | 45,0
| align=&quot;right&quot; | 110&amp;nbsp;080
| align=&quot;right&quot; | 2446,22
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Alcorcón]]
| align=&quot;right&quot; | 33,7
| align=&quot;right&quot; | 168&amp;nbsp;299
| align=&quot;right&quot; | 4994,04
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Algete]]
| align=&quot;right&quot; | 37,71
| align=&quot;right&quot; | 20&amp;nbsp;481
| align=&quot;right&quot; | 543,12
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Arganda del Rey]]
| align=&quot;right&quot; | 79,71
| align=&quot;right&quot; | 53&amp;nbsp;135
| align=&quot;right&quot; | 666,60
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Boadilla del Monte]]
| align=&quot;right&quot; | 47,2
| align=&quot;right&quot; | 44&amp;nbsp;709
| align=&quot;right&quot; | 947,22
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Brunete]]
| align=&quot;right&quot; | 48,9 
| align=&quot;right&quot; | 9814
| align=&quot;right&quot; | 200,70
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Ciempozuelos]]
| align=&quot;right&quot; | 49,31
| align=&quot;right&quot; | 22&amp;nbsp;656
| align=&quot;right&quot; | 459,46
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Cobeña (Madrid)|Cobeña]]
| align=&quot;right&quot; | 20.88
| align=&quot;right&quot; | 6164
| align=&quot;right&quot; | 295,21
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Colmenarejo]]
| align=&quot;right&quot; | 31,71
| align=&quot;right&quot; | 8525
| align=&quot;right&quot; | 268,84
|-
|[[Collado Villalba]]
|26,50
|63 074
|2.380,15
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Colmenar Viejo]]
| align=&quot;right&quot; | 182,6
| align=&quot;right&quot; | 44&amp;nbsp;437
| align=&quot;right&quot; | 243,36
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Coslada]]
| align=&quot;right&quot; | 12,0
| align=&quot;right&quot; | 91&amp;nbsp;218
| align=&quot;right&quot; | 7601,50
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Daganzo de Arriba]]
| align=&quot;right&quot; | 43,75
| align=&quot;right&quot; | 8989
| align=&quot;right&quot; | 205,46
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Fuenlabrada]]
| align=&quot;right&quot; | 39,1
| align=&quot;right&quot; | 198&amp;nbsp;973
| align=&quot;right&quot; | 5088,82
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Galapagar]]
| align=&quot;right&quot; | 65,04
| align=&quot;right&quot; | 32&amp;nbsp;393
| align=&quot;right&quot; | 498,05
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Getafe]]
| align=&quot;right&quot; | 78,74
| align=&quot;right&quot; | 169&amp;nbsp;130
| align=&quot;right&quot; | 2147,96
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Fuexu de Manzanares]]
| align=&quot;right&quot; | 45,18
| align=&quot;right&quot; | 7600
| align=&quot;right&quot; | 168,22
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Humanes de Madrid]]
| align=&quot;right&quot; | 19,42
| align=&quot;right&quot; | 18&amp;nbsp;541
| align=&quot;right&quot; | 954,74
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Leganés]]
| align=&quot;right&quot; | 43,1
| align=&quot;right&quot; | 187&amp;nbsp;227
| align=&quot;right&quot; | 4344,01
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Loeches]]
| align=&quot;right&quot; | 44,09
| align=&quot;right&quot; | 7267
| align=&quot;right&quot; | 164,82
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Majadahonda]]
| align=&quot;right&quot; | 38,5
| align=&quot;right&quot; | 69&amp;nbsp;439
| align=&quot;right&quot; | 1803,61
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Mejorada del Campo]]
| align=&quot;right&quot; | 17,2
| align=&quot;right&quot; | 20&amp;nbsp;245
| align=&quot;right&quot; | 1326,28
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Moraleja de Enmedio]]
| align=&quot;right&quot; | 31,27
| align=&quot;right&quot; | 4852
| align=&quot;right&quot; | 155,16
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Morata de Tajuña]]
| align=&quot;right&quot; | 45,08
| align=&quot;right&quot; | 7382
| align=&quot;right&quot; | 163,75
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Móstoles]]
| align=&quot;right&quot; | 45
| align=&quot;right&quot; | 206&amp;nbsp;015
| align=&quot;right&quot; | 4578,11
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Navalcarnero]]
| align=&quot;right&quot; | 100,25
| align=&quot;right&quot; | 23&amp;nbsp;115
| align=&quot;right&quot; | 230,57
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Paracuellos de Jarama]]
| align=&quot;right&quot; | 43,9
| align=&quot;right&quot; | 16&amp;nbsp;219
| align=&quot;right&quot; | 369,45
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Parla]]
| align=&quot;right&quot; | 24,43
| align=&quot;right&quot; | 120&amp;nbsp;182
| align=&quot;right&quot; | 4919,44
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Pinto (Madrid)|Pinto]]
| align=&quot;right&quot; | 62,2
| align=&quot;right&quot; | 44&amp;nbsp;524
| align=&quot;right&quot; | 715,82
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Pozuelo de Alarcón]]
| align=&quot;right&quot; | 43,2
| align=&quot;right&quot; | 82&amp;nbsp;804
| align=&quot;right&quot; | 1916,76
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Rivas-Vaciamadrid]]
| align=&quot;right&quot; | 67,4
| align=&quot;right&quot; | 70&amp;nbsp;840
| align=&quot;right&quot; | 1051,04
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[San Agustín del Guadalix]]
| align=&quot;right&quot; | 38,01
| align=&quot;right&quot; | 11&amp;nbsp;885
| align=&quot;right&quot; | 312,68
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Las Rozas de Madrid|Las Rozas]]
| align=&quot;right&quot; | 58,3
| align=&quot;right&quot; | 88&amp;nbsp;065
| align=&quot;right&quot; | 1510,55
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[San Fernando de Henares]]
| align=&quot;right&quot; | 38,8
| align=&quot;right&quot; | 41&amp;nbsp;384
| align=&quot;right&quot; | 1066,60
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[San Martín de la Vega]]
| align=&quot;right&quot; | 105,85
| align=&quot;right&quot; | 18&amp;nbsp;863
| align=&quot;right&quot; | 178,21
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[San Sebastián de los Reyes]]
| align=&quot;right&quot; | 58,7
| align=&quot;right&quot; | 78&amp;nbsp;157
| align=&quot;right&quot; | 1331,47
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Torrejón de Ardoz]]
| align=&quot;right&quot; | 32,6
| align=&quot;right&quot; | 118&amp;nbsp;441
| align=&quot;right&quot; | 3633,16
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Torrelodones]]
| align=&quot;right&quot; | 22,00
| align=&quot;right&quot; | 22&amp;nbsp;117
| align=&quot;right&quot; | 1005,32
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Tres Cantos]]
| align=&quot;right&quot; | 38,0
| align=&quot;right&quot; | 41&amp;nbsp;147
| align=&quot;right&quot; | 1082,82
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Valdemoro]]
| align=&quot;right&quot; | 64,53
| align=&quot;right&quot; | 65&amp;nbsp;922
| align=&quot;right&quot; | 1021,57
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Velilla de San Antonio]]
| align=&quot;right&quot; | 14,4
| align=&quot;right&quot; | 11&amp;nbsp;668
| align=&quot;right&quot; | 810,28
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Villanueva de la Cañada]]
| align=&quot;right&quot; | 34,9
| align=&quot;right&quot; | 17&amp;nbsp;271
| align=&quot;right&quot; | 494,87
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Villanueva del Pardillo]]
| align=&quot;right&quot; | 26,2
| align=&quot;right&quot; | 15&amp;nbsp;609
| align=&quot;right&quot; | 595,76
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; |[[Villaviciosa de Odón]]
| align=&quot;right&quot; | 68,1
| align=&quot;right&quot; | 26&amp;nbsp;725
| align=&quot;right&quot; | 392,44
|- 
| '''Total'''
| align=&quot;right&quot; | '''2134,00'''
| align=&quot;right&quot; | '''2&amp;nbsp;640&amp;nbsp;538'''
| align=&quot;right&quot; | '''1237,37'''
|- 
| bgcolor=silver colspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; | '''Corona C'''
|- bgcolor=silver
! &lt;center&gt;'''Conceyu'''&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;'''Población (hab.)'''&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;'''Estensión ([[km²]])'''&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;'''Densidá (hab/[[km²]])'''&lt;/center&gt;
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[L'Acebal]] || align=&quot;right&quot; | 59 || align=&quot;right&quot; | 21,92 || align=&quot;right&quot; | 2,69
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Alameda del Valle]] || align=&quot;right&quot; | 239 || align=&quot;right&quot; | 25,04 || align=&quot;right&quot; | 9,54
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[El Álamo (Madrid)|El Álamo]] || align=&quot;right&quot; | 8079 || align=&quot;right&quot; | 22,21 || align=&quot;right&quot; | 363,76
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Aldea del Fresno]] || align=&quot;right&quot; | 2483 || align=&quot;right&quot; | 51,90 || align=&quot;right&quot; | 47,84
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Alpedrete]] || align=&quot;right&quot; | 13&amp;nbsp;163 || align=&quot;right&quot; | 12,57 || align=&quot;right&quot; | 1.047,16
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Ambite]] || align=&quot;right&quot; | 556 || align=&quot;right&quot; | 25,91 || align=&quot;right&quot; | 21,46
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Anchuelo]] || align=&quot;right&quot; | 1083 || align=&quot;right&quot; | 21,41 || align=&quot;right&quot; | 50,58
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Aranjuez]] || align=&quot;right&quot; | 55&amp;nbsp;054 || align=&quot;right&quot; | 189,13 || align=&quot;right&quot; | 291,09
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Arroyomolinos (Madrid)|Arroyomolinos]] || align=&quot;right&quot; | 16&amp;nbsp;207 || align=&quot;right&quot; | 20,72 || align=&quot;right&quot; | 782,19
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[El Atazar]] || align=&quot;right&quot; | 102 || align=&quot;right&quot; | 29,50 || align=&quot;right&quot; | 3,46
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Batres]] || align=&quot;right&quot; | 1488 || align=&quot;right&quot; | 21,64 || align=&quot;right&quot; | 68,76
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Becerril de la Sierra]] || align=&quot;right&quot; | 5159 || align=&quot;right&quot; | 29,66 || align=&quot;right&quot; | 173,94
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Belmonte de Tajo]] || align=&quot;right&quot; | 1488 || align=&quot;right&quot; | 23,84 || align=&quot;right&quot; | 62,42
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Buitrago del Lozoya]] || align=&quot;right&quot; | 2068 || align=&quot;right&quot; | 26,46 || align=&quot;right&quot; | 78,16
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Bustarviejo]] || align=&quot;right&quot; | 2125 || align=&quot;right&quot; | 57,15 || align=&quot;right&quot; | 37,18
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Cabanillas de la Sierra]] || align=&quot;right&quot; | 743 || align=&quot;right&quot; | 14,13 || align=&quot;right&quot; | 52,58
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[La Cabrera]] || align=&quot;right&quot; | 2490 || align=&quot;right&quot; | 22,26 || align=&quot;right&quot; | 111,86
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Cadalso de los Vidrios]] || align=&quot;right&quot; | 2944 || align=&quot;right&quot; | 47,71 || align=&quot;right&quot; | 61,71
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Camarma de Esteruelas]] || align=&quot;right&quot; | 6610 || align=&quot;right&quot; | 35,42 || align=&quot;right&quot; | 186,62
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Campo Real (Madrid)|Campo Real]] || align=&quot;right&quot; | 5278 || align=&quot;right&quot; | 61,64 || align=&quot;right&quot; | 85,63
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Canencia]] || align=&quot;right&quot; | 504 || align=&quot;right&quot; | 52,66 || align=&quot;right&quot; | 9,57
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Carabaña]] || align=&quot;right&quot; | 1991 || align=&quot;right&quot; | 47,48 || align=&quot;right&quot; | 41,93
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Casarrubuelos]] || align=&quot;right&quot; | 3150 || align=&quot;right&quot; | 5,25 || align=&quot;right&quot; | 600,00
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Cenicientos]] || align=&quot;right&quot; | 2102 || align=&quot;right&quot; | 67,79 || align=&quot;right&quot; | 31,01
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Cercedilla]] || align=&quot;right&quot; | 7089 || align=&quot;right&quot; | 35,83 || align=&quot;right&quot; | 197,85
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Cervera de Buitrago]] || align=&quot;right&quot; | 181 || align=&quot;right&quot; | 11,89 || align=&quot;right&quot; | 15,22
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Colmenar del Arroyo]] || align=&quot;right&quot; | 1446 || align=&quot;right&quot; | 50,53 || align=&quot;right&quot; | 28,62
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Colmenar de Oreja]] || align=&quot;right&quot; | 8397 || align=&quot;right&quot; | 126,65 || align=&quot;right&quot; | 66,30
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Collado Mediano]] || align=&quot;right&quot; | 6527 || align=&quot;right&quot; | 22,39 || align=&quot;right&quot; | 291,51
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Corpa]] || align=&quot;right&quot; | 593 || align=&quot;right&quot; | 25,92 || align=&quot;right&quot; | 22,88
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Cubes de la Sagra]] || align=&quot;right&quot; | 4743 || align=&quot;right&quot; | 12,92 || align=&quot;right&quot; | 367,11
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Chapinería]] || align=&quot;right&quot; | 2134 || align=&quot;right&quot; | 25,24 || align=&quot;right&quot; | 84.55
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Chinchón]] || align=&quot;right&quot; | 5344 || align=&quot;right&quot; | 115,84 || align=&quot;right&quot; | 46,13
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[El Escorial]] || align=&quot;right&quot; | 15108 || align=&quot;right&quot; | 68,74 || align=&quot;right&quot; | 219,78
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[El Espinar]] || align=&quot;right&quot; | 9755 || align=&quot;right&quot; | 205,10 || align=&quot;right&quot; | 47,56 
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Estremera]] || align=&quot;right&quot; | 1508 || align=&quot;right&quot; | 78,99 || align=&quot;right&quot; | 19,09
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Fresnedillas de la Oliva]] || align=&quot;right&quot; | 1507 || align=&quot;right&quot; | 28,28 || align=&quot;right&quot; | 53,29
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Fresno de Torote]] || align=&quot;right&quot; | 2063 || align=&quot;right&quot; | 31,31 || align=&quot;right&quot; | 65,89
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Fonte'l Saz de Jarama]] || align=&quot;right&quot; | 6320 || align=&quot;right&quot; | 33,26 || align=&quot;right&quot; | 190,02
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Fuentidueña de Tajo]] || align=&quot;right&quot; | 2095 || align=&quot;right&quot; | 60,37 || align=&quot;right&quot; | 34,70
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Garganta de los Montes]] || align=&quot;right&quot; | 386 || align=&quot;right&quot; | 39,66 || align=&quot;right&quot; | 9,73
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Gargantilla del Lozoya]] y [[Pinilla de Buitrago]] || align=&quot;right&quot; | 393 || align=&quot;right&quot; | 23,90 || align=&quot;right&quot; | 16,44
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Gascones]] || align=&quot;right&quot; | 163 || align=&quot;right&quot; | 19,66 || align=&quot;right&quot; | 8,29
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Griñón]] || align=&quot;right&quot; | 9546 || align=&quot;right&quot; | 17,50 || align=&quot;right&quot; | 545,49
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Guadalix de la Sierra]] || align=&quot;right&quot; | 5877 || align=&quot;right&quot; | 60,87 || align=&quot;right&quot; | 96,55
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Guadarrama (Madrid)|Guadarrama]] || align=&quot;right&quot; | 15&amp;nbsp;155 || align=&quot;right&quot; | 56,97 || align=&quot;right&quot; | 266,02
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[La Hiruela]] || align=&quot;right&quot; | 66 || align=&quot;right&quot; | 17,48 || align=&quot;right&quot; | 3,78
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[La Llosa (Segovia)|La Llosa]] || align=&quot;right&quot; | 544 || align=&quot;right&quot; | 28 || align=&quot;right&quot; | 119,43
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Horcajo de la Sierra]] || align=&quot;right&quot; | 171 || align=&quot;right&quot; | 20,55 || align=&quot;right&quot; | 8,32
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Horcajuelo de la Sierra]] || align=&quot;right&quot; | 95 || align=&quot;right&quot; | 24,24 || align=&quot;right&quot; | 3,92
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Lozoya (Madrid)|Lozoya]] || align=&quot;right&quot; | 670 || align=&quot;right&quot; | 57,90 || align=&quot;right&quot; | 11,57
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Lozoyuela-Navas-Sieteiglesias|Navas]] || align=&quot;right&quot; | 1082 || align=&quot;right&quot; | 51,39 || align=&quot;right&quot; | 21,05
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Madarcos]] || align=&quot;right&quot; | 49 || align=&quot;right&quot; | 8,50 || align=&quot;right&quot; | 5,76
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Manzanares el Real]] || align=&quot;right&quot; | 7450 || align=&quot;right&quot; | 127,43 || align=&quot;right&quot; | 58,46
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Meco]] || align=&quot;right&quot; | 12&amp;nbsp;580 || align=&quot;right&quot; | 35,07 || align=&quot;right&quot; | 358,71
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Miraflores de la Sierra]] || align=&quot;right&quot; | 5934 || align=&quot;right&quot; | 56,76 || align=&quot;right&quot; | 104,55
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[El Molar (Madrid)|El Molar]] || align=&quot;right&quot; | 7645 || align=&quot;right&quot; | 50,00 || align=&quot;right&quot; | 152,90
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Los Molinos (Madrid)|Los Molinos]] || align=&quot;right&quot; | 4565 || align=&quot;right&quot; | 19,62 || align=&quot;right&quot; | 232,67
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Montejo de la Sierra]] || align=&quot;right&quot; | 364 || align=&quot;right&quot; | 32,18 || align=&quot;right&quot; | 11,31
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Moralzarzal]] || align=&quot;right&quot; | 11&amp;nbsp;801 || align=&quot;right&quot; | 42,71 || align=&quot;right&quot; | 276,31
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Navacerrada (Madrid)|Navacerrada]] || align=&quot;right&quot; | 2765 || align=&quot;right&quot; | 27,28 || align=&quot;right&quot; | 101,36
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Navalafuente]] || align=&quot;right&quot; | 1169 || align=&quot;right&quot; | 11,97 || align=&quot;right&quot; | 97,66
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Navalagamella]] || align=&quot;right&quot; | 2383 || align=&quot;right&quot; | 75,84 || align=&quot;right&quot; | 31,42
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Navarredonda y San Mamés|Navarredonda]] || align=&quot;right&quot; | 140 || align=&quot;right&quot; | 27,63 || align=&quot;right&quot; | 5,07
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Navas del Rey]] || align=&quot;right&quot; | 2609 || align=&quot;right&quot; | 51,06 || align=&quot;right&quot; | 51,10
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Nuevo Baztán]] || align=&quot;right&quot; | 6286 || align=&quot;right&quot; | 20,08 || align=&quot;right&quot; | 313,05
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Olmeda de las Fuentes]] || align=&quot;right&quot; | 308 || align=&quot;right&quot; | 16,73 || align=&quot;right&quot; | 18,41
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Ortigosa del Monte]] || align=&quot;right&quot; | 524 ||align=&quot;right&quot; | 15,37 || align=&quot;right&quot; | 34,09
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Orusco de Tajuña]] || align=&quot;right&quot; | 1198 || align=&quot;right&quot; | 21,40 || align=&quot;right&quot; | 55,98
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Otero de Herreros]] || align=&quot;right&quot; | 1004 || align=&quot;right&quot; | 44 || align=&quot;right&quot; | 122,82
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Patonos]] || align=&quot;right&quot; | 494 || align=&quot;right&quot; | 34,49 || align=&quot;right&quot; | 14,32
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Pedrezuela]] || align=&quot;right&quot; | 4482 || align=&quot;right&quot; | 28,52 || align=&quot;right&quot; | 157,15
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Pelayos de la Presa]] || align=&quot;right&quot; | 2544 || align=&quot;right&quot; | 7,55 || align=&quot;right&quot; | 336,95
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Perales de Tajuña]] || align=&quot;right&quot; | 2894 || align=&quot;right&quot; | 48,88 || align=&quot;right&quot; | 59,20
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Pezuela de las Torres]] || align=&quot;right&quot; | 813 || align=&quot;right&quot; | 41,34 || align=&quot;right&quot; | 19,67
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Pinilla del Valle]] || align=&quot;right&quot; | 209 || align=&quot;right&quot; | 25,83 || align=&quot;right&quot; | 8,09
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Piñuécar]]-[[Gandullas]] || align=&quot;right&quot; | 176 || align=&quot;right&quot; | 18,17 || align=&quot;right&quot; | 9,69
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Pozuelo del Rey]] || align=&quot;right&quot; | 895 || align=&quot;right&quot; | 30,93 || align=&quot;right&quot; | 28,94
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Prádena del Rincón]] || align=&quot;right&quot; | 127 || align=&quot;right&quot; | 22,45 || align=&quot;right&quot; | 5,66
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Puebla de la Sierra]] || align=&quot;right&quot; | 111 || align=&quot;right&quot; | 57,65 || align=&quot;right&quot; | 1,93
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Puentes Viejas]] || align=&quot;right&quot; | 649 || align=&quot;right&quot; | 58,35 || align=&quot;right&quot; | 11,12
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Quijorna]] || align=&quot;right&quot; | 2850 || align=&quot;right&quot; | 25,73 || align=&quot;right&quot; | 110,77
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Rascafría]] || align=&quot;right&quot; | 2004 || align=&quot;right&quot; | 150,27 || align=&quot;right&quot; | 13,34
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Redueña]] || align=&quot;right&quot; | 278 || align=&quot;right&quot; | 13,05 || align=&quot;right&quot; | 21,30
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Ribatejada]] || align=&quot;right&quot; | 656 || align=&quot;right&quot; | 31,79 || align=&quot;right&quot; | 20,64
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Robledillo de la Jara]] || align=&quot;right&quot; | 94 || align=&quot;right&quot; | 20,49 || align=&quot;right&quot; | 4,59
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Robledo de Chavela]] || align=&quot;right&quot; | 3876 || align=&quot;right&quot; | 35,68 || align=&quot;right&quot; | 108,63
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Robregordo]] || align=&quot;right&quot; | 61 || align=&quot;right&quot; | 18,17 || align=&quot;right&quot; | 3,36
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Rozas de Puerto Real]] || align=&quot;right&quot; | 446 || align=&quot;right&quot; | 30,16 || align=&quot;right&quot; | 14,79
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[San Lorenzo de El Escorial]] || align=&quot;right&quot; | 18&amp;nbsp;352 || align=&quot;right&quot; | 56,41 || align=&quot;right&quot; | 325,33
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[San Martín de Valdeiglesias]] || align=&quot;right&quot; | 8190 || align=&quot;right&quot; | 115,28 || align=&quot;right&quot; | 71,04
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Santa María de la Alameda]] || align=&quot;right&quot; | 1164 || align=&quot;right&quot; | 74,30 || align=&quot;right&quot; | 15,67
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Santorcaz]] || align=&quot;right&quot; | 822 || align=&quot;right&quot; | 28,14 || align=&quot;right&quot; | 29,21
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Los Santos de la Humosa]] || align=&quot;right&quot; | 2165 || align=&quot;right&quot; | 34,61 || align=&quot;right&quot; | 62,55
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Segovia]] || align=&quot;right&quot; | 55&amp;nbsp;748 || align=&quot;right&quot; | 163,6 || align=&quot;right&quot; | 340,75
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[La Serna del Monte]] || align=&quot;right&quot; | 99 || align=&quot;right&quot; | 5,37 || align=&quot;right&quot; | 18,44
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Serranillos del Valle]] || align=&quot;right&quot; | 3440 || align=&quot;right&quot; | 13,29 || align=&quot;right&quot; | 258,84
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Sevilla la Nueva]] || align=&quot;right&quot; | 8578 || align=&quot;right&quot; | 25,10 || align=&quot;right&quot; | 341,75
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Somosierra (Madrid)|Somosierra]] || align=&quot;right&quot; | 105 || align=&quot;right&quot; | 20,35 || align=&quot;right&quot; | 5,16
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Soto del Real]] || align=&quot;right&quot; | 8434 || align=&quot;right&quot; | 43,10 || align=&quot;right&quot; | 195,68
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Talamanca de Jarama]] || align=&quot;right&quot; | 2927 || align=&quot;right&quot; | 39,32 || align=&quot;right&quot; | 74,44
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Tielmes]] || align=&quot;right&quot; | 2581 || align=&quot;right&quot; | 26,67 || align=&quot;right&quot; | 96,78
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Titulcia]] || align=&quot;right&quot; | 1179 || align=&quot;right&quot; | 9,88 || align=&quot;right&quot; | 119,33
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Torrejón de la Calzada]] || align=&quot;right&quot; | 6904 || align=&quot;right&quot; | 8,94 || align=&quot;right&quot; | 772,26
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Torrejón de Velasco]] || align=&quot;right&quot; | 4091 || align=&quot;right&quot; | 51,99 || align=&quot;right&quot; | 78,69
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Torrelaguna]] || align=&quot;right&quot; | 4928 || align=&quot;right&quot; | 43,05 || align=&quot;right&quot; | 114,47
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Torrelodones]] || align=&quot;right&quot; | 22&amp;nbsp;117 || align=&quot;right&quot; | 22,00 || align=&quot;right&quot; | 1.005,32
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Torremocha de Jarama]] || align=&quot;right&quot; | 795 || align=&quot;right&quot; | 18,45 || align=&quot;right&quot; | 43,09
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Torres de la Alameda]] || align=&quot;right&quot; | 7896 || align=&quot;right&quot; | 43,92 || align=&quot;right&quot; | 179,78
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Valdaracete]] || align=&quot;right&quot; | 686 || align=&quot;right&quot; | 64,38 || align=&quot;right&quot; | 10,66
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Valdeavero]] || align=&quot;right&quot; | 1319 || align=&quot;right&quot; | 18,96 || align=&quot;right&quot; | 69,57
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Valdelaguna]] || align=&quot;right&quot; | 887 || align=&quot;right&quot; | 42,38 || align=&quot;right&quot; | 20,93
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Valdemanco]] || align=&quot;right&quot; | 952 || align=&quot;right&quot; | 17,51 || align=&quot;right&quot; | 54,37
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Valdemaqueda]] || align=&quot;right&quot; | 856 || align=&quot;right&quot; | 52,22 || align=&quot;right&quot; | 16,39
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Valdemorillo]] || align=&quot;right&quot; | 11&amp;nbsp;210 || align=&quot;right&quot; | 93,39 || align=&quot;right&quot; | 120,03
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Valdeolmos]]-[[Alalpardo]] || align=&quot;right&quot; | 3176 || align=&quot;right&quot; | 26,77 || align=&quot;right&quot; | 118,64
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Valdepiélagos]] || align=&quot;right&quot; | 503 || align=&quot;right&quot; | 17,36 || align=&quot;right&quot; | 28,97
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Valdetorres de Jarama]] || align=&quot;right&quot; | 4042 || align=&quot;right&quot; | 33,68 || align=&quot;right&quot; | 120,01
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Valdilecha]] || align=&quot;right&quot; | 2828 || align=&quot;right&quot; | 42,19 || align=&quot;right&quot; | 67,03
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Valverde de Alcalá]] || align=&quot;right&quot; | 449 || align=&quot;right&quot; | 13,50 || align=&quot;right&quot; | 33,26
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[El Vellón]] || align=&quot;right&quot; | 1702 || align=&quot;right&quot; | 34,31 || align=&quot;right&quot; | 49,61
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Venturada]] || align=&quot;right&quot; | 1741 || align=&quot;right&quot; | 9,82 || align=&quot;right&quot; | 177,29
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Villaconejos]] || align=&quot;right&quot; | 3482 || align=&quot;right&quot; | 33,01 || align=&quot;right&quot; | 105,48
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Villa del Prado]] || align=&quot;right&quot; | 6462 || align=&quot;right&quot; | 78,43 || align=&quot;right&quot; | 82,39
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Villalbilla]] || align=&quot;right&quot; | 9819 || align=&quot;right&quot; | 34,56 || align=&quot;right&quot; | 284,11
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Villamanrique de Tajo]] || align=&quot;right&quot; | 795 || align=&quot;right&quot; | 29,15 || align=&quot;right&quot; | 27,27
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Villamanta]] || align=&quot;right&quot; | 2480 || align=&quot;right&quot; | 62,83 || align=&quot;right&quot; | 39,47
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Villamantilla]] || align=&quot;right&quot; | 952 || align=&quot;right&quot; | 24,02 || align=&quot;right&quot; | 39,63
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Villanueva de Perales]] || align=&quot;right&quot; | 1403 || align=&quot;right&quot; | 31,12 || align=&quot;right&quot; | 45,08
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Villar del Olmo]] || align=&quot;right&quot; | 2150 || align=&quot;right&quot; | 27,78 || align=&quot;right&quot; | 77,39
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Villarejo de Salvanés]] || align=&quot;right&quot; | 7394 || align=&quot;right&quot; | 118,60 || align=&quot;right&quot; | 62,34
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Villavieja del Lozoya]] || align=&quot;right&quot; | 254 || align=&quot;right&quot; | 23,79 || align=&quot;right&quot; | 10,68
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Zarzalejo]] || align=&quot;right&quot; | 1511 || align=&quot;right&quot; | 20,63 || align=&quot;right&quot; | 73,24
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | TOTAL || align=&quot;right&quot; |'''632&amp;nbsp;222'''|| align=&quot;right&quot; |'''5241,38'''|| align=&quot;right&quot; |'''120,62'''
|- 
| bgcolor=silver colspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; | '''Corona Y'''
|- bgcolor=silv|- 0%;&quot; | [[Almorox]] || align=&quot;right&quot; | 2458 || align=&quot;right&quot; | 64,59 || align=&quot;right&quot; | 38,06
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Almonacid de Toledo]] || align=&quot;right&quot; | 865 || align=&quot;right&quot; | 95,78 || align=&quot;right&quot; | 8,8
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Añover de Tajo]] || align=&quot;right&quot; | 5392 || align=&quot;right&quot; | 39,57 || align=&quot;right&quot; | 136,26
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Aranzueque]] || align=&quot;right&quot; | 458 || align=&quot;right&quot; | 21,43 || align=&quot;right&quot; | 21,37
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Argés]] || align=&quot;right&quot; | 5511 || align=&quot;right&quot; | 23,58 || align=&quot;right&quot; | 233,72
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Azuqueca de Henares]] || align=&quot;right&quot; | 33&amp;nbsp;735 || align=&quot;right&quot; | 19,69 || align=&quot;right&quot; | 1.713,31
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Bargas]] || align=&quot;right&quot; | 9332 || align=&quot;right&quot; | 89,60 || align=&quot;right&quot; | 104,15
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Borox]] || align=&quot;right&quot; | 3307 || align=&quot;right&quot; | 60,34 || align=&quot;right&quot; | 54,81
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Burguillos de Toledo]] || align=&quot;right&quot; | 2644 || align=&quot;right&quot; | 28,63 || align=&quot;right&quot; | 92,35
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Cabañas de la Sagra]] || align=&quot;right&quot; | 1949 || align=&quot;right&quot; | 16,29 || align=&quot;right&quot; | 119,64
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Cabañas de Yepes]] || align=&quot;right&quot; | 300 || align=&quot;right&quot; | 18,04 || align=&quot;right&quot; | 16,63
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Camarena]] || align=&quot;right&quot; | 3704 || align=&quot;right&quot; | 66,44 || align=&quot;right&quot; | 55,75
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Camarenilla]] || align=&quot;right&quot; | 628 || align=&quot;right&quot; | 24,31 || align=&quot;right&quot; | 25,83
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Carranque]] || align=&quot;right&quot; | 4067 || align=&quot;right&quot; | 24,74 || align=&quot;right&quot; | 164,39
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Casa de Uceda]] || align=&quot;right&quot; | 117 || align=&quot;right&quot; | 21,41 || align=&quot;right&quot; | 5,46
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[El Casar]] || align=&quot;right&quot; | 10&amp;nbsp;543 || align=&quot;right&quot; | 51,73 || align=&quot;right&quot; | 203,81
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Casarrubios del Monte]] || align=&quot;right&quot; | 5193 || align=&quot;right&quot; | 92,40 || align=&quot;right&quot; | 56,20
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Cedillo del Condado]] || align=&quot;right&quot; | 3097 || align=&quot;right&quot; | 26,45 || align=&quot;right&quot; | 117,09
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Chozas de Canales]] || align=&quot;right&quot; | 3858 || align=&quot;right&quot; | 32,83 || align=&quot;right&quot; | 117,51
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Ciruelos (Toledo)|Ciruelos]] || align=&quot;right&quot; | 679 || align=&quot;right&quot; | 22,91 || align=&quot;right&quot; | 29,64
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Cobeja]] || align=&quot;right&quot; | 2444 || align=&quot;right&quot; | 17,85 || align=&quot;right&quot; | 136,92
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Cobisa]] || align=&quot;right&quot; | 3961 || align=&quot;right&quot; | 14,51 || align=&quot;right&quot; | 272,98
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[El Cubillo de Uceda]] || align=&quot;right&quot; | 179 || align=&quot;right&quot; | 32,20 || align=&quot;right&quot; | 5,56
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Dosbarrios]] || align=&quot;right&quot; | 2404 || align=&quot;right&quot; | 110,99 || align=&quot;right&quot; | 21,66
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Escalona (Toledo)|Escalona]] || align=&quot;right&quot; | 3523 || align=&quot;right&quot; | 73,34 || align=&quot;right&quot; | 48,04
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Esquivias]] || align=&quot;right&quot; | 5376 || align=&quot;right&quot; | 24,83 || align=&quot;right&quot; | 216,51
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Fontanar]] || align=&quot;right&quot; | 2156 || align=&quot;right&quot; | 15,36 || align=&quot;right&quot; | 140,36
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Fuensalida]] || align=&quot;right&quot; | 11&amp;nbsp;042 || align=&quot;right&quot; | 68,40 || align=&quot;right&quot; | 161,43
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Fuentenovilla]] || align=&quot;right&quot; | 610 || align=&quot;right&quot; | 37,33 || align=&quot;right&quot; | 16,34
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Gerindote]] || align=&quot;right&quot; | 2441 || align=&quot;right&quot; | 44,20 || align=&quot;right&quot; | 55,22
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Guadalaxara (España)|Guadalaxara]] || align=&quot;right&quot; | 83&amp;nbsp;789 || align=&quot;right&quot; | 165,19 || align=&quot;right&quot; | 507,23
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Huerta de Valdecarábanos]] || align=&quot;right&quot; | 1963 || align=&quot;right&quot; | 83,01 || align=&quot;right&quot; | 23,65
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Humanes]] || align=&quot;right&quot; | 1513 || align=&quot;right&quot; | 47,98 || align=&quot;right&quot; | 31,53
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Illescas (Toledo)|Illescas]] || align=&quot;right&quot; | 22&amp;nbsp;482 || align=&quot;right&quot; | 57,50 || align=&quot;right&quot; | 390,99
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Layos]] || align=&quot;right&quot; | 526 || align=&quot;right&quot; | 18,51 || align=&quot;right&quot; | 28,42
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Lominchar]] || align=&quot;right&quot; | 2057 || align=&quot;right&quot; | 22,33 || align=&quot;right&quot; | 92,12
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Magán]] || align=&quot;right&quot; | 2982 || align=&quot;right&quot; | 29,05 || align=&quot;right&quot; | 102,65
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Maqueda]] || align=&quot;right&quot; | 541 || align=&quot;right&quot; | 73,68 || align=&quot;right&quot; | 7,34
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Matarrubia]] || align=&quot;right&quot; | 66 || align=&quot;right&quot; | 28,18 || align=&quot;right&quot; | 2,34
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Méntrida]] || align=&quot;right&quot; | 4780 || align=&quot;right&quot; | 82,80 || align=&quot;right&quot; | 57,73
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Mocejón]] || align=&quot;right&quot; | 4895 || align=&quot;right&quot; | 30,21 || align=&quot;right&quot; | 162,03
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Mohernando]] || align=&quot;right&quot; | 207 || align=&quot;right&quot; | 26,46 || align=&quot;right&quot; | 7,82
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Mondéjar]] || align=&quot;right&quot; | 2688 || align=&quot;right&quot; | 48,51 || align=&quot;right&quot; | 55,41
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Nambroca]] || align=&quot;right&quot; | 3838 || align=&quot;right&quot; | 81,86 || align=&quot;right&quot; | 46,88
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Novés (Toledo)|Novés]] || align=&quot;right&quot; | 2807 || align=&quot;right&quot; | 41,89 || align=&quot;right&quot; | 67,01
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Numancia de la Sagra]] || align=&quot;right&quot; | 4727 || align=&quot;right&quot; | 29,59 || align=&quot;right&quot; | 159,75
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Ocaña (Toledo)|Ocaña]] || align=&quot;right&quot; | 10&amp;nbsp;098 || align=&quot;right&quot; | 148,06 || align=&quot;right&quot; | 68,20
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Olías del Rey]] || align=&quot;right&quot; | 6867 || align=&quot;right&quot; | 39,85 || align=&quot;right&quot; | 172,32
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Palomeque]] || align=&quot;right&quot; | 922 || align=&quot;right&quot; | 22,04 || align=&quot;right&quot; | 41,83
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Pantoja (Toledo)|Pantoja]] || align=&quot;right&quot; | 3388 || align=&quot;right&quot; | 28,11 || align=&quot;right&quot; | 120,53
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Paredes de Escalona]] || align=&quot;right&quot; | 158 || align=&quot;right&quot; | 24,78 || align=&quot;right&quot; | 6,38
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Pioz]] || align=&quot;right&quot; | 3103 || align=&quot;right&quot; | 19,26 || align=&quot;right&quot; | 161,11
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Portillo de Toledo]] || align=&quot;right&quot; | 2244 || align=&quot;right&quot; | 19,69 || align=&quot;right&quot; | 113,97
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Pozo de Almoguera]] || align=&quot;right&quot; | 131 || align=&quot;right&quot; | 16,49 || align=&quot;right&quot; | 7,94
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Pozo de Guadalajara]] || align=&quot;right&quot; | 1362 || align=&quot;right&quot; | 11,5 || align=&quot;right&quot; | 118,43
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Quismondo]] || align=&quot;right&quot; | 1675 || align=&quot;right&quot; | 15,34 || align=&quot;right&quot; | 109,19
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Recas]] || align=&quot;right&quot; | 3912 || align=&quot;right&quot; | 31,3 || align=&quot;right&quot; | 124,98
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Santa Cruz de la Zarza]] || align=&quot;right&quot; | 4940 || align=&quot;right&quot; | 264,68 || align=&quot;right&quot; | 18,66
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Santa Cruz del Retamar]] || align=&quot;right&quot; | 2998 || align=&quot;right&quot; | 129,28 || align=&quot;right&quot; | 23,19
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Santa Olalla (Toledo)|Santa Olalla]] || align=&quot;right&quot; | 3522 || align=&quot;right&quot; | 72,67 || align=&quot;right&quot; | 48,47
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Santo Domingo-Caudilla]] || align=&quot;right&quot; | 1058 || align=&quot;right&quot; | 53,75 || align=&quot;right&quot; | 19,68
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Seseña]] || align=&quot;right&quot; | 17&amp;nbsp;522 || align=&quot;right&quot; | 72,38 || align=&quot;right&quot; | 242,08
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Tendilla]] || align=&quot;right&quot; | 414 || align=&quot;right&quot; | 22,8 || align=&quot;right&quot; | 18,16
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Toledo]] || align=&quot;right&quot; | 82&amp;nbsp;489 || align=&quot;right&quot; | 231,57 || align=&quot;right&quot; | 356,22
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Torija]] || align=&quot;right&quot; | 1424 || align=&quot;right&quot; | 35,49 || align=&quot;right&quot; | 40,12
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[La Torre de Esteban Hambrán]] || align=&quot;right&quot; | 1793 || align=&quot;right&quot; | 50,76 || align=&quot;right&quot; | 35,32
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Torrejón del Rey]] || align=&quot;right&quot; | 5065 || align=&quot;right&quot; | 24,96 || align=&quot;right&quot; | 202,92
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Torrijos]] || align=&quot;right&quot; | 13&amp;nbsp;374 || align=&quot;right&quot; | 17,24 || align=&quot;right&quot; | 775,75
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Trijueque]] || align=&quot;right&quot; | 1420 || align=&quot;right&quot; | 35,56 || align=&quot;right&quot; | 39,93
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Uceda]] || align=&quot;right&quot; | 2519 || align=&quot;right&quot; | 47,17 || align=&quot;right&quot; | 53,40
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Valdenuño Fernández]] || align=&quot;right&quot; | 294 || align=&quot;right&quot; | 24,93 || align=&quot;right&quot; | 11,79
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Valmojado]] || align=&quot;right&quot; | 4026 || align=&quot;right&quot; | 26,29 || align=&quot;right&quot; | 153,14
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Las Ventas de Retamosa]] || align=&quot;right&quot; | 3104 || align=&quot;right&quot; | 18,9 || align=&quot;right&quot; | 164,23
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Villaluenga de la Sagra]] || align=&quot;right&quot; | 3950 || align=&quot;right&quot; | 27,03 || align=&quot;right&quot; | 146,13
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Villamiel de Toledo]] || align=&quot;right&quot; | 906 || align=&quot;right&quot; | 41,72 || align=&quot;right&quot; | 21,72
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Villamuelas]] || align=&quot;right&quot; | 731 || align=&quot;right&quot; | 43,14 || align=&quot;right&quot; | 16,94
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Villaseca de la Sagra]] || align=&quot;right&quot; | 1807 || align=&quot;right&quot; | 31,65 || align=&quot;right&quot; | 57,09
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Villasequilla]] || align=&quot;right&quot; | 2653 || align=&quot;right&quot; | 77,15 || align=&quot;right&quot; | 34,39
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Villatobas]] || align=&quot;right&quot; | 2675 || align=&quot;right&quot; | 181,71 || align=&quot;right&quot; | 14,72
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Viñuelas]] || align=&quot;right&quot; | 128 || align=&quot;right&quot; | 15,41 || align=&quot;right&quot; | 8,31
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[El Viso de San Juan]] || align=&quot;right&quot; | 3558 || align=&quot;right&quot; | 52,63 || align=&quot;right&quot; | 67,60
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Yeles]] || align=&quot;right&quot; | 4841 || align=&quot;right&quot; | 20,49 || align=&quot;right&quot; | 236,26
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Yepes]] || align=&quot;right&quot; | 5212 || align=&quot;right&quot; | 85,12 || align=&quot;right&quot; | 61,23
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Yuncler]] || align=&quot;right&quot; | 3376 || align=&quot;right&quot; | 17,44 || align=&quot;right&quot; | 193,58
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Yunclillos]] || align=&quot;right&quot; | 813 || align=&quot;right&quot; | 30,99 || align=&quot;right&quot; | 26,23
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Yuncos]] || align=&quot;right&quot; | 9700 || align=&quot;right&quot; | 15,1 || align=&quot;right&quot; | 642,38
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | [[Yunquera de Henares]] || align=&quot;right&quot; | 3586 || align=&quot;right&quot; | 31,13 || align=&quot;right&quot; | 115,19
|- 
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | '''TOTAL''' || align=&quot;right&quot; | '''502&amp;nbsp;494''' || align=&quot;right&quot; | '''4443,1''' || align=&quot;right&quot; | '''113,10'''
|- 
| bgcolor=silver colspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; | '''TOTAL'''
|- 
| '''TOTAL'''
| align=&quot;right&quot; | '''7&amp;nbsp;048&amp;nbsp;303'''
| align=&quot;right&quot; | '''12&amp;nbsp;938,47'''
| align=&quot;right&quot; | '''544,76'''
|- 
|}

== Tresporte ==
=== Metro ===
{{AP|Metro de Madrid}}

El metro ye'l principal mediu de tresporte del área metropolitana de Madrid. Tien 317&amp;nbsp;km de víes distribuyíes en 12 llinies más un ramal y 3 llinies de tranvía, denomináu metro llixeru, y cuenta con un total de 316 estaciones, convirtiéndolo na segunda rede de metro más estensa d'[[Europa Occidental]].&lt;ref&gt;Montañés, Érika. «[https://www.abc.es/estilo/viajes/20121125/abci-meyor-metro-mundu-201211222144.html Los diez meyores metros del mundu] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Los diez meyores metros del mundu |2=https://www.abc.es/estilo/viajes/20121125/abci-meyor-metro-mundu-201211222144.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}», ''ABC'' Viaxes, 25 de payares de 2012.&lt;/ref&gt;

=== Tren de cercaníes ===
{{AP|Cercanía Madrid}}

El tren de cercaníes comunica l'área metropolitana de Madrid colos conceyos más poblaos de la comunidá, según Guadalaxara, Segovia, Ávila y otres ciudaes de provincies estremeres. Cuenta con 339,1&amp;nbsp;km, 95 estaciones (2004) y 9 llinies, una d'elles doble y otra triple (llinia principal y dos ramales). Toles llinies tienen correspondencia na [[estación de Atocha]] sacante la C-9, que coneuta col restu de la rede en Cercedilla.

=== Trenes de llargu percorríu y d'alta velocidá (AVE) ===
{{AP|Alta Velocidá Española}}
{{AP|Alta velocidá ferroviaria n'España}}
Dende Madrid salen trenes escontra casi toles capitales españoles, principalmente de les estaciones d'[[Estación de Atocha|Atocha]] y [[Estación de Madrid-Chamartín|Chamartín]]. Esisten cuatro corredores de tren d'Alta Velocidá Española (AVE) partiendo dende Madrid:

'''Corredor sur'''
* '''[[Estación de Puerta de Atocha|Madrid-Atocha]]''' - [[Estación de Ciudá Real|Ciudá Real]] - [[Estación de Puertollano|Puertollano]] - [[Estación de Córdoba Central|Córdoba]] - [[Estación de Sevilla-Santa Justa|Sevilla]] / [[Estación de Puente Genil-Ferrera|Puente Genil]] - [[Estación d'Antequera-Santa Ana|Antequera]] - [[Estación de Málaga-María Zambrano|Málaga]]
* '''[[Estación de Puerta de Atocha|Madrid-Atocha]]''' - [[Estación de Toledo|Toledo]]

'''Corredor nordeste'''
* '''[[Estación de Puerta de Atocha|Madrid-Atocha]]''' - [[Estación de Guadalaxara-Yebes|Guadalaxara]] - [[Estación de Calatayud|Calatayud]] - [[Estación de Zaragoza-Delicia|Zaragoza]] - [[Estación de Uesca|Huesca]] / [[Estación de Lleida Pirineos|Lleida]] - [[Estación de Camp de Tarragona|Tarragona]] - [[Estación de Barcelona Sants|Barcelona]]

'''Corredor norte'''
* '''[[Estación de Madrid-Chamartín|Madrid-Chamartín]]''' - [[Estación de Segovia-Guiomar|Segovia]] - [[Estación de Valladolid-Riolo Grande|Valladolid]] - Palencia - Lleón

'''Corredor este'''
*'''[[Estación de Atocha|Madrid-Atocha]]''' - [[Estación de Cuenca-Fernando Zóbel|Cuenca]] - [[Estación de Requena-Utiel|Requena]] - [[Estación de Valencia-Joaquín Sorolla|Valencia]] / [[Estación d'Albacete-Los Llanos|Albacete]] - [[Estación de Villena Alta Velocidá|Villena]] - [[Estación d'Alicante-Terminal|Alicante]].

=== Autobús ===
Munchos habitantes del área metropolitana utilicen [[Autobús|autobuses interurbanos]] pa llegar a la capital y depués utilizar el metro o otros medios. Por ello la rede d'autobuses ta llargamente interconeutada colos ferrocarriles.

Los principales intercambiadores son los d'[[Estación d'Avenida d'América|Avenida d'América]] y [[Estación Sur d'Autobuses|Estación Sur]] ([[Estación de Méndez Álvaro|Méndez Álvaro]]), yá que tamién reciben autobuses de llargu percorríu. A estos suman otros locales como los de [[Estación de Moncloa|Moncloa]], [[Estación de Príncipe Pío|Príncipe Pío]], [[Estación de Plaza de Castiella|Plaza de Castiella]], [[Estación de Plaza Elíptica|Plaza Elíptica]] y [[Estación de Pavones|Pavones]].

[[Ficheru:Barajas_interior3.jpg|miniatura|250px|T-4 del aeropuertu de Barajas.]]

=== Tresporte aereu ===
{{AP|Aeropuertu de Madrid-Barajas}}
L'Aeropuertu d'Adolfo Suárez Madrid-Barajas, ta asitiáu nel nordeste de Madrid, a 12 quilómetros del centru. Empecipió'l so serviciu en 1928, anque s'inauguró oficialmente en 1931 y anguaño ta xestionáu por [[AENA|Aeropuertos Españoles y Navegación Aérea]] [[AENA]]. Ye'l principal aeropuertu d'[[España]].

En 2007 l'aeropuertu movió más de 52 millones de pasaxeros, ocupándo el puestu númberu 10 a nivel mundial y cuartu européu por númberu de pasaxeros tresportaos. Ye amás ún de los más estensos ya importantes del mundu.

L'aeropuertu ta comunicáu cola ciudá al traviés de la [[Llinia 8 (Metro de Madrid)|llinia 8]] de Metro, la [[llinia C-1 (Cercanía Madrid)|C-1 de cercaníes]] y numberosos autobuses.

Hai dellos aeródromos militares (Getafe, CuatroVientos y Torrejón), utilizándose los dos últimos tamién pa vuelos privaos o comerciales.

== Ver tamién ==

* [[Árees metropolitanes de la Unión Europea]]
* [[Árees metropolitanes d'España]]
* [[Empresa Municipal de Tresportes de Madrid]]
* [[Consorciu Rexonal de Tresportes de Madrid]]
* [[Metro de Madrid]]
* [[Cercanía Madrid]]
* [[Evolución histórica del planu de Madrid]]
* [[Planos de Madrid]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

=== Xenerales ===
* [https://web.archive.org/web/20120209063130/http://alarcos.inf-cr.uclm.es/per/fruiz/pobesp/ Población d'España — datos y mapes]. Datos de los conceyos d'España según el [http://www.ine.es/ INE] pa 2005.
* Proyeutu [https://web.archive.org/web/20070304100553/http://alarcos.inf-cr.uclm.es/per/fruiz/audes5/ Árees urbanes d'España 2005 – AUDES5]:
** [https://web.archive.org/web/20070304100553/http://alarcos.inf-cr.uclm.es/per/fruiz/audes5/info/metodo.htm Datos d'ellaboración].
**.
* Sistema d'información del [http://www.ctm-madrid.es/ Consorciu de Tresportes de Madrid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215054357/http://www.ctm-madrid.es/ |date=2015-02-15 }}.
* Capel, Horacio. «[http://www.ub.es/geocrit/sv-33.htm La definición de lo urbano]», en ''Estudios Xeográficos'', n&lt;sup&gt;vos&lt;/sup&gt; 138–139, febreru–mayu de 1975, páxs. 265–301.

== Enllaces esternos ==
* [https://web.archive.org/web/20070304100553/http://alarcos.inf-cr.uclm.es/per/fruiz/audes5/ Proyeutu AUDES5.]
* {{Enllaz rotu|1=Consorciu de tresportes de Madrid. |2=http://www.ctm-madrid.es/como_dir_a/madrid/como_dir_a_madrid1.jsp?CODPANTALLA=1&amp;CODBOTON=201 |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}


{{Tradubot|Área metropolitana de Madrid}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Área metropolitana de Madrid| ]]</text>
      <sha1>ofo4du5i1zxyxqxv9tfxcavtgsd9fu5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tryngites subruficollis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94218</id>
    <revision>
      <id>4765709</id>
      <parentid>4389098</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T14:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3935" sha1="htztug5dhuqj4eekeaqxhe4fttawgkq" xml:space="preserve">{{Ficha de taxón
| status = NT
| image = Tryngites subruficollis cropped.jpg
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Charadriiformes]]
| familia = [[Scolopacidae]]
| genus = '''''Tryngites''''' (apostáu)
| genus_authority = [[Jean Cabanis|Cabanis]], 1857
| species = '''T. subruficollis'''
| binomial = Tryngites subruficollis
| binomial_authority = ([[Louis Jean Pierre Vieillot|Vieillot]], 1819)
}}
{{noaves}}
El {{iniTaxon}} ye una ave pequeña. Pertenez a la familia [[Scolopacidae]] y anguaño considerar como l'únicu miembru del xéneru ''Tryngites''.

El ''T. subruficollis'' reproducir nes [[tundra|tundres]] del Árticu, n'[[América del Norte]], y ye una ave migratoria, yá que pasa l'iviernu en [[Suramérica]], especialmente n'[[Arxentina]]. Tamién lleguen a [[Uruguái]], a la parte de la [[laguna Garzón]] (anque tán arraleciendo na actualidá).&lt;ref&gt;[https://www.elpais.com.uy/09/09/04/pciuda_439862.asp Delles especies d'aves playeres uruguayes en peligru]&lt;/ref&gt;

Migra principalmente escontra'l centru de Norteamérica, y bien raramente visita les mariñes. Ye una ave común nel oeste d'[[Europa]], principalmente en [[Gran Bretaña]] y n'[[Irlanda]], onde se columbraron pequeñes colonies. Namái'l ''[[Calidris melanotos]]'' superar ente les aves americanes que más visiten el continente européu.

La especie añera nel suelu, depositando 4 güevos. El machu estiende les sos ales, amosando la so base blanca, lo cual fai tamién mientres la migración, dacuando cuando nun tán presentes otros correlimos canelos. Fora de la temporada de reproducción, l'ave puede atopase de normal en hábitats con verde curtiu, tales como campos d'aviación o de golf, en llugar de hábitats naturales cercanos a fontes d'agua.

La especie presenta un plumaxe color castañu, cola cara del mesmu color. Tien pates marielles y curties. Los machos son de mayor tamañu que les femes, y los pitucos son bien paecíos a los adultos, pero presenten un plumaxe más claru nel banduyu.

Estos páxaros alimentar d'[[inseutu|inseutos]] y d'otros invertebraos, cazándolos sobre'l verde. Suelen ser mansos y fáciles d'adomar.

Abarrúntase que los correlimos canelos pueden cruciase con otres especies pertenecientes a la so mesma familia, teniendo como resultáu críes híbrides.

== Referencies ==
* {{IUCN|edición=2006|assessors='''BirdLife International'''|añu=2006|id=40244|títulu=Tryngites subruficollis|downloaded=11 de mayu de 2006}} 
* '''Hayman''', Peter; Marchant, John &amp; Prater, Tony (1986): ''Shorebirds: an identification guide to the waders of the world''. Houghton Mifflin, Boston. ISBN 0-395-60237-8
* '''Thomas''', Gavin H.; Wills, Matthew A. &amp; Székely, Tamás (2004): A supertree approach to shorebird phylogeny. ''BMC Evol. Biol.'' '''4''': 28. 
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* ARKive - {{Enllaz rotu|1=Imáxenes y videos del correlimos canelu ''(Tryngites subruficollis)'' |2=http://www.arkive.org/species/GUES/birds/Tryngites_subruficollis/ |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i2620id.html Correlimos canelu - ''Tryngites subruficollis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161219195529/https://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i2620id.html |date=2016-12-19 }} - USGS Patuxent Bird Identification 
* [https://web.archive.org/web/20070406195708/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Buff-breasted_Sandpiper.html Correlimos canelu] - Cornell Lab of Ornithology
{{Traducíu ref|en|Buff-breasted Sandpiper}}


{{Tradubot|Tryngites subruficollis}}

{{wikispecies}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Aves d'África]]
[[Categoría:Aves d'América]]
[[Categoría:Aves d'Australia]]
[[Categoría:Aves d'Europa]]
[[Categoría:Xéneros monotípicos d'aves]]
[[Categoría:Animales descritos en 1819]]
[[Categoría:Especies descrites por Vieillot]]


[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>htztug5dhuqj4eekeaqxhe4fttawgkq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Universidá de Buenos Aires</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94549</id>
    <revision>
      <id>4765724</id>
      <parentid>4749594</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T17:12:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 7 referencia(es) y marcando 14 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80611" sha1="ieomrt33r8ls4nfh4g8ft7qjt4kobi4" xml:space="preserve">{{Correxir}}
{{universidá |nome =
 Universidá de Buenos Aires
|imaxe = UBA.svg
|tamañu imaxe = 250px
|pie = Escudo de la Universidá de Buenos Aires
|sigla = UBA
|lema = Argentum virtus robur et studium
|lemaref = 
|lemaesp = La virtú arxentina ye la fuercia y l'estudiu
|lemaespref = 
|tipu = [[Universidá pública|Pública]]
|universidá = 
|fundación = 12 d'agostu de 1821 ({{edá|12|8|1821}})
|fundador = [[Martín Rodríguez]] y [[Bernardino Rivadavia]]
|cierre = 
|direición = Viamonte 430
|cp_esquierda = 
|cp_derecha = 
|ciudá = {{ARG|C}}
|país = {{ARG}}
|sedes = 
|campus = [[Ciudá Universitaria de Buenos Aires]]&lt;br /&gt;Centru Universitariu Rexonal Paternal
|academia_año = 
|profesor = 28&amp;nbsp;232&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.uba.ar/institucional/censos/Docentes2011/docentes2011-final.pdf |títulu=Censo de Docentes 2011 - Resultaos finales|autor= Universidá de Buenos Aires |páxina=6}}&lt;/ref&gt;
|estudiantes = 308&amp;nbsp;748&lt;ref name = &quot;CENSU11&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.uba.ar/comunicacion/noticia.php?id=3319|títulu=Nuevu Sistema d'Información Permanente pa la realización de censos editorial=UBA - Comunicación - Institucional|fecha=19 d'avientu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171012095143/http://www.uba.ar/comunicacion/noticia.php?id=3319|fechaarchivu=2017-10-12}}&lt;/ref&gt;
|bachilleratu = 4543&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.uba.ar/institucional/censos/Estudiantes2011/estudiantes2011.pdf |títulu=Censo d'Estudiantes 2011 - Resultaos finales|autor= Universidá de Buenos Aires |páxina=32}}&lt;/ref&gt;
|pregrado = 274&amp;nbsp;667&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.uba.ar/institucional/conteníos.php?id=194|títulu=Estadístiques|obra=Universidá de Buenos Aires - Institucional}}&lt;/ref&gt;
|posgráu = 15&amp;nbsp;540&lt;ref name = &quot;CENSU11&quot;/&gt;
|mascota = Nun tien |colores = {{Cuadro color|#007DC4}} {{Cuadro color|#FFFFFF}}
|rector = [[Alberto Edgardo Barbieri]]
|vicerrector = [[Nélida Cervone]]
|alministrador = Secretariu Xeneral
|nome alministrador= [[Juan Pablo Mas Vélez]]
|afiliaciones = [[International Forum of Public Universities|IFPU]], [[Conseyu Interuniversitario Nacional|CIN]], [[Asociación d'Universidad Grupo Montevideo|AUGM]]
|financiamiento = [[pesu (Arxentina)|ARS]] 6700 millones&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.ambito.com/763604-en-2015-sigue ampliándose-el presupuestu-pa-les universidaes-publiques|títulu=En 2015 sigue ampliándose el presupuestu pa les universidaes públiques|obra=[[Ámbitu Financieru]]|fecha=20 d'ochobre de 2014|autor=Aixa Ratta}}&lt;/ref&gt;
|sitiu web = [http://www.uba.ar www.uba.ar]
|notes = 
}}

La '''Universidá de Buenos Aires''' ('''UBA''') ye una [[Universidá pública|universidá nacional pública]] arxentina con sede na ciudá de Buenos Aires. Foi fundada'l 12 d'agostu de 1821 pol [[Gobernadores bonaerenses|gobernador]] de la [[provincia de Buenos Aires]], [[Martín Rodríguez]], y el so ministru de gobiernu, [[Bernardino Rivadavia]].

Según les bases del so estatutu universitariu, «ye una entidá de derechu públicu que tien como fines: la promoción, l'espardimientu y la preservación de la cultura [...] tando en contautu direutu y permanente col pensamientu universal y emprestando particular atención a los problemes arxentinos».&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.uba.ar/download/institucional/uba/9-32.pdf|títulu=Estatutu Universitariu de la UBA en PDF|fechaaccesu=16 de xunu de 2016}}&lt;/ref&gt;

Como'l restu de les universidaes nacionales arxentines, ye non arancelada –depende financieramente del estáu arxentín pero ye autónoma–, llibre y [[llaicismu|llaica]]. Al ser autónoma, tien el so propiu sistema de gobiernu, formáu dende la [[Reforma universitaria (Arxentina)|Reforma Universitaria]] de 1918 por representantes de profesores, estudiantes y graduaos. La [[llibertá de cátedra]] promueve qu'esista más d'una que dicte cada materia; los docentes escuéyense al traviés d'un mecanismu de concursu y evaluación por xuraos.

Ta conformada por trelce facultaes, la [[Escuela Cimera de Comerciu Carlos Pellegrini]], l'[[Institutu Llibre de Segunda Enseñanza]], el [[Colexu Nacional de Buenos Aires]], la Escuela d'Educación Téunicu Profesional en Producción Agropecuaria y Agroalimentaria,&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.uba.ar/encrucijadas/42/sumario/enc42-b-nvaescuelagro.php|títulu=Nueva escuela secundaria de la UBA|obra=Encruciyaes #42|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210301104537/http://www.uba.ar/encrucijadas/42/sumario/enc42-b-nvaescuelagro.php|fechaarchivu=2021-03-01}}&lt;/ref&gt; ocho centros universitarios rexonales, el [[Centru Cultural Ricardo Rojas]], la [[Editorial Universitaria de Buenos Aires]], el [[Cine Cosmos]], dieciocho museos y cinco unidaes asistenciales.

Cuenta con un total de 85 carreres de grau y 116 títulos derivaos d'aquelles (que constitúin un tercer nivel na enseñanza), amás de delles carreres de posgráu que son de cuartu nivel (especializaciones y maestríes), de quintu nivel (doctoraos) y de sestu nivel (posdoctorados). L'ingresu a la universidá ye irrestricto, anque dende 1985 el primer añu de toles carreres constituyir el [[Ciclu Básicu Común]] (CBC), que tien de ser aprobáu antes de poder ingresar a la facultá correspondiente.

La UBA ye una de les mayores universidaes d'Arxentina y ta considerada ún de los centros d'estudios más prestixosos d'América.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.clarin.com/sociedad/universidad-Argentina-figuran-America-llatina_0_991100935.html |títulu=Dos universidaes d'Arxentina figuren nel top 10 d'América llatina |obra=[[Clarín (periódicu)|Clarín]] |fecha=21 de setiembre de 2013 }}&lt;/ref&gt; En 2017, ocupó'l llugar 75° nel [[Clasificación mundial d'universidaes QS|Ranking Mundial d'Universidaes QS]] que la allugó como la meyor universidá d'[[Iberoamérica]]&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2016 |títulu=QS World University Rankings® 2016-2017 |fechaaccesu=9 de xunu de 2017 |sitiuweb=Top Universities |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; en base a la so calidá d'enseñanza, el so nivel d'investigación y na so internacionalización.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201706/191635-uba-meyor-universid%C3%A1-iberoamerica.html |títulu=La UBA caltiénse como la meyor universidá d'Iberoamérica y ta ente les 100 más prestixoses del mundu |fechaaccesu=9 de xunu de 2017 |fecha=7 de xunu de 2017 |sitiuweb=Télam |editorial=Educación |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220527123159/https://www.telam.com.ar/notas/201706/191635-uba-meyor-universid%C3%A1-iberoamerica.html |fechaarchivu=2022-05-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/2031403-la-uba-ocupa-el puestu-75-en-un-ranking-de-les-meyores-universidades-del mundu |títulu=La UBA ocupa'l puestu 75 nun ranking de les meyores universidaes del mundu |fechaaccesu=9 de xunu de 2017 |fecha=7 de xunu de 2017 |sitiuweb=La Nación (Arxentina) |editorial=Educación }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.ambito.com/885741-la-uba-ente-les-100-universidades-mas-prestixoses-del mundu |títulu=La UBA, ente les 100 universidaes más prestixoses del mundu |fechaaccesu=9 de xunu de 2017 |fecha=7 de xunu de 2017 |sitiuweb=Ámbitu Financieru |editorial=Política}}&lt;/ref&gt; Cerca del 30&amp;nbsp;% de la investigación científica del país realizar nesta institución. Cuatro de los cinco ganadores arxentinos del [[Premiu Nobel]] fueron estudiantes y profesores d'esta universidá ([[Carlos Saavedra Lames]], [[Bernardo Alberto Houssay|Bernardo Houssay]], [[Luis Federico Leloir|Federico Leloir]] y [[César Milstein]]). De la institución egresaron 15 presidentes que gobernaron n'Arxentina.

== Composición ==
[[Ficheru:Agronomía - UBA - Pabellón Central.jpg|200px|thumb|Facultá d'Agronomía.]]
[[Ficheru:Facultad de Arquitectura, Diseño y Urbanismo.jpg|200px|thumb|Facultá d'Arquiteutura, Diseñu y Urbanismu.]]
[[Ficheru:FCE UBA.jpg|thumb|200px|Facultá de Ciencies Económiques.]]
[[Ficheru:Buenos Aires - Ciudad Universitaria - Pabellón 2.jpg|thumb|200px|Facultá de Ciencies Exactes y Naturales.]]
[[Ficheru:Nuevo_Edificio_Sociales_UBA.jpg|thumb|200px|Facultá de Ciencies Sociales.]]
[[Ficheru:Veterinaria - UBA.jpg|thumb|200px|Facultá de Ciencies Veterinaries.]]
[[Ficheru:Buenos Aires - Recoleta - Facultad de Derecho.jpg|thumb|200px|Facultá de Derechu.]]
[[Ficheru:Ffyb - uba.jpg|thumb|200px|Facultá de Farmacia y Bioquímica.]]
[[Ficheru:FFyL-UBA-2023_01.jpg|thumb|200px|Facultá de Filosofía y Lletres.]]
[[Ficheru:Buenos Aires - UBA - FIUBA Paseo Colón 2.jpg|thumb|200px|Facultá d'Inxeniería (sede Paséu Colon).]]
[[Ficheru:Facultad de Ingenieria (UBA).jpg|thumb|200px|Facultá d'Inxeniería (sede Av. Las Heras).]]
[[Ficheru:Plaza Houssay Av Córdoba Facultad Medicina.jpg|thumb|200px|Facultá de Medicina.]]
[[Ficheru:Odonto - uba.jpg|thumb|200px|Facultá d'Odontoloxía.]]
[[Ficheru:Psico UBA Independencia.jpg|thumb|200px|Facultá de Psicoloxía.]]

=== Facultaes ===
* [[Facultá d'Agronomía (UBA)|Facultá d'Agronomía]]
* [[Facultá d'Arquiteutura, Diseñu y Urbanismu (UBA)|Facultá d'Arquiteutura, Diseñu y Urbanismu]]
* [[Facultá de Ciencies Económiques (UBA)|Facultá de Ciencies Económiques]]
* [[Facultá de Ciencies Exactes y Naturales (UBA)|Facultá de Ciencies Exactes y Naturales]]
* [[Facultá de Ciencies Sociales (UBA)|Facultá de Ciencies Sociales]]
* [[Facultá de Ciencies Veterinaries (UBA)|Facultá de Ciencies Veterinaries]]
* [[Facultá de Derechu (UBA)|Facultá de Derechu]]
* [[Facultá de Farmacia y Bioquímica (UBA)|Facultá de Farmacia y Bioquímica]]
* [[Facultá de Filosofía y Lletres (UBA)|Facultá de Filosofía y Lletres]]
* [[Facultá d'Inxeniería (UBA)|Facultá d'Inxeniería]]
* [[Facultá de Ciencies Médiques (UBA)|Facultá de Medicina]]
* [[Facultá d'Odontoloxía (UBA)|Facultá d'Odontoloxía]]
* [[Facultá de Sicoloxía (UBA)|Facultá de Sicoloxía]]

=== Carreres ===
Na Universidá de Buenos Aires díctense 85 carreres de grau:&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=Ufierta de grau |url=http://www.uba.ar/academicos/ufierta.php?id=75 |editorial=www.uba.ar}}&lt;/ref&gt;
{{Llista de columnes|3|
* Abogacía
* Actuario
* Alministración
* Agronomía
* Analís de Sistemes
* Anestesia 
* Arquiteutura 
* Artes
* Bibliotecoloxía y Ciencia de la Información Bioquímica 
* Bioterios
* Calígrafu Públicu 
* Ciencia Política 
* Ciencia y Teunoloxía d'Alimento 
* Ciencies Ambientales
* Ciencies Antropolóxiques
* Ciencies Biolóxiques
* Ciencies de l'Atmósfera 
* Ciencies de la Computación
* Ciencies de la Comunicación
* Ciencies de la Educación
* Ciencies Físiques
* Ciencies Xeolóxiques
* Ciencies Matemátiques
* Ciencies Químiques
* Ciencies Veterinaries
* Construcciones Navales
* Contable Públicu 
* Cosmetoloxía facial y corporal
* Derechu 
* Diseñu d'Imaxe y Soníu
* Diseño de Indumentaria y Testil
* Diseñu Gráficu 
* Diseñu Industrial
* Economía 
* Economía y Alministración Agraria 
* Edición
* Enfermería 
* Farmacia 
* Filosofía 
* Floricultura 
* Fonoaudioloxía
* Xeografía 
* Xestión de Agroalimentos
* Hemoterapia y inmunohematoloxía
* Historia 
* Inxeniería Civil
* Inxeniería d'Alimento 
* Ingeniería Lletricista 
* Inxeniería Electrónica 
* Inxeniería n'Agrimensura 
* Inxeniería n'Informática 
* Ingenieria en Petroleu&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=Inxeniería en Petroleu |url=http://www.fi.uba.ar/es/node/2130 |editorial=www.fi.uba.ar |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180408115859/http://www.fi.uba.ar/es/node/2130 |fechaarchivu=2018-04-08 }}&lt;/ref&gt;
* Inxeniería Industrial
* Inxeniería Mecánica 
* Inxeniería Naval y Mecánica
* Inxeniería Química 
* Instrumentación Quirúrxica 
* Xardinería 
* Kinesioloxía y Fisiatría
* Lletres
* Martillero y Corredor Públicu Rural
* Medicina 
* Medicina Nuclear
* Musicoterapia
* Nutrición
* Obstetricia
* Oceanografía 
* Odontoloxía 
* Óptica y Contautoloxía
* Paleontoloxía 
* Planificación y Diseñu del Paisaxe 
* Podoloxía 
* Práutiques cardiolóxiques
* Producción Animal, con orientación n'equinos, rumiantes, porcinos o aves
* Producción de Bioimágenes (Radioloxía: Carrera entemedia)
* Producción Vexetal Orgánica 
* Psicoloxía 
* Rellaciones del Trabayu 
* Sistemes d'Información de les Organizaciones
* Socioloxía 
* Terapia Ocupacional
* Trabayu Social
* Traductorado Públicu 
* Turismu Rural
|divcolend}}

=== Campus ===
La Universidá de Buenos Aires nació na [[Mazana de les Lluces]], un conxuntu d'edificios que pertenecíen al conventu de los [[xesuites]] construyíu a partir de 1712, y espropiáu depués de 1767, cuando los reis d'España [[Espulsión de los xesuites del Imperiu Español de 1767|espulsaron a la orde d'América]]. Les construcciones coloniales pasaren asina del virreinatu a manes del Gobiernu de les Provincies Xuníes, que les apurrió a la nueva Universidá por qu'empezara les clases en 1821.

Nesi nucleu fundacional, allugáu na cai [[Calle Perú|Perú]] 222 y edificios vecinos, estableciéronse los primeros departamentos y futures facultaes, que fueron camudándose a edificios propios a midida que la cantidá d'estudiantes y la necesidá d'espacios especialmente preparaos pa les clases foi faciendo inevitable la construcción d'edificios fayadizos. La Facultá de Derechu camudar a [[Muséu Etnográficu Juan B. Ambrosetti|Moreno 350]] en 1878, la Facultá de Medicina estrenó la so sede propia n'[[Avenida Córdoba]] 2180 nel añu 1895 y el Rectoráu camudar xunto a la Facultá de Filosofía y Lletres a una antigua residencia familiar na cai Viamonte 430.

La Facultá d'Agronomía y Veterinaria cuntó dende la so fundación en 1909 col estensu campu del barriu d'[[Agronomía (Buenos Aires)|Agronomía]], mientres la Facultá de Derechu yá construyía'l so nuevu edificiu d'estilu [[neogóticu]] en 1912, un proyeutu ambiciosu que remataría con una torre de 120 metros d'altor máximu y nunca pudo ser termináu por problemes presupuestarios y estructurales. Poques décades dempués, camudábase definitivamente a la so actual sede n'[[Avenida Figueroa Alcorta]] 2263, un edificiu [[Arquiteutura Neoclásica|neoclásicu]] inauguráu en 1949. La Facultá de Medicina treslladar a partir de 1944 al so pimpanu rascacielos [[art decó]] frente a l'actual [[Plaza Houssay]], conformando un conxuntu cola Facultá de Ciencies Económiques, la de Farmacia y la d'Odontoloxía.

Yá a fines de la década de 1930 empezó a aldericase un proyeutu pa la construcción d'una Ciudá Universitaria. Ente otres propuestes, propúnxose un estensu campus universitariu qu'ocuparía'l [[Parque de la Raza]] en [[Costanera Norte (Buenos Aires)|Costanera Norte]], un estensu terrén ganáu al ríu que nun foi aprovecháu y terminó usándose pa instalar el [[Aeroparque Jorge Newbery]] pocos años dempués.

Recién a fines de la década de 1950, el presidente [[Arturo Frondizi]] y el so hermanu rector de la UBA [[Risieri Frondizi]] dieron un impulsu seriu al proyeutu d'una Ciudá Universitaria pa concentrar a les esperdigaes facultaes, munches d'elles ocupando de manera precaria edificios pequeños y desaparentes.&lt;ref&gt;Rolando García; [https://books.google.com.ar/books?id=PuWvtPgXDU8C&amp;pg=PA43 La construcción de lo posible: la Universidá de Buenos Aires de 1955 a 1966] Llibros del Malvís, 2003.&lt;/ref&gt; A partir de 1961, la Facultá de Ciencies Exactes y Naturales empezó'l treslláu al futuru campus, que la so construcción quedó paralizada a mediaos de la década siguiente, cuando solo concretárase tamién la mudanza d'Arquiteutura.

Per aquellos años, la Universidá cuntaba amás con terrenos cercanos a la Facultá de Derechu, que pensaben utilizase pa instalar otres facultaes na Avenida Figueroa Alcorta, pero en 1972 el Rectoráu fixo un truecu bien pocu favorable cola Municipalidá de Buenos Aires, nel qu'intercambió estos llotes estratéxicos pol títulu de propiedá del edificiu de Moreno 350, güei Muséu Etnográficu.&lt;ref&gt;“[[Summa]]” n° 83. Payares de 1974, Buenos Aires.&lt;/ref&gt;

La [[Mazana de les Lluces]] siguió siendo sede de les facultaes de Ciencies Exactes y Naturales hasta qu'en 1971 Exactes foi la postrera en treslladase. Dende esi momentu, los edificios xesuites fueron recuperaos y tresformaos nun muséu y centru cultural. Per otra parte, la UBA abandonó dende esa dómina cualquier plan integral d'obres edilicias, llindándose a adquirir, remocicar o arrendar edificios de manera provisional a midida que la cantidá d'estudiantes esixíen más espaciu pa les distintes facultaes, y l'estáu de crisis edilicia creció nes últimes décades del sieglu {{versalita|xx}}.

Ente les últimes obres de gran escala realizaes pola Universidá nos últimos diez años, atópense l'ampliación de la Facultá de Ciencies Económiques (inaugurada en 2011) y l'edificiu únicu pa la Facultá de Ciencies Sociales, en habilitación per etapes dende 2007.&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=Va Retrasar un añu l'edificiu únicu pa Ciencies Sociales |url=http://www.lanacion.com.ar/1046747-retrasara-un anu-l'edificiu-unico-pa ciencies sociales |editorial=''La Nación'' |fecha=5 de setiembre de 2008 }}&lt;/ref&gt; A pesar de nun cuntar con un campus ''per se'' qu'apigure a toles sos facultaes, cuenta con dos terrenales qu'arrexunten a delles de les sos entidaes académiques.

* [[Ciudá Universitaria de Buenos Aires|Ciudá Universitaria]]: allugada nel [[Barrios de Buenos Aires|barriu de Buenos Aires]] de [[Núñez (Buenos Aires)|Núñez]], ta estremada en tres edificios (''pabellones'') onde se cursa la totalidá de les carreres correspondientes a les facultaes d'Arquiteutura, Diseñu y Urbanismu y de Ciencies Exactes y Naturales. Desenvuélvense tamién actividaes de la Facultá d'Inxeniería y ye una de les quince sedes del CBC.

* Centru Universitariu Rexonal Paternal: nel predio, allugáu na llende ente los barrios de [[La Paternal (Buenos Aires)|La Paternal]] y [[Agronomía (Buenos Aires)|Agronomía]], atópense les facultaes d'Agronomía y de Ciencies Veterinaries. Tamién ye sede del CBC.

=== Sedes ===
Cuenta con 25 sedes (la mayoría d'elles correspuenden a centros rexonales), que'l so oxetivu ye averar la universidá a los estudiantes y amontar la so presencia na ciudá, y enmárquense na política de descentralización y rexonalización de la UBA. Nelles cúrsase'l [[Ciclu Básicu Común|CBC]] y les primeres materies de delles carreres de grau:&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.cbc.uba.ar/sedes.html |títulu=Sedes y Centros Universitarios Rexonales del Ciclu Básicu Común |fecha=ochobre de 2016 }}&lt;/ref&gt;

* Sede 1: Rector [[José Luis Romero (historiador)|José Luis Romero]] &quot;Montes de Oca&quot; (ex &quot;''Paséu Colón''&quot;), [[Barraques (Buenos Aires)|Barraques]]
* Sede 2: [[Ciudá Universitaria de Buenos Aires|Ciudá Universitaria]], [[Núñez (Buenos Aires)|Núñez]]
* Sede 4: Centru Universitariu Rexonal Sur ''&quot;Avellaneda&quot;'', [[Sarandí]] ([[Partíu d'Avellaneda|Avellaneda]], [[Provincia de Buenos Aires]])
* Sede 5: Rector Leónidas Anastasi &quot;Drago&quot;, [[Villa Urquiza (Buenos Aires)|Villa Urquiza]]
* Sede 6: Centru Universitariu Rexonal Norte &quot;San Isidro&quot;, [[Martínez (Buenos Aires)|Martínez]] ([[San Isidro (partíu)|San Isidro]], [[provincia de Buenos Aires]])
* Sede 7: Profesor Alberto Fernández &quot;Ramos Mejía&quot; (ex &quot;Bulnes&quot;, &quot;Tucumán&quot; y &quot;Uriburu&quot;), [[Caballín]]
* Subsede 8: &quot;Puan&quot;, Facultá de Filosofía y Lletres, Caballín
* Sede 10: Centru Universitariu Rexonal Paternal &quot;Norberto Rodríguez Bustamante&quot;, [[La Paternal|Paternal]]
* Sede 13: Centru Universitariu Rexonal Saladillo, [[Saladillo (Buenos Aires)|Saladillo]] ([[Partíu de Saladillo|Saladillo]], provincia de Buenos Aires)
* Sede 14: Centru Universitariu Rexonal Escobar, [[Belén de Escobar]] ([[Partíu de Escobar|Escobar]], provincia de Buenos Aires)
* Sede 21: Centru Universitariu Rexonal Mercedes &quot;Saturnino Unzué&quot;, [[Mercedes (Buenos Aires)|Mercedes]] ([[Partíu de Mercedes|Mercedes]], provincia de Buenos Aires)
* Sede 27: Centru Universitariu Rexonal Baradero, [[Baradero]] ([[Partíu de Baradero|Baradero]], provincia de Buenos Aires)
* Sede 28: Centru Universitariu Rexonal Moreno, [[Moreno (Buenos Aires)|Moreno]] ([[Partíu de Moreno|Moreno]], provincia de Buenos Aires)
* Sede 29: Centru Universitariu Rexonal San Miguel, [[San Miguel (Buenos Aires)|San Miguel]] ([[Partíu de San Miguel|San Miguel]], provincia de Buenos Aires)
* Sede 30: Centru Universitariu Rexonal Bragáu, [[Bragáu]] ([[Partíu de Bragáu|Bragáu]], provincia de Buenos Aires)
* Sede 31: Centru Rexonal Chivilcoy, [[Chivilcoy]] ([[Partíu de Chivilcoy|Chivilcoy]], provincia de Buenos Aires)
* Sede 32: Centru Rexonal Pilar, [[Pilar (Buenos Aires)|Pilar]] ([[Partíu de Pilar|Pilar]], provincia de Buenos Aires)
* Sede 33: Centru Rexonal Tigre, [[Tigre (Buenos Aires)|Tigre]] ([[Partíu de Tigre|Tigre]], provincia de Buenos Aires)
* Sede 34: Centru Rexonal Llobos, [[Llobos]] ([[Partíu de Llobos Llobos]], provincia de Buenos Aires)
* Sede 35: Centru Rexonal de La Mariña, [[Santa Teresita]] ([[Partíu de La Mariña]], provincia de Buenos Aires)
* Sede 36: Centru Rexonal Chacabuco, [[Chacabuco (ciudá)|Chacabuco]] ([[Chacabuco (partíu)|Chacabuco]], provincia de Buenos Aires)
* Sede 37: Centru Rexonal Villa Gesell, [[Villa Gesell]] ([[Partíu de Villa Gesell]], provincia de Buenos Aires)
* Sede 38: Centru Rexonal Zárate, [[Zárate]] ([[Partíu de Zárate|Zárate]], provincia de Buenos Aires)
* Sede 39: Centro Villa Lugano, [[Villa Lugano]]
* Sede 41: Centru Universitariu Rexonal Vicente López ([[Munro (Buenos Aires)|Munro]], provincia de Buenos Aires)

=== Rede hospitalaria ===
La Universidá de Buenos Aires empresta servicios asistenciales al traviés de la so rede hospitalaria, conformada poles siguiente instituciones dependientes de la Facultá de Medicina:&lt;ref&gt;{{Cita web |url= http://www.fmed.uba.ar/hospital/red.htm |títulu= Área de Salú |obra= Facultá de Medicina - UBA |fecha= Payares de 2016 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20171116024742/http://www.fmed.uba.ar/hospital/red.htm |fechaarchivu= 2017-11-16 }}&lt;/ref&gt;
* Institutu d'Investigaciones Médiques &quot;Alfredo Lanari&quot;.
* Institutu d'Oncoloxía &quot;Ángel Roffo&quot;.
* Institutu de Tisioneumoloxía &quot;Raúl F. Vacarezza&quot;.
* [[Hospital de Clínica José de San Martín]].
* Institutu d'Investigaciones Cardiolóxiques Prof. Dr. Alberto C. Taquini (ININCA)
A estos centros d'atención sumir:
* Hospital Odontolóxicu Universitariu, (dependiente de la Facultá d'Odontoloxía).&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.uba.ar/ubasalud/conteníos.php?id=12 |títulu=Hospital Odontolóxicu Universitariu |obra=UBA Salú }}&lt;/ref&gt;
* Hospital Escuela de la Facultá de Ciencies Veterinaries, (dependiente de la Facultá de Ciencies Veterinaries).&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.fvet.uba.ar/hospital/ |títulu= Hospital Escuela |obra= Facultá de Ciencies Veterinaries - UBA}}&lt;/ref&gt;

=== Museos ===
La rede de museos de la UBA ta integrada por una serie d'instituciones, diverses tocantes a la so temática, que'l so oxetivu común ye la divulgación y l'articulación interdisciplinaria.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.uba.ar/contenido/51 |títulu=Red de museos |obra=Secretaría d'Estensión Universitaria y Bienestar Estudiantil - UBA}}&lt;/ref&gt;
* Muséu d'Anatomía Veterinaria «Prof. Dr. Luis Van de Pas», na Facultá de Ciencies Veterinaries
* Muséu de la Farmacia «Dra. Rosa D'Alessio de Carnevale Bonino», na Facultá de Farmacia y Bioquímica
* Muséu de Patoloxía, na Facultá de Medicina 
*Museo de Mineraloxía «Dra. Edelmira Mórtola», nel Departamentu de Xeoloxía de la Fac. de Ciencies Exactes y Naturales
* Muséu Etnográficu «[[Juan Bautista Ambrosetti]]», na Facultá de Filosofía y Letra
* Museo de Matemática «MateUBA», nel Departamentu de Matemática de la Facultá de Ciencies Exactes y Naturales
* Muséu de Farmacobotánica «Juan Aníbal Domínguez», na Facultá de Farmacia y Bioquímica
* Muséu y Centru d'Estudios Históricos «Prof. Dr. Orestes Walter Siutti», na Facultá d'Odontoloxía 
*Museo de Ciencia y Téunica, na Facultá d'Ingeniería 
*Museo d'Historia de la Medicina y de la Ciruxía «Vicente A. Risolía», na Facultá de Medicina 
*Museo «Houssay» d'Historia de la Ciencia y la Teunoloxía, na Facultá de Medicina 
*Museo de la Sicoloxía Esperimental Arxentina «Horacio Piñero»,na Facultá de Sicoloxía.
* Muséu Arqueolóxicu «Dr. Eduardo Casanova» y Muséu de Sitiu [[Pucará de Tilcara|Pucará]] dependiente de la Facultá de Filosofía y Lletres, en [[Tilcara]], [[Provincia de Jujuy|Jujuy]]
* Muséu de la Delda Esterna, na Facultá de Ciencies Económiques
* Muséu d'Anatomía del Institutu J.J. Naón, na Facultá de Medicina 
*Museo y Archivu Históricu na Facultá de Derechu 
*Muséu Universitariu de Maquinaria Agrícola «Ing. Agr. Mario C. Tourn» - MUAMAG na Facultá d'Agronomía 
*Museo d'Arqueoloxía Urbana, na Facultá d'Arquiteutura, Diseñu y Urbanismu

== Estudiantáu ==
Si hacia 1974, la Universidá de Buenos Aires tenía alredor de 120&amp;nbsp;000 estudiantes cursando,&lt;ref&gt;“[[Summa]]” n° 83. Agostu de 1974.&lt;/ref&gt; pa 1988 el númberu d'estudiantes de grau xubiera a 180&amp;nbsp;805, y el de posgráu llegaba a 5687.&lt;ref&gt;{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171030012507/http://www.uba.ar/institucional/censos/Estudiantes1988/default.htm |fechaarchivu=2017-10-30 |url=http://www.uba.ar/institucional/censos/Estudiantes1988/default.htm |títulu=Censu d'estudiantes 1988}}&lt;/ref&gt; Pa 1992, la cifra cayera a 168.808 (grau) y 4592 (posgráu),&lt;ref&gt;{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171030015349/http://www.uba.ar/institucional/censos/Estudiantes1992/default.htm |fechaarchivu=2017-10-30 |url=http://www.uba.ar/institucional/censos/Estudiantes1992/default.htm |títulu=Censu d'estudiantes 1992}}&lt;/ref&gt; anque se dio un rebote nos númberos pa 1996, cuando se llegó a 183&amp;nbsp;347 (grau).&lt;ref&gt;{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171030005256/http://www.uba.ar/institucional/censos/Estudiantes1996/default.htm |fechaarchivu=2017-10-30 |url=http://www.uba.ar/institucional/censos/Estudiantes1996/default.htm |títulu=Censu d'estudiantes 1996}}&lt;/ref&gt;

Pal censu del añu 2000, dixebróse l'estudiantáu del CBC (76&amp;nbsp;788 persones) del de la cursada de grau (176&amp;nbsp;472 persones), lo que refundió un total de 253&amp;nbsp;260 estudiantes.&lt;ref&gt;{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171030015703/http://www.uba.ar/institucional/censos/estudiantes2000/default.htm |fechaarchivu=2017-10-30 |url=http://www.uba.ar/institucional/censos/estudiantes2000/default.htm |títulu=Censu d'estudiantes 2000}}&lt;/ref&gt; En 2004 el númberu xubió a 297&amp;nbsp;639 (78&amp;nbsp;684 del CBC).&lt;ref&gt;[http://www.uba.ar/institucional/censos/Estudiantes2004/censu-estudiantes.pdf Censu d'estudiantes 2004] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Censu d'estudiantes 2004 |2=http://www.uba.ar/institucional/censos/Estudiantes2004/censu-estudiantes.pdf |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

L'últimu censu de la UBA, realizáu en 2011, refundió'l datu de 262&amp;nbsp;932 estudiantes de grau y 67&amp;nbsp;445 del CBC. La facultá con mayor númberu d'alumnos foi la de Ciencies Económiques (36&amp;nbsp;377 estudiantes de grau), siguida poles d'Arquiteutura, Diseñu y Urbanismu (25&amp;nbsp;748) y Medicina (24&amp;nbsp;198). El 96&amp;nbsp;% d'estos estudiantes yeren arxentinos de nacionalidá y el 52,3&amp;nbsp;% tenía menos de 25 años. El 60,9&amp;nbsp;% de los estudiantes son muyeres.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131029195327/http://www.uba.ar/institucional/censos/Estudiantes2011/estudiantes%202011.pdf Censu d'estudiantes 2011] uba.ar&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|+ Estudiantes de grau según unidá académica
|- 
! scope=&quot;col&quot; | Unidá académica
!scope=&quot;col&quot; | 1992
! scope=&quot;col&quot; | 1996
! scope=&quot;col&quot; | 2000
! scope=&quot;col&quot; | 2004
! scope=&quot;col&quot; | 2011
|-
| [[Facultá d'Agronomía (UBA)|Agronomía]] || 1.854 || 1.587 || 2.891 || 3.861 || 4.488
|-
| [[Facultá d'Arquiteutura, Diseñu y Urbanismu (UBA)|Arquiteutura, Diseñu y Urbanismu]] || 12.311 || 15.768 || 18.026 || 23.825 || 25.748
|-
| [[Facultá de Ciencies Económiques (UBA)|Ciencies Económiques]] || 22.485 || 25.476 || 41.073 || 44.645 || 36.377
|-
| [[Facultá de Ciencies Exactes y Naturales (UBA)|Ciencies Exactes y Naturales]] || 5.524 || 4.675 || 4.774 || 6.041 || 7.120
|-
| [[Facultá de Ciencies Sociales (UBA)|Ciencies Sociales]] || 6.646 || 9.840 || 16.692 || 25.346 || 22.016
|-
| [[Facultá de Ciencies Veterinaries (UBA)|Ciencies Veterinaries]] || 2.437 || 2.753 || 3.562 || 4.678 || 4.283
|-
| [[Facultá de Derechu (UBA)|Derechu]] || 22.453 || 22.913 || 28.048 || 31.428 || 23.790
|-
| [[Facultá de Farmacia y Bioquímica (UBA)|Farmacia y Bioquímica]] || 5.154 || 4.920 || 4.980 || 5.068 || 4.970
|-
| [[Facultá de Filosofía y Lletres (UBA)|Filosofía y Lletres]] || 6.852 || 7.143 || 10.659 || 14.330 || 15.289
|-
| [[Facultá d'Inxeniería (UBA)|Inxeniería]] || 7.801 || 6.542 || 7.181 || 8.923 || 8.698
|-
| [[Facultá de Ciencies Médiques (UBA)|Medicina]] || 19.141 || 18.528 || 21.849 || 25.862 || 24.198
|-
| [[Facultá d'Odontoloxía (UBA)|Odontoloxía]] || 2.646 || 2.224 || 2.460 || 1.963 || 2.046
|-
| [[Facultá de Sicoloxía (UBA)|Sicoloxía]] || 7.159 || 9.498 || 14.277 || 18.662 || 16.162
|-
| ''[[Ciclu Básicu Común]]'' || 46.345 || 51.480 || 76.788 || 78.681 || 67.445
|-
| ''Rectoráu'' || s/d || s/d || s/d || .45 || .302
|-
! '''Total''' || 168.808 || 183.347 || 253.260 || 293.358 || 262.932
|}

== Sistema de gobiernu ==
L'actual sistema de [http://www.uba.ar/institucional/uba/gobiernu.php?i=uba&amp;s=gobierno gobiernu tripartitu de la Universidá de Buenos Aires] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=gobiernu tripartitu de la Universidá de Buenos Aires |2=http://www.uba.ar/institucional/uba/gobiernu.php?i=uba&amp;s=gobierno |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, inspiráu na [[Reforma universitaria (Arxentina)|Reforma Universitaria]] de 1918, ta constituyíu pol Conseyu Cimeru y el [[Rector]], quien lo preside. El Conseyu Cimeru componer de los decanos de caúna de les facultaes y de los representantes de los claustros de profesores, graduaos y alumnos. Los únicos docentes que pueden escoyer representantes son los profesores titulares, polo que de los aproximadamente 40&amp;nbsp;000 que tien la universidá, solo unos 2000 tienen representación, el 5%. Nengún auxiliar docente (Ayudante de Segunda, Ayudante de primera o Xefe de Trabayos Práuticos) tien representación. Los representantes estudiantiles son escoyíos por tolos aproximadamente 300&amp;nbsp;000 alumnos.

Pela so parte, cada facultá tien un gobiernu compuestu pol Decanu y el Conseyu Direutivu, que ta integráu por ocho representantes de los profesores, cuatro de los graduaos y cuatro de los estudiantes, toos escoyíos por votación direuta y obligatoria de los sos respeutivos pares.

== Historia ==
De toles cases d'altos estudios de l'Arxentina, la UBA foi la que con mayor fuercia defendió un programa modernizador y pol so pesu políticu, deriváu de la so cantidá d'alumnos y de la so llarga historia, el movimientu estudiantil de la UBA foi clave na historia política de la universidá y del país.&lt;ref&gt;[http://ries.universia.net/index.php/ries/article/view/262/pdf_30 Historia del orixe de la Universidá de Buenos Aires] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428182627/http://ries.universia.net/index.php/ries/article/view/262/pdf_30 |date=2014-04-28 }} Martín Unzué, RIES, Vol. 3, Núm. 8 (2012)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu1=Rotunno |nome1=Catalina A. |apellíu2=Díaz de Quixarru |nome2= Eduardo |títulu=La construcción
 de lo posible: la Universidá de Buenos Aires de 1955 a 1966 |url=https://books.google.com.ar/books?hl=en&amp;lr=&amp;id=PuWvtPgXDU8C&amp;oi=fnd&amp;pg=PA7&amp;dq=%22historia+de+la universidá+de+buenos+aires+%22&amp;ots=mpDsEofj-h&amp;sig=Al2F9Djc5D04SDZdNDYmZtbmK6c&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%22historia%20de%20la%20universidá%20de%20bonos%20aires%20%22&amp;f=false |añu=2003 |editorial= Llibros del Malvís |isbn= 9871081138}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu1=Naishtat |nome1=Francisco |apellíu2=Toer |nome2=Mario |títulu=Democracia y representación na universidá El casu de la Universidá de Buenos Aires dende la visión de los sos protagonistes |url=https://books.google.com.ar/books?id=0bnUbKM-sfEC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=%22Democracia+y+representaci%C3%B3n+en+la universidá:+el casu+de+la Universidá+de+buenos+aires+%22&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=A7AvUvvQJamsiQLe9oDwCQ&amp;ved=0CCoQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=%22Democracia%20y%20representaci%C3%B3n%20en%20la%20universidá%3A%20el%20casu%20de%20la%20Universidá%20de%20bonos%20aires%20%22&amp;f=false |fechaaccesu=23 d'avientu de 2016 |añu=2005 |editorial=Biblos |isbn=9789507864674}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[www.mov-estudiantil.com.ar/terceres/20065.doc El movimientu estudiantil na UBA ente 1955 y 1976] Juan Sebastián Califa, Facultá de Ciencies Sociales, UBA&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ses.unam.mx/docencia/2012II/Mariategui_LaReformaUniversitaria.pdf La Reforma Universitaria] [[José Carlos Mariátegui]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu=Duarte |nome=Betina |títulu=L'accesu a la Educación Cimera. Sistemes d'Almisión a les Universidaes Nacionales d'Arxentina |url=http://www.saece.org.ar/docs/congresu1/Duarte.doc |fechaaccesu=23 d'avientu de 2016 |editorial= Sociedá Arxentina d'Estudios Comparaos n'Educación.}}&lt;/ref&gt;

=== Antecedentes ===
A pesar de lo prolífico de l'actividá universitaria en delles ciudaes de l'[[Colonización europea d'América|América colonial]], Buenos Aires nun cuntó con una universidá propia mientres la so pertenencia al [[Imperiu Español]]. Esto debía, ente otres coses, a que mientres los sieglos {{versalita|xvi}} y {{versalita|xvii}}, la [[Gobernación del Río de la Plata]] yera marxinal con respectu al circuitu d'actividá económica, centráu na exa andina. L'actividá cultural yera desempeñada sobre manera por miembros de la [[Compañía de Xesús]] (con fuerte presencia dende la [[Misiones xesuites guaraníes|provincia de Paracuaria]]), que caltenía'l Colexu San Ignacio. La ufierta universitaria yera, dientro del territoriu virreinal, la de [[Universidá Nacional de Córdoba|Córdoba]] y [[Universidá de Chuquisaca|Chuquisaca]] y, na [[Capitanía Xeneral de Chile]], la [[Universidá de San Felipe]] (güei [[Universidá de Chile]]). Al constituyise'l [[Virreinatu del Río de la Plata]], arrobináronse nuevos ánimos de creación d'una universidá, que'l mesmu virréi [[Juan José de Vértiz y Salcedo|Vertiz]] sofitó, proponiendo l'aprovechamientu del legáu del Colexu San Ignacio,&lt;ref&gt;Oscar F. Urquiza Almandoz, ''La cultura de Buenos Aires al traviés de la so prensa periódica, dende 1810 hasta 1820, Buenos Aires''. Eudeba, 1972&lt;/ref&gt; abandonáu tres la espulsión de los xesuites, estos ánimos fueron correspondíos por Coronar pero, por cuenta de les rivalidaes ente los posibles depositarios de la docencia, les diverses órdenes monástiques y los diversos departamentos de funcionarios, la universidá nun llegó a fundase.

=== Creación ===
Producida la [[Revolución de Mayu]] de 1810 y la [[Declaración d'Independencia de l'Arxentina|Declaración de la Independencia]] en 1816, tuvieron de pasar dellos años pa la so creación.

La Universidá de Buenos Aires foi oficialmente inaugurada'l 12 d'agostu de 1821 por un decretu del gobernador de la provincia de Buenos Aires, el brigadier xeneral [[Martín Rodríguez]], fecháu tres díes antes ya impulsáu pol so ministru de gobiernu, [[Bernardino Rivadavia]].&lt;ref name=&quot;Bernardette&quot;&gt;{{Cita web |títulu=La UBA celebra la so 195º aniversariu |url=http://www.uba.ar/noticia/16135 |editorial=www.uba.ar |fecha=12 d'agostu de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uba_1&quot;&gt;{{Cita web |títulu=Curtia Historia de la Universidá de Buenos Aires |url=http://www.uba.ar/institucional/conteníos.php?id=91#1821 |editorial=www.uba.ar}}&lt;/ref&gt; Nel actu d'inauguración, que tuvo llugar na [[Ilesia de San Ignacio (Buenos Aires)|Ilesia de San Ignacio]], tuvieron presentes Rivadavia y el sacerdote [[Antonio Sáenz]], quien foi nomáu primer rector.&lt;ref name=&quot;Bernardette&quot;/&gt; Sáenz delles vegaes antes esmoleciérase, ensin ésitu, por dotar a la ciudá d'una casa d'altos estudios intentando actualizar la educación cimera del país, inda bien enferronada a la enseñanza de tipu relixosu en desterciu de les ciencies natural y exactu.

[[Ficheru:Bernardino Rivadavia 2.jpg|thumb|[[Bernardino Rivadavia]] impulsó la creación de la Universidá de Buenos Aires en 1821.]]
[[Ficheru:Antonio Sáenz.jpg|thumb|[[Antonio Sáenz]], primer rector]]

Cola creación de la universidá buscóse facer ciencia de manera entamada, incorporando instituciones docentes que yá esistíen: los cursos de matemática dependientes del [[Consuláu de Comerciu de Buenos Aires|Consuláu de Buenos Aires]], los del Institutu Médicu Militar y los del Colexu de la Unión del Sud. Tamién asumió la parte teórica de l'Academia de Xurisprudencia y fíxose cargu de la enseñanza primaria. Al inaugurase, los sos trabayos taben yá tan adelantraos qu'a otru día pudo conferir cinco graos de medicina y unu de derechu.

En 1822 taba compuesta polos siguiente departamentos, antecesores de les actuales facultaes:
* Primeres Lletres: nél incorporábense les dieciséis escueles primaries de la ciudá y contorna. Establecíase como obligatoriu'l sistema de Lancaster. En 1828 esti Departamentu dixebrar de la Universidá.
* Estudios Preparatorios: nél enseñaba llatín, llingües modernes, filosofía, economía política ―treslladada en 1823 al Departamentu de Xurisprudencia― y ciencies físicu-matemátiques.
* Ciencies Exactes: con cátedres de dibuxu, química xeneral, xeometría descriptiva, cálculu y mecánica, física esperimental y astronomía. Sicasí, tou amenorgóse finalmente a dibuxu y xeometría.
* Medicina: con cátedres d'instituciones médiques, quirúrxiques, y de clínica médica y quirúrxica.
* Xurisprudencia: con cátedres de derechu civil, natural y de xentes y, a partir de 1823, d'economía política.
* Ciencies Sagraes: el so funcionamientu empezó en 1824 sobre la base de los cursos del Colexu d'Estudios Eclesiásticos.

Les clases de matemática dictáronse tantu nel Departamentu de Ciencies Exactes como nel d'Estudios Preparatorios. D'esta última cátedra tuvieron al so cargu [[Avelino Díaz]], discípulu de Lanz, y Senillosa, que se destacar como profesor y estudiosu, que los sos testos d'enseñanza fueron utilizaos mientres enforma tiempu na Universidá. Les clases de física nel Departamentu d'estudios preparatorios fueron nos sos principios dictaes por Díaz. En 1823 adquirióse un llaboratoriu y una sala pa los cursos de física esperimental.

En 1826, foi nomáu rector el presbíteru [[Valentín Gómez]]. Esi mesmu añu, el médicu italianu [[Pedro Carta Molino]], que llegó expatriado dende'l so país y fuera contratáu n'Inglaterra por Rivadavia, asumió la cátedra de materia médico y farmacia y la de física esperimental. Dexó'l cargu tres l'arrenunciu de Rivadavia y foi asocedíu pol astrónomu [[Octavio Fabricio Mossotti|Fabricio Mossotti]], tamién italianu y qu'abandonara el so país por motivos políticos. Foi, xunto con [[Aimé Bonpland]], el más importante formador de científicos de l'Arxentina de la primer metá del sieglu {{versalita|xix}}. La cátedra de química foi empecipiada en 1823 por [[Manuel Moreno]], quien arrenunció en 1828.

Nel Departamentu de Medicina los cursos tuvieron al cargu de los doctores Francisco de Paula Rivero y [[Francisco Cosme Argerich]]. En 1822 creóse l'[[Academia Nacional de Medicina (Arxentina)|Academia Nacional de Medicina]], qu'axuntó a destacaos facultativos nacionales y estranxeros y que, cola publicación del primer volume de los sos Añales en 1823, dio entamu a la prensa periódica científica.

Los primeros profesores d'estudios xurídicos fueron Sáenz, en derechu natural y de xentes, y [[Pedro Antonio Somellera]] en derechu civil. En 1823 incorporar al Departamentu de Xurisprudencia la economía política. Esta materia foi dictada en 1824 por [[Pedro José Agrelo]] y a partir de 1826 por [[Dalmacio Vélez Sársfield]]. Esti cursu siguía la teoría de [[James Mill]] publicada en ''Elementos d'economía'', traducíu en 1823 en Buenos Aires, y na parte práutica enseñaba l'aplicación de los principios a la economía doméstica, a la comercial y social, y a la estadística y alministración de la facienda pública. Tamién s'incorporó al Departamentu de Xurisprudencia en 1826 la cátedra de derechu públicu eclesiásticu, que'l so primer profesor foi'l presbíteru [[José Eusebio Agüero]].

=== Debilitamientu ===
Mientres la [[Dómina de Rosas|dómina de Juan Manuel de Rosas]], suprimir en Buenos Aires la enseñanza gratuita y los sueldos de los profesores universitarios. Sicasí, la Universidá nun cerró les sos puertes, anque'l númberu d'alumnos menguó considerablemente. Les cátedres de Medicina y Xurisprudencia casi nun cuntaben con profesores y el Departamentu de Ciencies Exactes práuticamente sumió. Nesti periodu [[Francisco Javier Muñiz]], de formación médica, empecipió los primeros trabayos en [[paleontoloxía]] arxentina y aportó a decanu de la Facultá de Medicina de Buenos Aires.

=== Resurdimientu ===
En 1852, dempués de la cayida de Rosas tres la [[Batalla de Caseros]], la universidá reorganizóse. El [[Estáu de Buenos Aires]] dio inmediatu impulsu a la universidá, promoviendo la educación cimera. En 1858 instauróse'l réxime de concursos docentes y creáronse nueves carreres.

La cátedra de física tuvo al cargu d'ún de los educadores de más prestíu de la dómina, [[Amadeo Jacques]]. El Departamentu de Ciencies Exactes reorganizóse recién en 1863, por obra de [[Juan María Gutiérrez]], quien foi rector de la UBA dende 1861 hasta 1874. Pasó entós a entender la enseñanza de [[matemátiques pures]], [[matemática aplicada|aplicaes]] y de [[historia natural]]. Gracies a la xestión de Gutiérrez contraten profesores de prestíu veníos d'Europa, como Bernardino Speluzzi (matemáticu de la [[Universidá de Pavía]]), Emilio Rosetti (de [[Turín]]) y [[Pellegrino Strobel]] (especializáu n'historia natural, de [[Parma]]).

Del Departamentu d'Exactes egresaron en 1869 los primeros dolce inxenieros arxentinos, a quien se denominó ''los dolce apóstoles''. Ente ellos taba [[Valentín Balbín]], que foi presidente de la [[Sociedá Científica Arxentina]]. En 1891 el Departamentu adoptó'l nome de Facultá de Ciencies Exactes, Físiques y Naturales, qu'instauró'l doctoráu en química en 1896. La Facultá incluyía les carreres d'Inxeniería y Arquiteutura. En 1909, creáronse les facultaes d'Agronomía y Veterinaria, del Institutu d'Altos Estudios Comerciales y de Ciencies Económiques.

En 1863 creóse'l [[Colexu Nacional Buenos Aires]] y en 1890 la Escuela Cimera de Comerciu (güei [[Escuela Cimera de Comerciu Carlos Pellegrini|Carlos Pellegrini]]). En 1881, al convertise la ciudá de Buenos Aires en [[Federalización de Buenos Aires|Capital Federal]], la Universidá pasó a depender del Estáu nacional. En 1883 la UBA fíxose cargu de la direición téunica del [[Hospital de Clínica José de San Martín|Hospital de Clíniques]], que se convirtió asina n'hospital escuela.

Mientres la [[Xeneración del Ochenta]] la Universidá llogró progresos importantes y gran prestíu, impulsada poles polítiques conservadores y el [[cientificismo]] surdíu a partir de fines del sieglu {{versalita|xix}}.

[[Ficheru:Manzana de las Luces (años '20).jpg|thumb|[[Mazana de les Lluces]], primer sede de la UBA, ''c''. 1920]]

=== Reforma Universitaria ===
[[Ficheru:Rectorado de la UBA.jpg|thumb|El Rectoráu de la UBA hacia 1900, na so sede actual de la cai Viamonte 430 y 444.]]
La crecedera d'Arxentina y de Buenos Aires en particular y la prosperidá económica que brindaba la espansión del mercáu internu dexaron a los fíos de los inmigrantes ―que pasaron a conformar el gran sector mediu social― llegar a la universidá.

En xunu de 1918, empecipióse un movimientu políticu-cultural promovíu polos estudiantes de la [[Universidá Nacional de Córdoba]] y que s'estendió por toa América Llatina y en menor midida España y otros países que se denominó [[Reforma Universitaria]]. Nun sentíu xenéricu la Reforma Universitaria foi'l nome que correspondió al conxuntu de cambeos de les estructures, conteníos y fines de la universidá. Ente'l so principios dieron l'autonomía universitaria, el cogobierno, la estensión universitaria, la periodicidad de les cátedres y los concursos d'oposición. Na práutica, la democratización formal de la universidá.

=== Intervención de 1930 ===
Tres el [[Golpe d'Estáu n'Arxentina de 1930|golpe d'Estáu del 6 de setiembre de 1930]] que convirtió en presidente ''de facto'' a [[José Félix Uriburu]], la UBA foi intervenida. La intolerancia foi una de les sos carauterístiques más sobresalientes y púnxose de manifiestu al traviés de la persecución a estudiantes y profesores, a quien s'espulsó por motivos diversos. Sicasí, la UBA siguió formando profesionales según les especialidaes y llevaba alantre, gracies al esfuerciu individual de dalgunos de los sos integrantes, unos pocos programes d'investigación.

=== Peronismu ===
[[Ficheru:Facultad de Medicina UBA (en construcción).jpg|200px|thumb|La sede actual en construcción (''c''. 1940)]]

Col advenimiento del [[peronismu]] al gobiernu depués de les eleiciones del 24 de febreru de 1946, suprimir por llei l'autonomía universitaria y el gobiernu tripartitu. El 22 de payares de 1949, [[Juan Domingo Perón]] estableció la gratuidá de la enseñanza universitaria al traviés del decretu 29.337. Asegurábase asina l'accesu irrestricto a la cultura, a la educación cimera y a la formación profesional universitaria, esaniciando la imposición de los aranceles vixentes y estableciendo que &quot;como midida de bon gobiernu, l'Estáu tien d'emprestar tol so sofitu a los mozos estudiantes qu'aspiren a contribuyir al bienestar y prosperidá de la Nación, suprimiendo toa torga que los torgar o trabe'l cumplimientu de tan notable como llexítima vocación&quot;. El gobiernu dio la posibilidá que los fíos de los trabayadores aportaren a la universidá. Ente 1935 y 1955, la matrícula de la UBA pasó de 12&amp;nbsp;000 a 74&amp;nbsp;000 alumnos.

=== Décades del 50 y 60 ===
Tres el [[Golpe d'Estáu n'Arxentina de setiembre de 1955|golpe d'Estáu de 1955]], instalar nel poder la dictadura de la llamada [[Revolución Llibertadora (Arxentina)|Revolución Llibertadora]] qu'en forma inmediata reestableció el gobiernu tripartitu y l'autonomía universitaria, pero al empar coordinó la represión contra'l peronismu y corrientes d'izquierda nel ámbitu educativu, lo que llevó a dexar cesantes a cientos de profesores universitarios, ellaboráronse llistes negres de profesores que nun podíen siguir exerciendo la docencia, siendo la Universidá de Buenos Aires una de les más afeutaes.&lt;ref&gt;La Universidá y l'Estáu Terrorista, Inés Izaguirre, Conflictu Social, Añu 4, númberu 5, páx.17 Xunu 2011, ISSN 1852-2262&lt;/ref&gt;

En 1955 creóse'l Departamentu Editorial de la Universidá de Buenos Aires, que tomó al so cargu la publicación de la ''Revista de la Universidá de Buenos Aires'', creada en 1904, y empecipió la publicación d'una serie de llibros sobre Agronomía y Veterinaria, Ciencies Económiques, Derechu y Ciencies Sociales, Filosofía, Lletres y Historia. Nesti segundu aspeutu'l Departamentu foi sustituyíu en 1958 pola [[Editorial Universitaria de Buenos Aires]] (EUDEBA), qu'a partir del añu siguiente empecipió un estensu llabor editorial publicando hasta fines de 1961 más de 150 títulos. EUDEBA edita dende entós obres de cultura xeneral, testos y manuales de nivel universitariu y una coleición popular empecipiada en 1960 con obres de lliteratura y hestories arxentines, qu'algamó a los pocos meses una tirada d'un millón d'exemplares.

=== Nueche de los Cayaos Llargos ===
{{AP|Nueche de los Cayaos Llargos}}
[[Ficheru:Blargos1.jpg|200px|thumb|La Nueche de los Cayaos Llargos, el 29 de xunetu de 1966.]]

A partir de la llamada [[Nueche de los Cayaos Llargos]] mientres la dictadura de [[Juan Carlos Onganía]], el gobiernu militar intervieno les universidaes y aplicó una estricta censura nos conteníos d'enseñanza. Desmantelóse asina un proyeutu reformista d'universidá científica d'excelencia, sobre la base de la estrecha vinculación ente investigación y docencia. La llamada Nueche de los Cayaos Llargos consistió nel desallugu violentu per parte de la [[Policía Federal Arxentina|policía]], el 29 de xunetu de 1966, de cinco facultaes, ocupaes poles autoridaes llexítimes (estudiantes, profesores y graduaos). El motivu de la ocupación yera la oposición a la decisión del [[Revolución Arxentina|gobiernu militar]] d'intervenir les universidaes y anular el réxime de [[Reforma universitaria#Cogobierno|cogobierno]] en deponiendo un mes antes, el 28 de xunu, al gobiernu [[Constitución de la Nación Arxentina|constitucional]] d'[[Arturo Illia]].

La represión foi particularmente esforcia nes facultaes de Ciencies Exactes y Naturales y de Filosofía y Lletres. En total fueron deteníes 400 persones y destruyíos llaboratorios y biblioteques. Nos meses siguientes cientos de profesores fueron despidíos, arrenunciaron a les sos cátedres o abandonaron el país. Emigraron 301 profesores universitarios, de los cualos 215 dedicar a la investigación científica. En dellos casos desmanteláronse equipos completos. Ye lo qu'asocedió col Institutu de Cálculu (UBA) de la Facultá de Ciencies Exactes, onde operaba dende 1961 el primer ordenador d'América Llatina, llamada [[Clementina (computadora)|Clementina]], trayida por [[Manuel Sadosky]] dende'l Reinu Xuníu. Los sos 70&amp;nbsp;miembros arrenunciaron y emigraron. Lo mesmo asocedió colos institutos de Sicoloxía Evolutiva y de Radiación Cósmico.

=== Vuelta a la democracia y tercer presidencia de Perón ===
[[Ficheru:Alberto Eduardo Ottalagano.png|thumb|150px|right|Alberto Ottalagano, rector en 1974, nunca despintó la so simpatía pol [[fascismu]].]]
En marzu de 1973, cola llegada de la democracia, el peronismu [[Tercer peronismu|retornó al poder]]. A principios de 1974, mientres la presidencia Perón, sancionóse la llei 20.645 d'universidaes nacionales, al traviés de la que se reconocía l'autonomía académico y docente y la autarquía alministrativa y económica.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.coneau.edu.ar/archivos/547.pdf |títulu=LEY 20.654 - Llei orgánica de les universidaes nacionales |obra=Comisión Nacional d'Evaluación y Acreditación Universitaria - Llexislación Universitaria |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180417032353/http://www.coneau.edu.ar/archivos/547.pdf |fechaarchivu=2018-04-17 }}&lt;/ref&gt;

Nel segundu semestre de 1974, mientres el gobiernu d'[[Isabel Perón]], foi nomáu interventor de la UBA [[Alberto Eduardo Ottalagano]], col sofitu de l'agrupación Coordinadora d'Estudiantes Universitarios Peronistes, integrada pol Movimientu Universitariu Nacional, la Concentración Nacional Universitaria (CNU), la Lexón Universitaria Peronista, l'Alianza Universitaria Nacionalista, el Centru Universitariu Peronista del Comandu Evita y el Comandu Nacional 8 d'Ochobre. Ottalagano, asesor presidencial de Perón, yera un fascista declaráu convencíu de que la universidá yera un campu d'entrenamientu de guerrilleros subversivos, polo que la intervención taba destinada principalmente a mover a la izquierda peronista. Mientres la so xestión fueron despidíos 4000 profesores, ente ellos el [[premiu Nobel de Química]] [[Luis Federico Leloir]] y cuatro estudiantes [[Deteníu sumíu|fueron sumíos]].&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu=Beltrán |nome= Mónica |títulu=La Franxa. De la esperiencia universitaria al desafíu del poder |url=https://books.google.com.ar/books?id=YpEXAgAAQBAJ&amp;pg=PT117&amp;lpg=PT117&amp;dq=estudiantes+sumíos+ottalagano&amp;source=bl&amp;ots=G-9JGrjB7j&amp;sig=RooCPOMsApr8Bn73IoiQ5CMaXhA&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjW5-z425LRAhWIS5AKHflCDjsQ6AEITjAI#v=onepage&amp;q=estudiantes%20sumíos%20ottalagano&amp;f=false |fechaaccesu=26 d'avientu de 2016 |añu=2013 |editorial=Aguilar |isbn= 9789870429418}}&lt;/ref&gt; Sicasí, estes agrupaciones nun cuntaben col sofitu de la gran mayoría de los estudiantes de la UBA.&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu=Izaguirre |nome=Inés |títulu=Universidad y terrorismu d'Estáu La UBA: La Misión Ivanissevich |url=http://webiigg.sociales.uba.ar/conflictosocial/publicaciones/la.uba-la.mision.ivanissevich.pdf |añu=2009}}&lt;/ref&gt;

=== Periodu de la Dictadura de 1976-1983 ===
Mientres la dictadura de 1976-1983, autodenomada [[Procesu de Reorganización Nacional]], fueron [[Sumíos mientres el Procesu de Reorganización Nacional|sumíos]] profesores y estudiantes ensin importar la so filiación política y entá aquellos qu'ante'l menor barruntu de les autoridaes de la intervención yeren llomaos de subversivos. Amás llevóse a cabu un sistemáticu llabor de censura, na cual quemáronse cientos de miles de llibros, ente ellos 90&amp;nbsp;000 exemplares de Eudeba.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/universidad/10-60242-2005-12-09.html|títulu= Eudeba y la contracara cultural del procesu represivu de la dictadura|fechaaccesu= 7 de mayu de 2014}|apellíu=Lorca |nome=Javier |fecha=9 d'avientu de 2005 |obra=[[Página/12]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://webiigg.sociales.uba.ar/conflictosocial/revista/05/14_izaguirre.pdf La Universidá y l'Estáu terrorista: La Misión Ivanissevich] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304132324/http://webiigg.sociales.uba.ar/conflictosocial/revista/05/14_izaguirre.pdf |date=2016-03-04 }} Inés Izaguirre, Conflictu Social, Añu 4, númberu 5, Xunu 2011, ISSN 1852-2262&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201405/62018-eudeba-reedita-llibros-quemaos-mientres |títulu=Eudeba reedita llibros quemaos mientres la última dictadura militar |editorial=Télam S.Y. Axencia Nacional de Noticies |fecha=6 de mayu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220527123649/https://www.telam.com.ar/notas/201405/62018-eudeba-reedita-llibros-quemaos-mientres |fechaarchivu=2022-05-27 }}&lt;/ref&gt;

Avasallando los postulaos de la Reforma Universitaria de 1918, estableciéronse exámenes d'ingresu, amenorgamientu de cupos por carreres, arancelamiento, supresión de carreres y reorientación de la matrícula.&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu1=Rodríguez |nome1=Laura Graciela |apellíu2=Sopranu |nome2=Germán
 |títulu=Les polítiques d'accesu a la universidá mientres el procesu de reorganización nacional, 1976-1983 |url=http://sedici.unlp.edu.ar/bitstream/handle/10915/33312/Documentu_completu.pdf?sequence=1 |fechaaccesu=23 d'avientu de 2016|otres Revista Questión Vol. 1, n°. 24 |añu=2009 |editor=Facultá de Periodismu y Comunicación Social}}&lt;/ref&gt;
Nel hall d'accesu de los establecimientos universitarios instaláronse puestos de vixilancia de la Policía Federal.

=== Recuperación de la democracia ===
Recuperada la democracia col advenimiento de [[Raúl Alfonsín]] a la presidencia en 1983, la universidá arxentina recuperó la so forma natural de gobiernu conforme l'Estatutu Universitariu, y según los principios de la Reforma Universitaria de 1918.

En 1985 creóse'l Sistema de Biblioteques ya Información (SISBI), que coordina los servicios bibliotecarios de la universidá y ta constituyíu por 19 unidaes de biblioteques. Tamién n'anguaño creóse'l Ciclu Básicu Común (CBC), que constitúi'l primer ciclu obligatoriu na formación del estudiante, y un añu dempués reforzar col programa d'educación a distancia UBA XXI.

En 1987 poner en marcha'l Programa de Ciencia y Téunica (UBACYT).

En 1993 llanzóse'l programa de beques pa docentes &quot;René Hugo Thalmann&quot; coles mires de dexar a los profesores realizar pasantías en centros universitarios, y a los docentes estudios nel esterior. Una importante medría de beques d'ayuda económica llograr en 2002 cola creación de les beques Sarmiento.

Nel aspeutu téunicu, en 1991 dar# en la creación una empresa dedicada a tresferencia de teunoloxía, consultoría y prestación de servicios, ''UBATEC S.A.'', de la cual ye accionaria la Universidá de Buenos Aires xunto col Gobiernu de la Ciudá de Buenos Aires, la Unión Industrial Arxentina y la Confederación Xeneral de la Industria. En 1996 llanzóse la productora UBA TV, con seis programes d'aire. La creación de UBANET S.A. en 1997, conformada pola UBA y Trainet, del grupu [[Telecom Italia]], dexó ufiertar sistemes de formación y capacitación profesional a partir de recursos teunolóxicos avanzaos.

=== Crisis institucional de 2006 ===
A mediaos d'abril de 2006, escontra'l fin del mandatu de [[Guillermo Jaim Etcheverry]], tenía de llamase a la eleición d'un nuevu rector. El Conseyu Cimeru de la UBA convocó en cinco ocasiones a l'Asamblea Universitaria, pero nengunu d'esos alcuentros pudo llevase a cabu por cuenta de tomar de colexos y facultaes per parte de la [[Federación Universitaria de Buenos Aires]] (FUBA).&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/801532-la-uba-busca-evitar-una-nueva-toma |títulu=La UBA busca evitar una nueva toma |obra=La Nación |fecha=29 d'abril de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161227061424/http://www.lanacion.com.ar/801532-la-uba-busca-evitar-una-nueva-toma |fechaarchivu=2016-12-27 }}&lt;/ref&gt; Ún de los motivos invocaos pola FUBA ―sofitada por organismos de Derechos Humanos como les [[Madres de Plaza de Mayu]] y por partíos d'izquierda― foi la oposición a la candidatura d'[[Atilio Alterini]], sofitada por [[Franxa Morada]], acusáu de collaborar cola dictadura. La FUBA pidía como condición la reforma previa del Estatutu Universitariu por consideralo antidemocráticu. L'acusación basábase, ente otros argumentos, na poca participación de los estudiantes nos órganos de gobiernu, l'alta cantidá de docentes que nun pueden votar nel so claustru por non atopase regularizaos y l'esclusión de participación de los trabayadores non docentes.

Mientres l'intentu de sesión, que tenía de llevase a cabu'l 2 de mayu na Facultá de Medicina, miembros de la FUBA y estudiantes tomaron dicha facultá, y xeneráronse agarradielles cuando los activistes estudiantiles enfrentar con militantes del gremiu de los trabayadores non docentes.&lt;ref&gt;{{Cita web |apellíos1=San Martín, Raquel |títulu=Violentu fracasu de la eleición na UBA |url=http://www.lanacion.com.ar/802414-violentu-fracasu-de-la-eleccion-en-la-uba |editorial=''La Nación'' |fecha=3 de mayu de 2006 }}&lt;/ref&gt;

Rematáu'l mandatu de Jaim Etcheverry el 7 de mayu, asumió'l vicerrector Berardo Dujovne, pero'l so mandatu terminó una selmana más tarde.&lt;ref&gt;[http://www.telam.com.ar/index.php/diario/noticias/sociedad/2006/05/08/la_uba_en_transicion_y_a_siete_dias_de_una_nueva_reunion_clave/(seccion)/sociedá La UBA, en transición y a siete díes d'una nueva xunta clave] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=La UBA, en transición y a siete díes d'una nueva xunta clave |2=http://www.telam.com.ar/index.php/diario/noticias/sociedad/2006/05/08/la_uba_en_transicion_y_a_siete_dias_de_una_nueva_reunion_clave/%28seccion%29/socied%C3%A1 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} - [[Télam]], 07/05/2006&lt;/ref&gt; En virtú del artículu 101 del Estatutu Universitariu asumió temporalmente'l rectoráu'l decanu de mayor edá, [[Alfredo Buzzi]].&lt;ref&gt;[http://web.fcen.uba.ar/prensa//noticias/documentos/estatutouba.html Estatutu Universitariu de la Universidá de Buenos Aires], sancionáu nel añu 1958.&lt;/ref&gt; El 29 de mayu, y tres l'arrenunciu de Buzzi, foi asocedíu nel cargu por [[Alberto Boveris]].&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=Crisis na UBA: el decanu de Farmacia y Bioquímica quedó como rector provisional hasta'l miércoles |url=http://edant.clarin.com/diario/2006/05/29/um/m-01204699.htm |editorial=''Clarín'' |fecha=29 de mayu de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161019234818/http://edant.clarin.com/diario/2006/05/29/um/m-01204699.htm |fechaarchivu=2016-10-19 }}&lt;/ref&gt; El 31 de mayu, el Conseyu Cimeru nomó vicerrector al exdecano de la Facultá de Veterinaria [[Aníbal Franco]], quien asina pasó a desempeñar temporalmente les funciones de rector.

Escontra payares de 2006 anuncióse una fórmula de consensu ente los distintos sectores. Con sofitos de los trelce facultaes anuncióse que'l decanu de la Facultá de Ciencies Veterinaries, [[Rubén Y. Hallú]], sería rector y que [[Jaime Sorín]], decanu de la Facultá d'Arquiteutura, Diseñu y Urbanismu, vicerrector. Socesives manifestaciones de la FUBA torgaron el normal funcionamientu del Conseyu Cimeru, órganu encargáu de llamar a l'Asamblea Universitaria, polo que nuna sesión &quot;d'emerxencia&quot;&lt;ref&gt;{{Cita web |apellíos1=Cases, Juan Pablo |títulu=La UBA consiguió llamar a Asamblea y avanza na eleición del rector |url=http://edant.clarin.com/diario/2006/12/08/sociedad/s-04015.htm |editorial=''Clarín'' |fecha=8 d'avientu de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161019233414/http://edant.clarin.com/diario/2006/12/08/sociedad/s-04015.htm |fechaarchivu=2016-10-19 }}&lt;/ref&gt; realizóse la convocatoria pal 18 d'avientu nel [[Palaciu del Congresu de la Nación Arxentina|Congresu Nacional]]. Darréu, y n'anunciando la convocatoria de l'Asamblea Universitaria, el día 12 d'avientu'l vicerrector Aníbal Franco solicitó llicencia del so cargu.&lt;ref&gt;{{Cita web|apellíos1=Lorca, Javier |títulu=Ensin vice na UBA |url=https://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-77625-2006-12-13.html |editorial=''Página/12'' |fecha=13 d'avientu de 2006}}&lt;/ref&gt;

Finalmente, el 18 d'avientu l'Asamblea pudo sesionar nel Salón Azul del Congresu ―lo que xeneró discutinios sobre la so validez, yá que según l'Estatutu de la UBA tenía de realizase dientro de les instalaciones de la Universidá― y Rubén Hallú foi escoyíu nuevu rector.&lt;ref&gt;{{Cita web|apellíos1=Lorca, Javier |títulu=Una eleición ente protestes y corríes |url=https://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-77931-2006-12-19.html |editorial=''Página/12'' |fecha=19 d'avientu de 2006}}&lt;/ref&gt;

=== 2006-presente ===
[[Ficheru:Taller WikiFuture.jpg|thumb|Taller en Facultá de Ciencies Económiques (2014)]]
En 2008 la empresa Cavcon S.A. empezó la construcción del nuevu anexu pal edificiu de la Facultá de Ciencies Económiques, inauguráu'l 9 de marzu de 2011 pola presidenta [[Cristina Fernández de Kirchner]]. Esti anexu integrar colos edificios antiguos por aciu el so patiu central, alredor del cual articúlense dos tires d'aules distribuyíes en L, una sobre Córdoba y otru sobre Uriburu. En total, l'anexu tien planta baxa y seis pisos, ya inclúin un salón d'usos múltiples nel primer nivel, que suman 8200 m² de superficie cubierta y 46 aules.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.elmensajerodiario.com.ar/contenidos/inauguro-nueva-sede-facultad-ciencias-economicas_6389.html |2=títulu inauguró la nueva sede de la Facultá de Ciencies Económiques |obra=El Mensaxeru Diariu |fecha=10 de marzu de 2011 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140428154301/http://www.elmensajerodiario.com.ar/contenidos/inauguro-nueva-sede-facultad-ciencias-economicas_6389.html |fechaarchivu=2014-04-28 }}&lt;/ref&gt;

En 2011 foi inauguráu l'edificiu únicu de la [[Facultá de Ciencies Sociales de la Universidá de Buenos Aires|Facultá de Ciencies Sociales]] nel barriu de Buenos Aires de [[Constitución (Buenos Aires)|Constitución]], con capacidá pa 15 mil alumnos, 13&amp;nbsp;400 mil metros cuadraos, 60 aules más un auditoriu pa 700 espectadores y un subsuelu con 13 aules-estudio pensaes pa la enseñanza y la producción audiovisual. Dende 2011 fuéronse camudando ya incorporando les distintes carreres impartíes pola Facultá a la nueva sede hasta que finalmente'l primer cuatrimestre del añu 2015 atopa a les cinco carreres funcionando nun mesmu llugar.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.sociales.uba.ar/?p=24787 |títulu=Rellaciones del Trabayu camudar a sede Santiago del Estero editorial=UBA Sociales |fecha=10 de xunetu de 2014 }}&lt;/ref&gt; L'edificiu riquió una inversión de 90 millones de pesos.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/diario/universidad/10-159025-2010-12-21.html |títulu=Más cerca de que l'edificiu sía únicu |obra= Página/12 |fecha=21 d'avientu de 2010 |autor=Adrián Pérez}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1335867-una ex-fabrica-de galletines nueva-sede-de ciencies sociales |títulu=Una ex fábrica de galletines, nueva sede de Ciencies Sociales |obra=La Nación |fecha=23 d'avientu de 2010 |autor=Silvina Premat }}&lt;/ref&gt;

Na actualidá la UBA ta primer nun ranking universitariu, qu'evalúa la calidá de la educación, por distinciones llograes polos estudiantes, calidá de los docentes, na categoría de países hispanofalantes.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1719057-la-uba-quedu-primer-en-un-ranking-universitariu-en-la-categoria-de-paises-hispanofalantes |títulu=La UBA quedó primer nun ranking universitariu na categoría de países hispanofalantes |obra=La Nación |fecha=15 d'agostu de 2014 }}&lt;/ref&gt; Según los resultaos del ranking Xangai 2014, la UBA superó al restu de les universidaes hispanofalantes del continente, asitiándose primer na llista.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://parabuenosaires.com/la-uba-asítiose-como-la-meyor-universidá-hispanofalante/ |títulu=La UBA asitióse como la meyor universidá hispanofalante |obra=Parabuenosaires |fecha=19 d'agostu de 2014 }}&lt;/ref&gt;

Per mediu del Resolución de Conseyu Cimeru n°. 16/14 aprobóse la creación del Programa La Universidá pal Sieglu XXI.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://programasiglo21.rec.uba.ar/ |títulu=UBA Sieglu XXI |editorial=Secretaría d'Asuntos Académicos. Universidá de Buenos Aires}}&lt;/ref&gt;

== Rectores ==
{| {{tablaguapa}}
|+ align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#004488; color:white&quot; |Rectores de la Universidá de Buenos Aires (actualizáu a avientu de 2016)&lt;ref name=&quot;uba_1&quot;/&gt;
|-
! width=80 px |Nᵘ !! width=250 px |Titular !! width=400 px |Periodu !! width=350 px |Notes
|-
| align=&quot;center&quot;|1 || [[Antonio Sáenz]] || 13 de xunu de 1821-25 de xunetu de 1825 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|2 || [[José Eugenio de Elías]] || 25 d'ochobre de 1825-10 d'abril de 1826 || Vicerrector
|-
| align=&quot;center&quot;|3 || [[Valentín Gómez]] || 10 d'abril de 1826-23 d'agostu de 1830 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|4 || [[Santiago Figueredo]] || 23 d'agostu de 1830-22 de febreru de 1832 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|5 || [[Paulino Gari]] || 13 d'avientu de 1832-payares de 1849 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|6 || [[Miguel García (relixosu)|Miguel García]] || payares de 1849-26 de xunu de 1852 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|7 || [[José Barros Pazos]] || 1 de xunetu de 1852-5 de mayu de 1857 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|8 || [[Antonio Cruz Obligado]] || 9 de mayu de 1857-marzu de 1861 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|9 || [[Juan María Gutiérrez]] || 1 d'abril de 1861-3 d'ochobre de 1873 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|10 || [[Vicente Fidel López]] || 15 de febreru de 1874-12 de xunu de 1877 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|11 || [[Manuel Quintana]] || 12 de xunu de 1877-26 de xineru de 1881 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|12 || [[Leopoldo Basavilbaso]] || 1886-1 de marzu de 1906 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|13 || [[Eufemio Uballes]] || 1 de marzu de 1906-1 de marzu de 1922 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|14 || [[José Arce]] || 1 de marzu de 1922-1 de marzu de 1926 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|15 || [[Ricardo Rojas]] || 2 de marzu de 1926-1 de marzu de 1930 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|16 || [[Enrique Butty]] || 1 de marzu de 1930-11 d'avientu de 1930 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|16 || [[Benito Nazar Anchorena]] || 16 d'avientu de 1930-1 de xunu de 1931 || Interventor
|-
| align=&quot;center&quot;|17 || [[Mariano Castex]] || 1 de xunu de 1931-9 de marzu de 1932 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|18 || [[Ángel Gallardo]] || 11 de mayu de 1932-9 d'abril de 1934 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|19 || [[Vicente Gallo]] || 11 de mayu de 1934-11 de mayu de 1941 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|20 || [[Coroliano Alberini]] || 12 de mayu de 1941-16 d'ochobre de 1941 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|21 || [[Carlos Saavedra Lamas]] || 17 d'ochobre de 1941-30 de xunetu de 1943 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|22 || [[Alfredo Labougle]] || 31 de xunetu de 1942-1 de payares de 1943 || Vicerrector
|-
| align=&quot;center&quot;|23 || [[Emilio Ravignani]] || 2 de payares de 1943-4 de payares de 1943 || Interventor
|-
| align=&quot;center&quot;|24 || [[Tomás Casares]] || 4 de payares de 1943 - 9 de marzu de 1944 || Interventor
|-
| align=&quot;center&quot;|25 || [[David Arias]] || 10 de marzu de 1944-18 de mayu de 1944 || Interventor
|-
| align=&quot;center&quot;|26 || [[Carlos Obligado]] || 19 de mayu de 1944-31 d'agostu de 1944 || Interventor
|-
| align=&quot;center&quot;|27 || [[Nicolás Matienzo]] || 1 de setiembre de 1944-30 d'ochobre de 1944 || Secretariu xeneral a cargu
|-
| align=&quot;center&quot;|28 || [[Carlos Waldorp]] || 30 d'ochobre de 1944-16 de febreru de 1945 || Interventor
|-
| align=&quot;center&quot;|29 || [[Antonio J. Benítez]]|| 17 de febreru de 1945-14 de marzu de 1945 || Representante de comisión
|-
| align=&quot;center&quot;|30 || [[Salvador Oría]] || 15 de marzu de 1945-26 d'abril de 1945 || Vicerrector
|-
| align=&quot;center&quot;|31 || [[Horacio Rivarola]] || 27 d'abril de 1945-2 de mayu de 1946 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|32 || [[Nicolás Matienzo]] || 2 de mayu de 1946-2 de mayu de 1946 || Secretariu xeneral a cargu
|-
| align=&quot;center&quot;|33 || [[Oscar Ivanissevich]] || 4 de mayu de 1946-5 de xunu de 1949 || Interventor
|-
| align=&quot;center&quot;|34 || [[Fernando Bustos (médicu)|Fernando Bustos]] || 6 d'agostu de 1946-2 de setiembre de 1946 || Vicerrector Interventor
|-
| align=&quot;center&quot;|35 || [[Agustín Nores Martínez]] || 3 de setiembre de 1946-20 de setiembre de 1946 || Por delegación del interventor
|-
| align=&quot;center&quot;|36 || [[Fernando Bustos (médicu)|Fernando Bustos]] || 21 de setiembre de 1946-24 de xineru de 1947 || Vicerrector Interventor
|-
| align=&quot;center&quot;|37 || [[Carlos Emery]] || 3 de febreru de 1947-19 d'agostu de 1947 || Vicerrector Interventor
|-
| align=&quot;center&quot;|38 || [[Julio Otaola]] || 20 d'agostu de 1947-5 de xunu de 1949 || Vicerrector Interventor
|-
| align=&quot;center&quot;|39 || [[Julio Otaola]] || 6 de xunu de 1949-12 de xunu de 1952 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|40 || [[Carlos Bancalari]] || 13 de xunu de 1952-16 d'ochobre de 1953 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|41 || [[José Fernández Moreno]]|| 17 d'ochobre de 1953-3 de payares de 1953 || Vicerrector
|-
| align=&quot;center&quot;|42 || [[Jorge Alberto Taiana]] || 4 de payares de 1953-3 de xunu de 1955 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|43 || [[Ernesto Crámer]] || 4 de xunu de 1955-31 de xunetu de 1955 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|44 || [[Ernesto Cholvis]] || 1 d'agostu de 1955-26 de setiembre de 1955 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|45 || Junta Provisional de Gobierno || 27 de setiembre de 1955-30 de setiembre de 1955 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|46 || [[José Luis Romero (historiador)|José Luis Romero]] || 1 d'ochobre de 1955-31 d'avientu de 1955 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|47 || [[José Babini]] || 1 de xineru de 1956-19 de febreru de 1956 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|48 || [[Alejandro Ceballos]] || 5 de mayu de 1956-27 d'avientu de 1957 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|49 || [[Risieri Frondizi]] || 27 d'avientu de 1957-28 d'avientu de 1962 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|50 || [[Julio H. G. Olivera]] || 28 d'avientu de 1962-18 de marzu de 1965 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|51 || [[Hilario Fernández Long]] || 26 de marzu de 1965-29 de xunetu de 1966 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|52 || [[Luis Botet]] || 11 d'agostu de 1966-7 de febreru de 1968 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|53 || [[Raúl Devoto]] || 7 de febreru de 1968-24 de xunetu de 1969 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|54 || [[Andrés Santas]] || 25 de xunetu de 1969-21 de xunetu de 1971 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|55 || [[Bernabé Quartino]] || 22 de xunetu de 1971-29 de xineru de 1973 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|56 || [[Carlos Alberto Durrieu]] || 29 de xineru de 1973-30 de mayu de 1973 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|57 || [[Rodolfo Puiggrós]] || 29 de mayu de 1973-2 d'ochobre de 1973 || Interventor
|-
| align=&quot;center&quot;|58 || [[Enrique Martínez (interventor de la UBA)|Enrique Martínez]] || 7 de setiembre de 1973-2 d'ochobre de 1973 || Interventor
|-
| align=&quot;center&quot;|59 || [[Ernesto Villanueva]] || 4 d'ochobre de 1973-28 de marzu de 1974 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|60 || [[Vicente Solano Lima]] || 28 de marzu de 1974-25 de xunetu de 1974 || Normalizador&lt;ref name=&quot;recs7483&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.uba.ar/archivos_internacionales/image/RECTORES%20DE%20LA%20UNIVERSIDAD%20DE%20BUENOS%20AIRES%20ENRRE%201973%20Y%20%201983.pdf |títulu=Rectores de la Universidad de Buenos Aires entre 1974 y 1983 |fechaaccesu=19 de xineru de 2017 |autor=Seia,Guadalupe A. |fecha=16 de payares de 2014 |publicación=Universidad de Buenos Aires |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210919151240/https://www.uba.ar/archivos_internacionales/image/RECTORES%20DE%20LA%20UNIVERSIDAD%20DE%20BUENOS%20AIRES%20ENRRE%201973%20Y%20%201983.pdf |fechaarchivu=2021-09-19}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;center&quot;|61 || [[Raúl Laguzzi]] || 25 de xunetu de 1974-17 de setiembre de 1974 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|62 || [[Alberto Ottalagano]] || 17 de setiembre de 1974-26 d'avientu de 1974 || Interventor&lt;ref name=&quot;recs7483&quot;/&gt;
|-
| align=&quot;center&quot;|63 || [[Eduardo Mangiante]] || 27 d'agostu de 1975-12 de febreru de 1976 || Normalizador&lt;ref name=&quot;recs7483&quot;/&gt;
|-
| align=&quot;center&quot;|64 || [[José Alocén]] || 12 de febreru de 1976-24 de marzu de 1976 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|65 || Capitán de navío [[Edmundo E. Said]] || 29 de marzu de 1976-6 d'agostu de 1976 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|66 || [[Alberto Costantini]] || 6 d'agostu de 1976-14 de setiembre de 1976 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|67 || [[Sol Rabasa]] || 14 de setiembre de 1976-25 de febreru de 1977 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|68 || [[Luis Carlos Cabral]] || 25 de febreru de 1977-31 d'agostu de 1978 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|69 || [[Alberto V. Donnes]] || 31 d'agostu de 1978-23 de payares de 1978 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|70 || [[Lucas Lennon]] || 24 de payares de 1978-20 de payares de 1981 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|71 || [[Alberto V. Donnes]] || 20 de payares de 1981-28 d'avientu de 1981 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|72 || [[Alberto Rodríguez Varela]] || 28 d'avientu de 1981-23 d'avientu de 1982 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|73 || [[Carlos Segovia Fernández]] || 23 d'avientu de 1982-27 d'avientu de 1983 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|74 || [[Francisco Delich]] || 26 d'avientu de 1983-19 de marzu de 1985 || Normalizador
|-
| align=&quot;center&quot;|75 || [[Oscar Julio Shuberoff]] || 19 de marzu de 1985-6 de mayu de 2002 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|76 || [[Guillermo Jaim Etcheverry]] || 7 de mayu de 2002-7 de mayu de 2006 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|77 || [[Berardo Dujovne]] || 8 de mayu de 2006-15 de mayu de 2006 || Vicerrector
|-
| align=&quot;center&quot;|78 || [[Alfredo Buzzi]] || 16 de mayu de 2006-29 de mayu de 2006 || Interín
|-
| align=&quot;center&quot;|79 || [[Alberto Boveris]] || 29 de mayu de 2006-31 de mayu de 2006 || Interín
|-
| align=&quot;center&quot;|80 || [[Aníbal Franco]] || 31 de mayu de 2006-18 d'avientu de 2006 || Vicerrector
|-
| align=&quot;center&quot;|81 || [[Rubén E. Hallú]] || 18 d'avientu de 2006-4 d'avientu de 2013 ||
|-
| align=&quot;center&quot;|82 || [[Alberto Edgardo Barbieri]] || 5 d'avientu de 2013- || 
|}

== Alumnos destacaos ==
=== Premiu Nobel ===
Cuatro de los cinco ciudadanos arxentinos gallardoniaos col Premiu Nobel fueron estudiantes, graduaos y profesores de la Universidá de Buenos Aires. La siguiente llista detalla la so rellación cola Universidá al momentu de recibir el premiu:

*[[Carlos Saavedra Lames]], [[Premiu Nobel de la Paz]] 1936, profesor de la Facultá de Derechu;
* [[Bernardo Houssay]], [[Premiu Nobel de Fisioloxía o Medicina|Premiu Nobel de Medicina]] 1947, profesor de la Facultá de Medicina;
*[[Luis Federico Leloir]], [[Premiu Nobel de Química]] 1970, profesor de la Facultá de Medicina y de la Facultá de Ciencies Exactes y Naturales;
*[[César Milstein]], [[Premiu Nobel de Fisioloxía o Medicina|Premiu Nobel de Medicina]] 1984, ex profesor de la Facultá de Medicina, egresado de la Facultá de Ciencies Exactes y Naturales.

=== Presidentes arxentinos ===
Dellos presidentes arxentinos fueron estudiantes de la Universidá de Buenos Aires. La siguiente llista detalla los sos años nel cargu, la so afiliación política y el títulu universitariu llográu:
* [[Carlos Pellegrini]] (1890-1892) pol [[Partíu Autonomista Nacional]]), abogáu 
*[[Luis Sáenz Peña]] (1892-1895) pol Partíu Autonomista Nacional, abogáu 
*[[Manuel Quintana]] (1904-1906) pol Partíu Autonomista Nacional, abogáu 
*[[Roque Sáenz Peña]] (1910-1914) pol Partíu Autonomista Nacional, abogáu 
*[[Victorino de la Plaza]] (1914-1916) pol Partíu Autonomista Nacional, abogáu 
*[[Hipólito Yrigoyen]] (1916-1922 y 1928-1930) pola [[Unión Cívica Radical]]), abogáu 
*[[Marcelo Torcuato de Alvear]] (1922-1928) pola Unión Cívica Radical, abogáu 
*[[Agustín Pedro Justo]] (1932-1938) pola [[Concordanza (Arxentina)|Concordanza]], inxenieru civil
* [[Roberto Marcelino Ortiz]] (1938-1942) pola Concordanza, abogáu 
*[[Ramón S. Castillo]] (1942-1943) pola Concordanza, abogáu 
*[[Arturo Frondizi]] (1958-1962) pola [[Unión Cívica Radical Intransixente]]), abogáu 
*[[Arturo Umberto Illia]] (1963-1966) pola [[Unión Cívica Radical del Pueblu]]), médicu 
*[[Raúl Alfonsín]] (1983-1989) pola Unión Cívica Radical, abogáu 
*[[Adolfo Rodríguez Saá]] (2001) pol [[Partíu Xusticialista]]), abogáu 
*[[Eduardo Duhalde]] (2002-2003) pol Partíu Xusticialista, abogáu

== Radio UBA ==
La [[Radio Universidá de Buenos Aires]] atópase na frecuencia fm 87.9. El so lema &quot;El saber, ta nel aire&quot; destacar pola gran cantidá de conteníos académicos y d'interés social que trata.
El 20 d'avientu de 2005 poner nel aire. Por resolución 1053 del [[AFSCA]] (publicada'l 15/09/2011 nel Boletín Oficial), foi autorizáu'l cambéu de frecuencia a l'actual 87.9 MHz, xunto con un aumentu de potencia (pasó de tener Categoría G a Categoría Y)&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.radiodifusiondata.com.ar/2011/sep11/res1053-uba.htm |títulu=Foi oficializáu'l cambéu de frecuencia y potencia de la radio de la UBA |obra=RadiodifusiónData |fecha=16 de setiembre de 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
La emisora foi concebida como mediu públicu. Presenta una programación complementaria de les frecuencies comerciales y los sos conteníos introducen a temátiques de relevancia social ya interés coleutivu. Propónse venceyar los saberes de los graduaos, docentes y estudiantes qu'integren la comunidá académica de los trelce facultaes de la Universidá de Buenos Aires.
Emite producción mesmu tolos díes les 24 hores. Tamién coproduce con distintes unidaes académiques de la Universidá programes de divulgación científica y d'espresión cultural.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.uba.ar/radio/contenido/1 |títulu=La radio |obra=Radio UBA |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210530225630/http://www.uba.ar/radio/contenido/1 |fechaarchivu=2021-05-30}}&lt;/ref&gt; De la mesma, los estudiantes pueden aportar a espacios por aciu concursos. El primer concursu d'esti tipu realizar en xunetu de 2009.

== Ver tamién ==
* [[Clasificación académica d'universidaes d'Arxentina]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Universidá de Buenos Aires}}
* [http://www.uba.ar Sitiu web oficial]
* {{Enllaz rotu|1=Toles carreres y toles Facultaes de la UBA |2=http://universidades.en-la-argentina.com.ar/universidaes/uba |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.cbc.uba.ar Ciclu Básicu Común]
* [http://www.hospitaldeclinicas.uba.ar/ Hospital de Clínica José de San Martín]
* [http://www.rojas.uba.ar/ Centro Cultural Ricardo Rojas]
* [https://web.archive.org/web/20080611015906/http://spuweb.siu.edu.ar/studyinargentina/StudyinArgentina.htm Sitiu del Gobiernu Arxentín pa estudiantes internacionales]
* {{Enllaz rotu|1=Intercambio d'Estudiantes Estranxeros |2=http://www.travelingandstudyabroad.org/centros-estudio-argentina-estudiar-buenos-aires/ |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* {{Enllaz rotu|1=UBAwiki |2=http://uba.wiki/ |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} - Wiki por y pa los estudiantes de la UBA

{{Tradubot|Universidad de Buenos Aires}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Universidaes d'Arxentina]]</text>
      <sha1>ieomrt33r8ls4nfh4g8ft7qjt4kobi4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tradición</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95172</id>
    <revision>
      <id>4765695</id>
      <parentid>4748777</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T12:24:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4141" sha1="5dwfehf8a9ujx47oore9kvgbu0meeml" xml:space="preserve">{{referencies adicionales|t=20150909}}
{{Ficha xenérica}}

'''Tradición''' ye caúna d'aquelles pautes de convivencia qu'una [[comunidá]]&lt;ref&gt;&quot;Cultura y compromisu&quot; de M. Mead (1990), Méxicu D.F.&lt;/ref&gt; considera dignes de constituyise como una parte integral de les sos [[usos y costumes]]. La tradición suel tratar genéricamente sobre'l [[conocencia]] y tamién sobre principios o fundamentos socioculturales selectos, que por consideralos especialmente pervalibles o acertaos preténdese estender al común, asina unes [[xeneraciones]] van tresmitir a les siguientes con cuenta de que que se caltengan, consolídense, afacer a nueves circunstancies. Tamién se llama ''tradición'' a los patrones que pueden formar [[idiosincrasia|idiosincrasies]], como les tradiciones: exipcia, griega, romana, etc. El [[cambéu social]] alteria'l conxuntu d'elementos que formen parte de la tradición.

Tamién s'emplega la llocución ''tradición popular'' p'aludir a los [[Valor (axoloxía)|valores]], [[creyencia|creyencies]], [[costumes]] y formes d'espresión artística carauterísticos d'una comunidá, cuantimás a aquellos que se tresmiten per vía oral. Lo tradicional coincide asina, en gran midida, cola [[cultura]] y el [[folclor]] o la sabiduría popular, como nos [[refraneru|refraneros]]. 

{{caxa de cita| De la '''tradición''', según esto ye fía la hestoria, y l'escrita que primero foi vocal, y ser toes, pos tradición ye narración, opinión y doctrina derivada vocalmente, ensin escribir, col usu de padres a fíos, y de los que vieron les coses, a los que nun les vieron. |[[Luis Cabrera de Córdoba]], 1611.}}

== Etimoloxía ==
La pallabra provién del sustantivu llatín ''traditio'', y ésti de la mesma del verbu ''tradere'', «apurrir». 

== René Guénon ==
La pallabra ''tradición'' tien un sentíu particular nos escritos del metafísicu francés [[René Guénon]]. Con ella alude Guénon a conteníos y práutiques tresmitíos mientres sieglos que caltienen abierta una vía d'accesu a la verdá absoluta del home y la rellación d'este con Dios y la creación. Esta Tradición ye única pa tola humanidá (''Traditio perennis''), y manifiéstase de forma superficialmente distinta nos distintos pueblos y relixones, variando según el contestu, pero calteniendo siempre intacta la parte interior o esotérica que ye inalterable y incomunicable (pos precisa de la mesma esperiencia o iniciación). La cadena romper cola dómina moderna, na que se pierde (escuéndese) la Tradición verdadera y solo persisten sucedaneos (a vistes de los ensin empecipiar) que nun unvien a nenguna realidá trascendente, pos se trata namái de manifestaciones físiques reproducibles, y non de realidaes interiores que se externalizan al traviés de múltiples formes, afaciéndose a les llendes establecíes pola mesma tradición.

== Vicente Aleixandre ==
La visión conservadora de la tradición ve nella daqué que caltener de manera fiel y acrítica. Dende una perspeutiva abierta al cambéu apréciase, otra manera, que la vitalidá d'una tradición depende de la so capacidá p'anovase, pudiendo modificar la so forma p'afaese a nueves circunstancies, ensin perder por ello'l so sentíu. 

El poeta [[Vicente Aleixandre]] destaca esta capacidá creadora de la tradición al escribir nel so discursu de receición del premiu [[Premiu Nobel|Nobel]]: ''Tradición y revolución. He ende dos pallabres idéntiques''.

==Cites==
{{llistaref}}

== Ver tamién ==
* [[Tradición oral]]
* [[Tradición apostólica]]
* [[Tradición (Derechu)]]
* [[Folclor]]
* [[Día de la Tradición|Día de la Tradición na Arxentina]]

== Enllaces esternos ==
{{Wikiquote}}
{{Commonscat|Traditions}}
* [http://www.tradicion.es/ Taller de les Tradiciones: Cursos y Talleres]
* [http://www.aecyt.com/ Asociación Española Cultura y Tradición] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170616223933/http://www.aecyt.com/ |date=2017-06-16 }}
* [https://web.archive.org/web/20210126095139/http://www.estudiostradicionales.com/ Revista d'Estudios Tradicionales]

{{control d'autoridaes}}
{{Tradubot|Tradición}}

[[Categoría:Tradiciones| ]]</text>
      <sha1>5dwfehf8a9ujx47oore9kvgbu0meeml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>York</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95301</id>
    <revision>
      <id>4765776</id>
      <parentid>4705243</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T06:56:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34073" sha1="ozklajr09h5ys0bdktod8d54clfvv0v" xml:space="preserve">{{nun confundir|Nueva York}}
{{otrosusos}}
{{llocalidá}}

'''York''' ye una histórica ciudá fortaleza del norte de [[Yorkshire]] ([[Inglaterra]]), condáu del que ye capital. Nesta ciudá conflúin los ríos [[Ríu Ouse (Yorkshire)|Ouse]] y [[Foss]]. La ciudá xugó un importante papel nos sos 2000 años d'historia.

La ciudá foi fundada como ''Eboracum'' nel añu [[71|71&amp;nbsp;d.&amp;nbsp;C.]] polos romanos y convertir nuna de les dos capitales de la Britania romana. Mientres esi periodu, grandes figures tuvieron acomuñaes a esta ciudá, como [[Constantín el Grande]]. Tol [[Imperiu romanu]] foi gobernáu dende York por Septimio Severu mientres un periodu de dos años.

Más tarde llegaríen los [[anglos]]. La ciudá foi llamada Eoferwic y convirtióse na capital del Reinu de Northumbria. Los viquingos tomaron la ciudá nel [[866]], renomándola ''Jórvic'' (d'onde procede l'actual nome). Mientres esti periodu de dominiu normandu foi la capital del reinu del mesmu nome, apoderando muncho más que'l norte d'Inglaterra. Alredor del añu [[1000]] pasó a llamase definitivamente York.

Ricardu II deseyó convertir a York na capital d'Inglaterra, pero foi depuestu antes. Tres la [[guerra de les Dos Roses]], York agospió al conseyu del norte, y foi considerada la capital del norte. Tan solo duraría una década, la de 1660, pol cayente de la ciudá. Sicasí, York foi la ciudá condáu de Yorkshire, del cual emprestó'l so nome. La provincia de York ye una de les dos provincies de la ilesia anglicana, xunto cola de Canterbury.

Dende 1996, el términu de la ciudá de York describe una autoridá unitaria qu'inclúi les zones rurales más allá de les antigües llendes de la ciudá. La zona urbana cuenta con una población de 137.505 habitantes, ente que'l conxuntu entiende a unes 184.900 persones. Anguaño, el cascu vieyu de la ciudá ye un importante destín turísticu, qu'atrai a visitantes de tol mundu.

== Etimoloxía ==
El nome 'York' n'última instancia deriva del nome llatín de la ciudá, en diversos nomes emprestaos como ''Eboracum'', ''Eburacum'' o ''Eburaci''. La primer mención conocida de York rexistrada por esti nome ye d'alredor de [[95]]-[[104]] d. C.

La etimoloxía de ''Eboracum'' ye incierta. L'idioma de los [[brigantes]] nun foi rexistráu, créese que yera un [[llingües celtes|idioma célticu]] emparentáu col [[idioma galés|galés]]. Asina, hai delles teoríes: que deriva de la pallabra proto-britona ''Eborakon'', que puede significar ‘llugar de los árboles de texu&quot; (en galés ''Efrog'', ''Eabhrac'' en [[gaélicu irlandés]], ''Iorc'' en [[gaélicu escocés]], al que se sustituyó'l final “-akon” por “-acum”) o &quot;el campu de Eburos&quot;. Otra teoría propón que quiciabes na zona falárase una [[llingües xermániques|llingua xermánica]] y polo tanto deriva de *''eburaz'', que significa ‘xabalín’.

Los [[anglosaxones]] qu'habitaben York nel conocer como ''Eoferwic''. Dos sieglos más tarde, cola función de centru comercial [[viquingos|viquingu]], la ciudá foi conocida como ''Jórvík'', que, según Régis Boyer, &quot;ensin dulda significa 'badea del semental'&quot;.

Esti nome amenorgar a York nos sieglos posteriores de la [[conquista normanda d'Inglaterra]], pasando del nome ''Yerk'' a ''Yourke'' [[idioma inglés|inglés]] nel [[sieglu XI]], llamáu tamién ''Yourke'' nel [[sieglu XI]] y depués ''Yarke'' nel [[sieglu XII]]. Sicasí, apaeció como ''York'' per primer vegada yá nel [[sieglu XIII]].

== Xeografía ==

=== Llocalización ===
[[Ficheru:York Shambles.jpg|right|thumb|''&quot;The Shambles&quot;'', una cai de la ciudá de '''York'''.]]
[[Ficheru:203-SFEC-YORK-20070827.JPG|thumb|Puertu fluvial de York.]]

York atópase dientro del [[valle de York]], una zona llana de tierres de cultivu, bordiada pelos montes [[Pennines]] (montes que van dende Dervyshire a Escocia y dixebren les tierra del norte n'este y oeste), los [[North York Moors]] y los [[Yorkshire Wolds|Wolds]], na [[confluencia]] de los ríos [[ríu Ouse (Yorkshire)|Ouse]] y [[ríu Foss|Foss]] a la fin de la morrena na marxe izquierda de la postrera [[Edad Glaciar]].&lt;ref name=Hall-25&gt;{{cita llibru | apellíos = Hall | nome = Richard | títulu = English Heritage: Book of York | añu-orixinal = 1996 | edición = 1st Ed. | añu = 1996 | editorial = B.T.Batsford Ltd | isbn = 0-7134-7720-2 | páxines = 25}}&lt;/ref&gt;

La ciudá ye propensa a les crecíes del ríu Ouse. N'[[ochobre]] y [[payares]] de [[2000]], York sufrió'l peor hinchente de los postreros 375 años, con más de 300 cases anubiertes.&lt;ref name=dmcbflood&gt;{{Cita web | títulu= The impact of the October–November 2000 floods on contaminant metal dispersal in the River Swale catchment, North Yorkshire, UK | url = http://www.aber.ac.uk/iges/staff/Macklin%20files/HP%20Dennis%20et%20al.%202003.pdf | editorial= Wiley InterScience | fecha= 2002 | apellíu= Dennis | nome= Ian A. | autor2 = Macklin, Mark G. | autor3 = Coulthard, Tom J. | autor4 = Brewer, Paul A. | páxines= 1 | fechaaccesu= 23 de setiembre de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.aber.ac.uk/iges/staff/Macklin%20files/HP%20Dennis%20et%20al.%202003.pdf|fechaarchivu=23 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt; Por too ello, cuenta con una estensa y eficaz rede proteutora contra llenes: murios a lo llargo del Ouse, una ''liftable'' y una barrera al traviés del [[ríu Foss]] nel que se xune a la del Ouse.

Muncha parte del territoriu dientro y fuera de la ciudá tuvo siempre bien anubiertu mientres delles dómines por que la ciudá desenvolviérase. Ello ye que mientres la hexemonía de Roma, les tierres cercanes a los ríos Ouse y Foss yeren bien pantanoses, lo que facilitaba la defensa de la zona.

=== Clima ===

{{clima
|location = York, Inglaterra |metric
first = yes
|single line = yes
|Xin record high C = 16
|Feb record high C = 17
|Mar record high C = 22
|Abr record high C = 25
|May record high C = 30
|Xun record high C = 32
|Xnt record high C = 34
|Ago record high C = 33
|Set record high C = 29
|Och record high C = 27
|Pay record high C = 20
|Avi record high C = 17
|year record high C = 34
|Xin high C = 6.9
|Feb high C = 7.5
|Mar high C = 10.0
|Abr high C = 12.6
|May high C = 16.0
|Xun high C = 18.8
|Xnt high C = 21.2
|Ago high C = 20.8
|Set high C = 18.0
|Och high C = 13.9
|Pay high C = 9.7
|Avi high C = 6.9
|year high C = 13.6
|Xin low C = 0.8
|Feb low C = 0.9
|Mar low C = 2.4
|Abr low C = 3.9
|May low C = 6.7
|Xun low C = 9.7
|Xnt low C = 11.8
|Ago low C = 11.6
|Set low C = 9.5
|Och low C = 6.6
|Pay low C = 3.3
|Avi low C = 0.9
|year low C = 5.7
|Xin record low C = -16
|Feb record low C = -10
|Mar record low C = -13
|Abr record low C = -3
|May record low C = 1
|Xun record low C = 2
|Xnt record low C = 5
|Ago record low C = 5
|Set record low C = -1
|Och record low C = -4
|Pay record low C = -8
|Avi record low C = -11
|year record low C = -16
|Xin precipitation mm = 52.7
|Feb precipitation mm = 39.9
|Mar precipitation mm = 44.9
|Abr precipitation mm = 50.1
|May precipitation mm = 43.8
|Xun precipitation mm = 58.0
|Xnt precipitation mm = 53.2
|Ago precipitation mm = 62.4
|Set precipitation mm = 46.9
|Och precipitation mm = 57.7
|Pay precipitation mm = 57.8
|Avi precipitation mm = 55.8
|year precipitation mm = 626.0
|Xin precipitation days = 11.1
|Feb precipitation days = 9.1
|Mar precipitation days = 9.5
|Abr precipitation days = 9.3
|May precipitation days = 9.1
|Xun precipitation days = 9.3
|Xnt precipitation days = 8.9
|Ago precipitation days = 10.0
|Set precipitation days = 8.6
|Och precipitation days = 10.4
|Pay precipitation days = 11.3
|Avi precipitation days = 10.7
|year precipitation days = 117.2
|Xin sun = 40
|Feb sun = 59
|Mar sun = 98
|Abr sun = 141
|May sun = 190
|Xun sun = 218
|Xnt sun = 229
|Ago sun = 203
|Set sun = 156
|Och sun = 103
|Pay sun = 65
|Avi sun = 47
|year sun = 1548
|source 1 = Met Office&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.metoffice.gov.uk/public/weather/climate/gcx4zrw25|títulu=York climate|work=metoffice.gov.uk|fechaaccesu=29 de xineru de 2015}}&lt;/ref&gt;

|source 2= BBC Weather&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003820 |títulu=Average Conditions – York, United Kingdom |publisher=BBC |work=BBC Weather |fechaaccesu=8 de marzu de 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100812014156/https://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003820 |archivedate=2010-08-12 }}&lt;/ref&gt;
|date=August 2010
}}

=== Demografía ===
En términos de clase social, York tamién tien poca variación cola mayoría d'otres ciudaes, nun esisten munches zones que puedan arrexuntase en distintes zones de trabayu o clase social. York tien un númberu llixeramente mayor de población de la tercer edá que la media nacional.&lt;ref name=glance&gt;{{Cita web | títulu= Welcome to York - York at a Glance | url = http://www.york-tourism.co.uk/information/facts.asp | editorial= York Tourism Board | fecha= 2005 | fechaaccesu= 3 de setiembre de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.york-tourism.co.uk/information/facts.asp|fechaarchivu=23 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=neigstat&gt;{{Cita web | url = http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=3&amp;b=276825&amp;c=york&amp;d=13&amp;y=16&amp;g=392940&amp;i=1001x1003x1004&amp;m=0&amp;enc=1 | títulu= Neighbourhood Statistics - York (Local Authority) | editorial= Office for National Statistics | fechaaccesu= 
3 de setiembre de 2007}}&lt;/ref&gt;

=== Les zones de la ciudá y nucleos de población de la comarca ===
* [[Acaster Malbis]], [[Acomb (Yorkshire)|Acomb]], [[Askham Bryan]], [[Askham Richard]]
* [[Bishopthorpe]], [[Bootham]]
* [[Cawood]], [[Clifton (York)|Clifton]], [[Copmanthorpe]], [[Crockey Hill]]
* [[Deighton (York)|Deighton]]
* [[Derwenthorpe]] (Nueva villa, permisu concedíu de planificación urbana)
* [[Dringhouses]]
* [[Dunnington]]
* [[Earswick]], [[Elvington (York)|Elvington]]
* [[Escrick]]
* [[Fishergate]], [[Fulford]]
* [[The Groves]]
* [[Haxby]], [[Heslington]], [[Hessay]], [[Heworth, York|Heworth]], [[Holgate, North Yorkshire|Holgate]], [[Holtby]], [[Huntington, City of York|Huntington]]
* [[Kexby (North Yorkshire)|Kexby]], [[Knapton, North Yorkshire|Knapton]]
* [[Layerthorpe]]
* [[Middlethorpe (Yorkshire)|Middlethorpe]], [[Moor End, East Riding of Yorkshire|Moor End]], [[Murton (York)|Murton]]
* [[Naburn]], [[Nether Poppleton]], [[New Earswick]]
* [[Osbaldwick]]
* [[Rawcliffe (York)|Rawcliffe]], [[Rufforth]]
* [[Skelton (York)|Skelton]], [[South Bank, York|South Bank]], [[Stockton-on-the-Forest]], [[Strensall]], [[Stamford Bridge (East Riding of Yorkshire)|Stamford Bridge]]
* [[Tang Hall]], [[Towthorpe (York)|Towthorpe]]
* [[Upper Poppleton]]
* [[West Huntington]], [[Wheldrake]], [[Wigginton, North Yorkshire|Wigginton]], [[Woodthorpe, North Yorkshire|Woodthorpe]]

Los ''ings'' son praderíes d'hinchente a lo llargo del ríu Ouse, en cuantes que les ''[[Esviaciones de York|esviaciones]]'' tán esperdigaes por tola ciudá en llugares pantanosos de baxa altitú.

== Historia ==
[[Ficheru:Micklegate Bar.JPG|thumb|''Micklegate Chigre''.]]
[[Ficheru:St Mary's Abbey, remains of west door.jpg|thumb|Ruines de l'abadía de Santa María.]]
[[Ficheru:Skeldergate Bridge York 2.jpg|thumb|Ponte de Skeldergate.]]
[[Ficheru:York Minster close.jpg|thumb|York Minster.]]

=== Prehistoria y Edá Antigua ===
Esisten pruebes arqueolóxiques d'asentamientos nel [[mesolíticu]] del [[8000 e.C.|8000]]-[[7000 e.C.|7000&amp;nbsp;e.&amp;nbsp;C.]], anque nun se sabe con certeza si yeren asentamientos permanentes o temporales. Nel valle de York, nes faldes baxes de los Pennines llegar círculos de piedres megalíticos o crónlech, lo qu'indica que dende la prehistoria yera una zona habitada.

En tiempos de la conquista romana de Britania, l'área foi ocupada poles tribus conocíes polos romanos como los ''brigantes'' y los ''parisii''. De primeres, los brigantes fueron veceros de Roma, pero más tarde volviéronse contrarios escontra'l poder romano. De resultes, la Lexón IXª romana foi unviada al norte de Humber: conquistó esa zona a los brigantes y construyó una fortaleza o ''castrum'' con empalizada de madera nun pequeñu pandu, na confluencia de los ríos Ouse y Foss, que les sos zones pantanoses exercíen de defensa, llamar ''Eboracum''. Yera l'añu [[71]] d. C.&lt;ref&gt;Apaez documentáu nuna tablilla de Vindolanda datada ente los años 95-104.&lt;/ref&gt;

Paez ser que d'esi nome derivaron los siguientes que tomó la ciudá y el que finalmente conocemos.

La fortaleza foi más tarde reconstruyida en piedra, cubría un área de 50 [[acre (unidá de superficie)|acres]].&lt;ref&gt;Unes 20 hectárees&lt;/ref&gt; y allugaba una guarnición d'unos 6.000 soldaos. Gran parte d'esa fortaleza romana ta soterrada so los cimientos de la catedral o York Minster, y les escavaciones revelaron parte de l'antigua muralla.

Los emperadores [[Adriano]], [[Septimio Severu]] y [[Constancio I]] caltuvieron la corte en York mientres delles de les sos campañes. Mientres la so estancia, l'emperador Severu proclamó a York como capital de la provincia de la Britannia Inferior y ye probable que se concedieren a York los privilexos de colonia o ciudá. [[Constancio I]] morrió mientres la so estancia en York, y el so fíu [[Constantín I el Grande]] foi proclamáu emperador poles tropes establecíes na fortaleza.

Los [[Antigua Roma|romanos]] esplotaron mines y la ganadería na zona.

Yá pa fines del [[sieglu II]] esistía una pequeña comunidá cristiana y el so obispu allegó al [[conceyu de Arles]] nel [[Añu 314|314]].

=== Edá Media ===
Na [[Edá Media]] la zona de York convertir en zona de batalla ente les tribus del norte y los reinos del sur, llevando con ello la devastación al llugar en munches ocasiones.
Más tarde, coles [[invasión anglosaxona de Gran Bretaña|invasiones bárbares]] del [[sieglu VI]], llegaríen los [[anglos]] y [[saxones]] y sumió la diócesis (créese que [[Britania]] se descristianizó na so totalidá).

La ciudá foi llamada ''Eoferwic'' nel [[sieglu VII]] y convirtióse na capital del [[Reinu de Northumbria]], sol reináu d'[[Edwin de Northumbria|Edwin]], qu'edificó la primer ilesia en madera pal so bautismu nel añu [[627]] (tres la restauración de la diócesis col obispu [[Paulino de York|San Paulino]] nel [[625]], so la influyencia del [[Papa]] [[Gregorio Magno]], que yá lo intentó cola [[misión gregoriana]] encabezada por [[Agustin de Canterbury|San Agustin]] en [[597]], pero dende Londres nun s'impulsó). El mesmu rei mandó reconstruyir esa ilesia en piedra, pero foi asesináu nel [[633]] y tuvo qu'acabala'l so socesor [[Oswaldo de Northumbria|Oswaldo]]. Esta diócesis convirtió la ciudá en llugar d'estudiu, cola escuela catedralicia benedictina (llamada Escuela de San Pedro, una auténtica “pre-universidá” [[saxona]] fundada tamién nel [[627]] y que aportó a dirixida por sabios bien importantes, ente ellos [[Alcuino de York]], que nel añu [[782]] foi llamáu a la escuela real d'[[Aquisgrán]] por [[Carlomagno]].

Cola segunda folada d'[[era viquinga|invasiones bárbares]], los [[viquingu|viquingos]] tomaron la ciudá nel [[866]], renomándola ''Jorvik''. Mientres esti periodu de dominiu danés, foi la capital del reinu del mesmu nome, apoderando muncho más que'l [[norte d'Inglaterra]], amás d'un centru comercial bien importante, col so puertu fluvial que s'integró nes rutes viquingues del norte d'Europa. La mesma ciudá camudó enforma. Remembrando esta dómina construyóse un muséu llamáu El Jorvik Viking Centre [http://www.jorvik-viking-centre.co.uk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041023075025/http://www.jorvik-viking-centre.co.uk/ |date=2004-10-23 }}. L'últimu rei viquingu independiente de Jorvik [[Erico I de Noruega|Eric &quot;Hachu sangrientu&quot;]] foi espulsáu pol rei [[Edred]] en [[965]], completando la unificación de los reinos ingleses so los [[anglosaxones]].

La segunda metá del [[sieglu X]] y el [[sieglu XI]] fueron años de munchos cambeos ente viquingos y saxones y alredor del añu 1000 la ciudá pasó a llamase definitivamente York (en dalguna de les sos variantes gráfiques). Nel 1012, toa Northumbria cayó en manes de los daneses so la corona de [[Canutu II de Dinamarca|Canutu &quot;el Grande&quot;]], qu'estableció la [[Danelaw]] hasta l'añu [[1035]]. Tres la so muerte y la de los sos socesores, [[Eduardo'l Confesor]] convertir en rei. Sicasí, la muerte ensin socesor d'Eduardo ''el Confesor'' dexó trés aspirantes que s'apostaron la isla: ([[Haroldo II d'Inglaterra|Haroldo II d'Inglaterra &quot;el Saxón&quot;]], [[Guillermu I d'Inglaterra|Guillermo &quot;el Conquistador&quot;]] y [[Harald III de Noruega]]&lt;ref&gt;Harald Hardråde&lt;/ref&gt;). Asina, el 20 de setiembre de [[1066]] Harald III de Noruega conquistó la ciudá, pero cinco díes más tarde foi asesináu por Harold II d'Inglaterra na [[batalla de Stamford Bridge]]. Sicasí, toa [[Inglaterra]] quedó definitivamente en manes normandes, tres la [[batalla de Hastings]] ([[1066]]), na que Guillermo'l Conquistador ganó y mató a Harold II. 

Nesi mesmu añu, York foi [[Masacre del Norte afaráu y amburáu]] por Guillermo ''el Conquistador'' tres una revuelta anglosaxona. Como la vieya ilesia o minster [[anglosaxona]] quedó bien estropiada pol fueu, los normandos decidieron construyir la nueva n'otru sitiu. Finalmente, alredor del añu [[1080]], l'arzobispu Thomas empezó a construyir una catedral nel llugar de la orixinal, que col tiempu convertir nel actual ''York Minster''. La catedral [[Arquiteutura gótica|gótica]] que nos llegó tardó en construyise dos sieglos y mediu (ente'l [[sieglu XIII]] y el [[Sieglu XV|XV]]) y considérase la más formosa d'Inglaterra. Son bien famoses les sos vidreres gótiques. Na so cripta guarda restos de la ciudá romana y de la construcción del [[sieglu XII]]. Tien una casa del capítulu de segunda metá del sieglu XIII, con una [[bóveda]] espectacular, ensin soporte de columnes internu.

York empezó a espolletar de nuevu nel sieglu XII, convirtiéndose nun puertu rentable y centru de comerciu, particularmente de llana (que tamién producía).

El rei [[Enrique I d'Inglaterra|Enrique I]] concedió a la ciudá per primer vegada'l ''charter'' o capitulado de derechos ([[fueru]]) en [[1155]]-[[1162]], confirmándo-y derechos de comerciu n'Inglaterra y [[Europa]].

Asina, foi creciendo y fíxose cinco veces más grande que la ciudá fortificada romana orixinal. Por ello, construyóse una nueva muralla ente [[1250]] y [[1300]] qu'arredolaba unos 263 acres nos que la población en crecedera apertábase. El territoriu de la ciudá cuntaba en total con 40 ilesies, 9 capiyes, 4 monesterios, 4 conventos, 16 hospitales y 9 cases de guildas o oficios pal comerciu y la confraternidad. La muralla caltién los sos cuatro puertes: ''Micklegate'' (&quot;Cai Grande&quot; en [[nórdicu antiguu]]) que cubre'l camín escontra'l sur, ''Bootham'' escontra'l norte, ''Monk'' escontra [[Scarborough]] y ''Walmgate'' escontra [[Hull]]. Toes elles tienen les carauterístiques típiques d'una puerta medieval ([[barbacana]], garabatu, ponte levadizo, sala de guardia y torre de vixilancia).

En [[1190]] tuvo llugar en York una revuelta o [[pogrom]] contra los [[xudíos]]. Los xudíos buscaron abellugu na torre de Cliffords, una de les fortificaciones de la ciudá. Los antisemites aisllaron a los xudíos mientres díes hasta preparar l'ataque. Declaróse una quema, nun se sabe con certeza si de los sos persiguidores antisemites o de los mesmos xudíos. Finalmente 150 xudíos perdieron la vida.

[[Ricardu II d'Inglaterra|Ricardu II]] ([[1377]]-[[1399]]) deseyó convertir a York na capital d'Inglaterra, pero foi depuestu antes.

D'esta Edá Media amás de les muralles y les puertes de la ciudá, caltiénense les cases de madera, especialmente nel barriu de Shambles (ente la catedral y el castiellu).

=== [[Edá Moderna]] ===
La ciudá sufrió un periodu de decadencia mientres la [[dómina Tudor]]. Sol reináu d'[[Enrique VIII]], la [[disolución de los monesterios]] dio llugar a la fin de les cases monástiques de York. La mayoría de los católicos taben cafiantes con esta midida, y remontáronse na conocida como ''[[Pelegrinación de Gracia]]''. Enrique VIII, finalmente, restableció'l Conseyu del Norte o ''Northern Convocation'' en York (la provincia de York ye una de les dos provincies de la ilesia anglicana, xunto cola de Canterbury) y esta tuvo entá mayor importancia nel reináu de [[Sabela I d'Inglaterra|Sabela I]] y recuperó la influyencia de la ciudá.

En [[1664]], mientres la [[Guerra civil inglesa|Guerra Civil]], los parllamentarios asediaron York y estrozaron la so muralla, pero cola llegada del príncipe [[Ruperto]] con un exércitu de 15.000 homes llevantó l'asediu. Los parllamentarios replegar a seis milles de York col príncipe a la zaga, quien dempués sufrió una devastadora derrota na [[batalla de Marston Moor]]. De los 15.000 homes de Ruperto, 4.000 morrieron y 1.500 fueron fechos prisioneros. Por ello, l'asediu volver# a entamar, pero la ciudá yá nun aguantaría por muncho más tiempu, y el 15 de xunetu rindir a [[Thomas Fairfax|Sir Thomas Fairfax]].

Paez ser que la ciudá tuvo siempre una gran coleición de plata que se perdió en gran parte na Guerra Civil pa consiguir dineru, y mientres el [[sieglu XVIII]] recuperóse y anguaño puede visitase na Casona House, la que yera la casa del alcalde (lord mayor). Tres ella ta la casa de la cofradería construyida en 1448 y que tres el bombardéu de 1942, volvió reconstruyise en 1960.

Tres la restauración de la monarquía en [[1660]] y la retirada de la guarnición de York en [[1688]], la ciudá foi adulces apoderada pola aristocracia local y la nobleza. La competencia de les ciudaes cercanes de [[Leeds]] y [[Hull|York Hull]] dio llugar a la perda de la so posición preeminente como centru de comerciu. Sicasí, el so papel como'l centru social y cultural pa los ricos del norte foi n'aumentu.

Ye poro, nel sieglu XVIII cuando empieza a recuperase la ciudá, cuando munches de les sos cases medievales fueron derruidas y construyéronse les nueves viviendes [[Estilu xeorxanu|xeorxanes]]. Aun así, caltiénse gran parte de la muralla medieval, de la que la Torre Multiangular de principios del [[sieglu IV]] (que ta nos xardinos del [[muséu de Yorkshire]]), ye exemplu del trabayu en piedra romanu.

Del [[sieglu XVIII]] ye'l palaciu ''Beningborough Hall'', xusto pela rodiada de York, qu'anguaño s'atopa en manes del ''Nacional Trust'' (institución que curia de munchos monumentos ingleses), con 162 [[hectárees]] de terrén y qu'alluga nel so interior una coleición de pintures interesante de la [[National Portrait Gallery]].

Otru elementu destacable pela redolada y tamién construyíu nel sieglu XVIII ye'l [[Castle Howard]], empezáu en [[1702]] por [[Vanbrugh]] por orde del tercer conde de [[Carlisle]] y que s'acabó 38 años más tarde, cuando yá nengunu de dambos vivía.
Coles mesmes, les ''Assembly Rooms'' construyíes en 1731-1732 con una coleuta privao y diseñar pol conde de [[Burlington]], convertir nel centru sociedá que taba de moda cola so gran sala central sofitada por columnes corinties. D'esti periodu son, de la mesma, el Teatru Real y la pista de carreres.

=== Edá Contemporánea ===
[[Ficheru:Theatre Royal, York.jpg|200px|thumb|El Teatru Real]]
Mientres la [[Revolución industrial]] desenvolvióse una industria de paños qu'usaba la llana llocal de los ''Pennines'' y los ''Wolds''. L'abondosu carbón y fierro de la zona, tamién contribuyó al desenvolvimientu de la industria del fierro, la química y otres industries pesaes.

Ello ye que el verdaderu despegue de York volvió ser nel [[sieglu XIX]], gracies al [[ferrocarril]]. [[George Hudson]] encargar de construyir un ferrocarril en York, en [[1839]]. Anque la empresa de Hudson quebró, York convertir nun importante centru ferroviariu, qu'impulsó les industries de teles y chocolate locales. Col cambéu de sieglu, el ferrocarril agospió les obres de la sede y los emplegos del ''North Eastern Railway'' (Ferrocarril del Noroeste), qu'emplega a más de 5.500 persones en York. El ferrocarril sirvió tamién pa la espansión de ''Rowntree's Cocoa Works'' y ''Terry's Confectionery Works'', que fueron los principales emplegadores de la ciudá y el rápidu y frecuente serviciu ferroviariu dende York a Londres dio llugar al asentamientu d'una serie d'empreses y apertura d'oficines na ciudá.

==== Sieglu XX ====
Col surdimientu del turismu modernu nel [[sieglu XX]], el nucleu históricu de York convertir n'unu de los principales curiosos de la ciudá y en [[1968]] foi designada un &quot;Área de Caltenimientu&quot;.

== Patrimoniu ==
[[Ficheru:CLIFFOR1.JPG|250px|thumb|La torre Clifford.]]
* El ''Castle Museum'' que ye ún de los museos etnográficos más importantes, col so &quot;coleición Kirk&quot; de cais reconstruyíes con fachaes de cases victorianes orixinales y cuartos dende'l periodu xacobéu al victoriano, amás d'una coleición bien interesante de preseos musicales. La ''Debtor’s Prison'' que ta al llau, construyida en [[1705]] por [[Sir John Vanbrugh]], ye una estensión del muséu, con una coleición de vida cotidiana nel so primer pisu y d'armes nel segundu. Detrás el molín de maíz &quot;Raindale&quot;, a veres del Floss foi reconstruyíu.

* Amás de la catedral, la Ilesia de Tolos Santos (''North Street'') ye una apreciable obra de mediaos del [[sieglu XIV]] y cubrición de mediaos del XV (contién unes vidreres estimables y obres d'arte interesante.

* La ''City of York Art Gallery'' ye una galería con pintures de [[Guardi]], [[Lely]], [[Reynolds]] o [[Domenichino]], una gran coleición de cerámica, fundada en [[1879]].

* La Torre Clifford, ye una de les dos torres que los normandos alzaron en cada llau del ríu sobre llixos artificiales: la del oeste sumió sacante'l so llixu: Baille Hill; la del este ye la reconstrucción del [[sieglu XIII]] tres les revueltes de 1190 contra los xudíos.

* La ''Guildhall'' o casa de guilda, foi construyida en [[1456]]-[[1459]] pela ciudá y la cofradería de los Santos Cristóbal y Jorge (destruyida polos bombardeos de [[1942]], reconstruyóse para [[1960]]).

* En [[1975]] creóse'l ''National Railway Museum'', xuniendo'l muséu del tren de York y el del tresporte de Londres. Ente les sos xoyes ta la llocomotora ''[[Mallard]]'' qu'en [[1938]] fixo'l récor de velocidá al vapor de 126 milles per hora y los vagones de luxu de les reines [[Adelaida de Saxonia-Meiningen|Adelaida]] y [[Victoria del Reinu Xuníu|Victoria]].

* Del [[sieglu XIV]] ye la ''Merchant Taylor’s Hall'', que tuvo en manes del oficiu de Xastres dende siquier [[1415]] y los mercaderes (''Merchant Adventurers'') tamién teníen la so casa de cofradería dende 1367-1368 (que caltién una cubrición de madera bien interesante).

* En [[1461]] los chantres crearon el ''St. William’s College'', que foi restauráu escontra [[1900]] y ye onde anguaño s'axunta'l Conseyu del Norte.

* ''St Anthony’s Hall'' construyíu en [[1446]]-[[1453]], con dos almacenes, que se convirtió en talle en [[1551]] y dempués en galeres, escuela, armería y llugar de xunta pa cofraderíes pequeñes, anguaño ye onde s'atopa'l ''Borthwick Institute''.

* L'Abadía de St. Mary construyir nel [[sieglu XI]], pero anguaño solamente queden les sos impresionantes ruines (la mayoría de la parte edificada nel sieglu XIII).

* La casa del tesoreru o ''Treasurer’s House'' yera la residencia del tesoreru de York y caltién delles partes del sieglu XIII, dientro de la casa del XVII.

* El [[Muséu de Yorkshire]], ye una casa neoclásica diseñada por [[William Wilkins (arquiteutu)|William Wilkins]] pa ser el muséu de la [[Sociedá Filosófica de Yorkshire]] (abrió en [[1830]]) y amás una coleición interesante de material arqueolóxico romanu, contién un muséu d'historia natural.

L'apertura de la [[Universidá de York]] en [[1963]] traxo entá más prosperidá a la ciudá.

== Economía ==
[[Ficheru:Norwich Union, York.jpg|thumb|Oficines de la ''Norwich Union'' en York.]]

La economía de York basar na industria de servicios, con un 87,1% en 2006 d'emplegu na ciudá. Esta industria inclúi al sector públicu, sanidá, educación, finances, IT y turismu, que cunta col 10,9% d'emplegu. El desemplegu en York ye un 1,9% más baxu al respective de la media del Reinu Xuníu (3%).&lt;ref&gt;{{Cita web
 | títulu= Labour Market Profile York
 | editorial= NOMIS - official labour market statistics
 | fecha= 2006
 | url = https://www.nomisweb.co.uk/reports/lmp/la/2038432023/report.aspx
 | fechaaccesu= 19 de xineru [[2008]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/https://www.nomisweb.co.uk/reports/lmp/la/2038432023/report.aspx|fechaarchivu=23 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt; Los trés grandes centros d'emplegu nesta ciudá son el Conseyu de la ciudá de York, con unos 6500 emplegaos, la ''Norwich Union Life'' y Selby y la educación primaria de York, que tienen ente 3.000 a 5.000 emplegaos. Otros son ''Card Protection Plan'', [[Nestlé]], [[Shepherd Building Group]] y [[British Telecom]], amás de les distintes compañíes de ferrocarriles.&lt;ref&gt;{{Cita web
 | títulu= The Major Employers in the City of York Council area.
 | editorial= City of York Council
 | fecha= 2006
 | url= http://www.york.gov.uk/content/45053/31645/Economic_intelligence/company_list.pdf
 | fechaaccesu= 19 de xineru de 2008
 }}&lt;/ref&gt;

Alredor de los años 50, la economía de York taba basada na industria del chocolate y los ferrocarriles. Situación que duraría hasta'l principiu de los 80, cuando'l 30% de los trabayadores taben emplegaos en cinco centros d'emplegu y el 75% los trabayos de fábrica taben en cuatro compañíes. La mayoría de la industria del ferrocarril taba acabándose, incluyendo'l tresporte qu'emplegaba a más de 5.500 persones, acabándose finalmente nos 90.&lt;ref name=FYGREPORT&gt;{{Cita web | títulu= The Future York Group Report: An Independent Strategic Review of the York Economy | editorial= The Future York Group Report | fecha= xunu de 2007 | url= http://www.york.gov.uk/content/45053/31645/Economic_intelligence/FYG_Main_Report.pdf | formatu= pdf | fechaaccesu= 22 de xineru de 2008 | urlarchivu= https://web.archive.org/web/20111001063656/http://www.york.gov.uk/content/45053/31645/Economic_intelligence/FYG_Main_Report.pdf | fechaarchivu= 2011-10-01 }}&lt;/ref&gt; York ye la sede de la fabricación de Nestlé Rowntree y de KitKat, Smarties, Yorkie... La fábrica de chocolate de Terry fai chocolate con naranxa, que taba tamién alcontráu na ciudá, pero cerró'l [[30 de setiembre]] del [[2005]], cuando la producción foi treslladada polos propietarios, Kraft Foods, a [[Polonia]]. Sicasí, la histórica fábrica puede trate, asitiada xunto a la pista de carreres Knavesmire.

El 20 de setiembre de 2006 anuncióse que Nestlé diba retayar la so plantía, suprimiendo 645 emplegos de la fábrica de Rowntree.&lt;ref name=bbcrown&gt;{{Cita web | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/north_yorkshire/5363992.stm | títulu= More jobs lost at chocolate firm | editorial= [[British Broadcasting Corporation|BBC]] | fecha= 2006 | fechaaccesu= 3 de setiembre de 2007}}&lt;/ref&gt; This came after a number of other job losses in the city at [[Norwich Union]], [[British Sugar]] and Terry's chocolate factory.&lt;ref name=bbcjobs&gt;{{Cita web | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/north_yorkshire/5345168.stm | títulu= Job losses 'bitter blow' for city | editorial= [[British Broadcasting Corporation|BBC]] | fecha= 2006 | fechaaccesu= 3 de setiembre de 2007}}&lt;/ref&gt; A pesar d'eso, la situación d'emplegu en York sigue boyante, cuntando siquier col mayor centru d'emplegu (NU) qu'entá emplega a más xente na ciudá que cinco años tras. {{ensin referencies|date=February 2007}} La economía de York desenvolvióse nos campos de la ciencia, teunoloxía ya innovación cola creación del parque científicu xunto a la Universidá de York, y la ciudá ta convirtiéndose nel centru nacional de la ciencia. Ente 1998 y 2008 York recibió'l asentamiendo de 80 nueves empreses de teunoloxía punta, creándose 2800 nuevos emplegos nesti sector.&lt;ref&gt;{{Cita web
 | títulu= About Science City York
 | editorial= Science City York
 | fecha= 2006
 | url= http://www.sciencecityyork.org.uk/about/index.html
 | fechaaccesu= 19 de xineru de 2008
 | urlarchivu= https://web.archive.org/web/20070804055318/http://www.sciencecityyork.org.uk/about/index.html
 | fechaarchivu= 2007-08-04}}&lt;/ref&gt;

Variación rexonal del productu interior brutu en llibres esterlines:&lt;ref name=strgv&gt;[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20050303060209/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/RegionalGVA.pdf Rexonal Gross Value Added]|1.79&amp;nbsp;[[Mebibyte|MiB]] Office of National Statistics (2005) (páxs.240-253)&lt;/ref&gt;

{| {{tablaguapa}}
|-
! Añu || Sector primariu|| Sector secundariu|| Sector servicios || Total
|-
| 1995 || 30 || 579 || 1,443 || '''2,052'''
|-
| 2000 || 13 || 782 || 2,168 || '''2,963'''
|-
| 2003 || 16 || 779 || 2,505 || '''3,299'''
|}

{{Wide image|York night.JPG|1000px|&lt;center&gt;Panorama del [[ríu Ouse (Yorkshire)|ríu Ouse]] mirando escontra'l sur dende la ponte de Museum Street&lt;/center&gt;}}

== Ciudaes hermaniaes ==
La ciudá de York ta hermanada con:
* {{bandera|Francia}} [[Dijon]], [[Francia]], dende 1953
* {{bandera|Alemaña}} [[Münster]], [[Alemaña]], dende 1957
* {{bandera|Bolivia}} [[Potosí]], [[Bolivia]], dende 1987
Tamién tien alcuerdos de cooperación con:
* {{bandera|Ghana}} [[Fanteakwa]], [[Ghana]]

== Ver tamién ==
* [[Xamón de York]]
* [[Jórvik]]

== Referencies ==

=== Notes ===
{{llistaref|2}}

=== Bibliografía ===
* ''Reader’s Digest Treasures of Britain and treasures of Ireland'', 6ª ed., Londres, 1990.
* ''York Visitors Guide 2009''

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|York|York}}
* [http://www.york.gov.uk Páxina oficial de la ciudá]


{{Tradubot|York}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:York| ]]
[[Categoría:Wikipedia:Artículos con plantía Otros usos a páxines que nun esisten]]</text>
      <sha1>ozklajr09h5ys0bdktod8d54clfvv0v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ousmane Dembélé</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97930</id>
    <revision>
      <id>4765758</id>
      <parentid>4705509</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T00:12:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57705-76</username>
        <id>155689</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ DATOS DE OUSMANE</comment>
      <origin>4765758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12879" sha1="d20dnpvpc09e97y0ww78lve58grws61" xml:space="preserve">'''Ousmane Dembélé''' {{nym}} ye un [[Xugador de fútbol|futbolista]] [[Francia|francés]] que xuega como [[delanteru]] nel [[Paris Saint-Germain Football Club]] de [[Ligue 1]]. Tamién ye internacional cola [[Seleición de fútbol de Francia|seleición de Francia]]. Dembélé ye ún de diez xugadores quien hai ganáu el [[Balón d'Oru]], [[Lliga de Campeones de la UEFA]], y [[Copa Mundial Masculina de Fútbol|Copa Mundial de Fútbol]].Reconocido hincha de AC Quilmes{{persona}}
'''Ousmane Dembélé''' {{nym}} ye un [[xugador de fútbol|futbolista]] [[Francia|francés]] que xuega como [[delanteru]] nel [[Paris Saint-Germain Football Club]] de [[Ligue 1]]. Tamién ye internacional cola [[Seleición de fútbol de Francia|seleición de Francia]]. Dembélé ye ún de diez xugadores quien hai ganáu el [[Balón d'Oru]], [[Lliga de Campeones de la UEFA]], y [[Copa Mundial Masculina de Fútbol|Copa Mundial de Fútbol]].

== Trayeutoria ==

=== Niñez y empiezos ===
Los sos empiezos futbolísticos fueron en 2004 nel ALM Évreux, club del barriu de la Madeleine, una de les trés zones urbanes ablayaes de la ciudá [[Évreux|ébroïcience]]. Probó col [[fútbol sala]], midiéndose a xugadores de más edá, ante los qu'amosó calidaes téuniques cimeres. A la edá de trece años, foi captáu pol club profesional del [[Stade Rennais Football Club]]. El xugador coló a la [[Bretaña]], pa integrase nel centru de formación del club rennaiense.

En [[Rennes]], Ousmane Dembélé realizó la so formación mientres cinco años. Demostró una calidá que-y dexó aportar a los equipos nuevos de Francia. Nel 2009, fixo asina'l so debú cola [[Seleición de fútbol sub-17 de Francia|Sub-17 gala]] con ocasión de dos alcuentros amistosos frente a [[Ucraína]]. Dacuando demasiáu individualista a la so llegada al Stade Rennais, amosó igualmente dellos problemes de comportamientu, pero corrixe adulces los sos defectos. Colos Sub-17 marcó cuatro goles mientres la so estancia na temporada 2013-2014, pero fracasó nel intentu de clasificase pal [[Campeonatu Européu Sub-20 de la UEFA 2014|Eurocopa de la categoría]], esaniciaos por [[Seleición de fútbol sub-20 de Países Baxos|Países Baxos]], futuros finalistes. Mientres la temporada 2014-2015, participó en cinco partíos col equipu de Francia Sub-18, pero nun marcó nengún gol. 

Mientres participa del bon desempeñu de Rennais mientres la Copa Gambardella 2014-2015: marcó contra'l USSA Vertou na primer vuelta, dempués contra l'[[Association de la Jeunesse Auxerroise|AJ Auxerre]] en cuartos de final, anque quedaron esaniciaos en semifinales pol [[Olympique Lyonnais]]. Finalmente, el xugador rellumó nel grupu HAI de la CFA 2 col filial, marcando trece goles en 18 partíos apostaos, y foi escoyíu meyor xugador del grupu polos entrenadores de los equipos adversarios.

=== Stade Rennes ===
[[Ficheru:Stade_rennais_-_Le_Havre_AC_20150708_43.JPG|thumb|Ousmane Dembélé (al centru), en compañía d'[[Abdoulaye Doucouré]] (a esquierda) y Wesley Saïd (a derecha.)]]
Al considerar que la so progresión taba bloquiada, negar a entrenar col so club y fai la so preparación n'[[Alemaña]] onde ye reparáu pol [[Red Bull Salzburg]] y pol [[Sport Lisboa e Benfica|Benfica]], pero cualquier tresferencia ye bloquiada finalmente pol Rennais, argumentáu'l so derechu de caltener un xugador baxu contratu hasta en 2017.

El 1 d'ochobre de 2014 el xugador robló un primer contratu profesional de trés años pol Estade Rennes, convencíu sobre manera por [[Mikaël Silvestre]]. Un mes más tarde, el 6 de payares apuesta'l so primer partíu en [[Ligue 1]] sobre'l verde del [[Stade Jean-Bouin (Angers)|estadiu Jean-Bouin]], frente al [[Angers SCO]], saliendo a la fin de partíu en sustitución de [[Kamil Grosicki]]. Dos selmanes más tarde ye titular nel [[Roazhon Park]] contra los [[FC Girondins de Burdeos|Girondins de Burdeos]] y marca el so primer gol profesional, con un pase decisivu de [[Paul-Georges Ntep]]. Llueu consigue ser utilizáu regularmente pol so entrenador [[Philippe Montanier]]. Contra'l [[Stade de Reims|Estade de Reims]] sirve un pase de gol a [[Kamil Grosicki]]. Na victoria rennaisense nel [[Stade du Roudourou|estadiu de Roudourou]] contra'l [[En Avant de Guingamp|N'Antes de Guingamp]], participa en dambos goles, abriendo el resultáu con una asistencia de [[Giovanni Sio]], al cual devuelve'l serviciu dalgunos minutos más tarde.

Marca nuevamente contra'l [[Football Club Lorient|FC Lorient]], gracies a una asistencia de [[Juan Fernando Quintero]], dempués contra l'I'YE Troyes AC, partíu onde provoca un penalti. El 6 de marzu consigue'l primer ''hat-trick'' de la so carrera profesional, que dexa al so equipu ganar el derbi frente al [[Football Club Nantes|FC Nantes]] al [[Roazhon Park]] ganando'l partíu por goliada 4 a 1.

=== Borussia Dortmund ===
El 12 de mayu de 2016, Dembélé robló un contratu de cinco años col club alemán [[Borussia Dortmund]] pero nun s'incorporó al club hasta'l 1 de xunetu.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://tercerequipo.com/2016/05/13/ousmane-dembele-nuevo-jugador-del-bvb/|títulu=Ousmane Dembélé, nuevu xugador del Borussia Dortmund|fechaaccesu=13 de mayu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20241208181427/http://tercerequipo.com/2016/05/13/ousmane-dembele-nuevo-jugador-del-bvb/|fechaarchivu=2024-12-08}}&lt;/ref&gt; El 14 d'agostu de 2016, Dembélé fixo'l so debú na derrota por 2-0 ante'l [[Bayern de Múnic]] na [[Supercopa d'Alemaña]].

El so primer gol marcar el 20 de setiembre na goliada como visitantes 5 a 1 sobre'l [[Wolfsburg]]. Volvería marcar gol el 5 de payares cerrando la victoria 5-2 na visita al [[Hamburger SV]]. El so primer gol pola [[Lliga de Campeones de la UEFA 2016-17|Champions League]] facer el 22 de payares na goliada histórica del so club 8 a 4 sobre'l [[Legia Warszawa]].

=== FC Barcelona ===
El 24 d'agostu de 2017 mientres el sortéu de la [[Lliga de Campeones de la UEFA 2017-18]] lleváu a cabu en [[Mónacu]], los dirixentes del [[Borussia Dortmund]], depués de delles selmanes d'intenses negociaciones, llogren un alcuerdu col [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]] d'[[España]] pal trespasu de Dembélé por una cifra de 150 millones d'euros, que se componen de 105 millones fixos y 45 millones en variables. El so contratu ye robláu por cinco años.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.mercafutbol.com/la barca-ficha-a-ousmane-dembele//|títulu=El Barça ficha a Ousmane Dembélé|fechaaccesu=25 d'agostu de 2017}}&lt;/ref&gt; 

A otru día, oficialízase esti fichaxe, que ye'l segundu más caru de la historia del fútbol, moviendo asina a l'alquisición de [[Paul Pogba]] per parte del [[Manchester United]] en [[2016]]. Selmanes antes, el nuevu futbolista francés declarar en rebeldía yá que manifestó'l so deséu de formar parte de la plantía blaugrana. Dichu deséu tomó mayor fuercia tres la marcha del brasilanu [[Neymar]] al [[Paris Saint-Germain]]. El [[9 de setiembre]] de [[2017]] debuta na goliada 5-0 ante'l [[Espanyol]] entrando de cambéu por [[Gerard Deulofeu]], llogró dar una asistencia a [[Luis Alberto Suárez|Luis Suárez]] nel minutu 90. El día [[12 de setiembre]] apostó'l so primer partíu na [[Lliga de Campeones de la UEFA 2017-18]] col [[FC Barcelona]] xugando 70 minutos contra la [[Juventus FC]]. El día [[16 de setiembre]] cayó mancáu nel so primer partíu como titular na [[Primer División]], teniendo que tar ente 3 y 4 meses de baxa.

== Estilu de xuegu ==
El seleccionador de Francia sub-19, Ludovic Batelli considera que Dembélé ye «bien interesante y eficaz como xugador de rotura», que «entiende perbién el sentíu del xuegu, ye rápido, y puede desequilibrar cola so percusión y penetración», pero tien de xugar más afechu, más rápidu y más simple» y «progresar nel xuegu de llombu al gol cuando sirve de sofitu». Densedólcase igual de bien pela derecha como pela izquierda gracies a la so habilidá téunica tantu cola pierna derecha como cola izquierda. Ye práuticamente ambidiestro. Los sos entrenadores nun consiguen detectar cual ye'l so meyor pie.

El direutor del centru de formación del Rennes, Patrick Rampillon considera que Dembélé fai parte de los meyores xugadores que pudo ver nos equipos de la cantera del club, como [[Sylvain Wiltord]], [[Yoann Gourcuff]], [[Yann M'Vila]] y [[Stéphane Mbia]]. Pela so parte, [[Mikaël Silvestre]] considera que Ousmane Dembélé ta « nel top 10 » de talentos que pudo reparar mientres el so carrera y comparar col mozu [[Cristiano Ronaldo]] cuando llegó al Manchester United.&lt;ref&gt;[http://www.20minutes.fr/rennes/1784987-20160211-stade-rennais-ousmane-dembele-trois-mois-etat-excellence Stade Rennais: Ousmane Dembélé, trois mois d'état d'excellence, 20minutres.fr, 11 de febreru de 2016]&lt;/ref&gt;

== Vida privada ==
Ousmane Dembélé sigue los preceptos del [[islam]] pa la so alimentación.&lt;ref&gt;[http://www.sport.es/es/noticias/barca/confidencial-sport-les esixencies culinaries-dembele-6365590 Les esixencies culinaries de Dembélé, sport.es, 20 d'ochobre de 2017] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=esixencies culinaries-dembele-6365590 Les esixencies culinaries de Dembélé, sport.es, 20 d'ochobre de 2017 |2=http://www.sport.es/es/noticias/barca/confidencial-sport-les |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

== Estadístiques ==

=== Clubes ===
''[[Ficheru:Soccerball current event.svg|25px|]] Actualizáu al '''{{fecha|16|09|2017|enllaz=non}}'''.''

{| {{tablaguapacentrada}}
|-
!rowspan=2 width=150px|Club
!rowspan=2 width=30px |Div
!rowspan=2 width=80px|Temporada
!colspan=3 width=115px|Lliga
!colspan=3 width=115px|Copes&lt;br /&gt;nacionales&lt;sup&gt;([[#1|1]])&lt;/sup&gt;
!colspan=3 width=115px|Torneos&lt;br /&gt;internacionales&lt;sup&gt;([[#2|2]])&lt;/sup&gt;
!colspan=3 width=100px|Total
!rowspan=2 width=60px|Media&lt;br /&gt;goliadora&lt;sup&gt;([[#3|3]])&lt;/sup&gt;
|- style=&quot;background:#DDDDDD&quot;
!align=center| [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]]
!align=center| [[Gol#Fútbol|Goles]]
!align=center| [[Gol#Asistencia|Asist.]]
!align=center| [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]]
!align=center| [[Gol#Fútbol|Goles]]
!align=center| [[Gol#Asistencia|Asist.]]
!align=center| [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]]
!align=center| [[Gol#Fútbol|Goles]]
!align=center| [[Gol#Asistencia|Asist.]]
!align=center| [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]]
!align=center| [[Gol#Fútbol|Goles]]
!align=center| [[Gol#Asistencia|Asist.]]
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; valign=&quot;center&quot; |'''[[Stade Rennais Football Club|Stade Rennais F. C.]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;{{FRA}}&lt;/small&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|rowspan=&quot;1&quot; valign=&quot;center&quot; |[[Ligue 1|1ª]]
|2015-16
|26||12||5||3||-||-||-||-||-
!29!!12!!5!!0,41
|- style=&quot;background:#DDDDDD&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Total club !! 26 !! 12 !! 5 !! 3 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 29 !! 12 !! 5 !! 0,41
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
| rowspan=&quot;4&quot; valign=&quot;center&quot; |'''[[Borussia Dortmund|B. V. Borussia]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;{{ALE}}&lt;/small&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;center&quot; |[[Bundesliga (Alemaña)|1ª]]
|2016-17
|32||6||13||7||2||2||10||2||6
!49!!10!!21!!0,20
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|2017
| -||-||-||1||-||1||-||-||-
!1!!0!!1!!0,00
|- style=&quot;background:#DDDDDD&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Total club !! 32 !! 6 !!13!!8!! 2 !!3!! 10 !! 2 !! 6 !!50!! 10 !!22!! 0,20
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; valign=&quot;center&quot; |'''[[Futbol Club Barcelona|F. C. Barcelona]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;{{ESP}}&lt;/small&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|rowspan=&quot;1&quot; valign=&quot;center&quot; |[[Primer División d'España|1ª]]
|[[Temporada 2017-18 del Futbol Club Barcelona|2017-18]]
|2||0||1||0||0||0||1||0||0
!3!!0!!1!!0,00
|- style=&quot;background:#DDDDDD&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Total club !!2!! 0 !! 1 !! 0 !! 0 !! 0 !! 1 !! 0 !! 0 !!3!! 0 !! 1 !! 0,00
|- style=&quot;color: white;&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;000000&quot;
! colspan=&quot;3&quot; valign=&quot;center&quot; | Total carrera !!60!! 18 !!19!!11!! 2 !!3!! 11 !! 2 !! 6 !!82!! 22 !!28!! 0,27
|-
| colspan=&quot;16&quot; |
&lt;div id=&quot;1&quot;&gt;&lt;sup&gt;'''(1)'''&lt;/sup&gt;&lt;small&gt; Inclúi datos de [[Copa de Francia de Fútbol|Coupe de France]] (2015-16) / [[Copa d'Alemaña|DFB Pokal]] (2016-Act.)&lt;/small&gt;
&lt;div id=&quot;1&quot;&gt;&lt;sup&gt;'''(2)'''&lt;/sup&gt;&lt;small&gt; Inclúi datos de [[Lliga de Campeones de la UEFA|Lliga de Campeones]] (2016-Act.)&lt;/small&gt;
&lt;div id=&quot;1&quot;&gt;&lt;sup&gt;'''(3)'''&lt;/sup&gt;&lt;small&gt; Media de goles per alcuentru. Nun inclúi goles en partíos amistosos.&lt;/small&gt;
|}

== Palmarés ==

=== Campeonatos nacionales ===
{| {{tablaguapacentrada|text-align:center}}
|-
!width=&quot;180&quot;|Títulu
!width=&quot;160&quot;|Club
!width=&quot;120&quot;|País
!width=&quot;95&quot;|Añu
|- 
|[[Copa d'Alemaña|Pokal]]
|[[Borussia Dortmund]]
|{{ALE}}
|[[2017]]
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces deportista}}

{{NF|1997||Dembele, Ousmane}}

{{Tradubot|Ousmane Dembélé}}
[[Categoría:Futbolistes de Francia]]</text>
      <sha1>d20dnpvpc09e97y0ww78lve58grws61</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yucatán</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98684</id>
    <revision>
      <id>4765777</id>
      <parentid>4763419</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T07:37:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 15 referencia(es) y marcando 60 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="194060" sha1="q6y8xs4ue5igfue7y0mat44pnomq475" xml:space="preserve">{{otrosusos}}
{{rexón}}

'''Yucatán'''&lt;ref&gt;{{DALLA|maya|32491}}&lt;/ref&gt; ye una de les [[Organización territorial de Méxicu|trenta y dos entidaes federatives]] qu'integren los [[Estaos Xuníos Mexicanos]]. La so capital y ciudá más poblada ye [[Mérida (Yucatán)|Mérida]].

Ta allugáu en la&amp;nbsp;[[península de Yucatán]], [[Rexones de Méxicu|rexón]]&amp;nbsp;[[Sureste de Méxicu|sureste]]&amp;nbsp;del país, llindando al norte col [[golfu de Méxicu]], al sureste col estáu de [[Quintana Roo]] y al suroeste col estáu de [[Campeche]]. Como [[estáu|estáu llibre y soberanu]] foi incorporáu orixinalmente a la [[Méxicu|nación mexicana]] el 23 d'avientu de 1823, formando parte de los [[Evolución de la organización territorial de Méxicu|19 estaos fundadores]] conforme a la [[Constitución Federal de los Estaos Xuníos Mexicanos de 1824]].

Antes de la llegada d'españoles a la [[península de Yucatán]], el nome d'esta rexón yera [[Mayab]],&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos=de San Bonaventura |nome=Joseph |títulu=Histories de la conquista del Mayab, 1511-1697 |añu=1994 |isbn=9686843590 |páxina=183}}&lt;/ref&gt; qu'en [[Llingües mayenses|llingua maya]] (''ma' yá'ab''), traduzse como ''unos pocos''. Foi una rexón bien importante pa la [[civilización maya]], especialmente mientres el denomináu [[Periodu Posclásico mesoamericanu|periodu posclásico]], anque los asentamientos mayes más remotos na rexón envalórase que daten del [[sieglu III]] d. C., cuando les primeres migraciones proviniente del [[Petén]] establecer na rexón de [[Bacalar]], nel oriente de la península. Escontra'l [[sieglu V]], los pobladores empezaron a treslladase escontra'l poniente de la [[Península de Yucatán|península]], fundando, ente otres ciudaes, [[Chichén Itzá]], [[Izamal]], [[Motul de Carrillo Puerto|Motul]], [[Ek Balam]] y [[T'Hó|Ichcaanzihóo]] (tamién llamada [[T'Hó]]), agora llamada [[Mérida (Yucatán)|Mérida]], capital del actual estáu.&lt;ref name=&quot;MSolís33&quot;&gt;{{Cita Harvard|Molina Solís|1896|p=33|sp=sí}}&lt;/ref&gt;

Munches de les ciudaes mayes de la rexón peninsular subsistieron dempués del [[colapsu maya|colapsu]] de les ciudaes de la rexón maya orixinal y dalgunes d'elles siguíen habitaes a la llegada de los españoles, a principios del [[sieglu XVI]]. Na actualidá, caltener en bon estáu y atópense integraos a zones urbanes un bon númberu de [[Xacimientos arqueolóxicos mayes|xacimientos arqueolóxicos mayes]], qu'entienden diversos periodos del desenvolvimientu de la civilización maya, prueba de qu'esos llugares tuvieron una llinia de continuidá na so esistencia a lo llargo de los sieglos.&lt;ref name=&quot;MSolís33&quot;/&gt;

Dende la conquista española, na primer parte del [[sieglu XVI]], y hasta les primeres décades el [[sieglu XIX]], la [[península de Yucatán]], integrada polos actuales estaos de [[Campeche]], [[Tabasco]], [[Quintana Roo]], Yucatán y lo que güei constitúi'l norte de [[Belize]], integró una sola entidá políticu alministrativa, la [[Capitanía Xeneral de Yucatán]].

Nos alboreceres del [[independencia de Yucatán|Méxicu independiente]], en 1823, configuróse una primera [[República de Yucatán]] que se xuntó a la [[República Federal]] de los [[Estaos Xuníos Mexicanos]]. Más tarde en 1841, como resultáu de conflictos culturales y políticos venceyaos col pautu federal que se rompiera, Yucatán declaró la so independencia de Méxicu pa constituyir una segunda República de Yucatán, que tamién resultaría efímera, cuidao qu'en 1848 Yucatán se reintegraría en Méxicu.

Darréu, en 1858 (anque'l gobiernu de [[Benito Juárez]] nun reconoció'l fechu sinón hasta 1863), en plena [[guerra de castes]], l'estáu mexicanu de Yucatán foi biforcáu per primer vegada, estableciéndose [[Campeche]] como estáu independiente. A la conclusión de la mesma guerra de castes, mientres el [[Porfirio Díaz|porfiriato]], en 1902, l'estáu de Yucatán foi estremáu nuevamente pa crear el territoriu federal que más tarde se convertiría nel actual estáu de [[Quintana Roo]].&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt;

== Elementos identitarios ==

=== Toponimia ===
{{AP|Toponimia de Yucatán}}
El nome Yucatán, tamién asignáu a la [[Península de Yucatán|península]], aniciar mientres les primeres esploraciones de los [[Conquista de Méxicu|conquistadores]] proviniente d'[[Europa]].&lt;ref name=Enci&gt;{{cita web |url=http://www.e-local.gob.mx/work/templates/enciclo/yucatan/nome.htm |títulu= Enciclopedia de los Conceyos de Méxicu - Estáu de Yucatán - Nomenclatura |fecha=2005 |fechaaccesu=27 de xineru de 2012 |autor= Enciclopedia de los Conceyos de Méxicu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.e-local.gob.mx/work/templates/enciclo/yucatan/nome.htm|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; Son fidedignes les versiones que coinciden en qu'esti nome resultaría d'un tracamundiu ente los [[antiguos mayes|habitantes mayes]] y los primeros esploradores españoles hacia 1517:
* Na so obra ''Rellación de la Nueva España'', Alonso de Zorita refier (1511?-1585? Córdoba, España), siguiendo les obres previes de frai Toribio de Benavente (Motolinía) y de López de Gómara, ''El llibru perdíu'' y ''La historia de les Indies'', respeutivamente, que Francisco Hernández de Córdoba, Cristóbal Morante y Lope Ochoa de Cayzedo, na so espedición de 1517, &quot;Fueron a una tierra ensin saber antes (...) Y daqué más alantre toparon ciertos homes y preguntáronles cómo se llamaba un gran pueblu que taba ellí cerca. Dixeron ''Tectetam'', que quier dicir 'Non te entiendo', los españoles pensaron que se llamaba asina y, malvando'l vocablu, llamar y llamen Yucatam&quot;.&lt;ref&gt;Martínez Baracs, Rodrigo. ''La perdida Rellación de la Nueva España y la so conquista de Juan Cano''. Méxicu, Institutu Nacional d'Antropoloxía y Historia, 2006, p. 40&lt;/ref&gt;
* Según otros, tou foi consecuencia de qu'un esplorador hispanu, apellando a un indíxena maya, quixo saber el nome de la rexón. L'indíxena probablemente respondiólu &quot;''Ma'anaatik ka t'ann''&quot;,&lt;ref name=TopoYuc&gt;{{cita web |url=http://yucatantoday.com/es/topics/orixe-del nome-yucatan |títulu=Orixe del nome Yucatán |fechaaccesu=9 de xunetu de 2011 |autor=Yucatán Today }}&lt;/ref&gt; que n'idioma [[maya de Yucatán]] significa &quot;nun entiendo'l to falar&quot; o &quot;non te entiendo&quot;.&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt;
* Tamién se diz que los españoles dieron el nome de Yucatán a la rexón porque los mayes contestaben a les sos entrugues cola frase &quot;''uh yu ka t'ann''&quot;,&lt;ref name=TopoYuc/&gt; qu'en maya significa &quot;oi como falen&quot;, y los españoles entendieron &quot;Yucatán&quot;. Otra versión refierse a qu'ante la entruga de los esploradores foranos, los nativos que teníen nes sos manes les gargantiyes de les sos muyeres, contestaron: &quot;''O Yu c-arreyen''&quot; (&quot;Son les gargantiyes de les nueses esposes&quot;).&lt;ref name=TopoYuc/&gt;
* Fray Diego de Landa asitia que'l términu provién del maya ''Ki o t'ann'', que significa &quot;nun entiendo lo que la to fales&quot;.{{harvnp|de Landa|1984|p=11|sp=sí}}
* Otra versión menos aceptada ye la de [[Bernal Díaz del Castillo]], que nel so llibru [[Historia verdadera de la conquista de la Nueva España]], afirma que ''Yucatá'' quier dicir &quot;tierra de [[yuca|yuques]]&quot;,{{harvnp|Díaz del Castillo|2005|p=22|sp=sí}} planta que yera cultivada polos mayes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nytimes.com/2007/08/21/science/21maya.html?scp=1&amp;sq=Discovering%20How%20the%20Maya%20Fed%20the%20Multitude%20&amp;st=cse |títulu=Discovering How the Maya Fed the Multitude |fechaaccesu=9 de xunetu de 2011 |idioma=inglés |autor=New York Times}}&lt;/ref&gt;
* La enciclopedia [[Yucatán nel Tiempu]], na ficha correspondiente a [[Bartolomé Colón]], hermanu de [[Cristóbal Colón|Cristóbal]], diz que, n'ocasión d'una travesía que realizaba'l navegante xenovés n'agostu de 1502, atopar con un grupu de mayes que derrompíen el [[Mar caribe|Caribe]] nuna embarcación en misión comercial, frente a la mariña de lo qu'anguaño ye [[Hondures]]. Dempués d'intercambiar mercancíes, los indíxenes, señalando a los lloñe les mariñes de la so tierra, dixeron:
{{Cita|&quot;''Yuk'al-tan mayab''&quot;, que yera la designación llingüista de la so nación, y que testualmente quier dicir: &quot;tolos que falen la llingua maya&quot;. Nel so informe, Bartolomé Colón recoyó esa frase y escribió &quot;Yucathan maian&quot;, pa designar la tierra que tuvo enfrente, dende la mariña norte d'Hondures, hasta la mariña oriental de la península. Asina ye como'l castellán adquier el primer nome xeográficu con qu'habría de designase dempués la tierra de los mayes. Esta ye, según [[Antonio Mediz Bolio]], la etimoloxía más razonable del nome de Yucatán, al que se-y atribuyeron los más caprichosos y pintorescos oríxenes.&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt;}}

En tou casu los hispanos entendíen daqué paecíu al vocablu &quot;Yucatán&quot; que güei denomina a esta rexón [[Península de Yucatán|peninsular]] y al estáu [[Méxicu|mexicanu]] del mesmu nome.

=== Símbolos ===

==== Bandera ====
{{AP|Bandera de Yucatán}}
Yucatán nun tien bandera oficial. La que se denominó ''bandera de Yucatán'', ye una bandera de calter históricu que foi izada per única vegada'l 16 de marzu de 1841, como protesta contra'l centralismu del [[Historia de Méxicu|Méxicu]] d'[[Antonio López de Santa Anna]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://thematrix.sureste.com/cityview/merida1/articulos/mbandera.htm |títulu=La Bandera |autor=[[Diariu de Yucatán]] |fechaaccesu=15 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://especiales.yucatan.com.mx/especiales/banderadeyucatan/14079001.asp |títulu=La Bandera del Yucatán Independiente, una incógnita |autor=[[Diariu de Yucatán]] |fecha=14 de xunetu de 1990 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://especiales.yucatan.com.mx/especiales/banderadeyucatan/14079001.asp|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

El pendón de Yucatán, que tien los colores simbólicos de les [[Exércitu Trigarante|tres garantíes]], nun llegó a usase oficialmente pos Yucatán siempre usó n'actos gubernamentales, en barcos, fortificaciones y edificios públicos el pabellón nacional mexicanu. La bandera de Yucatán, anguaño, ye solo un símbolu y alcordanza histórica de que Yucatán nun tuvo acordies con el [[Estáu unitariu|gobiernu centralista]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://especiales.yucatan.com.mx/especiales/banderadeyucatan/15090001.asp |títulu=Simbolismu de la bandera de Yucatán|títulu=Simbolismu de la bandera de Yucatán|autor=[[Diariu de Yucatán]] |fecha=15 de setiembre de 2000 |fechaaccesu=15 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://especiales.yucatan.com.mx/especiales/banderadeyucatan/15090001.asp|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

Nel añu 2000 resurdió l'usu del pendón de Yucatán. Esti fechu foi atribuyíu direutamente a les tensiones que surdieren ente'l gobernador [[Víctor Cervera Pacheco]] col gobiernu federal por motivos políticos.&lt;ref name=&quot;banderahimno&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.revistayucatan.com/v1/2010/08/18/victor-cervera-pacheco-ruta-al-poder/ |títulu=Víctor Cervera Pacheco: ruta al poder |fecha=18 d'agostu de 2010 |fechaaccesu=15 de xineru de 2012 |autor=Revista Yucatán}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://redalyc.uaemex.mx/pdf/819/81944312.pdf |títulu=¿Por qué perdió'l PRI en Yucatán? |autor=Revista Llatina de Comunicación Social |fechaaccesu=15 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://redalyc.uaemex.mx/pdf/819/81944312.pdf|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;banderahimno2&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.sipse.com/noticias/12158-cuando-yucatan-sono-republica.html |títulu=Cuando Yucatán suañó con ser una República |autor=Grupu SIPSE |fecha=15 de setiembre de 2009 |fechaaccesu=15 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt; Dende entós arrobinóse rápido l'usu civil de la bandera de Yucatán n'automóviles, camisetes y cartelos, ente otros, como una manifestación del sentimientu llocal de deséu de preservación de la cultura de Yucatán.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://especiales.yucatan.com.mx/especiales/banderadeyucatan/03090001.asp |títulu=El fenómenu de Yucatán|autor=[[Diariu de Yucatán]] |fecha=3 de setiembre de 2000 |fechaaccesu=15 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://especiales.yucatan.com.mx/especiales/banderadeyucatan/03090001.asp|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

[[Rodolfo Menéndez de la Peña]], historiador, describe asina la bandera de Yucatán:{{cita|La bandera de Yucatán estremar en dos campos: a la izquierda, unu de color verde, y a la derecha, otru con tres divisiones, de color coloráu enriba y embaxo y blancu en mediu. Nel campu o llenzu verde de la bandera destacábense cinco estrelles que simbolizaben a los cinco departamentos en que s'estremaba Yucatán por Decretu del 30 de payares de 1840, a saber:
Mérida, Izamal, Valladolid, Tekax y Campeche.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://especiales.yucatan.com.mx/especiales/banderadeyucatan/14090001.asp |títulu=Les estrelles y la vixencia de la bandera de Yucatán |autor=[[Diariu de Yucatán]] |fecha=14 de setiembre de 2000 |fechaaccesu=15 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://especiales.yucatan.com.mx/especiales/banderadeyucatan/14090001.asp|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;}}

==== Escudu ====
{{AP|Escudu de Yucatán}}
[[Ficheru:Coat of arms of Yucatan.svg|thumb|150px|[[Escudu de Yucatán]].]]
Dende la consumación d'[[independencia de Méxicu]] en 1821, l'antigua Intendencia de Mérida tuvo como insinia l'[[Escudu de Mérida (Yucatán)|escudu de la ciudá de Mérida]], que, indebidamente, foi usáu como'l del estáu de Yucatán.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://flagspot.net/flags/mx-yuc.html |títulu=Yucatán, Méxicu |autor=José Adonay Cetina Sierra |fecha=avientu de 1989 |fechaaccesu=15 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt;

El 22 de setiembre de 1989, [[Víctor Manzanilla Schaffer]], entós [[Gobernantes de Yucatán|gobernador del estáu]], unvió al [[Congresu del Estáu de Yucatán|congresu de Yucatán]] una iniciativa pa l'adopción d'un [[escudu d'armes]] pal estáu de Yucatán.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.sobrino.net/Dzidzantun/escudo_de_armes.htm |títulu=Escudu d'Armes del Estáu de Yucatán |autor=José Adonay Cetina Sierra |fecha=avientu de 1989 |fechaaccesu=15 de xineru de 2012 }}&lt;/ref&gt; El Congresu, convocó a un concursu pa escoyer el diseñu, convocatoria a la que respondieron trés persones con dos talos proyeutos, de los que, una vegada analizaos, escoyóse'l trabayu que presentó'l señor [[Juan Francisco Pion|Juan Francisco Pion Ancona]].&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;&gt;{{cita llibru | apellíos = Casares G. Cantón, Raúl; Duch Collel, Juan; Zavala Vallado, Slvio et al títulu= [[Yucatán nel tiempu]] |añu= 1998 |allugamientu= Mérida, Yucatán |páxina=528}}&lt;/ref&gt;

Según el LI Congresu Constitucional del Estáu Llibre y Soberanu de Yucatán, l'[[escudu d'armes]] del estáu de Yucatán ta constituyíu de la siguiente manera:
{{Cita|En campu de sinople venáu elanzado d'oru, con sol moviente del mesmu metal, surdiendo del ángulu siniestru del xefe. En punta: planta de henequén d'oru, terrazada de piedres o llábanos del mesmu metal. Bordura d'oru con dos arcos mayes y dos espadañes coloniales españoles asitiaes en xefe y punta, diestra y siniestra respeutivamente.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.yucatan.gob.mx/estado/escudo/ |títulu=Escudo del Estáu de Yucatán |autor=Gobierno del Estáu de Yucatán |fechaaccesu=15 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.yucatan.gob.mx/estado/escudu/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;}}

==== Himnu ====
{{AP|Himnu de Yucatán}}
L'[[himnu de Yucatán]] foi adoptáu por decretu oficialmente como Himnu del Estáu, el 14 de setiembre de 1868,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.librosdelmayab.com/historia_del himnu_patriotico_yu.htm |títulu=Historia del Himnu Patrióticu de Yucatán|autor=Maldonado Editores del Mayab |fechaaccesu=15 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.librosdelmayab.com/historia_del himnu_patriotico_yu.htm|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; siendo'l primer himnu estatal nel país, y foi inspiráu pol trunfu de la [[Méxicu|República]] sobre l'[[Segundu Imperiu Mexicanu|Imperiu]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.dimensionantropologica.inah.gob.mx/?p=412 |títulu=Les fiestes nacionales en Yucatán mientres el sieglu XIX |autor=Dimensión Antropolóxica |fechaaccesu=15 de xineru de 2012 |fecha=xunu de 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;himnu&quot;&gt;{{cita web |url=http://especiales.yucatan.com.mx/especiales/banderadeyucatan/himnoyuc.asp |títulu=Himnu de Yucatán |autor=[[Diariu de Yucatán]] |fechaaccesu=15 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://especiales.yucatan.com.mx/especiales/banderadeyucatan/himnoyuc.asp|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; La lletra del himnu estatal foi compuesta por [[Manuel Palomeque Solís]], cola esceición del coru que foi escritu por [[José García Montero]].&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Himnu de Yucatán|url=http://www.merida.gob.mx/historia/himnu.html |editorial=Conceyu de Mérida |fechaaccesu=15 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt; La música foi escrita por [[José Jacinto Cuevas]].&lt;ref name=&quot;himnu&quot;/&gt;

A mediaos del añu 2000, sol gobiernu de [[Víctor Cervera Pacheco]], resurdió'l so usu nes escueles, xunto col usu civil de la [[bandera de Yucatán]] ente la población, por un enfrentamientu ente'l poder estatal y federal debíu al desacatamientu d'un mandatu del [[Tribunal Eleutoral del Poder Xudicial de la Federación (Méxicu)|Tribunal Eleutoral de la Federación]].&lt;ref name=&quot;banderahimno&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;banderahimno2&quot;/&gt;

== Historia ==
{{AP|Historia de Yucatán}}
{{VT|Muyer de Les Palmes|l1=Primeros poblamientos de la península}}

=== Dómina prehispánica ===
{{AP|Cultura maya}}
{{VT|Zamná|Chichén Itza}}
[[Ficheru:Chichen-Itza-Castillo-Seen-From-East.JPG|thumb|[[Templu de Kukulkán]] en [[Chichén Itzá]], llamáu llocalmente &quot;El Castillo&quot;.]]

Los primeros poblamientos nel territoriu de la [[Península de Yucatán|península]] fueron establecíos polos mayes,{{harvnp|López de Cogolludo|2007|p=249|sp=sí}} anque la presencia de los primeros humanos nel espaciu xeográficu data de finales del [[pleistocenu]], como paecen indicar los afayos nos covarones de [[Muyer de Les Palmes|la mariña oriental]] de la península y nos covarones de [[Loltún]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://especiales.yucatan.com.mx/especiales/rutapuuc/lol-tun_historia.asp |títulu=La Ruta Puuc |fechaaccesu=23 de xineru de 2012 |autor=Diariu de Yucatán |fecha=xineru de 2001 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://especiales.yucatan.com.mx/especiales/rutapuuc/lol-tun_historia.asp|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

En rellación a les mayes peninsulares, dellos historiadores afirmen que los primeres d'ente ellos, baxaron del [[Petén]] pa instalase na rexón suroriental de la Península, na zona de [[Bacalar]], [[Quintana Roo]], y que lo fixeron hacia l'añu 250. Fueron los chanes, pueblu o tribu maya qu'antecedió a los [[itzaes]],{{harvnp|Molina Solís|1896|p=xxxv|sp=sigo}} quien más tarde, hacia l'añu [[525]], empezaron a movese escontra l'oriente de la península, fundando [[Chichén Itzá]], [[Izamal]], [[Motul de Carrillo Puerto|Motul]], [[Ek Balam]], [[T'Hó|Ichcaanzihó]] (güei la ciudá de [[Mérida (Yucatán)|Mérida]]) y [[Champotón]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://enamoratedemexico.com/web_em/index.php/es/destinosciudad/4-curiosos-cancun/11-zona-arqueologica-de-chichenitza.html |títulu=Zona arqueolóxica de Chichenitza |fechaaccesu=23 de xineru de 2012 |autor=EnamorateDeMéxico.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://enamoratedemexico.com/web_em/index.php/es/destinosciudad/4-curiosos-cancun/11-zona-arqueologica-de-chichenitza.html|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; Más tarde, los [[Tutul xiúes|xiúes]], d'ascendencia [[Cultura tolteca|tolteca]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://oregon.conevyt.org.mx/colaboracion/collabora/oxetivos/llibros_pdf/sso3_o4lecc1.pdf |títulu=El periodu posclásico (sieglu X d.C.-XIV d.C.) |autor= Conseyu Nacional d'Educación pa la Vida y el Trabayu |fechaaccesu=23 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://oregon.conevyt.org.mx/colaboracion/collabora/oxetivos/llibros_pdf/sso3_o4lecc1.pdf|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; y que proveníen de la mariña del [[golfu de Méxicu]], asitiar na rexón dando llugar a desplazamientos de los itzaes y de los [[cocomes]] —una caña diversificada de los mesmos [[itzá]]—. Finalmente, col pasu de los años y de múltiples enfrentamientos, formaríase la [[Lliga de Mayapán]] (integrada polos itzaes, los xiúes y los cocomes), que n'última instancia se desintegró hacia 1194,{{harvnp|Molina Solís|1896|p=10|sp=sí}} dando pasu a un periodu d'[[anarquía]] y fragmentación en pequeños [[Cacicazgos mayes en Yucatán|señoríos]] ([[kuchkabal]], llamáben-y los mayes) colos que s'atoparon los [[Conquista de Yucatán|conquistadores españoles]] nos alboreceres del sieglu XVI.{{harvnp|Silva|2006|p=63|sp=sí}}

=== Descubrimientu européu de la península de Yucatán ===
{{AP|Descubrimientu de la Península de Yucatán}}
[[Ficheru:Expedición de Córdoba a Yucatán.svg|thumb|250px|Espedición de Francisco Hernández de Córdoba a Yucatán nos primeros meses de 1517.]]
Al referise al descubrimientu de la [[península de Yucatán]] falar del eventu históricu protagonizáu por europeos, por orde y encargu de la [[monarquía española]], nos alboreceres del sieglu XVI, mientres el procesu d'esploración y conquista de dichos territorios de [[Mesoamérica]]. Resulta obviu que'l términu descubrimientu ye utilizáu por cuanto a lo que se refier a los mesmos españoles que taben entós esplorando territorios pa ellos desconocíos. En sentíu estrictu, nun puede afayase un territoriu que yá taba habitáu.&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt;

En 1513, [[Juan Ponce de León]] yá conquistara la islla de [[Borinquén]], güei [[Puertu Ricu]] y afayara la [[Florida]].&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Peck, Douglas T |títulu=Misconceptions and Myths Related to the Fountain of Youth and Juan Ponce de Leon's 1513 Exploration Voyage |url=http://www.newworldexplorersinc.org/FountainofYouth.pdf |editorial=New World Explorers, Inc |idioma=inglés |fechaaccesu=5 de mayu de 2010}}&lt;/ref&gt; Ponce de León y [[Antón de Alaminos]], quien lo acompañó nesti últimu descubrimientu, abarruntaben entós que al oeste de [[Cuba]] atoparíen nueva tierres. So la influyencia d'estos, [[Diego Velázquez de Cuéllar]], coles mesmes gobernador de la islla de [[Cuba]], entamó una espedición sol mandu de [[Francisco Hernández de Córdoba (descubridor de Yucatán)|Francisco Hernández de Córdoba]] y cola participación de los capitanes [[Cristóbal de Morante]] y [[Lope Ochoa de Caicedo]] pa esplorar los mares al poniente de la isla.{{harvnp|López de Cogolludo|2007|p=21|sp=sí}}

Esta espedición zarpó del puertu d'[[Jaroo|Ajaroo]] el 8 de febreru de 1517 con camín de [[L'Habana]] y, dempués d'arrodiar la islla y navegar con direición sur poniente polo qu'agora se conoz como la [[canal de Yucatán]], llegó a tierra firme'l 1 de marzu, a la [[península de Yucatán]]. Hai discrepancies respeuto del llugar al qu'aportaron los participantes d'esta primer espedición. Unos afirmen que foi [[Isla Mujer]]. [[Bernal Díaz del Castillo]] diz que foi [[cabu Catoche]] onde vieron una gran ciudá a la que llamó'l «Gran Cairo».{{harvnp|López de Cogolludo|2007|p=22|sp=sí}}

=== Conquista española ===
[[Ficheru:Merida - Fresken Pacheco 5 Maya gegen Conquistador.jpg|thumb|left|Mural alusivu a la conquista de Yucatán pintáu por [[Fernando Castro Pacheco]].]]
{{Imaxe múltiple |
 posición_tabla = right
 | direición = horizontal
 | anchu = 130
 | semeya1 =Monumento_a_los_Montejo.jpg | anchu1 = 130 | testu1 = Monumentu a los Montejo, padre y fíu, [[Conquista de Yucatán|conquistadores de Yucatán]] y fundadores de la ciudá de Mérida, allugáu nel entamu del [[Paséu de Montejo|paséu (bulevar)]] del mesmu nome, en [[Mérida (Yucatán)|Mérida]], Yucatán. | alineación_texto1 = 
 | semeya2 = Monumento a Gonzalo Guerro Mérida Yucatán.jpg| anchu2 = 130 | testu2 = Monumentu a [[Gonzalo Guerrero]], &quot;padre del mestizaje&quot;, náufragu español del [[sieglu XVI]] qu'arrenunció a la so patria d'orixe, al so rei, a la so relixón y quedóse colos [[pueblu maya|mayes]], con quien combatió a los conquistadores. | alineación_texto2 =
}}
La conquista de Yucatán foi peracabada dos décades dempués de la [[conquista de Méxicu]] por [[Francisco de Montejo]] &quot;l'Adelantráu&quot;, el so fíu [[Francisco de Montejo y León &quot;el Mozu&quot;]] y el so sobrín, tamién [[Francisco de Montejo, el sobrín|Francisco de Montejo]]. &quot;L'Adelantráu&quot; tuviera na espedición de [[Juan de Grijalva]] y participó tamién con [[Hernán Cortés]] mientres la tercer espedición que se convirtió finalmente na [[conquista de Méxicu]].{{harvnp|López de Cogolludo|2007|p=68|sp=sí}} Darréu, encargóse-y la conquista del [[Mayab]], pero fracasó nun primer intentu ente 1527 y 1528. Dempués foi nomáu Gobernador de [[Tabasco]] en 1529, col mandatu real de pacificar Tabasco y conquistar la [[península de Yucatán]], llegando a la villa de [[Villa de Santa María de la Victoria Santa María de la Victoria]] nesi entós capital de la provincia de Tabasco, dende onde empezó cola so misión.&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt;

Dende Tabasco, &quot;l'Adelantráu&quot; condució una nueva campaña escontra Yucatán ente 1531 y 1535, agora pel oeste, volviendo fracasar nel so intentu. Mentanto, dempués de munches y cruentes batalles colos naturales, llogró hacia 1535 la pacificación total de la provincia de Tabasco y empezó entós a entamar la so nueva incursión escontra Yucatán.&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt;

&quot;L'Adelantráu&quot; foi gobernador de Tabasco y ocupó dempués el mesmu cargu n'[[Hondures]] y darréu en [[Chiapas]]. Por estes responsabilidaes, confirió-y al so fíu homónimu poderes pa peracabar la conquista de Yucatán. Este, moteyáu ''el mozu'', fundó les ciudaes de San Francisco de [[Campeche]] y tamién la de [[Mérida (Yucatán)|Mérida]] (n'honor a la [[Mérida (España)|Mérida]] d'[[Estremadura]]). Fundada'l 6 de xineru en 1542, sobre les ruines de la ciudá maya de Ichkanzihóo ([[T'Hó]]), y utilizando pa ello la piedra de corte disponible nes edificaciones mayes abandonaes, fíxose'l cambéu de los poderes de [[Villa de Santa María de la Victoria Santa María de la Victoria]], capital de la provincia de Tabasco escontra Mérida el 11 de xunu de 1542.{{harvnp|Ancona|1878|p=6|sp=sí}} L'acabante fundar Mérida foi asesiada poles huestes mayes de [[Nachi Cocom]], régule de [[Sotuta]]. Ellí llibróse una batalla definitiva pa la [[conquista de Yucatán]], que ganaron los europeos. Con esi trunfu los españoles empezaron a consolidar el so dominiu sobre la rexón occidental de la península.&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt;

Pacificado l'occidente de Yucatán, &quot;l'Adelantráu&quot;, encargó al so sobrín, tamién homónimu, moteyáu &quot;Montejo el sobrín&quot;, la conquista del oriente de Yucatán, que se llogró dempués de sangrientes batalles y remató cola fundación de la ciudá de [[Valladolid (Yucatán)|Valladolid]] el 8 de mayu de 1543. Nel so calter de teniente de gobernador y xusticia mayor, &quot;el Mozu Montejo&quot;, gobernó la [[Capitanía Xeneral de Yucatán|nueva capitanía xeneral]] (a la cual amestóse la provincia de Tabasco) n'ausencia del so padre, hasta la torna d'ésti en 1546, cuando se fai cargu del [[Gobernantes de Yucatán|gobiernu de Yucatán]].&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt;

Una vegada peracabada la conquista, &quot;l'Adelantráu&quot; encargar de la gubernatura de Yucatán a partir de 1546, pero por quexes recibíes na corte española foi destituyíu del so cargu en 1550, tornando a la metrópolis p'asumir la so propia defensa ante'l [[Conseyu d'Indies]]. Sicasí, finó en [[Salamanca]] en 1553, primero que pudiera llimpiar el so nome. &quot;El Mozu&quot; finó'l 8 de febreru de 1565 en [[Guatemala]] tres una llarga enfermedá. &quot;El Sobrín&quot;, en tanto, morrió en [[Mérida (Yucatán)|Mérida]] en 1572, siendo'l so rexidor, a la edá de 55 años.&lt;ref&gt;[[Robert S. Chamberlain]] (1982) ''Conquista y Colonización de Yucatán (1517-1550)'', Ed. Porrúa, ISBN 968-432-734-X&lt;/ref&gt;

=== Rebelión de Cisteil, mientres la Colonia ===
{{AP|Jacinto Canek|Rebelión de Cisteil}}
En payares de 1761 dar en Yucatán un llevantamientu social que nun tuvo grandes consecuencies pal réxime colonial, magar definitivamente marcó la historia de la península y espunxo con claridá les tensiones que se vivíen na rexón, productu de la inequidad y los prexuicios en que se tenía a los [[etnia maya|indíxenes mayes]], en beneficiu esclusivu de la raza blanca y españoles. Tamién alvirtió de lo qu'habría d'asoceder menos d'un sieglu dempués, cola denomada [[Guerra de Castes]], cruenta guerra civil que nun habría de terminar sinón hasta empezáu'l sieglu XX.&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt;

Nel pobláu de [[Cisteil]], un caudiellu maya llamáu [[Jacinto Canek]], llevantar n'armes xunto con un grupu d'indíxenes contra'l gobiernu colonial español. Anque la rebelión foi encalorada y los rebeldes prindaos, enxuiciaos sumariamente y acoradaos en Mérida, y el pueblu de Cisteil, quemáu y cubiertu de sal pa escarmientu de la población, l'eventu produció tal aprovecedura social, que marcó un finxu na [[Historia de Yucatán|historia de Yucatán]] qu'hasta la fecha ye recordáu como símbolu del bracéu racial y social qu'esistió mientres sieglos.&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt;

=== Yucatán nel Méxicu independiente ===
{{AP|Independencia de Yucatán}}
{{VT|Sanjuanistas|Rutineros}}
[[Ficheru:Yucatan in Mexico (1824).svg|thumb|Yucatán nel [[Constitución Federal de los Estaos Xuníos Mexicanos de 1824|Méxicu de 1824]].]]

Pola so alloñanza xeográfica del centru de la Nueva España y poles circunstancies polítiques que prevalecieron na península nes primeres décades del sieglu XIX, Yucatán nun se vio afeutáu militarmente pola guerra d'independencia de Méxicu, anque hubo un espíritu llibertador na xente ilustrao de Yucatán, representáu polos [[Sanjuanistas]], que s'enfrentaron ideolóxicamente a la facción conservadora de la sociedá de Yucatán, representada pol grupu denomináu los [[Rutineros]]. [[Lorenzo de Zavala]], ún de los sanjuanistas, formó en 1820 la Confederación Patriótica, dientro de la cual tuvo llugar una rotura, yá que hubo quien sofitaben al gobiernu español y a la [[Constitución de Cádiz]] de 1812, y otru, encabezáu por Zavala, que buscaba la independencia absoluta d'España.&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt;

Mientres esto asocedía en Yucatán, proclamóse'l [[Plan d'Iguala]] y robláronse los [[Agustín de Iturbide#Trataos de Córdoba Trataos de Córdoba]], dempués de lo que, [[Juan María Echeverri]], postreru representante d'[[España]] nel gobiernu de Yucatán, proclamó la [[Independencia de Yucatán|independencia de la península]] y unvió a dos representantes a axustar la incorporación de Yucatán al [[Primer Imperiu Mexicanu|Méxicu insurxente]]. La incorporación al [[Primer Imperiu Mexicanu]] asocedió'l 2 de payares de 1821.&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt; Más tarde, el 23 d'avientu de 1823, foi ún de los 19 estaos llibres y soberanos que fundaríen l'actual [[Méxicu|nación mexicana]] conforme quedó establecíu na [[Constitución de 1824|Constitución de Méxicu de 1824]].

==== República de Yucatán ====
{{AP|República de Yucatán}}
{{VT|Independencia de Yucatán}}
[[Ficheru:Peninsula Divisiones.PNG|thumb|left|Organización territorial y política de Yucatán hacia 1840. Cinco ''partíos'' (a partir de la punta nor-occidental de la [[Península de Yucatán|península]], nel sentíu de les manecillas del reló): partíu de Mérida, de Izamal, de Valladolid, Tekax y Campeche.]]
La República de Yucatán surdió como respuesta a los gobiernos centralistes en [[Méxicu]] que, a partir de 1835, violaron el pautu federal que Yucatán suscribiera en 1825. En 1841, conociendo [[Miguel Barbachano]], entós gobernador, que l'estáu de [[Tabasco]] decretara la so separación de Méxicu, unvió una comisión encabezada por [[Justo Sierra O'Reilly]] pa entrevistase coles autoridaes tabasqueñas, con cuenta de propone-yos la creación d'una república independiente de Méxicu, conformada por dambes entidaes. Esta idea nun espolletó yá que [[Tabasco]] tornaría a la Unión Mexicana en 1842.&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt;

El movimientu de los federalistes de Yucatán encabezáu políticamente por [[Miguel Barbachano]] caltuvo a Yucatán nuna relativa independencia de Méxicu mientres 8 años, pero la [[Península de Yucatán|península]] viose obligada a reincorporase a la nación mexicana en 1848, por cuenta de que Méxicu condicionó'l so sofitu militar al gobiernu de Yucatán na llamada [[guerra de castes]].

Unos años más tarde, en 1852, l'estáu de Yucatán foi biforcáu, primero por iniciativa campechana y dempués, en 1862, por reconocencia espreso del gobiernu de [[Benito Juárez]], aprovechando los braceos internos ente facciones polítiques adversaries, agravaes poles consecuencies de la guerra de castes, qu'esquició la vida política, económica y social de la península. Por esta dixebra [[Campeche]] llogró la so condición actual d'estáu federáu independiente.&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt;

==== Guerra de Castes ====
{{AP|Guerra de Castes}}
En 1847 empecipióse un cruentu movimientu encabezáu polos caciques mayes [[Jacinto Pat]] y [[Cecilio Chi]] cola cuenta de que los mayes sometíos por trés sieglos repunxeren la so llibertá ya independencia. Dichu movimientu conocióse como la [[Guerra de Castes]] y enllargóse por más de mediu sieglu. Daría entamu en xunetu de 1847, cuando les autoridaes de Yucatán afayaron una gran concentración armada de grupos mayes, que s'atopaben na facienda de Culumpic, propiedá de Jacinto Pat, cacique de Tihosuco. Dicha sulevación llevar a cabu n'agostu d'esi mesmu añu y teníen previstu acabar con tolos blancos y mestizos de Yucatán; al términu d'esa eliminación, los mayes proclamaríen la so independencia y coronaríen al cacique Cecilio Chi como'l so nuevu monarca.&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt;

Mientres munchos años de llucha ente tropes locales y federales y grupos indíxenes, nenguna de les partes en conflictu paecía algamar el trunfu sobre l'enemigu. Mientres esta etapa tuvo llugar la fundación d'una nueva capital na selva per parte de los mayes, que la llamaron [[Chan Santa Cruz]]. En marzu de 1850, el comandante de les fuercies federales Micheltorena asaltó dicha plaza, pero nun pudo terminar cola rebelión, polo que al añu siguiente tuvo qu'apurrir el mandu al Xeneral Rómulo Díaz de la Vega.&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt;

La última aición importante de la Guerra de Castes foi'l sitiu que los mayes impunxeron a Tihosuco por tiempu de 50 díes, en 1865. La rindición definitiva de los mayes consiguir el Xeneral Ignacio A. Bravo, quién en 1899 ocupó la xefatura militar de Yucatán. Bravo entamó una meyora paulatina y consolidó toles posiciones ganaes, hasta qu'ocupó definitivamente Chan Santa Cruz en mayu de 1901, colo que la península quedó sol control direutu del Gobiernu Federal. Sería un añu más tarde cuando Yucatán sufriría la segunda dixebra territorial, al decretase la creación del territoriu federal de Quintana Roo, con capital nel puertu de Payu Obispu (güei [[Chetumal]]). Con esto, tres mediu sieglu aciar, Yucatán sería desmembrado perdiendo más de les dos terceres partes del so territoriu orixinal.&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt;

==== Agroindustria henequenera ====
[[Ficheru:Plantsisal.jpg|thumb|El ''[[Agave fourcroydes]]'', comúnmente conocíu como [[Henequén]] en Yucatán, [[Sisal]] n'otros llugares, Ki en [[Idioma maya|llingua Maya]].]]
{{AP|Industria henequenera}}
{{VT|Oru verde|Cordemex}}

Casi en paralelu cola [[guerra de castes]], desenvolver dende mediaos del sieglu XIX una [[industria henequenera|agroindustria henequenera]] que dio sustentu temporalmente a l'[[autarquía]] de Yucatán. N'efeutu, la planta del [[henequén]] o [[sisal]] y la fibra o sosquil {{etimoloxía|maya|soski: fibra de henequén.&lt;ref name=&quot;Dicc&quot;&gt;{{cita enciclopedia |apellíu=Barrera Vásquez |nome= Alfredo |editor=Cordemex |enciclopedia= Diccionario maya - español, español - maya|títulu= [[Diccionariu Maya Cordemex]] |idioma= |url= |fechaaccesu= |añoacceso= |mesacceso= |edición= |fecha= |añu=1980|mes= |editorial= |volumen= |ubicación=Mérida, Yucatán, Méxicu. |id= |isbn= |oclc= |doi= |páxines= |cita=}}&lt;/ref&gt;}} que d'ella se llogra fueron la base d'una sólida y dinámica economía qu'encontió'l desenvolvimientu económicu del estáu, anque desgraciadamente non asina'l so desenvolvimientu social. Los productos derivaos del henequén: jarcias, cuerdes, costales tapetes, recubrimientos y otros munchos, convertir n'artículos d'esportación de la península de Yucatán que traxeron les divises y los recursos riquíos pa financiar la crecedera del estáu.&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt;

L'Estáu de Yucatán y la rexón nel so conxuntu tuvieron una notable crecedera a lo llargo de los últimos años del sieglu XIX gracies esencialmente a esta industria henequenera, anque parte del ésitu económicu basar na esplotación de la mano d'obra qu'apurrieron los indíxenes mayes.&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt;

Cientos de [[facienda|faciendes]] dieron contribuyeron a la prosperidá de la rexón hasta que la llegada de los productos sintéticos dempués de la [[Segunda Guerra Mundial]], y l'espardimientu del cultivu del henequén n'otros llugares del mundu, favorecieron el so paulatín cayente.&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt;

La situación de bonanza que se vivió dexó que la ciudá de Mérida tuviera [[allumáu públicu]] llétricu y tranvíes primero que la Ciudá de Méxicu. A principios del sieglu XX, Mérida cuntaba con un mayor númberu de millonarios per cápita que cualesquier otra parte d'[[América Llatina]]. Hasta la fecha, el [[Paséu de Montejo]], avenida inspirada nos bulevares parisinos, ta llena de cases luxoses de la dómina. Esto asocedía mientres nes poblaciones al interior del estáu de Yucatán escarecer de lo estricto.&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt;

=== Sieglu XX ===
{{AP|Revolución mexicana en Yucatán}}
{{VT|Casta Divina}}
El movimientu [[Revolución mexicana|revolucionariu de Méxicu]] llegó a Yucatán tardíamente pol aislamientu xeográficu de la península. El xeneral [[Salvador Alvarado]], quien siendo [[Sinaloa|sinaloense]] gobernó y foi comandante militar de la entidá, representó al exércitu constitucionalista comandado por [[Venustiano Carranza]], de 1915 a 1918. Mientres los años del gobiernu alvaradista diose un fondu tresformamientu de les estructures polítiques, económiques y xurídiques del Estáu, camudándose de raigañu'l manexu de la [[Cordemex|industria henequenera]], que yera por esi entós la exa de l'actividá económica de Yucatán y el pivós de la organización granible.&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt;

[[Ficheru:UADY.jpg|thumb|Fachada del edificiu principal de la [[Universidá Autónoma de Yucatán]].]]
En 1922 llegó al gobiernu del estáu, postuláu pol [[Partíu Socialista del Sureste]] [[Felipe Carrillo Puerto]] qu'habría de siguir la xera tresformadora de Salvador Alvarado, pero esti llogró caltenese nel poder solamente mientres 20 meses. En 1924 foi derrocáu y xunto con trés de los sos hermanos, fusiláu, aprovechando la rebelión d'[[Adolfo de la Huerta]]. Mientres el gobiernu de Carrillo Puerto, llamáu'l prócer del proletariáu de Yucatán, amás de que se consolidaron reformes pa menguar la esplotación indíxena, impulsóse'l tresformamientu social de Yucatán. Tamién, nuna reforma educativa de gran algame, creóse la Universidá del Sureste, antecedente direutu de la [[Universidá Autónoma de Yucatán]].&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt;

Otru finxu del Yucatán del sieglu XX foi la llegada a Yucatán, el 3 d'agostu de 1937, del xeneral [[Lázaro Cárdenas del Río]], entós presidente de Méxicu, col propósitu d'aplicar la reforma agraria na entidá. La so visita, que s'enllargaría por 23 díes, daría como resultáu la espropiación de les faciendes henequeneras con cuenta de que tresformales n'[[ejidos]].

Hasta mediaos del sieglu XX, el contautu que tenía Yucatán, na so condición de península —casi isla—, col restu de Méxicu yera per vía marítima. El comerciu con [[Estaos Xuníos]] y [[Cuba]], al igual que con [[Europa]] y otres islles del [[mar Caribe]] yeren más significativos que con Méxicu.&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt;

Nos años 30 túvose contauto vía aérea per mediu d'hidroaviones que desapegaben de la [[Humedal|ciénaga]] del [[Progreso (Yucatán)|Puertu de Progreso]], camín de [[L'Habana]], [[Cuba]] y la [[Florida]] nos Estaos Xuníos. Na década siguiente cola inauguración de la terminal aérea pudo enllazase cola [[Ciudá de Méxicu]], al traviés de la entós [[Compañía Mexicana de Aviación]].

Nun foi hasta 1951 cuando Yucatán xunir per ferrocarril al restu del país, anque con incompatibilidá de víes ferriales, yá que dende'l sur de Veracruz hasta la península prevaleció per dellos años el sistema de vía angosta, a diferencia de la vía ancha qu'esistía de Veracruz escontra l'altiplanu. Dempués, nos años 80, llegaría la carretera que finalmente conectó l'altiplanu cola [[península de Yucatán]].

Na última década del sieglu XX conducióse exitosamente un procesu de reordenación económica y social que dexó a la entidá salir de la dependencia [[Cordemex|henequenera]], que yá escosara la so capacidá pa ser la exa fundamental del desenvolvimientu económicu.&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt;

== Política ==
{{VT|Constitución Política del Estáu de Yucatán}}

=== Gobiernu ===
{{VT|Gobernantes de Yucatán}}
La [[Constitución Política del Estáu de Yucatán|Constitución de Yucatán]] establez la división de poderes n'Executivu, Llexislativu y Xudicial.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Artículu 16 |url=http://www.congresoyucatan.gob.mx/pdf/CONSTITUCION.pdf |publicación=Constitución Política del Estáu de Yucatán |editorial=H. Congresu del Estáu de Yucatán |fecha=7 d'agostu de 2009 |fechaaccesu=5 de mayu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.congresoyucatan.gob.mx/pdf/CONSTITUCION.pdf |fechaarchivu=3 d'avientu de 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170518225138/https://web.archive.org/web/20120312010305/http://www.congresoyucatan.gob.mx/pdf/CONSTITUCION.pdf |archivedate=2017-05-18 }}&lt;/ref&gt; El Poder Executivo ye exercíu pol [[Gobernantes de Yucatán|gobernador del estáu de Yucatán]], y el Llexislativu pol [[Congresu de Yucatán]], que ye una llexislatura unicameral compuesta por 25 diputaos.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Diputaos por distritu editorial=H. Congresu del Estáu de Yucatán |url=http://www.congresoyucatan.gob.mx/index.php?seccion=diputaos&amp;opcion=distritu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250411205930/http://www.congresoyucatan.gob.mx/index.php?seccion=diputaos&amp;opcion=distritu |fechaarchivu=2025-04-11 }}&lt;/ref&gt; Tanto'l gobernador como los diputaos son escoyíos por sufraxu universal y secretu. El Poder Xudicial del Estáu exercer el [[Tribunal Cimeru de Xusticia del Estáu]].

Según la mesma constitución, l'exerciciu del poder executivu d'esta entidá mexicana depositar nun solu individuu, denomináu Gobernador Constitucional del Estáu Llibre y Soberanu de Yucatán,&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Artículu 46 |url=http://www.congresoyucatan.gob.mx/pdf/CONSTITUCION.pdf |publicación=Constitución Política del Estáu de Yucatán |editorial=H. Congresu del Estáu de Yucatán |fecha=7 d'agostu de 2009 |fechaaccesu=5 de mayu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.congresoyucatan.gob.mx/pdf/CONSTITUCION.pdf |fechaarchivu=3 d'avientu de 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170518225138/https://web.archive.org/web/20120312010305/http://www.congresoyucatan.gob.mx/pdf/CONSTITUCION.pdf |archivedate=2017-05-18 }}&lt;/ref&gt; y que ye eleutu pa un periodu de 6 años qu'empieza'l [[1 d'ochobre]] del añu de les eleiciones. Na actualidá, el periodu gubernativu empieza'l día [[1 d'ochobre]] del añu de la eleición y termina el 30 de setiembre dempués de trescurrir seis años.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Artículu 48 |url=http://www.congresoyucatan.gob.mx/pdf/CONSTITUCION.pdf |publicación=Constitución Política del Estáu de Yucatán |editorial=H. Congresu del Estáu de Yucatán |fecha=7 d'agostu de 2009 |fechaaccesu=5 de mayu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.congresoyucatan.gob.mx/pdf/CONSTITUCION.pdf |fechaarchivu=3 d'avientu de 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170518225138/https://web.archive.org/web/20120312010305/http://www.congresoyucatan.gob.mx/pdf/CONSTITUCION.pdf |archivedate=2017-05-18 }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; caption=&quot;División de poderes en Yucatán&quot;&gt;
Ficheru:Congreso de Yucatan Agosto 2016.jpg|[[Congresu de Yucatán]], sede del poder llexislativu.
Ficheru:Gob-palace-mda-dr.JPG|Palaciu de Gobiernu, sede del poder executivu.
&lt;/gallery&gt;

=== División político-alministrativa ===
{{AP|Conceyos de Yucatán}}
[[Ficheru:Mexico Yucatan location map.svg|thumb|Los 106 [[Conceyos de Yucatán|conceyos de Yucatán]] coles llendes fites pol [[INEGI]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www2.inegi.org.mx/sistemes/mapatematicomexicocifras3d/default.aspx?y=31&amp;mun=0&amp;sec=M&amp;ind=1002000001&amp;ani=2010&amp;src=0&amp;i= |títulu=Mapa de los conceyos de Yucatán por población |autor=[[INEGI]] |fecha=2010 |fechaaccesu=23 de xineru de 2012 }}&lt;/ref&gt;]]
Les 3363 llocalidaes del estáu de Yucatán tán estremaes en 106 [[Conceyos de Méxicu|conceyos]], entamaos en 13 distritos alministrativos,&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Datos xenerales de Yucatán |url=http://derecho.itam.mx/publicaciones/dellos Congresu/FORMATU%20YUCATAN%20.pdf |editorial=ITAM |fechaaccesu=10 de mayu de 2010 }}&lt;/ref&gt; 9 rexones xeográfiques, según l'Institutu Nacional pal Federalismu y el Desenvolvimientu Municipal (INAFED),&lt;ref name=&quot;georeg&quot;&gt;{{cita web |títulu=Rexonalización de Yucatán |url=http://www.e-local.gob.mx/work/templates/enciclo/yucatan/regi.htm |editorial=Enciclopedia de los Conceyos de Méxicu |fechaaccesu=10 de mayu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.e-local.gob.mx/work/templates/enciclo/yucatan/regi.htm|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; o 7 rexones económiques, según la Secretaría de Planeación y Presupuestu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.planeacion.yucatan.gob.mx/index.php?view=article&amp;catid=94%3Aregionalizacion-del estáu-de-yucatan&amp;id=94%3Aregionalizacion-del estáu-de-yucatan&amp;format=pdf&amp;option=com_content&amp;lang=es |títulu=Regionalización del Estáu de Yucatán |fechaaccesu=18 d'agostu de 2010 |autor=Secretaría de Planeación y Presupuestu }}&lt;/ref&gt;

Cada conceyu ye gobernáu por un [[presidente municipal]], escoyíu por votación democrática cada trés años pa presidir los [[Ayuntamiento|cabildo]] de los [[conceyu|conceyos]].

El presidente municipal ye la figura unipersonal más importante del [[conceyu]]. Cabeza de la planilla ganadora, responsable de l'alministración pública municipal, representante políticu del [[conceyu]] y presidente del [[Conceyu|cabildru]], dicha figura concentra un conxuntu de facultaes formales ya informales que lo asitien nuna posición privilexada de la vida política municipal.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.e-local.gob.mx/wb/ELOCAL/ELOC_Administracion_publica_municipa2 |títulu=Alministración Pública Municipal |autor=Institutu Nacional pal Federalismu y el Desenvolvimientu Municipal |fechaaccesu=23 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.e-local.gob.mx/wb/ELOCAL/ELOC_Administracion_publica_municipa2|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

La base constitucional de los conceyos atopar nel artículu 115 de la [[constitución mexicana]], que señala: {{Cita|&quot;Los Estaos van adoptar, pal so réxime interior, la forma de gobiernu republicanu, representativu, popular, teniendo como base de la so división territorial y de la so organización político y alministrativo, el conceyu llibre conforme a les bases siguientes: a) Cada Conceyu va ser gobernáu por un Conceyu d'eleición popular direuta, integráu por un Presidente Municipal y el númberu de rexidores y síndicos que la Llei determine. La Competencia qu'esta Constitución da al gobiernu municipal va exercer pol Conceyu de manera esclusiva y nun va haber autoridá entemedia dalguna ente ésti y el Gobiernu del Estáu.&quot;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Artículu 115 |obra=Constitución Política de los Estáu Xuníos Mexicanos |url=http://info4.juridicas.unam.mx/ijure/fed/9/116.htm?s= |editorial=Llexislación Federal. |fecha=1 d'abril de 2010 |fechaaccesu=5 de mayu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100426143937/http://info4.juridicas.unam.mx/ijure/fed/9/116.htm?s= |fechaarchivu=2010-04-26 }}&lt;/ref&gt;}}

=== Conflictu estremeru ente los estaos peninsulares ===
[[Ficheru:Conflicto Limitrofe Yucatan Campeche Quintana Roo.PNG|thumb|Zones de traslape ente los 3 estaos peninsulares.]]
{{AP|Puntu Put}}
Esiste un conflictu territorial vixente ente los trés estaos qu'integren la [[península de Yucatán]]. Tal conflictu tomó calce llegal el 12 de febreru de 1997, cuando l'estáu de [[Quintana Roo]] interpunxo un discutiniu constitucional contra l'estáu de [[Campeche]] por presunta invasión de territoriu al crear esti postreru en 1996 el conceyu de [[Calakmul]], pa que la so creación invadir presuntamente (según l'estáu de Quintana Roo) 4810&amp;nbsp;km² del territoriu quintanarroense, superficie na que tán enclavaes más de 20 comunidaes rurales, que los sos habitantes, pocu más de 20&amp;nbsp;000, nun saben a qué estáu pertenecen. El 3 de mayu del mesmu añu'l mesmu estáu de Quintana Roo interpunxo otru discutiniu en contra del estáu de Yucatán.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.comitecivicoprodefensadeloslimitesdeqroo.com.mx/docu/DEMANDA%20DISCUTINIU%20CONSTITUCIONAL%2013_97.doc |títulu=Controversia Constitucional: Estáu de Quintana Roo vs. Estáu de Yucatán |fecha=3 de mayu de 1997 |autor=Comité Cívicu Prodefensa de los Límitess de Quintana Roo |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.comitecivicoprodefensadeloslimitesdeqroo.com.mx/docu/DEMANDA%20DISCUTINIU%20CONSTITUCIONAL%2013_97.doc|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.inegi.org.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/geografia/publicaciones/atles/atles_yuc.pdf |títulu=Situación Actual de la División Políticu-Alministrativa Interestatal de Yucatán |fechaaccesu=10 d'agostu de 2010 |autor=INEGI }}&lt;/ref&gt; La resolución de la [[Suprema Corte de Xusticia de la Nación (Méxicu)|SCJN]] podría costa-y al estáu de Yucatán la perda de 5400&amp;nbsp;km².

Como alternativa preséntense les llendes geoestadísticos que fueron diseñaos pol [[INEGI]] pa enmarcar cuestiones estadístiques por cuenta de la imprecisión y falta de la información referente a les llendes políticu-alministrativos de cada estáu;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://mapserver.inegi.gob.mx/geografia/espanol/cartcat/convencion/menu/512.pdf |títulu=Llendes políticu-alministrativos de les entidaes federatives de la República Mexicana |páxina=11|fechaaccesu=10 d'agostu de 2010 |autor=INEGI |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://mapserver.inegi.gob.mx/geografia/espanol/cartcat/convencion/menu/512.pdf|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; en dichos llendes preséntense les llendes municipales afitaos pol INEGI.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://mapserver.inegi.gob.mx/geografia/espanol/estaos/camp/imgs04/campeche.pdf |títulu=Mapa de Campeche |fechaaccesu=10 d'agostu de 2010 |autor=INEGI |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://mapserver.inegi.gob.mx/geografia/espanol/estaos/camp/imgs04/campeche.pdf|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://mapserver.inegi.gob.mx/geografia/espanol/estaos/qroo/imgs23/sinproo3.pdf |títulu=Mapa de Quintana Roo |fechaaccesu=10 d'agostu de 2010 |autor=INEGI |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://mapserver.inegi.gob.mx/geografia/espanol/estaos/qroo/imgs23/sinproo3.pdf|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://mapserver.inegi.gob.mx/geografia/espanol/estaos/yuc/imgs31/gestyucx.pdf |títulu=Mapa de Yucatán |fechaaccesu=10 d'agostu de 2010 |autor=INEGI |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://mapserver.inegi.gob.mx/geografia/espanol/estaos/yuc/imgs31/gestyucx.pdf|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

== Xeografía ==
[[Ficheru:Yucatan topographic map.svg|miniaturadeimagen|[[Mapa topográficu]] de Yucatán.]]

=== Llocalización ===
L'estáu de Yucatán ta allugáu nel [[sureste de Méxicu]], na [[península de Yucatán]].

La superficie del estáu ye de 43&amp;nbsp;379&amp;nbsp;km²,&lt;ref name=&quot;superficie&quot;/&gt; allugándolo nel llugar númberu 20 de los [[Estaos de Méxicu per superficie|estaos de Méxicu per superficie]] y representa, aproximao, el 2,21% de la superficie total del país. Tamién cunta con 340&amp;nbsp;km de mariña, lo que representa'l 3,1% del total nacional.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://cuentame.inegi.org.mx/monografias/informacion/Yuc/Territoriu/default.aspx?tema=ME&amp;y=31 |títulu=Yucatán. Superficie |autor=[[INEGI]] |fechaaccesu=15 de xineru de 2012 }}&lt;/ref&gt;

Les llendes xeográfiques, en coordenaes xeográfiques, son 21° 36' [[norte]], 19° 32' [[sur]] (de latitud norte); 87° 32' [[este]], 90° 25' [[oeste]] (de longitud oeste). Llenda al este col [[Quintana Roo|estáu de Quintana Roo]]; al oeste col [[Campeche|estáu de Campeche]] y al norte col [[golfu de Méxicu]].

=== Clima ===
L'allugamientu xeográficu de la [[península de Yucatán]], al sur del [[Trópicu de Cáncer]], y la so escasa altitú, determinen el clima del estáu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://yucatanmp.com/yucatan.html |títulu=Yucatán |autor=Yucatán Meeting Point |fechaaccesu=24 de febreru de 2012 }}&lt;/ref&gt;

Les elevaes temperatures, sumaes a la [[Precipitación (meteoroloxía)|precipitación]] añal (cola so mayor intensidá en [[branu]]), dan como resultáu un dominiu mayoritariu del [[clima templáu|clima templáu subhúmedo]] con aproximadamente'l 85% del territoriu estatal, onde la temperatura medio añal ye de 24[[°C]] a 28&amp;nbsp;°C.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=El nuesu estáu |url=http://nosotros.yucatan.travel/introduccion/ |editorial=Secretaría de Fomentu Turísticu |fechaaccesu=16 de mayu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://nosotros.yucatan.travel/introduccion/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; Esti réxime de temperatures relativamente elevaes ye templáu polos [[vientos alisios]] que de normal apoderen na rexón, producíos por un sistema isobárico que dexa'l fluxu de vientu de les zones tropicales escontra'l [[ecuador terrestre]]. Gracies a estos vientos, na [[península de Yucatán]] ye posible enfrescar la xeografía mientres les dómines más templaes del añu, los meses branizos, sobre manera mientres les últimes hores de la tarde, cuando predominen tales vientos soplando del nordeste al suroeste.&lt;ref name=&quot;climaINEGI&quot;&gt;{{cita web |apellíu= INEGI |títulu= Mapa de Climes |añu= 2008 |url= http://mapserver.inegi.org.mx/geografia/espanol/estaos/yuc/clim.cfm?c=444&amp;y=31 |fechaaccesu= 16 de mayu de 2010 }}&lt;/ref&gt;

El [[clima secu|clima semiseco bien templáu y templáu]] distribuyir nuna franxa práuticamente paralela a la mariña, que va, aproximadamente, dende'l [[oriente]] de [[Río Llagartos]] hasta [[Dzilam de Bravo]], [[Hunucmá (conceyu)|Hunucmá]] y [[Celestún]]; cubre una zona d'alredor del 13% del estáu y tien una temperatura medio añal que varia, polo xeneral, ente los 24&amp;nbsp;°C y 26&amp;nbsp;°C, anque en delles partes suel ser mayor a los 26&amp;nbsp;°C, y la [[Precipitación (meteoroloxía)|precipitación]] total añal va de menos de 600 a 800 [[mm]].&lt;ref name=&quot;climaINEGI&quot;/&gt;

El clima secu templáu ye predominante na zona cercana al [[golfu de Méxicu]] y espándese pel este de [[Telchac Puertu]] hasta l'oeste del puertu de [[Progreso (Yucatán)|Progreso]], con aproximao'l 2% de la superficie del estáu.

&lt;center&gt;
{| {{tablaguapa}} style=&quot;background:white; font-size: 85%;&quot;

|-
|colspan=6 style=&quot;background:#007DC5; color:white&quot; align=center |'''Climogramas de delles ciudaes de Yucatán'''

|- style=&quot;background:#C7DBF1;&quot; align=center

| '''[[Izamal]]'''&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://smn.cna.gob.mx/climatologia/normales/estacion/yuc/NORMAL31015.TXT |títulu=Normales Climatolóxiques de Izamal |fechaaccesu=24 de xineru de 2012 |autor=[[Serviciu Meteorolóxicu Nacional (Méxicu)|Serviciu Meteorolóxicu Nacional]] }}&lt;/ref&gt;

| '''[[Mérida (Yucatán)|Mérida]]'''&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://smn.cna.gob.mx/climatologia/normales/estacion/yuc/NORMAL31044.TXT |títulu=Normales Climatolóxiques de Mérida |fechaaccesu=24 de xineru de 2012 |autor=[[Serviciu Meteorolóxicu Nacional (Méxicu)|Serviciu Meteorolóxicu Nacional]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://smn.cna.gob.mx/climatologia/normales/estacion/yuc/NORMAL31044.TXT|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

| '''[[Progreso (Yucatán)|Progreso]]'''&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://smn.cna.gob.mx/observatorios/historica/progresu.pdf |títulu=Normales Climatolóxiques de Progreso |fechaaccesu=24 de xineru de 2012 |autor=[[Serviciu Meteorolóxicu Nacional (Méxicu)|Serviciu Meteorolóxicu Nacional]] }}&lt;/ref&gt;

| '''[[Ticul]]'''&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://smn.cna.gob.mx/climatologia/normales/estacion/yuc/NORMAL31063.TXT |títulu=Normales Climatolóxiques de Ticul |fechaaccesu=24 de xineru de 2012 |autor=[[Serviciu Meteorolóxicu Nacional (Méxicu)|Serviciu Meteorolóxicu Nacional]] }}&lt;/ref&gt;

| '''[[Tizimín]]'''&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://smn.cna.gob.mx/climatologia/normales/estacion/yuc/NORMAL31034.TXT |títulu=Normales Climatolóxiques de Tizimín |fechaaccesu=24 de xineru de 2012 |autor=[[Serviciu Meteorolóxicu Nacional (Méxicu)|Serviciu Meteorolóxicu Nacional]] |urlarchivu=https://archive.today/20120628224139/http://smn.cna.gob.mx/climatologia/normales/estacion/yuc/NORMAL31034.TXT |fechaarchivu=2012-06-28 }}&lt;/ref&gt;

| '''[[Valladolid (Yucatán)|Valladolid]]'''&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://smn.cna.gob.mx/observatorios/historica/valladolid.pdf |títulu=Normales Climatolóxiques de Valladolid |fechaaccesu=24 de xineru de 2012 |autor=[[Serviciu Meteorolóxicu Nacional (Méxicu)|Serviciu Meteorolóxicu Nacional]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150215010346/http://smn.cna.gob.mx/observatorios/historica/valladolid.pdf |fechaarchivu=2015-02-15 }}&lt;/ref&gt;

|- style=&quot;background:white;&quot; align=center
| [[Ficheru:Clima de Izamal.svg|100px]]
| [[Ficheru:Clima de Mérida.svg|100px]]
| [[Ficheru:Clima de Progreso.svg|100px]]
| [[Ficheru:Clima de Ticul.svg|100px]]
| [[Ficheru:Clima de Tizimín.svg|100px]]
| [[Ficheru:Clima de Valladolid.svg|100px]]

|- align=&quot;center&quot; style=&quot;border-top: 2px #007DC5 solid;&quot;
|colspan=&quot;6&quot;| &lt;small&gt;Fonte: Serviciu Meteorolóxicu Nacional.&lt;/small&gt;
|}&lt;/center&gt;

=== Hidrografía ===
{{VT|Cenote|Petén (paisaxe)}}
[[Ficheru:Sacred-cenote.jpg|thumb|Cenote sagráu, en [[Chichén Itzá]].]]
L'estáu escarez de cuerpos acuíferos superficiales ([[ríu|ríos]], [[llagu|llagos]]) debíu al tipu de roques de la superficie;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://cuentame.inegi.org.mx/monografias/informacion/yuc/territorio/agua.aspx?tema=me&amp;y=31 |títulu=Yucatán. Agua |autor=[[INEGI]] |fechaaccesu=15 de xineru de 2012 }}&lt;/ref&gt; per otru llau, dispón d'una rede de corrientes soterrañes que se manifiesten a lo llargo y anchu de la xeografía estatal en [[covarón]]s y [[aguada|aguaes]] llamaes [[cenote]]s y que, a nivel del [[mantu freáticu]], tán coneutaos con otros fluxos llaminares soterraños que finalmente van dar al océanu; envalórase qu'esisten más de 3000 cenotes nel territoriu de Yucatán.&lt;ref name=&quot;NoCenotes&quot;/&gt;

Les mariñes de Yucatán sobre'l [[golfu de Méxicu]], van dende [[Celestún (conceyu)|conceyu de Celestún]] y hasta les llendes orientales d'[[El Que'l so]] nel conceyu de [[Tizimín (conceyu)|Tizimín]]. Tienen un llargor averáu de 378 [[km]], lo que representa'l 3,8% del total de mariñes en Méxicu.&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt;

== Ecología ==

=== Árees naturales protexíes ===
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;background:white; float:right; margin-left:1em; font-size:85%; line-height:1.4em; width: 22em; text-align: left;&quot;

|-
|colspan=3 style=&quot;background:#007DC5; color:white&quot; align=center |'''Árees naturales protexíes en Yucatán'''

|- style=&quot;background:#C7DBF1;&quot; align=right
! align=left | Tipu d'área
!Superficie&lt;ref group=n&gt;Superficie del [[área natural protexida]] n'[[hectárea|hectárees]].&lt;/ref&gt;
! %&lt;ref group=n&gt;Porcentaxe con respectu al total del territoriu estatal.&lt;/ref&gt;

|- style=&quot;background:white;&quot; align=right
| align=left | [[Área protexida|ANP]] federales
| 147&amp;nbsp;197.15
| 3.74

|- style=&quot;background:#FFFCD6;&quot; align=right
| align=left | [[Área protexida|ANP]] estatales
| 182&amp;nbsp;521.62
| 4.64

|- style=&quot;background:white;&quot; align=right
| align=left | [[Área protexida|ANP]] municipales
| 10&amp;nbsp;757.00
| 0.27

|- style=&quot;background:#C7DBF1;&quot; align=right
! align=left | Territoriu estatal
! 3&amp;nbsp;927&amp;nbsp;138.00
! 100.00

|-
|colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;border-top: 2px #007DC5 solid;&quot;| &lt;small&gt;Fonte: Centru d'Investigaciones Científiques de Yucatán.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap8/05%20Areas%20naturales%20protexíes.pdf |títulu=Árees Naturales Protexíes |autor=Centru d'Investigaciones Científiques de Yucatán |fechaaccesu=25 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210830222826/https://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap8/05%20Areas%20naturales%20protex%C3%ADes.pdf |fechaarchivu=2021-08-30}}&lt;/ref&gt;
|}

El 22 de payares de 1987, el congresu de la unión aprobó la llei federal d'equilibriu ecolóxicu y proteición al mediu ambiente.&lt;ref&gt;[http://www.conacyt.mx/cibiogem/images/cibiogem/sistema_nacional/documentos/ANPL/Yuc/9-DECRETU-CUXTAL.pdf]&lt;/ref&gt; Les árees protexíes dientro del estáu suman 62&amp;nbsp;229&amp;nbsp;091.20 [[hectárea|hectárees]] (incluyendo les 333&amp;nbsp;768.50 hectárees del [[arrecife Alacranes]]), de los cualos 60&amp;nbsp;347.82 hectárees pertenécen-y a la reserva de la biosfera de [[ría Llagartos]] y 61&amp;nbsp;706.83 hectárees a la reserva estatal de Dzilam.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu= información de www.ecoyuc.com |url= http://www.ecoyuc.com/anp.html |formatu= html |fechaaccesu=23 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.ecoyuc.com/anp.html|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

En Yucatán esisten dos parques nacionales, esto ye, Dzibilchantún y la Sablera axacente a la llocalidá denomada arrecife Alacranes; un sitiu de proteición de flora y fauna, esto ye, Otoch ma´ax yetel kooh; y dos reserves de la biosfera, esto ye, [[ría Llagartos]], [[Celestún|ría Celestún]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://cuentame.inegi.org.mx/monografias/informacion/yuc/territorio/recurso_naturales.aspx?tema=me&amp;y=31 |títulu=Yucatán. Flora y fauna |autor=[[INEGI]] |fechaaccesu=15 de xineru de 2012 }}&lt;/ref&gt; y reserva Cuxtal que cunta con 10&amp;nbsp;757 hectárees, publicada nel diariu oficial el 14 de xunu de 1993 por decretu y pa contribuyir al caltenimientu d'ecosistemes de la rexón.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.conacyt.mx/cibiogem/images/cibiogem/sistema_nacional/documentos/ANPL/Yuc/9-DECRETU-CUXTAL.pdf |títulu= Declaratoria de la zona suxeta a Caltenimientu Ecolóxicu &quot;Reserva Cuxtal&quot; |autor= Gobierno del Estáu de Yucatan |fecha=14 de xunu de 1993|editorial= Diariu oficial |fechaaccesu=19 de xineru de 2016 |sitiuweb= http://www.conacyt.mx}}&lt;/ref&gt;

Les árees naturales protexíes ayudaron a caltener la diversidá biolóxica de la entidá, anque la mayoría escarez de siguimientu y condiciones de trabayu afeches.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap8/06%20Papel%20de%20les%20areas.pdf |títulu=Papel de les Árees Naturales Protexíes nel caltenimientu de la biodiversidá |autor=Centru d'Investigaciones Científiques de Yucatán |fechaaccesu=25 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210830222833/https://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap8/06%20Papel%20de%20les%20areas.pdf |fechaarchivu=2021-08-30}}&lt;/ref&gt;

=== Fauna ===
L'estáu de Yucatán caltién una amplia diversidá de [[fauna]]. L'allugamientu, el clima templáu y les sos agües pel branu, faen del estáu un llugar aparente pal desenvolvimientu y cohabitación de bien diverses [[especie|especies]].

Nel estáu rexistráronse 457 especies de [[Pisces|peces]], 38 d'elles correspondientes a [[elasmobranquios]] y 419 a [[teleosteos|teleósteos]];&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap4/46%20Peces.pdf |títulu=Peces |autor=Centro d'Investigación Científica de Yucatán |fechaaccesu=25 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210830222753/https://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap4/46%20Peces.pdf |fechaarchivu=2021-08-30}}&lt;/ref&gt; a lo llargo del territoriu de Yucatán distribúyense 87 especies de [[reptil]]es, 36 d'elles en dalguna [[Llista Colorada de la UICN|categoría de riesgu]];&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap4/49%20Reptiles.pdf |títulu=Reptiles |autor=Centro d'Investigación Científica de Yucatán |fechaaccesu=25 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt; anque se tien pocos estudios relativos a los [[Amphibia|anfibiu]]s reconociéronse 18 especies, representaes en 2 [[Orde (bioloxía)|órdenes]], 7 [[Familia (bioloxía)|families]] y 13 [[Xéneru (bioloxía)|xéneros]];&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap4/48%20Anfibios.pdf |títulu=Anfibios |autor=Centro d'Investigación Científica de Yucatán |fechaaccesu=25 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210830222801/https://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap4/48%20Anfibios.pdf |fechaarchivu=2021-08-30}}&lt;/ref&gt; los [[mamíferu|mamíferos]] de Yucatán tán incluyíos en 12 órdenes, 30 families, 74 xéneros y 89 especies, que representen el 17% del total d'especies mamíferes en Méxicu,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap4/53%20Mamiferos%20terrestres.pdf |títulu=Mamífero terrestres |autor=Centro d'Investigación Científica de Yucatán |fechaaccesu=25 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210830222715/https://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap4/53%20Mamiferos%20terrestres.pdf |fechaarchivu=2021-08-30}}&lt;/ref&gt; per otra parte, los mamíferos acuáticos residentes nos ambientes hidrográficos del estáu distribuyir en cuatro grupos: [[cetáceos]], [[sirénidos]], [[pinnípedos]] y [[mustélidos]], sumando alredor de 30 especies.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap4/58%20Mamiferos%20acuaticos.pdf |títulu=Mamífero acuáticos |autor=Centro d'Investigación Científica de Yucatán |fechaaccesu=25 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210830222717/https://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap4/58%20Mamiferos%20acuaticos.pdf |fechaarchivu=2021-08-30}}&lt;/ref&gt; Esisten 548 especies d'[[ave]]s rexistraes dientro de la [[península de Yucatán]], de les cualos, l'estáu alluga 454 especies entamaes en 22 órdenes, 68 families y 275 xéneros,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap4/51%20Aves.pdf |títulu=Aves |autor=Centro d'Investigación Científica de Yucatán |fechaaccesu=25 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210830222811/https://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap4/51%20Aves.pdf |fechaarchivu=2021-08-30}}&lt;/ref&gt; ente que 17 d'elles son [[Endemismu|reinales]] de la entidá,&lt;ref&gt;{{cita web |títulu= Llistáu d'aves reinales de Yucatán |url= http://www.yucatanbirds.org.mx/pdf/endemicas.pdf |formatu= pdf |fechaaccesu=14 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.yucatanbirds.org.mx/pdf/endemicas.pdf|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; lo cual representa un 50% de les especies qu'habiten en Méxicu; esto fai que Yucatán seya l'estáu con mayor diversidá n'aves del país.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu= Aves de Yucatán |editorial= www.yucatanbirds.org.mx |url= http://www.yucatanbirds.org.mx/espanol/aves/yucatan.php |formatu= php |fechaaccesu=14 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.yucatanbirds.org.mx/espanol/aves/yucatan.php|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu= Llistáu d'aves residentes en Yucatán |url= http://www.yucatanbirds.org.mx/images/File/Bird%20Check-list%20Yucatan%20State_1%20May%20%2709.pdf |formatu= pdf |fechaaccesu= 14 d'avientu de 2009 }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; caption=&quot;Fauna de Yucatán&quot;&gt;
Ficheru:Black-tailed deer at Marymoor Park.jpg|''[[Odocoileus virginianus]]''&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.yucatan.gob.mx/estado/fauna/venado/ |títulu=Fauna representativa - Venado de cola blanca |autor=Gobierno del Estáu de Yucatán |fechaaccesu=23 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.yucatan.gob.mx/estado/fauna/venado/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;
Ficheru:Meleagris ocellata1.jpg|''[[Meleagris ocellata]]''&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.yucatan.gob.mx/estado/fauna/pavu/ |títulu=Fauna representativa - Pavu de monte |autor=Gobierno del Estáu de Yucatán |fechaaccesu=23 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.yucatan.gob.mx/estado/fauna/pavu/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;
Ficheru:Caribbean Flamingo.jpg|''[[Phoenicopterus ruber]]''&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.yucatan.gob.mx/estado/fauna/flamencu/ |títulu=Fauna representativa - Flamencu rosa |autor=Gobierno del Estáu de Yucatán |fechaaccesu=23 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.yucatan.gob.mx/estado/fauna/flamencu/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;
Ficheru:Hawksbill Turtle.jpg|''[[Eretmochelys imbricata]]''&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.yucatan.gob.mx/estado/fauna/carey/ |títulu=Fauna representativa - Tortúa caréi |autor=Gobierno del Estáu de Yucatán |fechaaccesu=23 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.yucatan.gob.mx/estado/fauna/carey/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;
Ficheru:Standing jaguar.jpg|''[[Panthera onca]]''&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.yucatan.gob.mx/estado/fauna/jaguar/ |títulu=Fauna representativa - Xaguar |autor=Gobierno del Estáu de Yucatán |fechaaccesu=23 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.yucatan.gob.mx/estado/fauna/jaguar/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;
Ficheru:Puma face.jpg|''[[Puma concolor]]''&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.yucatan.gob.mx/estado/fauna/puma/ |títulu=Fauna representativa - Puma |autor=Gobierno del Estáu de Yucatán |fechaaccesu=23 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.yucatan.gob.mx/estado/fauna/puma/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;
Ficheru:Collared Peccary.jpg|''[[Pecari tajacu]]''&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.seduma.yucatan.gob.mx/fauna-umas/fichas-tecnicas/pecari-de-collar.pdf |títulu=Pecarí de collar |autor=Secretaría de Desenvolvimientu Urbanu y Mediu Ambiente |fechaaccesu=23 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121011094155/http://www.seduma.yucatan.gob.mx/fauna-umas/fichas-tecnicas/pecari-de-collar.pdf |fechaarchivu=2012-10-11 }}&lt;/ref&gt;
Ficheru:Boa constrictor closeup.jpg|''[[Boa constrictor]]''&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.seduma.yucatan.gob.mx/fauna-umas/fichas-tecnicas/Boa-constrictor.pdf |títulu=Boa constrictora |autor=Secretaría de Desenvolvimientu Urbanu y Mediu Ambiente |fechaaccesu=23 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121011094214/http://www.seduma.yucatan.gob.mx/fauna-umas/fichas-tecnicas/Boa-constrictor.pdf |fechaarchivu=2012-10-11 }}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;

=== Flora ===
Envalórase que la diversidá de [[plantes vasculares]] de la entidá ta representada por 1402 [[especie|especies]], lo que significa'l 5,84% del total nacional.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap4/08%20Diversidá%20de%20la%20flora.pdf |títulu=Diversidad de flora |autor=Centro d'Investigación Científica de Yucatán |fechaaccesu=25 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210830222747/https://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap4/08%20Diversid%C3%A1%20de%20la%20flora.pdf |fechaarchivu=2021-08-30}}&lt;/ref&gt; De les especies más representatives, tiense rexistru de 34 de la [[Familia (bioloxía)|familia]] de [[teridofites]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap4/09%20Felechos.pdf |títulu=Helecho |autor=Centro d'Investigación Científica de Yucatán |fechaaccesu=25 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210830222712/https://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap4/09%20Felechos.pdf |fechaarchivu=2021-08-30}}&lt;/ref&gt; 59 especies de [[cyperaceae]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap4/10%20Ciperaceas.pdf |títulu=Ciperáceas |autor=Centro d'Investigación Científica de Yucatán |fechaaccesu=25 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210831231542/https://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap4/10%20Ciperaceas.pdf |fechaarchivu=2021-08-31}}&lt;/ref&gt; 138 de [[poáceas]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap4/11%20Gramineas.pdf |títulu=Gramíneo |autor=Centro d'Investigación Científica de Yucatán |fechaaccesu=25 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210830222745/https://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap4/11%20Gramineas.pdf |fechaarchivu=2021-08-30}}&lt;/ref&gt; 17 especies de [[bromelia|bromelies]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap4/12%20Bromelias.pdf |títulu=Bromelias |autor=Centro d'Investigación Científica de Yucatán |fechaaccesu=25 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210830222757/https://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap4/12%20Bromelias.pdf |fechaarchivu=2021-08-30}}&lt;/ref&gt; 41 d'[[orchidaceae|orquídees]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap4/13%20Orquideas.pdf |títulu=Orquídees |autor=Centro d'Investigación Científica de Yucatán |fechaaccesu=25 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210830222742/https://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap4/13%20Orquideas.pdf |fechaarchivu=2021-08-30}}&lt;/ref&gt; 22 especies de [[boraginaceae|boragináceas]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap4/14%20Boraginaceas.pdf |títulu=Boragináceas |autor=Centro d'Investigación Científica de Yucatán |fechaaccesu=25 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt; 104 especies d'[[Asteraceae|asteráceas]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap4/18%20Asteraceas.pdf |títulu=Asteráceas |autor=Centro d'Investigación Científica de Yucatán |fechaaccesu=25 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt; 122 especies de [[lleguminosa|lleguminoses]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap4/15%20Lleguminoses.pdf |títulu=Leguminosa |autor=Centro d'Investigación Científica de Yucatán |fechaaccesu=25 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt; 9 especies de [[arecaceae|palmeres]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap4/16%20Palmes.pdf |títulu=Palmes |autor=Centro d'Investigación Científica de Yucatán |fechaaccesu=25 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt; y 14 especies de [[Cactácea|cactáceos]] de les que dos son reinales del estáu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap4/17%20Cactaceas.pdf |títulu=Cactáceas |autor=Centro d'Investigación Científica de Yucatán |fechaaccesu=25 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; caption=&quot;Flora de Yucatán&quot;&gt;
Ficheru:Ceiba pentandra 0008.jpg|''[[Ceiba pentandra]]''
Ficheru:Árbol de Guancaste.jpg|''[[Enterolobium cyclocarpum]]''
Ficheru:Thrinax radiata0.jpg|''[[Thrinax radiata]]''
Ficheru:Tecoma stans, flowers+pods.jpg|''[[Tecoma stans]]''
Ficheru:Brosimum-alicastrum_4.jpg|''[[Brosimum alicastrum]]''
&lt;/gallery&gt;

== Economía ==
{{AP|Economía de Yucatán}}
[[Ficheru:Deuda del sector público en Yucatán.svg|miniaturadeimagen|Delda pública en Yucatán.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.apartados.hacienda.gob.mx/ucef_delda/2015_1er_trim/01_04_1_trim_2015.xls |títulu=Deuda pública de los estaos de Méxicu |autor=Secretaría de Facienda y Creitu Públicu |fechaaccesu=11 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ficheru:Sectores económicos de Yucatán.svg|thumb|Aportación de los [[Sector económicu|sectores económicos]] al [[PIB]] estatal en 2010.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://mim.promexico.gob.mx/Documentos/PDF/mim/FE_YUCATAN_vf.pdf |títulu=Yucatán |autor=ProMéxico |editorial=Secretaría d'Economía |fechaaccesu=7 de marzu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141120021733/http://mim.promexico.gob.mx/Documentos/PDF/mim/FE_YUCATAN_vf.pdf |fechaarchivu=2014-11-20 }}&lt;/ref&gt;]]
La economía de Yucatán atópase na actualidá más diversificada que mientres la mayor parte del sieglu XX. A partir de la década de los ochenta empecipió un procesu que dexó reorientar les distintes actividaes granibles, alloñar de la [[industria henequenera]], que foi por casi 150 años la exa fundamental de la economía rexonal.

Según l'[[INEGI]], el [[productu internu brutu]] del estáu foi de $161&amp;nbsp;757 millones de [[Pesu mexicanu|pesos]] nel añu 2009,&lt;ref name=&quot;PIB&quot;/&gt; siendo la [[Entidaes federatives de Méxicu por PIB nominal|vigésimocuarta economía nacional]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://cuentame.inegi.org.mx/monografias/informacion/yuc/economia/pib.aspx?tema=me&amp;y=31 |títulu=Aportación al Productu Internu Brutu (PIB) nacional |autor=INEGI |fechaaccesu=20 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20211209013429/http://cuentame.inegi.org.mx/monografias/informacion/yuc/economia/pib.aspx?tema=me&amp;y=31 |fechaarchivu=2021-12-09 }}&lt;/ref&gt; —anque en 2006 fuera la ventena primer economía del país—.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://vectoreconomico.com.mx/files/pdfs/r21042008.pdf |títulu=Méxicu. PIB por entidaes 2006 |autor=INEGI |editorial=Vector Económicu |fechaaccesu=20 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140912040507/http://vectoreconomico.com.mx/files/pdfs/r21042008.pdf |fechaarchivu=2014-09-12 }}&lt;/ref&gt; Mientres el tercer trimestre de 2011, l'estáu foi la quinta entidá con mayor tasa de [[Población económicamente activa|participación na actividá económica]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.inegi.org.mx/inegi/contenidos/espanol/prensa/comunicaos/estrucbol.asp |títulu=Cifres mientres el tercer trimestre de 2011 |autor=INEGI |fechaaccesu=20 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.inegi.org.mx/inegi/contenidos/espanol/prensa/comunicaos/estrucbol.asp|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; teniendo una ocupación el 66% de la so población n'edá llaboral.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.sipse.com/noticias/119969--desempleo-bajo-control-yucatan-estudio.html |títulu=El desemplegu, so control en Yucatán: un estudiu |autor=Grupu SIPSE |fechaaccesu=20 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt; Acordies con una publicación de Manpower, pal tercer trimestre de 2010 la ciudá de [[Mérida (Yucatán)|Mérida]], xunto cola ciudá de [[Guadalaxara (Méxicu)|Guadalaxara]], compartíen el tercer llugar nacional con mayores mires de contratación nel país.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.manpower.com.mx/uploads/press_room/eos/2010/MX_Q310.pdf |títulu=Encuesta de Mires d'Emplegu Manpower, Méxicu |autor=Manpower |fechaaccesu=20 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.manpower.com.mx/uploads/press_room/eos/2010/MX_Q310.pdf|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.sefoe.yucatan.gob.mx/esp/yucatancifras/Yucatan_en_Cifras_Segundo_Trimestre_2010.pdf |títulu=Yucatán en cifres, xunu de 2010 |autor=Secretaría de Fomentu Económicu |fechaaccesu=20 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121011094243/http://www.sefoe.yucatan.gob.mx/esp/yucatancifras/Yucatan_en_Cifras_Segundo_Trimestre_2010.pdf |fechaarchivu=2012-10-11 }}&lt;/ref&gt;

=== Sector primariu ===
Nel [[sector primariu]], l'estáu foi'l mayor productor nacional de carne de [[Meleagris gallopavo|pavu]] en 2011 y el terceru a nivel nacional en producción [[porcicultura|porcícola]].&lt;ref name=&quot;pavu&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.sagarpa.gob.mx/Delegaciones/yucatan/Boletines/Documents/B099.pdf |títulu=Yucatán, potencial productor de pavu |autor=Secretaría d'Agricultura, Ganadería, Desenvolvimientu Rural, Pesca y Alimentación}}&lt;/ref&gt; Allúgase nel quintu llugar nacional de producción de [[Gallus gallus domesticus|carne de pollu]] y novenu en [[güevu (alimentu)|güevu]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.crupy-uach.org.mx/noticias/220 |títulu=Yucatán: Alerta na industria avícola |autor=José Palacios Tépate/apro |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140819033706/http://www.crupy-uach.org.mx/noticias/220 |fechaarchivu=2014-08-19 }}&lt;/ref&gt; anque nun s'atopa ente les primeres entidaes por producción [[avicultura|avícola]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://cuentame.inegi.org.mx/economia/primaries/gana/default.aspx?tema=Y |títulu=Ganadería |autor=INEGI |fechaaccesu=21 de xineru de 2012 }}&lt;/ref&gt; La importante producción de [[miel]] fai del estáu'l primer llugar nacional en producción y esportación de dichu productu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.crupy-uach.org.mx/noticias/1595 |títulu=Yucatán: primer productor nacional de miel, pero menor sofito |autor=Wílliam Casanova V. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140819033558/http://www.crupy-uach.org.mx/noticias/1595 |fechaarchivu=2014-08-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.vanguardia.com.mx/yucatanproductorliderdemiel-703814.html |títulu=Yucatán, productor líder de miel |autor=Vanguardia |fecha=21 d'abril de 2011}}&lt;/ref&gt;

Per otra parte, l'actividá ganadera distribuyir na zona oriental y el sur del estáu, destacando'l [[Tizimín (conceyu)|conceyu de Tizimín]] y el de [[Tzucacab (conceyu)|conceyu de Tzucacab]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://redalyc.uaemex.mx/pdf/939/93960309.pdf |títulu=Analís comparativu de la eficiencia económica de los sistemes de producción de ganáu bovino de ciclu completu de pequeños productores de les zones empobine y sur del estáu de Yucatán, Méxicu |autor=Tropical and Subtropical Agrosystems, Universidá Autónoma de Yucatán |fecha=21 d'abril de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://redalyc.uaemex.mx/pdf/939/93960309.pdf|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; siendo'l primeru'l mayor productor de [[ganáu bovino]] de la entidá.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://redalyc.uaemex.mx/pdf/939/93950205.pdf |autor=Universidá Autónoma de Yucatán |títulu=Eficiencia Económica de los Sistemes de Producción de Carne Bovino nel Conceyu de Tizimín, Yucatán, Méxicu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://redalyc.uaemex.mx/pdf/939/93950205.pdf|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cicy.mx/Sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap2/17%20La%20ganaderia.pdf |títulu=La ganadería nel contestu de la biodiversidá |autor=Laura Ramírez Cancino, Juan Antonio Rivera Lorca}}&lt;/ref&gt;

La [[pesca]] ye la principal [[actividá económica]] nos conceyos de [[Conceyu de Progreso (Yucatán)|Progreso]], [[Celestún (conceyu)|Celestún]] y [[Dzilam de Bravo (conceyu)|Dzilam de Bravo]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cicy.mx/Sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap2/19%20El%20futuru%20de%20la%20pesca.pdf |títulu=El futuru económicu de pescar |autor=Alfonso Munguía Gil |fechaaccesu=21 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt; En 2010, les cifres al respeutive de la [[pesca]] nel estáu asitiar como'l primer llugar nacional en captura de [[pulpu]] (con 14&amp;nbsp;665 tonelaes);&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.puertosyucatan.com/cgi-bin/news.cgi? |títulu=Puertu Progreso esporta pulpu a la Unión Europea |autor=Alministración Portuaria Integral de Progreso }}&lt;/ref&gt; otres captures pesqueres, tamién importantes, son el [[pixín]] (con 7932 tonelaes),&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.comunicacarmen.com.mx/Php/noticiacomlocal.php?id=74165 |títulu=Empecipia la veda de pixín y especies allegaes nes mariñes de la península de Yucatán |autor=Comunica carmen.com.mx |fechaaccesu=7 de marzu de 2012 }}&lt;/ref&gt; el [[pepinu de mar]] (2062 tonelaes),&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://noticias.universia.net.mx/ciencia-nn-tt/noticia/2010/09/27/503928/yucatan-avanza-cultivo-pepinu-mar.html |títulu=Yucatán avanza nel cultivu de pepinu de mar |fecha=29 de setiembre de 2010 |autor=Universia, Grupu Santander |fechaaccesu=21 de xineru de 2012 }}&lt;/ref&gt; y la roxa y villajalva (con 1350 tonelaes).&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.inegi.org.mx/est/contenidos/espanol/sistemes/perspectives/perspeutiva-yuc.pdf |títulu=Perspeutiva estadística. Yucatán. |autor=INEGI |añu=2010 |fechaaccesu=21 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210830222849/https://www.inegi.org.mx/est/contenidos/espanol/sistemes/perspectives/perspeutiva-yuc.pdf |fechaarchivu=2021-08-30 }}&lt;/ref&gt;

=== Sector secundariu ===
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;background:white; float:right; margin-left:1em; font-size:85%; line-height:1.4em; width: 22em; text-align: left;&quot;

|-
|colspan=3 style=&quot;background:#007DC5; color:white&quot; align=center |'''Industria en Yucatán'''

|- style=&quot;background:#C7DBF1;&quot;
! align=left | Tipu d'industria
!align=right | %

|- style=&quot;background:white;&quot;
| align=left | Alimentaria, bebíes y tabacu
| align=right | 60,2

|- style=&quot;background:#FFFCD6;&quot;
| align=left | Testiles, prendes y productos de cueru |
align=right | 14,3

|- style=&quot;background:white;&quot;
| align=left | Productos de minerales non metálicos
| align=right | 8,9

|- style=&quot;background:#FFFCD6;&quot;
| align=left | Derivaos de [[petroleu]] y [[carbón]]
| align=right | 7,4

|- style=&quot;background:white;&quot;
| align=left | Maquinaria y equipu
| align=right | 2,5

|- style=&quot;background:#FFFCD6;&quot;
| align=left | Otros
| align=right | 6,7

|-
|colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;border-top: 2px #007DC5 solid;&quot;| &lt;small&gt;Fonte: Secretaría de Fomentu Económicu.&lt;ref name=&quot;sectoresproductivos&quot;/&gt;
|}

Nel [[sector secundariu]] de la entidá, importante pola so contribución a la xeneración d'[[emplegu]], la [[industria manufacturera]] y la [[Construcción|industria de la construcción]] tienen un gran efeutu potenciador nos demás sectores económicos,&lt;ref name=&quot;sectoresproductivos&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.sefoe.yucatan.gob.mx/esp/yucatan/sectores-productivosAct.php |títulu=Sectores granibles |autor=Secretaría de Fomentu Económicu |fechaaccesu=20 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120314143718/http://www.sefoe.yucatan.gob.mx/esp/yucatan/sectores-productivosAct.php |fechaarchivu=2012-03-14 }}&lt;/ref&gt; Contribúi a la producción estatal total pos, solo en 2011, la [[industria]] local xeneró más de 203 millones de [[Dólar de los Estaos Xuníos|dólares]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.yucatan.com.mx/20120112/nota-9/219156-industria-en-yucatan-xenero-mas-de-203-millones-de-forgares-en-2011.htm |títulu=Industria en Yucatán xeneró más de 203 millones de dólares en 2011 |autor=[[Diariu de Yucatán]] |fecha=4 de xineru de 2012 |fechaaccesu=21 de xineru de 2012 }}&lt;/ref&gt;

La [[inversión estranxera]] contribuyó a la crecedera industrial de Yucatán: de 1999 a 2008, Yucatán recibió 99,3 millones de [[Dólar de los Estaos Xuníos|dólares]] d'[[inversión estranxera direuta]] nel [[Industria testil|sector testil y confección]], del cual, el 63% provieno de los [[Estaos Xuníos]], 14,9% de les [[Islles Caimán]], 10% de [[República Popular China|China]], 9,2% de les [[Islles Vírxenes]] y el restante 2,9% del [[Reinu Xuníu]], [[Canadá]], [[Nicaragua]] ya [[Israel]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.sefoe.yucatan.gob.mx/esp/estudios_economicos/Caracterizacion_%20de_%20industria_%20testil_%20y_%20d'el_%20vistíu_%20de_%20Yucatan.pdf |títulu=Carauterización de la industria testil y de confección de Yucatán |autor=Secretaría de Fomentu Económicu |fechaaccesu=21 de xineru de 2012 }}&lt;/ref&gt; Nel sector testil, la entidá apurría'l 3,13 d'industries maquiladoras d'esportación en 2004, cuntando con 88 establecimientos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://cuentame.inegi.org.mx/economia/secundariu/manufacturera/default.aspx?tema=Y |títulu=Industria manufacturera |autor=INEGI |fechaaccesu=21 de xineru de 2012 }}&lt;/ref&gt;

=== Sector terciariu ===
Nel [[sector terciariu]] de la economía estatal, el más importante pola so contribución al productu internu del estáu, destaquen el turismu y el [[comerciu]], qu'apurren el 63,2% del [[productu internu brutu|productu brutu]].&lt;ref name=&quot;sectoresINEGI&quot;&gt;{{cita web |url=http://cuentame.inegi.org.mx/monografias/informacion/yuc/economia/default.aspx?tema=me&amp;y=31 |títulu=Actividad económiques |autor=INEGI |fechaaccesu=21 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20211209005643/http://cuentame.inegi.org.mx/monografias/informacion/yuc/economia/default.aspx?tema=me&amp;y=31 |fechaarchivu=2021-12-09 }}&lt;/ref&gt; Pa los primeros meses de 2006, les [[Exportación|exportación]] dirixir na so mayoría a los [[Estaos Xuníos]] (79%), [[Irlanda]] (5,8%), [[Macáu]] (4,3%) y [[Islles Caimán]] (2,4%), ente que les [[Importación|importaciones]] provinieron principalmente de los [[Estaos Xuníos]] (68,2%), la [[India]] (13,6%), [[Canadá]] (4,7%), [[República Popular China|China]] (3,7%), [[Chile]] (1,1%) y [[Hondures]] (1%).&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.sefoe.yucatan.gob.mx/docpublicaciones/200702071162.pdf |títulu=Comerciu Esterior en Yucatán |autor=Secretaría de Fomentu Económicu |fechaaccesu=21 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121011094256/http://www.sefoe.yucatan.gob.mx/docpublicaciones/200702071162.pdf |fechaarchivu=2012-10-11 }}&lt;/ref&gt;

==== Turismu ====
{{VT|Turismu en Yucatán}}
La [[península de Yucatán]] nel so conxuntu, y l'estáu de Yucatán en particular, ye una rexón con vocación [[turismu|turística]], d'ende que'l turismu convirtiérase nos postreros 25 años na actividá con mayor potencial económicu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.yucatan.gob.mx/gobierno/orde_juridico/Yucatan/Programes/nr355rf1.pdf |títulu=Programa Estatal de Turismu de Yucatán 2001-2007 |autor=Gobierno del Estáu de Yucatán |fechaaccesu=23 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.yucatan.gob.mx/gobierno/orde_juridico/Yucatan/Programes/nr355rf1.pdf|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.sectur.gob.mx/Congresu_de_Investigacion/ponencias/IGUNAM.EPropinFerjomil.pdf |títulu=Perspeutiva xeográfica de la rexonalización turística de Méxicu |autor=Álvaro Sánchez Crispín |editorial=Institutu de Xeografía de la UNAM |fechaaccesu=23 de xineru de 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.sefoe.yucatan.gob.mx/esp/oportunidaes/Guia_Inversionista_Cultura.php |títulu=La nuesa Cultura |autor=Secretaría de Fomentu Económicu |fechaaccesu=21 de xineru de 2012 }}&lt;/ref&gt; La entidá sobresal nel turismu cultural (arqueolóxicu, gastronómicu, históricu) y nel [[Turismu ecolóxicu|ecolóxicu]], particularmente l'[[Espeleoloxía|espeleolóxicu]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap8/12%20Potencial%20de%20Yucatan%20pa%20ecoturismo.pdf |títulu=El potencial de Yucatán pal ecoturismo |autor=Centro d'Investigación Científica de Yucatán |fechaaccesu=25 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210830222747/https://www.cicy.mx/sitio/Biodiversidad/pdfs/Cap8/12%20Potencial%20de%20Yucatan%20pa%20ecoturismo.pdf |fechaarchivu=2021-08-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://thematrix.sureste.com/cityview/merida1/tours/ecoturismo/cenote.htm Los cenotes de Yucatán] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524120552/http://thematrix.sureste.com/cityview/merida1/tours/ecoturismo/cenote.htm |date=2013-05-24 }} con accesu 8 de setiembre de 2012&lt;/ref&gt;

Envalórase qu'esisten más de 1600 [[Xacimientu arqueolóxicu|sitios arqueolóxicos]] nel so territoriu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://arqueologico.yucatan.travel/ |títulu=Turismu Arquelógico |editorial=Secretaría de Fomentu Turísticu |fechaaccesu=16 de mayu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://arqueologico.yucatan.travel/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; Amás, la entidá cunta con más de 370&amp;nbsp;km de mariña, con puertos ente los que destaquen [[Celestún]], [[Progreso (Yucatán)|Progreso]], [[Telchac Puertu]], [[Sisal (Yucatán)|Sisal]], [[El Que'l so]] y [[Chicxulub Puertu|Chicxulub]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://naturaleza.yucatan.travel/turismu-de-sol-y-playa/ |títulu=Turismu de Sol y Sablera |editorial=Secretaría de Fomentu Turísticu |fechaaccesu=3 de marzu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://naturaleza.yucatan.travel/turismu-de-sol-y-sablera/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; esti últimu puertu ye'l pobláu más cercanu al epicentru del [[Cráter de Chicxulub]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://geo.arc.nasa.gov/sge/jskiles/fliers/all_flier_prose/meteor_impact_duller/meteor_duller.html |idioma=inglés |títulu=Impacto del meteoru |fechaaccesu=16 de mayu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170219122507/https://geo.arc.nasa.gov/sge/jskiles/fliers/all_flier_prose/meteor_impact_duller/meteor_duller.html |fechaarchivu=2017-02-19 }}&lt;/ref&gt; dexáu por un asteroide hai 65 millones d'años y al que se-y atribúi la estinción de los [[dinosauriu|dinosaurios]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.menendezymenendez.com/2007/09/el-crter-de-chicxulub-y-la-desaparicin.html |títulu=El cráter de Chicxulub y la desapaición de los dinosaurios |fechaaccesu=16 de mayu de 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |títulu=El [[Cráter de Chicxulub]] y la estinción de los dinosaurios |apellíu=[[Arcadio Poveda Ricalde|Poveda Ricalde, Arcadio]] y [[Fernando Espejo Méndez|Espejo Méndez, Fernando]] |allugamientu=Mérida, Méxicu |añu=2007 |isbn=968-5011-78-8}}&lt;/ref&gt; De resultes del [[Cráter de Chicxulub|impautu en Chicxulub]], creóse una rede de covarones que se conocen como [[cenote]]s alredor de lo que ye llamáu la petrina de cenotes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://naturaleza.yucatan.travel/ |títulu=Turismu de la Naturaleza editorial=Secretaría de Fomentu Turísticu |fechaaccesu=3 de marzu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://naturaleza.yucatan.travel/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; Envalórase qu'hai más de 3000 cenotes nel territoriu de Yucatán;&lt;ref name=&quot;NoCenotes&quot;&gt;{{cita web |url=http://naturaleza.yucatan.travel/cenotes/ |títulu=Cenotes - Agües Máxiques |editorial=Secretaría de Fomentu Turísticu |fechaaccesu=3 de marzu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://naturaleza.yucatan.travel/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; en munchos d'ellos, ye posible bañase y nadar, como nel casu de los que s'atopen en [[Cuzamá]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.balneariosmexico.com/mexico/yucatan/10524-56882-0-1/Cenotes+de+Cuzam%E1.html |títulu=Balnearios de Méxicu. Los cenotes de Cuzamá, Yucatán. |autor=Balneariosmexico.com |fechaaccesu=7 de marzu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120630164827/http://www.balneariosmexico.com/mexico/yucatan/10524-56882-0-1/Cenotes+de+Cuzam%E1.html |fechaarchivu=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.jornada.unam.mx/2001/07/30/ecu-b.html |títulu=Los cenotes de la Península de Yucatán |autor=Juan Schmitter |editorial=Colexu de la Frontera Sur}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.en-yucatan.com.mx/cenotes/ |títulu=Cenotes de Yucatán |fechaaccesu=7 de marzu de 2012}}&lt;/ref&gt;

Les [[facienda|faciendes]] cobraron importancia turística dende la [[Años 1990|última década]] del sieglu XX, pos se tresformaron en sitios de descansu y, en dellos casos, estancies de luxu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://premium.yucatan.travel/hacienda/ |títulu=Faciendes |editorial=Secretaría de Fomentu Turísticu |fechaaccesu=16 de mayu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://premium.yucatan.travel/faciendes/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; La cultura del estáu ye tamién un curiosu turísticu, la vistimienta, la música, les tradiciones y les artesaníes fueron referentes del turismu cultural mexicanu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://cultura.yucatan.travel/artesanias/ |títulu=Artesaníes |editorial=Secretaría de Fomentu Turísticu |fechaaccesu=3 de marzu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://cultura.yucatan.travel/artesanias/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; Son destacables les edificaciones coloniales que daten del sieglu XVI y XVII, nes poblaciones de [[Mérida (Yucatán)|Mérida]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://cultura.yucatan.travel/ciudaes-senoriales/merida/ |títulu=Mérida |editorial=Secretaría de Fomentu Turísticu |fechaaccesu=3 de marzu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://cultura.yucatan.travel/ciudaes-senoriales/merida/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; [[Valladolid (Yucatán)|Valladolid]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://cultura.yucatan.travel/ciudaes-senoriales/valladolid/ |títulu=Valladolid |editorial=Secretaría de Fomentu Turísticu |fechaaccesu=3 de marzu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://cultura.yucatan.travel/ciudaes-senoriales/valladolid/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; [[Izamal]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://cultura.yucatan.travel/izamal-pueblo-magico-de-mexico/ |títulu=Izamal |editorial=Secretaría de Fomentu Turísticu |fechaaccesu=3 de marzu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://cultura.yucatan.travel/izamal-pueblo-magico-de-mexico/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; y a lo llargo del restu del estáu, no que se denomina la [[ruta de los conventos en Yucatán|ruta de los conventos]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://rutas.yucatan.travel/ruta-de-los conventos/ |títulu=Ruta de los conventos editorial=Secretaría de Fomentu Turísticu |fechaaccesu=3 de marzu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://rutas.yucatan.travel/ruta-de-los conventos/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; caption=&quot;Turismu en Yucatán&quot;&gt;
Ficheru:Cenote Xlacah - P1110791.JPG|Xlacah, [[Dzibilchaltún (zona arqueolóxica)|Dzibilchaltún]]
Ficheru:Grutas de Loltun 1.JPG|Loltún, [[Oxkutzcab]]
Ficheru:12Cenote Dzitnup.jpg|Dzitnup, [[Valladolid (Yucatán)|Valladolid]]
Ficheru:Cuzama.jpg|Bolón-Chohol, [[Cuzamá]]
Ficheru:Panoramica Uxmal.jpg|[[Uxmal]]
Ficheru:Ek-balam 1463.jpg|[[Ek Balam]]
Ficheru:Mayapan perspectiva 1.jpg|[[Mayapán]]
Ficheru:Anthropologisches Museum, Merida.JPG|[[Mérida (Yucatán)|Mérida]]
Ficheru:Valladolid Yucatan.JPG|[[Valladolid (Yucatán)|Valladolid]]
Ficheru:Convento de San Antonio Izamal.jpg|[[Izamal]]
Ficheru:Progreso Yucatan.jpg|[[Progreso (Yucatán)|Progreso]]
&lt;/gallery&gt;

== Demografía ==
{{AP|Demografía de Yucatán}}
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;background:white; float:right; margin-left:1em; font-size:85%; line-height:1.4em; width: 22em; text-align: left;&quot;

|-
! colspan=2 style=&quot;background:#007DC5; color:white&quot; align=center | Evolución demográfica de Yucatán

|- style=&quot;background:#C7DBF1;&quot; align=center
!Añu
!align=right | Población

|- style=&quot;background:white;&quot; align=center
| 1970
| align=right | 758&amp;nbsp;400

|- style=&quot;background:#FFFCD6;&quot; align=center
| 1980
| align=right | 1&amp;nbsp;063&amp;nbsp;700

|- style=&quot;background:white;&quot; align=center
| 1990
| align=right | 1&amp;nbsp;362&amp;nbsp;900

|- style=&quot;background:#FFFCD6;&quot; align=center
| 2000
| align=right | 1&amp;nbsp;658&amp;nbsp;200

|- style=&quot;background:white;&quot; align=center
| 2010
| align=right | 1&amp;nbsp;955&amp;nbsp;577

|- style=&quot;background:white;&quot;
! colspan=2 align=center| [[Ficheru:Yucatan-demography.svg|225px]]

|-
|colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;border-top: 2px #007DC5 solid;&quot;| &lt;small&gt;Fonte: INEGI.&lt;ref name=&quot;ITER&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.inegi.org.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/conteo/2005/perfiles/PS_YUC_1.pdf |títulu=Perfil Sociodemográfico de Yucatán |fechaaccesu=20 de setiembre de 2010 |autor=INEGI |páxina=3 |urlarchivu=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.inegi.org.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/conteo/2005/perfiles/PS_YUC_1.pdf |fechaarchivu=2022-10-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|}

La población de Yucatán yera de 1&amp;nbsp;955&amp;nbsp;577 habitantes en 2010,&lt;ref name=&quot;ITER&quot; /&gt; lo que lo convierte nel ventenu primer estáu más pobláu de [[Méxicu]]. La [[Mérida (Yucatán)|ciudá de Mérida]] alluga al 42,5% de la población estatal, ente que la [[Zona Metropolitana de Mérida]] ocupa'l 49,3 %. L'estáu tien ún de los [[Índiz de desenvolvimientu humanu|índices de desenvolvimientu humanu]] de nivel mediu-altu de Méxicu dende va una década.&lt;ref group=n&gt;L'[[Índiz de desenvolvimientu humanu|IDH]] de Yucatán en 2003 foi de 0,7831 según el [[PNUD]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu= IDH de los estaos de Méxicu |editorial= SEDESOL |url= http://www.conapo.gob.mx/publicaciones/indicesoc/IDH2000/dh_AnexoCuadros.pdf |formatu= pdf |fechaaccesu=2023 de setiembre de 06 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.conapo.gob.mx/publicaciones/indicesoc/IDH2000/dh_AnexoCuadros.pdf|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

Acordies con el XII Censu Xeneral de Población y Vivienda 2000 lleváu a cabu pol [[INEGI]], l'estáu de Yucatán cuntaba con una [[población humana|población]] de 1&amp;nbsp;658&amp;nbsp;200 habitantes. Según el Conteo Nacional de Población y Vivienda 2005, hasta esi añu, la población del estáu yera de 1&amp;nbsp;818&amp;nbsp;948 habitantes. Según el censu de 2010, contabilizáronse 1&amp;nbsp;955&amp;nbsp;577 habitantes na entidá. Les cifres anteriores representen aproximadamente'l 1,7% del total nacional.

La tasa neta de [[Migración humana|migración]] interestatal mientres el 2008, según delles proyeiciones de [[Conseyu Nacional de Población (Méxicu)|Conapo]], xube a 0,12%, colo que la entidá asitiar na decimocuarta posición a nivel nacional. Esta tasa quier dicir que, en términos absolutos, fueron más les persones qu'[[inmigración|inmigraron]] (6201 persones en 2008) dende distintes entidaes que les qu'[[emigración|emigraron]] dende Yucatán escontra otros estaos de la República (3981 persones pal mesmu añu).

=== Relixón ===
{{VT|Arzobispos de Yucatán|Catedral de Yucatán}}
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;background:white; float:right; margin-left:1em; font-size:85%; line-height:1.4em; width: 22em; text-align: left;&quot;

|-
! colspan=2 style=&quot;background:#007DC5; color:white&quot; align=center | Afiliación relixosa

|- style=&quot;background:#C7DBF1;&quot;
! Relixón
! align=right | Población

|- style=&quot;background:white;&quot;
| [[Catolicismu|Católica]]
| align=right | 1&amp;nbsp;554&amp;nbsp;805

|- style=&quot;background:#FFFCD6;&quot;
| [[Protestantismu|Protestantes]] y [[Evanxelicalismu|evanxéliques]]&lt;br /&gt;
&lt;small&gt;Históriques&lt;/small&gt;
&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Pentecostalismu|Pentecostés]]&lt;/small&gt;
&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Otres evanxéliques&lt;/small&gt;
|align=right|211&amp;nbsp;109&lt;br /&gt;
&lt;small&gt;55&amp;nbsp;628&lt;/small&gt;
&lt;br /&gt;&lt;small&gt;53&amp;nbsp;283&lt;/small&gt;
&lt;br /&gt;&lt;small&gt;102&amp;nbsp;198&lt;/small&gt;

|- style=&quot;background:white;&quot;
|Bíbliques non evanxéliques&lt;br /&gt;
&lt;small&gt;[[Ilesia Adventista del Séptimu Día|Adventistes]]&lt;/small&gt;
&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Movimientu de los Santos de los Últimos Díes|Mormones]]&lt;/small&gt;
&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Testigos de Xehová]]&lt;/small&gt;
| align=right | 62&amp;nbsp;673&lt;br /&gt;
&lt;small&gt;16&amp;nbsp;175&lt;/small&gt;
&lt;br /&gt;&lt;small&gt;10&amp;nbsp;547&lt;/small&gt;
&lt;br /&gt;&lt;small&gt;35&amp;nbsp;951&lt;/small&gt;

|- style=&quot;background:#FFFCD6;&quot;
|[[Xudaísmu]]
|align=right|651

|- style=&quot;background:white;&quot;
|Otres relixones
|align=right|1125

|- style=&quot;background:#FFFCD6;&quot;
|[[Ateísmu|Ensin relixón]]
|align=right|93&amp;nbsp;358

|- style=&quot;background:white;&quot;
|Non especificada |align=right|31&amp;nbsp;856.

|-
|colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;border-top: 2px #007DC5 solid;&quot;| &lt;small&gt;Fonte: INEGI (2010).&lt;ref name=&quot;Relixón2010&quot;&gt;{{cita web |url=http://www3.inegi.org.mx/sistemes/TabuladosBasicos/LeerArchivo.aspx?ct=30945&amp;c=27302&amp;s=est&amp;f=2 |títulu=Población total por conceyu, sexu y relixón según grupos d'edá |autor=INEGI |fechaaccesu=5 de marzu de 2011 |páxina=94 }}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|}

[[Ficheru:Gobernadora de Yucatán cone el Papa.jpg|thumb|left|El [[papa Xuan Pablo II]] ye recibíu nel aeropuertu pola gobernadora [[Duce María Sauri Riancho]]]]

La relixón tuvo un papel preponderante na [[historia de Yucatán]]. En concencia, nel procesu de la conquista española pola aición de los [[Orde Franciscana|misioneros franciscanos]]; nel llargu periodu de colonización mientres el virreinatu en que'l poder público (alministrativu y militar) sofitar pa exercer control nes estructures eclesiástiques; y una vegada más, mientres la [[independencia de Yucatán]], cuando munches de les idees lliberales fueron conducíes y espardíes polos apartaces ([[sanjuanistas]]) de la mesma ilesia. Por estos antecedentes históricos la población de Yucatán ye [[Archidiócesis de Yucatán|mayoritariamente católica]], nun fenómenu paralelu al que se dio n'otres rexones de Méxicu.&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt;

Nun ye ayenu a too esto el que'l 11 d'agostu de 1993, el papa [[Xuan Pablo II]] visitara Yucatán, nel so tercer viaxe a Méxicu, y fuera recibíu multitudinariamente.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://mexico.cnn.com/mundo/2011/03/22/yucatan-historica-visita-expres |títulu=Xuan Pablo II y Méxicu: 26 años d'una 'historia d'amor' |autor=[[CNN]] |fechaaccesu=3 de marzu de 2012}}&lt;/ref&gt; Un alcuentru con trés mil representantes d'[[América Llatina]], una entrevista col entós [[Presidente de Méxicu|presidente]] [[Carlos Salinas de Gortari]] y una comida colos [[Archidiócesis de Méxicu|obispos de Méxicu]], fueron dalgunes de les sos actividaes nel territoriu de Yucatán.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://mexico.cnn.com/mundo/2011/03/22/yucatan-historica-visita-expres |títulu=Xuan Pablo II y Méxicu: 26 años d'una 'historia d'amor' |autor=[[CNN]] |fecha=14 de marzu de 2011 |fechaaccesu=10 de xunu de 2011}}&lt;/ref&gt;

Como yá se mentó enantes, la relixón predominante en Yucatán ye la [[relixón católica]]. Sicasí, los trés estaos de la [[península de Yucatán]] amuesen un porcentaxe de catolicismu menor a la media nacional;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Distribución porcentual de católicos per estáu, 2000 |url=http://portal.asociacionesreligiosas.gob.mx/archivos/pdf/atles/cap2.pdf |autor=Secretaría de Gobernación}}&lt;/ref&gt; amás, Yucatán ye una de les siete entidaes con mayor participación de creyentes non católicos y de non relixosos nel país.&lt;ref name=&quot;Relixón2010&quot;/&gt;

El rexistru censal identifica que la entidá tuvo ún de los porcentaxes de población católica más altu hasta 1910, teniendo un importante cayente en 1921 y un comportamientu irregular ente 1920 y 1960, añu dende'l cual l'amenorgamientu foi constante. Ente que nel ámbitu municipal reparar diversos escenarios, onde de 25 de los 106 conceyos más d'una cuarta parte de los sos habitantes difier de la relixón católica y n'otros 20 conceyos, más de 90% profesa esta doctrina. Cerca de 7% de la población protestante histórica de [[Méxicu]] mora en Yucatán, particularmente presbiterianos y bautistes, estes postreres tien un mayor porcentaxe en [[Kaua (conceyu)|Kaua]], [[Yobaín (conceyu)|Yobaín]] y [[Sudzal (conceyu)|Sudzal]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.inegi.org.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2000/definitivos/Yuc/sintesis/religion.pdf |títulu=Religión de Yucatán por municipios |fechaaccesu=16 de setiembre de 2010 |autor=INEGI |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210830222716/https://www.inegi.org.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2000/definitivos/Yuc/sintesis/religion.pdf |fechaarchivu=2021-08-30 }}&lt;/ref&gt; toos estos son conceyos con menos de 2600 habitantes. La población [[Pentecostalismu|pentecostal]] y [[Ilesia Adventista del Séptimu Día|adventista]] tamién tien un enclín a concentrase en conceyos con una población amenorgada.&lt;ref name=&quot;Relixón2010&quot;/&gt;

Per otru llau, les persones [[ateísmu|ensin relixón]] representen más del 10% en 9 conceyos y la mayor crecedera na década que va de 1990 al añu 2000 correspuende a la [[Demografía del ateísmu|población atea]],&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=En Yucatán hai menos católicos |url=http://www.laicismo.org/antiguu/PHP/p_documentu.php?id=10645 |autor=Laicismo.org |fecha=11 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.laicismo.org/antiguu/PHP/p_documentu.php?id=10645|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; con una tasa añal permediu de 3,5%, siguida de la población distinta a la católica con 3,1% añal y finalmente'l menor ritmu ye'l de la población prauticante del catolicismu col 2% del permediu añal.&lt;ref name=&quot;Relixón2010&quot;/&gt;

=== Idioma ===
Méxicu caltién en vixencia les llingües orixinaries del so propiu territoriu por aciu una política non yá de reconocencia, sinón de fomentu, espardimientu y educación.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/257.pdf |títulu=Ley Xeneral de Derechos Llingüísticos Indíxenes |autor=Cámara de Diputaos del H. Congresu de la Unión |fechaaccesu=13 d'avientu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080611011220/http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/257.pdf |fechaarchivu=2008-06-11 }}&lt;/ref&gt; L'[[idioma maya]] ye la segunda llingua predominante na rexón, solamente superáu pol [[idioma español]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tabascohoy.com.mx/noticia.php?id_nota=129527 |títulu=Promueven preservación de llingua maya en Yucatán |fechaaccesu=3 de marzu de 2012 |autor=Tabasco Güei |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.tabascohoy.com.mx/noticia.php?id_nota=129527|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

La enseñanza del [[idioma español]] ye la exa del sistema educativu estatal entá nes escueles de los conceyos con mayor población indíxena de Yucatán, por cuenta de la estensión de dichu idioma nel territoriu nacional. La [[Llingües mayenses|llingua maya]] enséñase y conserva nes instituciones d'altu nivel educativu y, tamién, nes escueles d'[[educación básica]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cdi.gob.mx/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=396&amp;Itemid=67 |títulu=Yucatán. Analicen retos y propuestes na enseñanza de la llingua maya |fechaaccesu=13 d'avientu de 2010 |autor=Comisión Nacional pal Desenvolvimientu de los Pueblos Indíxenes |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160608184459/http://www.cdi.gob.mx/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=396&amp;Itemid=67 |fechaarchivu=2016-06-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.notisureste.com.mx/noticias/yucatan_3/ensenan-lleer-escribir-maya-ninos-primaries-indigenas_16667 |títulu=Enseñen a lleer y escribir en maya a 3 mil 500 neños de primaries indíxenes |fechaaccesu=13 d'avientu de 2010 |autor=NotiSureste |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.notisureste.com.mx/noticias/yucatan_3/ensenan-lleer-escribir-maya-ninos-primaries-indigenas_16667|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; col propósitu de caltener la cultura rexonal y evitar la so perda como [[llingua viva]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.educacion.yucatan.gob.mx/shownoticia.php?id=2536 |títulu=Capaciten a profesores pa enseñar la Llingua Maya como asignatura regular |fechaaccesu=13 d'avientu de 2010 |autor=Secretaría d'Educación del Gobiernu del Estáu de Yucatán}}&lt;/ref&gt;

==== Llingües indíxenes ====
{{VT|Idioma maya|Llingües mayenses}}
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;background:white; float:right; margin-left:1em; font-size:85%; line-height:1.4em; width: 22em; text-align: left;&quot;

|-
! colspan=3 style=&quot;background:#007DC5; color:white&quot; align=center | Llingües indíxenes en Yucatán

|- style=&quot;background:#C7DBF1;&quot; align=center
! Nome
!Pob.&lt;ref group=n&gt;Dimensión de la comunidá llingüística acordies con el númberu de falantes; namái inclúi a los mayores de cinco años d'edá.&lt;/ref&gt;
! %&lt;ref group=n&gt;Porcentaxe con respetu al total de falantes de llingües indíxenes nel estáu.&lt;/ref&gt;

|- style=&quot;background:white;&quot; align=right
| align=left | [[Idioma maya|Maya]]
| 527&amp;nbsp;107
| 97.91

|- style=&quot;background:#FFFCD6;&quot; align=right
| align=left | [[Idioma chol|Chol]]
| 618
| 0.11

|- style=&quot;background:white;&quot; align=right
| align=left | [[Idioma zapoteco|Zapoteco]]
| 260
| 0.04

|- style=&quot;background:#FFFCD6;&quot; align=right
| align=left | [[Idioma náhuatl|Náhuatl]]
| 202
| 0.03

|- style=&quot;background:white;&quot; align=right
| align=left | [[Llingües de Méxicu|Otres]]
| 10&amp;nbsp;168
| 1.88

|-
|colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;border-top: 2px #007DC5 solid;&quot;| &lt;small&gt;Fonte: INEGI.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Población de 5 años y más que fala dalguna llingua indíxena por sexu y llingua indíxena según grupos decenales d'edá. |autor=INEGI |url=http://www.inegi.org.mx/sistemes/TabuladosBasicos/LeerArchivo.aspx?ct=1444&amp;c=10398&amp;s=est&amp;f=2 |formatu=pdf |fechaaccesu=13 d'avientu de 2010 }}&lt;/ref&gt;
|}

Dempués del estáu d'[[Oaxaca]], Yucatán ye'l segundu estáu con mayor porcentaxe de falantes de dalguna [[Llingües de Méxicu|llingua indíxena de Méxicu]]; más d'un terciu de la población residente del estáu fala dalguna llingua indíxena.&lt;ref name=&quot;idiomacenso&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.inegi.org.mx/sistemes/TabuladosBasicos/LeerArchivo.aspx?ct=57&amp;c=10398&amp;s=est&amp;f=2 |títulu=Población de 5 años y más por entidá federativa, sexu y grupos quinquenales d'edá según condición de fala indíxena y fala española. |autor=INEGI |fechaaccesu=13 d'avientu de 2010 }}&lt;/ref&gt; Sicasí, del añu 1990 al 2000 la población mayafalante menguó nun 9,8%.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.mayas.uady.mx/articulos/considerancies.html |títulu=Consideración sobre la llingua maya en Yucatán |autor=Universidá Autónoma de Yucatán |fechaaccesu=13 d'avientu de 2010 }}&lt;/ref&gt;

Según datos del Conteo Nacional de Población y Vivienda 2005 del [[INEGI]], la [[Idioma maya|llingua maya]] ye la más falada en tol estáu, con 527&amp;nbsp;107 habitantes; esto asitia al estáu de Yucatán como'l de mayor población mayafalante en tou Méxicu.&lt;ref name=idiomacenso/&gt; La llingua maya na actualidá escribir con calteres llatinos,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.mayas.uady.mx/articulos/brody.html |títulu=A la lletra un microanálisis de grafemes variantes nel maya de Yucatán actual |autor=Universidá Autónoma de Yucatán |fechaaccesu=13 d'avientu de 2010}}&lt;/ref&gt; anque en tiempos prehispánicos los mayes utilizaben un complicáu sistema de glifos o ideogrames silábicos pa la escritura, que fueron descifraos al traviés de los estudios del epigrafista rusu [[Yuri Knorozov]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.iccc.es/2007/09/yuri-valentinovich-knorosov-el-descifrador-del llinguaxe maya/ |títulu=Yuri Valentinovich Knorozov, el descifrador del llinguaxe maya |autor=ICCC |fechaaccesu=19 d'avientu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.iccc.es/2007/09/yuri-valentinovich-knorosov-el-descifrador-del llinguaxe maya/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.eluniversal.com.mx/sociedad/4318.html |títulu=Los retos de la escritura maya |fecha=15 d'ochobre de 2009 |autor=L'Universal |fechaaccesu=13 d'avientu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091018163448/http://www.eluniversal.com.mx/sociedad/4318.html |fechaarchivu=2009-10-18 }}&lt;/ref&gt;

El fomentu y preservación de la llingua maya ye de gran importancia pal estáu; nél esisten [[medios de comunicación]], particularmente [[Radio (mediu de comunicación)|radiofóniques]] [[Billingüismu|billingües]], dedicaes a les poblaciones falantes d'esti idioma del interior de la entidá.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://transparencia.yucatan.gob.mx/datos/2010/indemaya/Inf_Gestion_2010.pdf |títulu=Informe trimestral de 2010 |autor=Institutu pal Desenvolvimientu de la Cultura Maya del Estáu de Yucatán |fechaaccesu=3 de marzu de 2012}}&lt;/ref&gt;

==== Español ====
{{AP|Español de Yucatán}}
L'español faláu en Yucatán ye fácilmente identificable como distintu con rellación al del restu de la [[Méxicu|República mexicana]]. Esto debe principalmente a la influyencia notable de la llingua maya, qu'inda ye falada por más d'un terciu de la población del estáu de Yucatán.&lt;ref name=idiomacenso/&gt; La [[Llingües mayenses|llingua maya]] ye melódica, enllena de soníos de X (la &quot;x&quot; ye pronunciada como &quot;sh&quot; na llingua maya). El llinguaxe de la xente de Yucatán estrémase tamién por emplegar munchos vocablos proviniente del maya y pallabres del mesmu orixe que s'hispanizaron dende la dómina colonial. L'español de Yucatán carauterízase pos por un acentu nidiu, dotáu d'una cadencia y un ritmu reconocibles y singulares, que la so entonación, entrepujada por cuenta de la glotización, ye peculiar y única nel contestu hispanoamericanu. Eses carauterístiques, sumaes a les pallabres importaes del [[idioma maya|maya]] y qu'han permeado les formes españoles, converten a la llingua rexonal nun peculiar y reconocible [[dialeutu]] del español.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://especiales.yucatan.com.mx/especiales/banderadeyucatan/03090001.asp |títulu=Nós y los otros (Consultada'l 17 de febreru,2009) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120520062623/http://especiales.yucatan.com.mx/especiales/banderadeyucatan/03090001.asp |fechaarchivu=2012-05-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mayas.uady.mx/articulos/considerancies.html Maya parlantes en Yucatán. Universidá Autónoma de Yucatán Consultada'l 28 02 09] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Maya parlantes en Yucatán. Universidá Autónoma de Yucatán Consultada'l 28 02 09 |2=http://www.mayas.uady.mx/articulos/considerancies.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

=== Llocalidaes ===
{{AP|Llocalidaes de Yucatán}}
{{Mapa de llocalización+ |Yucatán
| border = 
| alt = 
| etiqueta = Principales llocalidaes de Yucatán&lt;ref group=n&gt;Amosar a [[Mérida (Yucatán)|Mérida]] y a les 4 llocalidaes más poblaes fora del so área metropolitana. Omitiéronse les ciudaes de [[Kanasín]] y [[Umán]] por formar parte de la conurbación de Mérida.&lt;/ref&gt;
| float = 
| anchu = 250
| AlternativeMap = 
| overlay_image = 
| llugares = {{Location map~ | Yucatán
 | label = '''[[Mérida_(Yucatán)|&lt;span style=&quot; color:#646464&quot;&gt;Mérida&lt;/span&gt;]]'''
 | lat_deg = 21
 | lon_deg = -89.62 }}
{{Location map~ | Yucatán
 | label = [[Valladolid_(Yucatán)|&lt;span style=&quot;font-size:90%; color:#646464&quot;&gt;Valladolid&lt;/span&gt;]]
 | lat_deg = 20.7
 | lon_deg = -88.20 }}
{{Location map~ | Yucatán
 | label = [[Tizimín|&lt;span style=&quot;font-size:90%; color:#646464&quot;&gt;Tizimín&lt;/span&gt;]]
 | lat_deg = 21.16
 | lon_deg = -88.16 }}
{{Location map~ | Yucatán
 | label = [[Progresu_(Yucatán)|&lt;span style=&quot;font-size:90%; color:#646464&quot;&gt;Progreso&lt;/span&gt;]]
 | lat_deg = 21.3
 | lon_deg = -89.66 }}
{{Location map~ | Yucatán
 | label = [[Ticul|&lt;span style=&quot;font-size:90%; color:#646464&quot;&gt;Ticul&lt;/span&gt;]]
 | lat_deg = 20.5
 | lon_deg = -89.53 }}
}}
Les llocalidaes de Yucatán clasifíquense d'alcuerdu a la so población en [[ciudá|ciudaes]], [[villa (población)|villes]], [[Pueblu (población rural)|pueblos]] y [[Ranchu (vivienda)|rancherías]].

La Llei Orgánica de los Conceyos del Estáu de Yucatán, nel so Capítulu II, artículu 9, define a una ciudá como'l centru de población con una población mayor de 15 mil habitantes, a una villa como una llocalidá mayor a 8 mil habitantes, un pueblu como un centru de población mayor de 3 mil pobladores y a una ranchería como una llocalidá con más de 400 habitantes, amás d'establecer ciertos requisitos nel [[sector primariu]], [[sector secundariu|secundariu]] y [[Sector servicios|terciariu]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.congresoyucatan.gob.mx/detalle_llei.php?idley=330 |títulu=Ley Orgánica de los Conceyos del Estáu de Yucatán |autor=H. Congresu del Estáu de Yucatán |fechaaccesu=5 d'avientu de 2013 }}&lt;/ref&gt;

La [[Zona Metropolitana de Mérida]] ye la rexón urbana resultante de la fusión del [[Mérida (conceyu)|conceyu de Mérida]] con otros cuatro conceyos colos que comparte una conurbación constante la cual suel denominase [[Mérida (Yucatán)|ciudá de Mérida]]. Esta zona metropolitana ye la doceava más poblada de Méxicu, dempués de la [[Zona Metropolitana de San Luis Potosí]], según l'[[Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía]] (INEGI) en [[2005]].&lt;ref name=inegicenso&gt;{{cita web |url=http://www.inegi.gob.mx/est/contenidos/espanol/proyeutos/conteos/conteo2005/sintesis.pps |títulu=Población - Zones Metropolitanes más poblaes |añu=2005 |fechaaccesu=3 de 17 de 2009 |formatu=Presentación de [[PowerPoint]] [pps] |editorial=Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía }}&lt;/ref&gt;

==== Llocalidaes más poblaes ====
{|class=&quot;infobox&quot; style=&quot;background:white; text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:85%&quot;
! align=&quot;center&quot; colspan=&quot;11&quot; style=&quot;background:#007DC5; color:white&quot;|Principales llocalidaes de Yucatán, llocalización y población
|-
! rowspan=11 width:100|&lt;br /&gt;
[[Ficheru:IGLESIA DE LA TERCERA ORDEN MERIDA 2.JPG|border|100px|link=Mérida (Yucatán)]]&lt;br /&gt;[[Mérida (Yucatán)|Mérida]]&lt;br /&gt;
[[Ficheru:Gfot0008.jpg|border|100px|link=Kanasín]]&lt;br /&gt;[[Kanasín]]&lt;br /&gt;
[[Ficheru:Valladolid (Yucatán), Parque principal.jpg|border|100px|link=Valladolid (Yucatán)]]&lt;br /&gt;[[Valladolid (Yucatán)|Valladolid]]&lt;br /&gt;
! colspan=2 align=center style=&quot;background:#C7DBF1;&quot;|Llocalidá
!align=center style=&quot;background:#C7DBF1;&quot;|Conceyu
!align=center style=&quot;background:#C7DBF1;&quot; colspan=2|Población
! colspan=2 align=center style=&quot;background:#C7DBF1;&quot;|Llocalidá
!align=center style=&quot;background:#C7DBF1;&quot;|Conceyu
!align=center style=&quot;background:#C7DBF1;&quot;|Población
! rowspan=11|&lt;br /&gt;
[[Ficheru:Tizimin.JPG|border|100px|link=Tizimín]]&lt;br /&gt;[[Tizimín]]&lt;br /&gt;
[[Ficheru:Iglesia De San Francisco De Asís, Umán.jpg|border|100px|link=Umán]]&lt;br /&gt;[[Umán]]&lt;br /&gt;
[[Ficheru:Couché de Soleil, Progreso, Yucatan, Mexique.jpg|border|100px|link=Progreso (Yucatán)]]&lt;br /&gt;[[Progreso (Yucatán)|Progreso]]&lt;br /&gt;
|-
|align=center style=&quot;background:#C7DBF1;&quot;| 1 ||align=left| [[Mérida (Yucatán)|Mérida]] ||align=left| [[Mérida (conceyu)|Conceyu de Mérida]] ||align=right| 777&amp;nbsp;615 || &amp;nbsp; ||align=center style=&quot;background:#C7DBF1;&quot;| 11 ||align=left| [[Oxkutzcab]] ||align=left| [[Oxkutzcab (conceyu)|Conceyu de Oxkutzcab]] ||align=right| 23&amp;nbsp;096
|- style=&quot;background:#FFFCD6;&quot;
|align=center style=&quot;background:#C7DBF1;&quot;| 2 ||align=left| [[Kanasín]] ||align=left| [[Kanasín (conceyu)|Conceyu de Kanasín]] ||align=right| 77&amp;nbsp;240 || &amp;nbsp; ||align=center style=&quot;background:#C7DBF1;&quot;| 12 ||align=left| [[Petu]] ||align=left| [[Petu (conceyu)|Conceyu de Petu]] ||align=right| 19&amp;nbsp;821
|-
|align=center style=&quot;background:#C7DBF1;&quot;| 3 ||align=left| [[Valladolid (Yucatán)|Valladolid]] ||align=left| [[Valladolid (conceyu)|Conceyu de Valladolid]] ||align=right| 48&amp;nbsp;973 || &amp;nbsp; ||align=center style=&quot;background:#C7DBF1;&quot;| 13 ||align=left| [[Izamal]] ||align=left| [[Izamal (conceyu)|Conceyu de Izamal]] ||align=right| 16&amp;nbsp;195
|- style=&quot;background:#FFFCD6;&quot;
|align=center style=&quot;background:#C7DBF1;&quot;| 4 ||align=left| [[Tizimín]] ||align=left| [[Tizimín (conceyu)|Conceyu de Tizimín]] ||align=right| 46&amp;nbsp;971 || &amp;nbsp; ||align=center style=&quot;background:#C7DBF1;&quot;| 14 ||align=left| [[Chemax]] ||align=left| [[Chemax (conceyu)|Conceyu de Chemax]] ||align=right| 14&amp;nbsp;885
|-
|align=center style=&quot;background:#C7DBF1;&quot;| 5 ||align=left| [[Umán]] ||align=left| [[Umán (conceyu)|Conceyu de Umán]] ||align=right| 39&amp;nbsp;611 || &amp;nbsp; ||align=center style=&quot;background:#C7DBF1;&quot;| 15 ||align=left| [[Maxcanú]] ||align=left| [[Maxcanú (conceyu)|Conceyu de Maxcanú]] ||align=right| 12&amp;nbsp;621
|- style=&quot;background:#FFFCD6;&quot;
|align=center style=&quot;background:#C7DBF1;&quot;| 6 ||align=left| [[Progreso (Yucatán)|Progreso]] ||align=left| [[Conceyu de Progreso (Yucatán)|Conceyu de Progreso]] ||align=right| 37&amp;nbsp;369 || &amp;nbsp; ||align=center style=&quot;background:#C7DBF1;&quot;| 16 ||align=left| [[Dúcil]] ||align=left| [[Dúcil (conceyu)|Conceyu de Dúcil]] ||align=right| 11&amp;nbsp;551
|-
|align=center style=&quot;background:#C7DBF1;&quot;| 7 ||align=left| [[Ticul]] ||align=left| [[Ticul (conceyu)|Conceyu de Ticul]] ||align=right| 32&amp;nbsp;796 || &amp;nbsp; ||align=center style=&quot;background:#C7DBF1;&quot;| 17 ||align=left| [[Muna]] ||align=left| [[Muna (conceyu)|Conceyu de Muna]] ||align=right| 11&amp;nbsp;469
|- style=&quot;background:#FFFCD6;&quot;
|align=center style=&quot;background:#C7DBF1;&quot;| 8 ||align=left| [[Tekax]] ||align=left| [[Tekax (conceyu)|Conceyu de Tekax]] ||align=right| 25&amp;nbsp;751 || &amp;nbsp; ||align=center style=&quot;background:#C7DBF1;&quot;| 18 ||align=left| [[Tixkokob]] ||align=left| [[Tixkokob (conceyu)|Conceyu de Tixkokob]] ||align=right| 10&amp;nbsp;968
|-
|align=center style=&quot;background:#C7DBF1;&quot;| 9 ||align=left| [[Hunucmá]] ||align=left| [[Hunucmá (conceyu)|Conceyu de Hunucmá]] ||align=right| 24&amp;nbsp;910 || &amp;nbsp; ||align=center style=&quot;background:#C7DBF1;&quot;| 19 ||align=left| [[Acanceh]] ||align=left| [[Acanceh (conceyu)|Conceyu de Acanceh]] ||align=right| 10&amp;nbsp;968
|- style=&quot;background:#FFFCD6;&quot;
|align=center style=&quot;background:#C7DBF1;&quot;| 10 ||align=left| [[Motul de Carrillo Puerto|Motul]] ||align=left| [[Motul (conceyu)|Conceyu de Motul]] ||align=right| 23&amp;nbsp;240 || &amp;nbsp; ||align=center style=&quot;background:#C7DBF1;&quot;| 20 ||align=left| [[Akil]] ||align=left| [[Akil (conceyu)|Conceyu de Akil]] ||align=right| 10&amp;nbsp;176

|-
|colspan=&quot;11&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;border-top: 2px #007DC5 solid;&quot;| &lt;small&gt;Fonte: INEGI (2010).&lt;ref name=&quot;ITER&quot;/&gt;&lt;/small&gt;
|}
{{clear}}

== Servicios públicos ==
Entender por [[Serviciu públicu|servicios públicos]] aquellos que cumplen una función económica o social (o dambes) y satisfaen primordialmente les necesidaes de la [[comunidá]] o sociedá onde estos se lleven a cabu, estos pueden ser emprestaos de forma direuta poles alministraciones públiques o bien de forma indireuta al traviés d'empreses públiques o privaes.

=== Abastecimiento ===

==== Energía ====
En Yucatán, al igual que nel restu Méxicu, la xeneración llétrica ta al cargu de la [[Comisión Federal de Lletricidá]] (CFE), monopoliu paraestatal qu'opera les plantes xeneradores d'electricidá y distribuyir en tol territoriu. La entidá cunta con una capacidá de xeneración llétrica total de 1581 [[vatiu|megavatiu]],&lt;ref name=&quot;plantaselec&quot;&gt;{{cita web |títulu=Capacidá de xeneración d'enerxía llétrica |url=http://www.sefoe.yucatan.gob.mx/esp/ventaja/infraestructura-electrica.php |formatu=php |fechaaccesu=10 d'agostu de 2010 }}&lt;/ref&gt; distribuyida en 5 centrales xeneradores [[Central termoeléctrica|termoeléctriques]]. Trés d'estes centrales concéntrase na capital, [[Mérida (Yucatán)|Mérida]] y les otres dos en [[Valladolid (Yucatán)|Valladolid]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cfe.gob.mx/QuienesSomos/estadisticas/listadocentralesgeneradoras/Paginas/Termoelectricas.aspx |títulu=Llistáu de centrales xeneradores (termoeléctriques) |autor=CFE |fechaaccesu=3 de marzu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.cfe.gob.mx/QuienesSomos/estadisticas/listadocentralesgeneradoras/Paginas/Termoelectricas.aspx|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

La entidá ta considerada como una rexón con potencial pal usu d'[[enerxía anovable|enerxíes anovables]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.yucatan.com.mx/20110927/nota-9/178979-impulsu-a-la-energia-anovable.htm |títulu=Impulso a la enerxía anovable |autor=Diariu de Yucatán |fecha=27 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=9 de marzu de 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.sefoe.yucatan.gob.mx/esp/oportunidaes/energias-anovables.php |títulu=Energía Anovables |autor=Secretaría de Fomentu Económicu |fechaaccesu=9 de marzu de 2012 }}&lt;/ref&gt; n'especial la [[enerxía solar]], la [[enerxía eólica|eólica]] y l'[[hidróxenu]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.yucatan.com.mx/404/nota-9/138757-energias-anovables-realidá-en-yucatan.htm |títulu=Energía anovables, realidá en Yucatán |autor=Diariu de Yucatán |fecha=20 de xunetu de 2011 |fechaaccesu=9 de marzu de 2012 }}&lt;/ref&gt; Estos tipos d'enerxíes alternatives atópense alcontraos en tola entidá, tal ye'l casu del usu de [[biodigestor]]es en granxes porcícolas de [[Kanasín]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.energia.gob.mx/Portal/Mobil.aspx?id=1946 |títulu=Con enerxíes anovables fortalecemos la nuesa seguridá enerxética y amontamos la competitividá de Méxicu |autor=Secretaría d'Enerxía |fecha=25 d'abril de 2011 |fechaaccesu=9 de marzu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.energia.gob.mx/Portal/Mobil.aspx?id=1946|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; los plantíos de [[jatropha]] pa la producción de [[biodiésel]] en [[Tizimín]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.planetaazul.com.mx/site/2011/07/15/producira-tizimin-biodiesel/ |títulu=Va Producir Tizimín biodiésel |autor=Planeta Azul |fecha=15 de xunetu de 2011 |fechaaccesu=9 de marzu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160504051608/http://www.planetaazul.com.mx/site/2011/07/15/producira-tizimin-biodiesel/ |fechaarchivu=2016-05-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.biodisol.com/biocombustibles/yucatan-en-ruta-escontra-el-biodiesel-biocombustibles-energias-alternatives-planta-de-biodiesel-en-mexico/ |títulu=Yucatán: En ruta escontra'l biodiésel |autor=Biodisol |fechaaccesu=9 de marzu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20211129230521/https://www.biodisol.com/biocombustibles/yucatan-en-ruta-escontra-el-biodiesel-biocombustibles-energias-alternatives-planta-de-biodiesel-en-mexico/ |fechaarchivu=2021-11-29 }}&lt;/ref&gt; l'[[aeroxenerador]] de [[Progreso (Yucatán)|Progreso]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.yaaxtec.com/Productos/VerProducto/51/inauguracion_del primera_aerogenerador_interconectáu_a_la_cfe.html |títulu=Inauguración del Primer Aeroxenerador Interconectáu a la CFE en Yucatán |autor=Yaaxtec |fechaaccesu=9 de marzu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.yaaxtec.com/Productos/VerProducto/51/inauguracion_del primera_aerogenerador_interconectáu_a_la_cfe.html|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; y los [[panel solar|paneles solares]] usaos en ranchos ganaderos del oriente del estáu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.yucatan.com.mx/20110110/nota-10/60069-energia-solar-en-sistemes-de-riego.htm |títulu=Energía solar en sistemes de riego |autor=Diariu de Yucatán |fecha=10 de xineru de 2011 |fechaaccesu=9 de marzu de 2012 }}&lt;/ref&gt;

=== Educación ===
{{AP|Educación en Yucatán}}
{{Barras
| alliniación = right
| anchu = 300px
| color_títulu = #ddd
| títulu_cimeru = Población per escolaridá |
encabezáu1 = [[Grau académicu]]
| encabezáu2 = Porcentaxe |
anchu_barra = 100px
| títulu_inferior = &lt;small&gt;Fonte: INEGI (2010)&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.inegi.org.mx/sistemes/sisept/Default.aspx?t=medu10&amp;s=est&amp;c=26365 |títulu=Carauterístiques educatives de la población |autor=[[INEGI]] |fechaaccesu=20 d'avientu de 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| conteníu = 
{{bar percent|Ensin instrucción&lt;ref group=n&gt;Inclúi a la población n'[[educación preescolar]] o kinder.&lt;/ref&gt;|#ff0066|30.8|7.7}}
{{bar percent|Primaria parcial&lt;ref group=n&gt;Inclúi a la población con dalgún grau aprobáu ente unu y cinco años d'[[educación primaria]].&lt;/ref&gt;|#0055d4|70|17.5}}
{{bar percent|[[Educación primaria|Primaria]]&lt;ref group=n&gt;Inclúi a la población con seis graos aprobaos d'educación primaria.&lt;/ref&gt;|#d40000|57.2|14.3}}
{{bar percent|Secundaria parcial&lt;ref group=n&gt;Inclúi a la población con unu y dos graos aprobaos d'[[educación secundaria]] o equivalente.&lt;/ref&gt;|#5fd38d|22.4|5.6}}
{{bar percent|[[Educación secundaria|Secundaria]]&lt;ref group=n&gt;Inclúi a la población con tres graos aprobaos de secundaria o equivalente.&lt;/ref&gt;|#ffd42a|82.8|20.7}}
{{bar percent|[[Educación media cimera (Méxicu)|Media cimera]]&lt;ref group=n&gt;Inclúi a la población con siquier un grau aprobáu de [[bachilleratu]] o equivalente.&lt;/ref&gt;|#5aa02c|72.8|18.2}}
{{bar percent|[[Educación cimera|Superior]]&lt;ref group=n&gt;Inclúi a la población con siquier un grau aprobáu de [[llicenciatura]] o equivalente más los que tienen dalgún grau aprobáu de [[posgrado]].&lt;/ref&gt;|#9955BB|61.2|15.3}}
}}
En 2010, nel estáu, 141&amp;nbsp;753 persones mayores de 8 años nun sabíen [[lleer]] nin [[escribir]].&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Población analfabeta mayor de 8 años |autor=[[INEGI]] |url=http://www3.inegi.org.mx/sistemes/iter/entidá_indicador.aspx?ev=5 |fechaaccesu=3 de marzu de 2012 }}&lt;/ref&gt;

L'estáu cunta con alredor de 1332 [[Educación preescolar|escueles preescolares]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.educacion.yucatan.gob.mx/plantiya/EstadisticaSE/ConCat.php?varx=&amp;vary=&amp;var1=31&amp;var2=&amp;var3=&amp;var4=01&amp;var9=&amp;var10=&amp;fecha1=&amp;fecha2=&amp;tipom=&amp;var20=&amp;var21=&amp;var23= |títulu=Escueles preescolares en Yucatán |autor=Secretaría d'Educación del Estáu de Yucatán |fechaaccesu=20 d'avientu de 2011}}&lt;/ref&gt; 1535 [[Educación primaria|escueles primaries]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.educacion.yucatan.gob.mx/plantiya/EstadisticaSE/ConCat.php?varx=&amp;vary=&amp;var1=31&amp;var2=&amp;var3=&amp;var4=02&amp;var9=&amp;var10=&amp;fecha1=&amp;fecha2=&amp;tipom=&amp;var20=&amp;var21=&amp;var23=&amp;pag=77 |títulu=Escueles primaries en Yucatán |autor=Secretaría d'Educación del Estáu de Yucatán |fechaaccesu=20 d'avientu de 2011}}&lt;/ref&gt; 625 [[educación secundaria|escueles secundaries]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.educacion.yucatan.gob.mx/plantiya/EstadisticaSE/ConCat.php?varx=&amp;vary=&amp;var1=31&amp;var2=&amp;var3=&amp;var4=04&amp;var9=&amp;var10=&amp;fecha1=&amp;fecha2=&amp;tipom=&amp;var20=&amp;var21=&amp;var23=&amp;pag=1 |títulu=Escueles secundaries en Yucatán |autor=Secretaría d'Educación del Estáu de Yucatán |fechaaccesu=20 d'avientu de 2011}}&lt;/ref&gt; 119 bachilleratos afiliaos a la [[Secretaría d'Educación Pública (Méxicu)|SEP]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.bachillerato.yucatan.gob.mx/index.php?option=com_subsistemas&amp;Itemid=104&amp;fSubsistema=&amp;fLocalidad=&amp;fEspecialidad=&amp;limit=50&amp;limitstart=0 |títulu=Direutoriu de Planteles |autor=Secretaría d'Educación del Estáu de Yucatán |fechaaccesu=20 d'avientu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304170428/http://bachillerato.yucatan.gob.mx/index.php?fespecialidad=&amp;flocalidad=&amp;fsubsistema=&amp;itemid=104&amp;limit=50&amp;limitstart=0&amp;option=com_subsistemas |fechaarchivu=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt; xunto con otres instituciones afiliaes a universidaes, estos últimos dos niveles conformen la [[Educación media cimera (Méxicu)|educación media cimera]].

La mayor parte de la ufierta educativa de [[Educación cimera|nivel cimeru]] concentrar en [[Mérida (Yucatán)|Mérida]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.altillo.com/universidaes/mexico/de/yucatan.asp |títulu=Universidad de Yucatán |autor=Altillo.com |fechaaccesu=20 d'avientu de 2011 }}&lt;/ref&gt; La [[Universidá Autónoma de Yucatán]] ta considerada la máxima casa d'estudios del estáu&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.yucatan.com.mx/20111215/nota-9/179864-queda-instaláu-l'observatoriu-de-la violencia social-y-de-xenero-en-yucatan.htm |títulu=Queda instaláu l'Observatoriu de la Violencia Social y de Xéneru en Yucatán |fecha=28 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=20 d'avientu de 2011 |autor=[[Diariu de Yucatán]] }}&lt;/ref&gt; y una de les cinco meyores [[Universidá pública|universidaes públiques]] de [[Méxicu]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.yucatanahora.com/noticias/uady-ente-les-5-meyores-del-pais-11872/ |títulu=UADY, ente les 5 meyores del país |autor=Yucatán Agora |fecha=25 de febreru de 2011 |fechaaccesu=20 d'avientu de 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.puntomedio.com.mx/noticias/-uady-ente-los cinco meyores-universidades-publiques-del-pais-30938/ |títulu=La UADY ente les cinco meyores universidaes públiques del país |autor=Puntu Mediu |fecha=1 de xunetu de 2011 |fechaaccesu=20 d'avientu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.puntomedio.com.mx/noticias/-uady-ente-los cinco meyores-universidades-publiques-del-pais-30938/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; amás de ser calificada como una de les meyores 100 d'[[América Llatina]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.scimagoir.com/pdf/ranking_iberoamericanu_2010.pdf |títulu=Ranking Iberoamericanu SIR 2010 |fechaaccesu=20 d'avientu de 2011 |autor=SCImago Research Group |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.scimagoir.com/pdf/ranking_iberoamericanu_2010.pdf|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; Na capital destaquen tamién otres universidaes como'l [[Institutu Teunolóxicu de Mérida]], la [[Universidá Teunolóxica Metropolitana (Méxicu)|Universidá Teunolóxica Metropolitana]], la [[Universidá Marista de Mérida]], la [[Universidá Anáhuac Mayab]], la [[Universidá Modelo]] y la [[Universidá Mesoamericana de San Agustín]], ente que nel interior del estáu sobresalen l'[[Institutu Teunolóxicu de Conkal]], la [[Universidá d'Oriente (Yucatán)|Universidá d'Oriente]] y l'[[Institutu Teunolóxicu de Tizimín]], toes elles consideraes ente les 360 meyores universidaes del país.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.4icu.org/mx/ |títulu=Top Colleges &amp; Universities in Mexico |autor=4 International Colleges &amp; Universities |fechaaccesu=20 d'avientu de 2011 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

=== Hixene ===
L'estáu cunta con 34 sitios pa la disposición final de residuos sólides con infraestructura y un [[Vertideru (basura)#Rellenu sanitariu|rellenu sanitariu]] nel [[Conceyu de Progreso (Yucatán)|conceyu de Progreso]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.seduma.yucatan.gob.mx/residuos-solíes/sdfrs.php |títulu=Sitio de disposición Final de Residuos Sólides |autor=Secretaría de Desenvolvimientu Urbanu y Mediu Ambiente del Gobiernu del Estáu de Yucatán |fechaaccesu=18 d'avientu de 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.jornada.unam.mx/2009/01/02/index.php?section=sociedad&amp;article=031n1soc |títulu=El rellenu sanitariu, la meyor teunoloxía pal tratamientu de basura en Méxicu |autor=[[La Jornada]] |fecha=2 de xineru de 2009 |fechaaccesu=18 d'avientu de 2011}}&lt;/ref&gt; En 2010 produciéronse alredor de 575&amp;nbsp;970 tonelaes de residuos sólides en Yucatán,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.larevista.com.mx/ediciones/1117/congresu-aprueba-llei-gestion-integral-les residuos-25639/ |títulu=Congresu aprueba Llei de Xestión Integral de los residuos |autor=La Revista Peninsular |fechaaccesu=18 d'avientu de 2011 }}&lt;/ref&gt; lo que llevó al [[Congresu del Estáu de Yucatán|congresu local]] a publicar la Llei pa la Xestión Integral de les Residuos nel Estáu de Yucatán n'abril de 2011,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.congresoyucatan.gob.mx/pdf/LLEI_GESTION_INTEGRAL_BORRAFES_TAO.pdf |títulu=Ley pa la Xestión Integral de les Residuos nel Estáu de Yucatán |autor=H. Congresu del Estáu de Yucatán |fecha=8 d'abril de 2011 |fechaaccesu=18 d'avientu de 2011 }}&lt;/ref&gt; y consta de 111 artículos qu'establecen la clasificación de los residuos de conformidá coles sos carauterístiques; señala cuálos son les autoridaes competentes en materia de residuos y les sos facultaes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.consejeria.yucatan.gob.mx/notes.php?id=239 |títulu=En Yucatán va sancionar a quien contamine |autor=Consejería Xurídica. Poder Executivu del Estáu. |fechaaccesu=18 d'avientu de 2011 }}&lt;/ref&gt;

=== Salú ===
[[Ficheru:Hospital Regional de Alta Especialidad de Mérida.jpg|thumb|Esterior del [[Hospital Rexonal d'Alta Especialidá de la Península de Yucatán]].]]
La [[esperanza de vida]] nel estáu yera de 75,4 años nel 2010,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.inegi.org.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/integracion/sociodemografico/mujeresyhombres/2010/MyH_2010.pdf |títulu=Mujer y Homes en Méxicu |autor=[[INEGI]] |fechaaccesu=28 de payares de 2011 |fecha=2010 }}&lt;/ref&gt; siendo igual que'l permediu nacional.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://cuentame.inegi.org.mx/monografias/informacion/yuc/poblacion/dinamica.aspx?tema=me&amp;y=31 |títulu=Dinámica. Yucatán |autor=[[INEGI]] |fechaaccesu=28 de payares de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20211209014245/http://cuentame.inegi.org.mx/monografias/informacion/yuc/poblacion/dinamica.aspx?tema=me&amp;y=31 |fechaarchivu=2021-12-09 }}&lt;/ref&gt; La [[mortalidá infantil]] yera de 13,7 por cada 1000 nacíos vivos en 2011, mesma cifra llograda a nivel nacional.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.inegi.org.mx/sistemes/sisept/default.aspx?t=mdemo55&amp;s=est&amp;c=23602 |títulu=Tasa de mortalidá infantil por entidá federativa, 2000 a 2011 |autor=[[INEGI]] |fechaaccesu=28 de payares de 2011 }}&lt;/ref&gt; Según datos del [[IMSS]] en 2010, el 60,2% de la población infantil de Yucatán carecía dalgún grau de [[sobrepesu]] o [[obesidá]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.eluniversal.com.mx/estados/77158.html |títulu=Yucatán, líder n'obesidá infantil |autor=[[El Universal (Méxicu)|El Universal]] |fechaaccesu=28 de payares de 2011 |fecha=31 de xunetu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121011160246/http://www.eluniversal.com.mx/estados/77158.html |fechaarchivu=2012-10-11 }}&lt;/ref&gt; polo que la entidá ocupaba'l primer llugar a nivel nacional tocantes a obesidá infantil.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.publimetro.com.mx/noticias/ocupa-yucatan-primer-lugar-nacional-n'obesidá infantil/njbq!P@IC2ULoT0WPYkRImvZxFA/ |títulu=Ocupa Yucatán primer llugar nacional n'obesidá infantil |autor=Publímetro |fecha=17 de febreru de 2010 |fechaaccesu=29 d'abril de 2012}}&lt;/ref&gt; Yucatán presenta una prevalencia para [[diabetes mellitus]] del 11,8%, [[hipertensión arterial]] del 32,4%, y 29,9% pa la [[obesidá]] en tolos grupos d'edá de la población.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.salud.yucatan.gob.mx/content/view/153/121/ |títulu=Campaña Estatal Contra la Obesidá y la Diabetes |autor=Servicio de Salú de Yucatán |fechaaccesu=28 de payares de 2011 |fecha=6 d'ochobre de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.salud.yucatan.gob.mx/content/view/153/121/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

La cobertoria del sistema de salú taba cerca de ser [[Asistencia sanitaria universal|universal]] a principios de 2011, pos se tenía un 99,4% d'afiliación al [[Seguru Popular]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.salud.yucatan.gob.mx/content/view/789/121/ |títulu=Empondera Secretariu de Salú Meyores de Yucatán |autor=Servicio de Salú de Yucatán |fechaaccesu=28 de payares de 2011 |fecha=28 de xineru de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.salud.yucatan.gob.mx/content/view/789/121/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; Anque, según una nota informativa de la Presidencia de la República, la cobertoria universal algamar na so totalidá en setiembre de 2011.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.presidencia.gob.mx/2011/09/cobertoria-universal-en-salud-en-yucatan-quintana-roo-y-campeche/ |títulu=Cobertura universal en salú en Yucatán, Quintana Roo y Campeche |autor=Presidencia de la República |fechaaccesu=28 de payares de 2011 |fecha=8 de setiembre de 2011 }}&lt;/ref&gt;

Los Servicios de Salú de Yucatán (SSA) entamen a los [[Centru de salú|centros de salú]] y les [[Hospital|unidaes médiques]] públiques en tres jurisdicción sanitaries:&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.salud.yucatan.gob.mx/component/option,com_wrapper/Itemid,86/ |títulu=Unidad Médiques |autor=Servicios de Salú de Yucatán |fechaaccesu=20 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.salud.yucatan.gob.mx/component/option,com_wrapper/Itemid,86/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; La xurisdicción sanitaria n° 1 suma un total de 51 unidaes médiques y 6 unidaes móviles;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.salud.yucatan.gob.mx/renis_zona1.htm |títulu=Jurisdicción Sanitaria Non. 1 |autor=Servicio de Salú de Yucatán |fechaaccesu=20 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.salud.yucatan.gob.mx/renis_zona1.htm|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; la xurisdicción sanitaria n° 2, suma un total de 63 unidaes médiques y 12 unidaes móviles&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.salud.yucatan.gob.mx/renis_zona2.htm |títulu=Jurisdicción Sanitaria Non. 2 |autor=Servicio de Salú de Yucatán |fechaaccesu=20 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.salud.yucatan.gob.mx/renis_zona2.htm|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; y la xurisdicción sanitaria n° 3 que suma un total de 28 unidaes médiques y 5 unidaes móviles.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.salud.yucatan.gob.mx/renis_zona3.htm |títulu=Jurisdicción Sanitaria Non. 3 |autor=Servicio de Salú de Yucatán |fechaaccesu=20 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.salud.yucatan.gob.mx/renis_zona3.htm|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

=== Seguridá ===
{{AP|Policía estatal de Yucatán}}
[[Ficheru:Dodge Charger 2014 SSP Yucatán.JPG|thumb|Una patrulla [[Dodge Charger]] de la [[Policía Estatal de Yucatán]].]]
La Secretaría de Seguridá Pública del estáu de Yucatán ye l'organismu encargáu de la seguridá nel interior de la entidá.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ssp.yucatan.gob.mx/quien.somos.php?t=MISION |títulu=Secretaría de Seguridá Pública :: Misión |autor=Secretaría de Seguridá Pública del estáu de Yucatán |fechaaccesu=11 de xunu de 2011 }}&lt;/ref&gt; La [[seguridá]] nel interior del estáu foi emponderada en múltiples ocasiones pol [[Presidente de Méxicu|presidente]] [[Felipe Calderón Hinojosa]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.yucatan.com.mx/20110521/nota-9/124202-resalta-el presidente-calderon-la seguridá-en-yucatan.htm |títulu=Resalta'l presidente Calderón la seguridá en Yucatán |autor=Diariu de Yucatán |fechaaccesu=9 de xunu de 2011 |fecha=21 de mayu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.yucatan.com.mx/20110521/nota-9/124202-resalta-el presidente-calderon-la seguridá-en-yucatan.htm|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; [[empresariu|empresarios]] locales y estranxeros,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.larevista.com.mx/noticias/emponderen-empresarios-seguridá-yucatan-18609/ |títulu=Emponderen empresarios seguridá de Yucatán |autor=La Revista Peninsular |fechaaccesu=9 de xunu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.larevista.com.mx/noticias/emponderen-empresarios-seguridá-yucatan-18609/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; según pola gobernadora [[Ivonne Ortega Pacheco]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.oem.com.mx/laprensa/notas/n2065860.htm |títulu=Yucatán, l'estáu más seguru: Ivonne Ortega |autor=Organización Editorial Mexicana |fecha=5 de mayu de 2011 |fechaaccesu=9 de xunu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924135734/http://www.oem.com.mx/laprensa/notas/n2065860.htm |fechaarchivu=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.puntomedio.com.mx/noticias/cultura-deporte-seguridad-pilares-del gobiernu-ivonne-ortega-15628/ |títulu=Cultura, deporte y seguridá, pilastres del gobiernu de Ivonne Ortega |autor=puntomedio.com.mx |fecha=17 de setiembre de 2010 |fechaaccesu=9 de xunu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.puntomedio.com.mx/noticias/cultura-deporte-seguridad-pilares-del gobiernu-ivonne-ortega-15628/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.eluniversal.com.mx/notas/804909.html |títulu=Resalta Ivonne Ortega seguridá en Yucatán |autor=[[El Universal (Méxicu)|El Universal]] |fecha=28 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=28 de payares de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140903132825/http://www.eluniversal.com.mx/notas/804909.html |fechaarchivu=2014-09-03 }}&lt;/ref&gt;

La entidá ocupa la primer posición a nivel nacional con menos [[delitu|delitos]] d'altu impautu o con problemes d'inseguridá,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.revistayucatan.com/v1/2010/08/13/sobresal-la seguridá-de-yucatan-iop/ |títulu=Sobresal la seguridá de Yucatán: IOP |autor=Revista Yucatán |fecha=13 d'agostu de 2010 |fechaaccesu=9 de xunu de 2011 }}&lt;/ref&gt; foi calificada de tener &quot;niveles europeos de seguridá&quot; en [[Filtración de documentos diplomáticos de los Estaos Xuníos|documentos peneraos]] en [[Wikileaks]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.yucatan.com.mx/20101203/nota-9/43232-merida-en-los cables-de-wikileaks.htm |títulu=Mérida, nos cables de Wikileaks |autor=Diariu de Yucatán |fecha=3 d'avientu de 2010 |fechaaccesu=9 de xunu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.yucatan.com.mx/20101203/nota-9/43232-merida-en-los cables-de-wikileaks.htm|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; de tener una seguridá asemeyada a la de [[Suiza]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.infolliteras.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=10595:seguridá-en-yucatan-asemeyada-a-suiza-aumentos-de-sueldu-a-policias-del estáu-y-ministerios-publicos-nueves-inversiones-en-sector-salud-&amp;catid=113:estáu&amp;Itemid=296 |títulu=Seguridad en Yucatán, asemeyáu a Suiza, diz Ivonne Ortega Pacheco |autor=InfoLliteras |fecha=1 d'agostu de 2010 |fechaaccesu=9 de xunu de 2011}}&lt;/ref&gt; [[Suecia]] o [[Finlandia]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.vanguardia.com.mx/yucataneselestadomassegurodelpaiscnsp-1060508.html |títulu=Yucatán ye l'estáu más seguru del país: CNSP |autor=Vanguardia |fecha=3 d'agostu de 2011 |fechaaccesu=17 d'agostu de 2011}}&lt;/ref&gt; y de ser &quot;más seguru que los [[Estaos Xuníos]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.sipse.com/noticias/103612-yucatan-seguru-calderon.html |títulu=Yucatán, más seguru qu'EU: Calderón |autor=Grupu SIPSE |fecha=21 de mayu de 2011 |fechaaccesu=9 de xunu de 2011}}&lt;/ref&gt;

Na entidá cometiéronse 26 [[homicidiu|homicidios]] nel 2010,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://mexico.cnn.com/nacional/2011/01/14/yucatan-tlaxcala-y-campeche-los estaos-con-menos-homicidios-maldosos |títulu=Yucatán, Tlaxcala y Campeche: los estaos con menos homicidios maldosos |autor=[[CNN]] |fecha=14 de xineru de 2011 |fechaaccesu=9 de xunu de 2011}}&lt;/ref&gt; ocupando asina l'últimu llugar nacional por índiz n'homicidios maldosos siendo ésti de 1,7 casos por 100&amp;nbsp;000 habitantes,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.puntomedio.com.mx/noticias/yucatan-con-menor-indice-nivel-nacional-homicidios-maldosos-28567/ |títulu=Yucatán, col menor índiz a nivel nacional n'homicidios maldosos |autor=puntomedio.com.mx |fecha=17 de mayu de 2011 |fechaaccesu=9 de xunu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.puntomedio.com.mx/noticias/yucatan-con-menor-indice-nivel-nacional-homicidios-maldosos-28567/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; cifra cercana al permediu llográu per países d'[[Europa]] y [[Oceanía]], que los sos índices bazcuyen ente dos y tres homicidios por cada 100&amp;nbsp;000 habitantes;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.eluniversal.com.mx/notas/798995.html |títulu=Méxicu, ente países con mayor tasa d'homicidios: ONX |autor=[[El Universal (Méxicu)|El Universal]] |fechaaccesu=3 de marzu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111208225211/http://www.eluniversal.com.mx/notas/798995.html |fechaarchivu=2011-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.infolatam.com/2010/01/04/la inseguridá-estender por-america-latina/ |títulu=La inseguridá estender por América llatina |autor=Infolatam |fecha=5 de xineru de 2010 |fechaaccesu=9 de xunu de 2011}}&lt;/ref&gt; amás, la entidá caltién ún de los menores índices en [[secuestru|secuestros]] a nivel nacional,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://notisureste.com.mx/noticias/yucatan_3/yucatan-quintana-roo-entidades-menos-secuestro-nivel-nacional_5086 |títulu=Yucatán y Quintana Roo, entidaes con menos secuestros a nivel nacional |autor=notisureste.com.mx |fecha=23 de xunetu de 2009 |fechaaccesu=17 d'agostu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://notisureste.com.mx/noticias/yucatan_3/yucatan-quintana-roo-entidades-menos-secuestro-nivel-nacional_5086|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.lasillarota.com/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;id=9850:yucat%C3%A1n-tien-cero-secuestro-ortega&amp;Itemid=94 |títulu=Yucatán tien cero secuestro: Ortega |autor=La Silla Rota |fecha=4 de mayu de 2011 |fechaaccesu=17 d'agostu de 2011 }}&lt;/ref&gt; rexistrando solamente una denuncia de secuestru dende 2007.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.icesi.org.mx/documento/publicaciones/USAID/Bolet%C3%ADn_de_prensa-estudio_secuestru_y_extorsi%C3%B3n.pdf |títulu=Estudiu sobre'l secuestru y l'estorsión en Méxicu |autor=Institutu Ciudadanu d'Estudios sobre la Inseguridá |fecha=29 de xunu de 2011 |fechaaccesu=11 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.aztecanoticias.com.mx/notes/seguridá/60724/yucatan-l'estáu-con-menos-secuestros-icesi |títulu=Yucatán, l'estáu con menos secuestros: ICESI |autor=Azteca Noticies |fecha=29 de xunu de 2011 |fechaaccesu=17 d'agostu de 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://notisureste.com.mx/noticias/yucatan_3/yucatan-quintana-roo-entidades-menos-secuestro-nivel-nacional_5086 |títulu=Yucatán y Quintana Roo, entidaes con menos secuestros a nivel nacional |autor=NotiSureste |fecha=23 de xunetu de 2009 |fechaaccesu=11 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://notisureste.com.mx/noticias/yucatan_3/yucatan-quintana-roo-entidades-menos-secuestro-nivel-nacional_5086|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; La Fiscalía Xeneral del Estáu rexistró 122 [[Automóvil|vehículos]] robaos y 4125 [[robu|robos]] a [[Casa|casa cuartu]] en 2010, siendo ún de los índices más baxos del país.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.informador.com.mx/mexico/2011/312842/6/yucatan-reporta-indice-de-criminalidad-mas-bajo-de-pais.htm |títulu=Yucatán reporta índiz de criminalidad más baxu de país |fecha=7 d'agostu de 2011 |fechaaccesu=11 de xineru de 2012 |autor=Informador |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170109231141/http://www.informador.com.mx/mexico/2011/312842/6/yucatan-reporta-indice-de-criminalidad-mas-bajo-de-pais.htm |fechaarchivu=2017-01-09}}&lt;/ref&gt;

=== Tresportes ===
[[Ficheru:Progreso, Yucatan.jpg|thumb|[[Muelle fiscal de Progreso Muelle]] de [[Progreso (Yucatán)|Progreso]].]]
Yucatán ye l'estáu con más [[carretera|carreteres]] nel [[sureste de Méxicu]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.sipse.com/noticias/3766-yucatan-tao-carreteres-sureste.html |títulu=Yucatán, tao con más carreteres nel sureste |autor=Grupu SIPSE |fechaaccesu=21 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt; cuenta con una [[Carretera|rede carretera]] de 12&amp;nbsp;338,8&amp;nbsp;km, de los cualos, 6160&amp;nbsp;km atópense pavimentados, 5886&amp;nbsp;km son [[Autopista|víes de dos carriles]], 274&amp;nbsp;km de cuatro carriles y 154,5&amp;nbsp;km correspuenden a [[Peaje|víes de cuota]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.sefoe.yucatan.gob.mx/esp/ventaja/infraestructura-carreteres.php |títulu=Carreteres |autor=Secretaría de Fomentu Económicu |fechaaccesu=21 de xineru de 2012 }}&lt;/ref&gt; Amás, la ciudá de [[Mérida (Yucatán)|Mérida]] cuenta con un periféricu, consistente nuna moderna vía rápida de 6 carriles que dexa arrodiala ya interconectar les salíes escontra otros puntos de la [[península de Yucatán]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://fox.presidencia.gob.mx/actividad/discurso/?conteníu=18194 |títulu=Maratón Carretero: Inaugura'l Presidente Fox l'Ampliación y Modernización del Periféricu de Mérida |autor=Presidencia de la República |fecha=12 de mayu de 2005 |fechaaccesu=21 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt; La carretera que xune a [[Mérida (Yucatán)|Mérida]] y [[Progreso (Yucatán)|Progreso]], ye un tramu del sistema carreteru de gran importancia yá que coneuta la capital estatal col [[puertu]] más importante del estáu al traviés d'una amplia vía d'ocho [[carril]]es.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.progresohoy.com/noticias/carretera-merida-progresu-unica-tou-pais-ing-raul-ancona-riestra-2026/ |títulu=La carretera Mérida-Progreso ye única en tol país: Ing. Raúl Ancona Riestra |autor=Progreso Güei |fecha=1 de xineru de 2012 |fechaaccesu=21 de xineru de 2012 }}&lt;/ref&gt;

El [[Muelle fiscal de Progreso|puertu d'altor]] de [[Progreso (Yucatán)|Progreso]], ye pieza clave de la infraestructura estatal que dexa la [[Tresporte marítimu|operación comercial marina]] y turística de la entidá con [[Europa]], los [[Estaos Xuníos]], [[Centroamérica]], [[Suramérica]] y les [[Antilles Mayores]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.sefoe.yucatan.gob.mx/docpublicaciones/200509271250.pdf |títulu=Puertu d'Altor de Progreso, Yucatán |autor=Secretaría de Fomentu Económicu |fechaaccesu=21 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121011094153/http://www.sefoe.yucatan.gob.mx/docpublicaciones/200509271250.pdf |fechaarchivu=2012-10-11 }}&lt;/ref&gt;

Yucatán cunta con dos [[Aeropuertu internacional|aeropuertos internacionales]],&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Aeropuertos de Yucatán |url=http://www.sefoe.yucatan.gob.mx/esp/ventaja/infraestructura-aeropotruaria.php |formatu=php |fechaaccesu=21 de xineru de 2012 |autor=Secretaría de Fomentu Económicu }}&lt;/ref&gt; l'[[Aeropuertu Internacional Manuel Crescencio Rejón|aeropuertu internacional de la Ciudá de Mérida]] de la ciudá de [[Mérida (Yucatán)|Mérida]] y l'[[Aeropuertu Internacional de Kaua]] nel [[Kaua (conceyu)|conceyu de Kaua]] a unos quilómetros de [[Chichén Itzá]], esti postreru atópase inactivu;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.jornada.unam.mx/2008/09/29/index.php?section=estaos&amp;article=038n1est |títulu=L'aeropuertu de Chichén Itzá, un elefante blancu; busquen rescatalo |autor=[[La Jornada]] |fecha=29 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=22 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt; el principal aeropuertu ye'l que s'atopa allugáu na capital, sirviendo a más d'un millón de pasaxeros per añu, cuenta con una capacidá de pista pa 30 operaciones per hora,&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Guía del Inversionista Yucatán 2010 |url=http://www.sefoe.yucatan.gob.mx/esp/pdf/guia-inversionista-2010.pdf |autor=Secretaría de Fomentu Económicu |fechaaccesu=21 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121011094308/http://www.sefoe.yucatan.gob.mx/esp/pdf/guia-inversionista-2010.pdf |fechaarchivu=2012-10-11 }}&lt;/ref&gt; y col suficiente llargu pa dexar la operación d'aviones como'l [[Boeing 747]] y el [[Boeing 777]].&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Yucatán |url=http://portal2.sre.gob.mx/enllaz/images/STORIES/locales/entidaes/ftyuc.pdf |autor=Secretaría de Rellaciones Esteriores |fechaaccesu=21 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt; Tamién esiste un tercer aeropuertu, l'[[Aeropuertu Nacional Cupul]] allugáu na ciudá de [[Tizimín]], utilizáu por aeronaves pequeñes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.world-airport-codes.com/mexico/tizimin-9325.html |títulu=Aeropuertu de Méxicu |fechaaccesu=5 de marzu de 2012}}&lt;/ref&gt;

== Medios de comunicación ==
En Yucatán, al igual qu'en tol país, esisten más de 500 [[Canal de televisión|canales de televisión]], de les cuales la mayoría pertenecen a [[Grupu Televisa|Televisa]] y [[TV Azteca]], dos compañíes privaes de televisión qu'apoderen l'audiencia televisiva. Amás de les canales emitíes por estes empreses, coesisten canales de nivel estatal como la [[XHST-TV|Canal Trece]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://televisionyucateca.com/ |títulu=Televisión de Yucatán|autor=Sistema Tele Yucatán, S.A. de C.V. |fechaaccesu=20 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170921045203/http://televisionyucateca.com/ |fechaarchivu=2017-09-21 }}&lt;/ref&gt; Nel estáu hai cinco sistemes de [[televisión per cable]] encargaos de la cobertoria rexonal, amás de los usaos en tol país.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Sistemes de Televisión per Cable |url=http://www.senado.gob.mx/comisiones/LX/canaldelcongreso/content/transmision/21.pdf |formatu=pdf |autor=Comisión Bicamaral de la Canal de Televisión del Congresu Xeneral de los Estaos Xuníos Mexicanos |fechaaccesu=20 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt;

L'estáu cunta con siete [[Prensa escrita|periódicos]] de circulación estatal: [[Diariu de Yucatán]], [[Por Esto!]], Milenio Novedad, Diariu de la Tarde, De Pesu, Puntu Mediu, Al Chile, Síntesis Yucatán y La I.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu= Periódicos diarios de Yucatán |url= http://www.prensaescrita.com/america/yucatan.php |formatu= php |fechaaccesu=20 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt; Los más destacaos son el Diariu de Yucatán, que ye'l periódicu de mayor circulación na [[península de Yucatán]] y el [[Por Esto!]], ún de los periódicos más enfocaos a la redolada política.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://cufcp.net/?conteníu=revista |títulu=Prensa |autor=Centro Universitariu Felipe Carrillo Puerto |fechaaccesu=20 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt;

La entidá cunta con 45 difusores de [[Receptor de radio|radio]] qu'emiten nel interior d'estáu, de les cualos 26 son de [[frecuencia modulada]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.radio-america-latina.org/fm/fm.php?itu=M%Y9xico&amp;region=yuc |títulu=Índiz de radios en FM pola rexón de Yucatán |autor=Radio América Llatina.org |fechaaccesu=20 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt; y 19 d'[[amplitú modulada]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.radio-america-latina.org/am/fm.php?itu=M%Y9xico&amp;region=yuc |títulu=Índiz de radios en AM pola rexón de Yucatán |autor=Radio América Llatina.org |fechaaccesu=20 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt;

== Cultura ==
{{VT|Cultura maya}}

=== Arquiteutura ===
L'amiestu del orixe indíxena y la influyencia hispánica caractericen a les [[Arquiteutura|manifestaciones arquiteutóniques]] de Yucatán, compartiendo l'espaciu urbanu coles influyencies d'otres cultures como la [[Cultura de Méxicu|mexicana]], la [[Cultura de Francia|francesa]], la [[Cultura d'Italia|italiana]] y la [[Cultura d'Estaos Xuníos|d'Estaos Xuníos]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://thematrix.sureste.com/cityview/merida1/articulos/arquitec.htm |títulu=L'Arquiteutura de Mérida |autor=[[Diariu de Yucatán]] |fechaaccesu=1 de febreru de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130524121402/http://thematrix.sureste.com/cityview/merida1/articulos/arquitec.htm |fechaarchivu=2013-05-24 }}&lt;/ref&gt;

Dende la fundación de Mérida hasta la dómina contemporánea, identificáronse cinco periodos distintes de l'[[arquiteutura]] rexonal: el [[Arquiteutura de Méxicu#Periodu colonial|periodu colonial]], el periodu del [[porfiriato]], el post-revolucionariu, el modernu y finalmente'l [[Arquiteutura de Méxicu#L'arquiteutura del sieglu XXI|periodu contemporaneu]]; toos ellos visibles nes distintes construcciones del territoriu de Yucatán.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://thematrix.sureste.com/cityview/merida1/articulos/arquimer.htm |títulu=Historia de l'arquiteutura de la ciudá de Mérida |autor=H. Conceyu de Mérida |fechaaccesu=1 de febreru de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151020234957/http://thematrix.sureste.com/cityview/merida1/articulos/arquimer.htm |fechaarchivu=2015-10-20 }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; caption=&quot;Arquiteutura colonial relixosa en Yucatán&quot;&gt;
Ficheru:Izamal convent.jpg|[[Izamal|Exconvento de Izamal]]
Ficheru:Monastery of San Bernardino de Siena, Valladolid, Mexico.jpg|[[Valladolid (Yucatán)#San Bernandino de Siena|Exconvento de San Bernandino de Siena]]
Ficheru:2002.12.30 24 Church Maní Yucatan Mexico.jpg|[[Maní (Yucatán)|Ilesia de Maní]]
Ficheru:Iglesia_de_Motul.jpg|[[Motul de Carrillo Puerto|Ilesia de Motul]]
Ficheru:Iglesia_de_San_José_de_Espita.jpg|[[Dúcil|Ilesia de Dúcil]]
Ficheru:Eknakán.jpg|[[Eknakán|Ilesia de Eknakán]]
Ficheru:Santuario Guadalupano de Mérida, Yucatán 02.JPG|[[Mérida (Yucatán)|Santuariu Guadalupano]]
&lt;/gallery&gt;

=== Gastronomía ===
{{AP|Gastronomía de Yucatán}}
La gastronomía de Yucatán tien carauterístiques que la faen distinta a la del restu de Méxicu y foi calificada de tener una de les gastronomíes más completes. Los condimentos son un fundamentu carauterísticu, l'agua de la rexón tamién inflúi y en concencia los ingredientes mesmos son determinantes nel gustu de los platillos de Yucatán. Estos tienen influyencia de la cocina orixinal maya, sobre manera el venceyu col maíz que foi la base de l'alimentación del pueblu maya.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu= Testu del Popol Vuh n'Español |url= http://www.bibliotecasvirtuales.com/biblioteca/Obrasdeautoranonimo/PopolVuh/PopolVuh.asp |formatu= asp |fechaaccesu=1 de febreru de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.bibliotecasvirtuales.com/biblioteca/Obrasdeautoranonimo/PopolVuh/PopolVuh.asp|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

Anque tamién esisten otres influyencies na cocina de Yucatán, los estilos del [[Caribe (rexón)|Caribe]], de [[Méxicu]] —sobre manera la cocina [[Puebla|poblana]] y [[veracruz]]ana—, d'[[Europa]] y de la cultura del [[Oriente Mediu]].&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Los colores y sabores de la cocina de Yucatán|url=http://www.cancun-online.com/Editorial/Cocina-Yucateca/ |autor=César Lozano |fechaaccesu=1 de febreru de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141223221348/http://www.cancun-online.com/Editorial/Cocina-Yucateca/ |fechaarchivu=2014-12-23 }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; caption=&quot;Platillos típicos de la rexón&quot;&gt;
Ficheru:Cochinita-Pibil.jpg|Cochinita pibil
Ficheru:QuesoRelleno.jpg|Quesu relleno Ficheru:Mukbil
pollu.JPG|Mukbil pollu &lt;/gallery&gt;

=== Lliteratura ===
{{AP|Lliteratura de Yucatán}}
[[Ficheru:Justo Sierra OReilly 3.jpg|thumb|Estatua de [[Justo Sierra O'Reilly]] nel [[Paséu de Montejo]].]]

La lliteratura en Yucatán data dende tiempos anteriores a la colonización europea, de los [[códices mayes]] anteriores a la llegada de los conquistadores pocos sobrevivieron: El códiz de [[Dresde]]; el de [[Madrid]], tamién conocíu como'l ''[[Códiz Tro-Cortesiano]]''; el códiz de [[París]], tamién conocíu como'l códiz Peresiano y un fragmentu de códiz llamáu códiz de Grolier, tamién conocíu como'l ''Fragmentu de Grolier''. D'aquella dómina la principal aportación a la que'l mundu contemporaneu tuvo accesu ta dada por [[Cercu maya|grabaos en piedra]] y cerámica qu'hasta hai unes cuantes décades nun s'habíen principiado a descifrar.&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt;

Dempués de la llegada de los españoles destaquen na producción lliteraria de Yucatán los llibros de ''[[Chilam Balam]]'' que fueron escritos en testos diversos (de los cualos el más conocíu ye'l de [[Chumayel]]) por distintos autores, y que siguen en principiu la tradición de los códices prehispánicos.&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt;

Amás de la [[Lliteratura maya|lliteratura puramente maya]] de la que s'estremen los periodos yá señalaos, d'antes y dempués de la [[Conquista de Yucatán|conquista española]], Yucatán tuvo una corriente lliteraria importante nel sieglu XIX y en sieglu XX, na que descollaron, ente otros:

;Sieglu XIX: [[Juan Pío Pérez]] (autor del famosu [[Códiz Pérez]]), [[Andrés Quintana Roo]], [[Justo Sierra Méndez]], [[Justo Sierra O'Reilly]], [[Wenceslao Alpuche]], [[Eligio Ancona]], [[Crescencio Carrillo y Ancona]], [[Rita Cetina Gutiérrez]], [[Rodolfo Menéndez de la Peña]], [[José Pion Contreras]].

;Sieglu XX: La influyencia de la cultura maya volvió facese notar dando a la lliteratura de Yucatán un calter rexonal y propio, pero, coles mesmes, munchos autores trescendieron les fronteres xeográfiques de Yucatán y consagráronse n'otros ámbitos. Fueron numberosos los escritores y poetes de Yucatán que rellumaron nes lletres mexicanes nesi periodu, destacando ente otros: [[Carlos R. Menéndez]], [[Antonio Mediz Bolio]], [[Ermilo Abreu Gómez]], [[Luis Rosado Vega]], [[Miguel Ángel Menéndez]], [[Oswaldo Baqueiro Anduze]], [[Ricardo López Méndez]], [[José Esquivel Pren]], [[Clemente López Trujillo]], [[Carlos Echánove Trujillo]], [[Juan Duch Colell]], [[Juan García Ponce]], [[Fernando Espejo Méndez]], por citar dalgunos.&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://openlibrary.org/b/OL1603575M/Historia-de-la lliteratura-en-Yucata%CC%81n |autor=Pren Esquivel, José |títulu=Historia de la Lliteratura en Yucatán |editorial=Universidá Autónoma de Yucatán |ubicación=Méxicu |añu=1975 |fechaaccesu=1 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt;

El gobiernu estatal da añalmente'l Premiu Estatal de Lliteratura [[Antonio Mediz Bolio]] al más destacáu [[escritor]] de Yucatán n'[[Idioma español|español]]. Tamién ye otorgáu'l Premiu Estatal de Narrativa en Llingua Maya [[Domingo Dzul Poot]] al más destacáu escritor en [[Idioma maya|llingua maya]] d'orixe de Yucatán o que morara en dichu estáu mientres los últimos cinco años.

=== Música ===
[[Ficheru:Jarana Yucateca.jpg|thumb|El baille de la jarana na [[Plaza de Santa Lucía]], en Mérida.]]
{{VT|Jarana de Yucatán|Vaquería (fiesta)|Trova de Yucatán|Muséu del cantar de Yucatán}}

No que fai a la música, la [[trova de Yucatán]] ye ún de los principales xéneros musicales en Yucatán que surdió nes primeres décades del sieglu XX.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.sobrino.net/Dzidzantun/el trovadores_de_yucatan.htm |autor=Dzidzantun.com - Dan Sobrín |títulu=El trovadores de Yucatán |fechaaccesu=1 de febreru de 2015 }}&lt;/ref&gt; Una distinción particular de la trova de Yucatán ye la so diversidá d'harmoníes de guitarra y voz, según polos sos ritmos, ente los que destaquen el [[boleru]], [[bambuco]], [[Clave (ritmu)|clave]] ente otros. Dalgunos d'estos ritmos reflexen les interaiciones culturales del estáu con países [[Mar Caribe|caribeños]], [[Sudámerica|suramericanos]] y [[Europa|europeos]], qu'han afechos los sos ritmos nuna forma particular identificándose como de Yucatán.

La [[jarana de Yucatán]] ye un xéneru musical que dalgunos consideren adautación llocal del [[Fandangu (baille)|fandangu]] y a la [[xota aragonesa]], introducida mientres la dómina colonial,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sobrino.net/jaranas/jaranas_info.html |autor=Jaranas yucatecas.com |títulu=Jaranas de Yucatán |fechaaccesu=1 de febreru de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180520043127/http://sobrino.net/jaranas/jaranas_info.html |fechaarchivu=2018-05-20 }}&lt;/ref&gt; que se bailló por xeneraciones nes fiestes populares llamaes [[Vaquería (fiesta)|vaquerías]]. Hai una gran variedá de bailladeres que s'acompañen cola música de la jarana; ente ellos destaquen la danza de les cintes&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Danza de les Cintes |url=http://www.merida.gob.mx/cultura/conteníu/paginas/vaqueria_regional/vaqueria_a2.htm |autor=H. Conceyu de Mérida |fechaaccesu=1 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt; y la danza de la cabeza de cochino.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Danza de la cabeza de cochino |url=http://www.merida.gob.mx/cultura/conteníu/paginas/vaqueria_regional/vaqueria_9.htm |autor=H. Conceyu de Mérida |fechaaccesu=1 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt;

L'estáu ye'l llar de la Orquesta Sinfónica de Yucatán, que ye sostenida tripartitamente ente'l gobiernu del estáu, el públicu concurrente y el patronatu de la institución.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=El Patronatu |url=http://www.sinfyuc.org/version2/el patronatu/ |fechaaccesu=1 de febreru de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.sinfyuc.org/version2/el patronatu/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

=== Pintura ===
{{VT|Muséu d'Arte Contemporáneo Atenéu de Yucatán}}
[[Ficheru:Merida_-_Fresken_Pacheco_11_Republik.jpg|thumb|200px|Detalle nel cuadru de la [[Segunda Intervención Francesa en Méxicu|Intervención Francesa]] de [[Fernando Castro Pacheco]].]]

La pintura ye una de les artes más antigües de [[Méxicu]] y de Yucatán. Nel periodu prehispánicu taba presente n'edificios, [[Códices mayes|códices]], cerámica y paxellos. La rexón con mayor concentración de pintures de la [[cultura maya]] na [[península de Yucatán]] ye la [[zona Puuc]]. La pictografía de la cueva de [[Loltún]] ye de les más antigües de la rexón anque esisten duldes de que fuera'l pueblu maya l'autor d'estes pintures rupestres.&lt;ref&gt;{{cita web |autor= Editorial Raigaños |títulu= Cueves y pintures rupestres mayes |url= http://www.arqueomex.com/S2N3nRupestre93.html |formatu= html |fechaaccesu=1 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt;

Yucatán tien tamién, biblioteques, teatros, sales d'arte y d'esposición, museos de toa índole y bien particularmente una galería d'[[arte contemporáneo]] llamada [[Muséu d'Arte Contemporáneo Atenéu de Yucatán]] (MACAY), na que se presenten obres de los más connotados artistes locales y foranos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.macay.org/ |títulu=Muséu d'Arte Contemporáneo Atenéu de Yucatán |autor=MACAY |fechaaccesu=1 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt; El MACAY contién una esposición permanente de trés de los más destacaos pintores de Yucatán, [[Fernando Castro Pacheco]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.macay.org/fernandocastropacheco.html |títulu=Fernando Castro Pacheco |autor=MACAY |fechaaccesu=1 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt; [[Fernando García Ponce]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.macay.org/fernandogarciaponce.html |títulu=Fernando García Ponce |autor=MACAY |fechaaccesu=1 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt; y [[Gabriel Ramírez Aznar]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.macay.org/gabrielramirezaznar.html |títulu=Gabriel Ramírez Aznar |autor=MACAY |fechaaccesu=1 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt; La obra pictórica de Fernando Castro Pacheco ta presente nos murales tresportables que cubren les parés del Palaciu de Gobiernu y bien particularmente del so Salón de la Historia, allugáu na Plaza Grande de [[Mérida (Yucatán)|Mérida]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://yucatantoday.com/es/topics/los murales-de-castru-pacheco |títulu=Los Murales de Castru Pacheco |autor=YucatanToday.com |fechaaccesu=1 de febreru de 2015 }}&lt;/ref&gt;

=== Vistimienta tradicional ===
[[Ficheru:Terno típico de Yucatán.jpg|thumb|200px|Muyeres de Yucatán afatiaes col ternu del hipil, traxe típicu de Yucatán.]]
L'home utiliza la [[guayabera]], prenda de vistir orixinaria de [[Cuba]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.dcubanos.com/sabiasque/orixe-de-la guayabera |títulu=Orixe de la Guayabera |autor=dcubanos.com |fechaaccesu=1 de febreru de 2015 }}&lt;/ref&gt; anque popularizada nel mundu gracies a les fábriques de Yucatán, armando una destacable industria na entidá.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://thematrix.sureste.com/cityview/merida1/articulos/guayab.htm |títulu=La Guayabera de Yucatán|autor=Diariu de Yucatán |fechaaccesu=1 de febreru de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304142215/http://thematrix.sureste.com/cityview/merida1/articulos/guayab.htm |fechaarchivu=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;

N'ocasiones festives ye común que seya usada con un pantalón blancu y la filipina, tamién blanca. La filipina ye una variante de la guayabera que paez una [[chamarra]] de [[popelina]] blanca alforzada, de manga llarga y pescuezu altu; considérase-y la prenda típica del [[mestizu]] de Yucatán. Pa complementar la vistimienta usa un [[sombreru]], [[alpargates]] y un paliacate coloráu qu'escolga del bolsu derechu del [[pantalón]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.merida.gob.mx/Turismo/contenido/cultura/traje.htm |títulu=Les nueses tradiciones / Traxe típicu |autor=Direición de Desenvolvimientu Económicu del Conceyu de Mérida |fechaaccesu=1 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt;

Les muyeres utilicen l'[[huipil]], tamién denomináu hipil, como traxe típicu. Una versión más ellaborada del hipil ye'l ternu, que ye utilizáu n'ocasiones especiales y denota elegancia.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://thematrix.sureste.com/cityview/merida1/articulos/hipil1.htm |títulu=El Huipil de Yucatán |autor=Cityview |fechaaccesu=1 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt; Compleméntase'l paxellu con un [[rebozo]] y con zapatos blancos, que xeneralmente s'utilicen bordaos cuando se lleva'l ternu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://thematrix.sureste.com/cityview/merida1/articulos/ternu.htm |títulu=Traxe rexonal de Yucatán |autor=Diariu de Yucatán |editor=Cityview |fechaaccesu=1 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt;

== Ciencia y teunoloxía ==
[[Ficheru:Centro de Investigaciones Regionales Dr. Hideyo Noguchi.JPG|thumb|[[Centru d'Investigaciones Rexonales Dr. Hideyo Noguchi]].]]

La entidá foi'l décimu estáu de la federación tocantes a solicitú de patentes nel intre de la [[década de 2010]], encabezando les solicitúes del [[sureste de Méxicu]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sipse.com/archivo/yucatan-lider-en-el sureste-ante-el-impi-127756.html |títulu=Yucatán, líder nel sureste ante'l IMPI |autor=Grupu SIPSE |fecha=22 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=3 d'abril de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://sipse.com/archivo/yucatan-lider-en-el sureste-ante-el-impi-127756.html|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sipse.com/milenio/crez-en-el sureste-cultura-de-protexer-marques-y-innovaciones-60196.html |títulu=Crez nel Sureste cultura de protexer marques ya innovaciones |autor=Grupu SIPSE |fecha=7 de payares de 2013 |fechaaccesu=3 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

De [[2003]] a [[2009]], la cantidá d'artículos publicaos en revistes indizadas asitió a la [[Universidá Autónoma de Yucatán]] como la decimosesta institución educativa a nivel nacional tocantes a [[producción científica]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.foroconsultivo.org.mx/llibros_editaos/ranking_por_institucion_2011.pdf |títulu=Ranking de Producción Científica Mexicana |autor=Foru Consultivu Científicu y Teunolóxicu |añu=2011 |isbn=978-607-9217-01-3 |páxina=13 |fechaaccesu=3 d'abril de 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240620062458/http://www.foroconsultivo.org.mx/llibros_editaos/ranking_por_institucion_2011.pdf |archivedate=2024-06-20 }}&lt;/ref&gt;

Na investigación científica de Yucatán destaquen instituciones como'l [[Centru d'Investigación Científica de Yucatán]] (CICY),&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cicy.mx/ |títulu=www.cicy.mx |autor=Centro d'Investigación Científica de Yucatán |fechaaccesu=3 d'abril de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171214182511/http://www.cicy.mx/ |fechaarchivu=2017-12-14}}&lt;/ref&gt; el [[Centru d'Investigaciones Rexonales Dr. Hideyo Noguchi]] de la [[UADY]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cir.uady.mx/ |títulu=www.cir.uady.mx |autor=Centru d'Investigaciones Rexonales Dr. Hideyo Noguchi, Universidá Autónoma de Yucatán |fechaaccesu=3 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; el Centru d'Investigación y Estudios Avanzaos (CINVESTAV),&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.mda.cinvestav.mx/ |títulu=www.mda.cinvestav.mx |autor=Centro d'Investigación y Estudios Avanzaos |fechaaccesu=3 d'abril de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171219053504/http://www.mda.cinvestav.mx/ |fechaarchivu=2017-12-19 }}&lt;/ref&gt; el Centru Peninsular n'Humanidaes y en Ciencies Sociales (CEPHCIS) de la [[UNAM]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cephcis.unam.mx/ |títulu=Centro Peninsular n'Humanidaes y Ciencies Sociales |autor=Centro Peninsular n'Humanidaes y Ciencies Sociales |fechaaccesu=3 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; el Centru d'Investigación Rexonal Sureste de la [[Secretaría d'Agricultura, Ganadería, Desenvolvimientu Rural, Pesca y Alimentación (Méxicu)|SAGARPA]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.inifap.gob.mx/SitePages/centros/cirse.aspx |títulu=Centro d'Investigación Rexonal Sureste |autor=Institutu Nacional de Investigacional Forestales, Agrícoles y Pecuaries |fechaaccesu=3 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; la Unidá Peninsular del Centru d'Investigaciones y Estudios Cimeros n'Antropoloxía Social (CIESAS),&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ciesaspeninsular.mx/ |títulu=www.ciesaspeninsular.mx |autor=Centru d'Investigaciones y Estudios Cimeros n'Antropoloxía Social |fechaaccesu=3 d'abril de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140407113919/http://www.ciesaspeninsular.mx/ |fechaarchivu=2014-04-07 }}&lt;/ref&gt; la Unidá Sureste del Centru d'Investigación y Asistencia en Teunoloxía y Diseñu del Estáu de Jalisco (CIATEJ),&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ciatej.net.mx/index.php/investigacion/unidad-sureste/ |títulu=Unidad Sureste |autor=Centro d'Investigación y Asistencia en Teunoloxía y Diseñu del Estáu de Jalisco |fechaaccesu=3 d'abril de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.ciatej.net.mx/index.php/investigacion/unidad-sureste/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; los Institutos Teunolóxicos de los conceyos, ente otros.

El [[Parque Científicu Teunolóxicu de Yucatán]] (PCTYUC) ye un complexu de centros d'investigación allugáu al noroeste del estáu, cercanu a [[Sierra Papacal]]. Foi inauguráu en [[2008]] y nel [[2015]] allugaba a más de 1100 investigadores pertenecientes a 68 instituciones d'educación cimera que se desempeñaben, principalmente, nos sectores de bioteunoloxía, teunoloxíes de la información, teunoloxíes pa la sustentabilidad y loxística.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://pctyuc.org/ |títulu=Parque Científicu Teunolóxicu de Yucatán |autor=Parque Científicu Teunolóxicu de Yucatán |fechaaccesu=29 de payares de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151115032014/http://pctyuc.org/ |fechaarchivu=2015-11-15 }}&lt;/ref&gt;

== Deporte ==
{{AP|Deporte en Yucatán}}
{{Imaxe múltiple |
 posición_tabla = right
 | direición = vertical
 | anchu = 180
 | semeya1 = Estadio Kukulcán panorama de Noche.jpg| testu1 = [[Estadiu Kukulcán]].
 | semeya2 = Fußballmannschaft_des_Mérida_FC.JPG | testu2 = Los ''venados'' del [[Mérida FC]] mientres un partíu nel añu 2009.
}}
Yucatán cunta con 48 asociaciones deportives que rixen el desempeñu de dalgunos [[deporte]]s a nivel semiprofesional nel estáu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.idey.gob.mx/asociaciones/direutorio.htm |títulu=Direutoriu d'Asociaciones Deportives del Estáu |autor=Institutu del Deporte del Estáu de Yucatán |fechaaccesu=13 d'avientu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220401013255/http://www.idey.gob.mx/asociaciones/direutorio.htm |fechaarchivu=2022-04-01 }}&lt;/ref&gt; L'organismu políticu encargáu del deporte ye'l IDEY.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.idey.gob.mx/quien.htm |títulu=Misión y Visión |autor=Institutu del Deporte del Estáu de Yucatán |fechaaccesu=13 d'avientu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171210170159/http://www.idey.gob.mx/quien.htm |fechaarchivu=2017-12-10 }}&lt;/ref&gt;

Na entidá dase especial importancia a la práutica del [[béisbol]].&lt;ref&gt;{{cita llibru |url=https://books.google.com/books?id=xR1VwFau81gC&amp;pg=PA24&amp;dq=beisbol+yucatan&amp;hl=es-419&amp;ei=QMYGTeHYN4i4sQP-t5H5Bw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCgQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false |títulu=Historia del béisbol de Yucatán y Campeche ente los años 1892-1905 |autor=Carlos R. Castillo Barrio |páxina=23|fechaaccesu=13 d'avientu de 2010 |isbn=9706981225 |editorial=UADY |añu=2006}}&lt;/ref&gt; Representando al estáu na [[Lliga Mexicana de Béisbol]] (LMB) atópense los [[Lleones de Yucatán]] los cualos llograron 3 títulos y 3 subtítulos en 40 temporaes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.leonesdeyucatan.com.mx/historia.php |títulu=Historia de los lleones de Yucatán |autor=León de Yucatán |fechaaccesu=13 d'avientu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.leonesdeyucatan.com.mx/historia.php|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

L'[[estadiu]] de [[fútbol]] más importante del estáu ye l'[[estadiu Carlos Iturralde Rivero]] con sede na capital del estáu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.orizabaenred.com.mx/cgi-bin/web?b=VERNOTICIA&amp;%7Bnum%7D=25333 |títulu=Llutu na familia futbolística de Yucatán. |autor=Orizaba en Rede |fechaaccesu=3 de marzu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160310033936/http://orizabaenred.com.mx/cgi-bin/web?b=vernoticia&amp;%7Bnum%7D=25333 |fechaarchivu=2016-03-10 }}&lt;/ref&gt; Dichu estadiu ye la casa del [[Mérida FC]], club fundáu en 2006 so una filial del club [[Monarcas Morelia]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.femexfut.org.mx/portalv2/secciones.aspx?s=992&amp;n=21610 |títulu=Historia del Club Mérida |autor=Federación Mexicana de Fútbol |fechaaccesu=13 d'avientu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181108065333/http://www.femexfut.org.mx/portalv2/secciones.aspx?s=992&amp;n=21610 |fechaarchivu=2018-11-08 }}&lt;/ref&gt; y trespasáu a una filial del [[Atlante FC]] en xineru de 2011&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.record.com.mx/futbolnacional/2011-01-19/atlante-presenta-como-nueva-filial-venados-de-yucatan |títulu=Atlante presenta como nueva filial a Venados de Yucatán |autor=Récor |fechaaccesu=26 de xineru de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.record.com.mx/futbolnacional/2011-01-19/atlante-presenta-como-nueva-filial-venados-de-yucatan|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.radioformula.com.mx/notes.asp?Idn=151877 |títulu=Presenta Atlante a la so nueva filial Venados de Yucatán |autor=Radio Fórmula |fechaaccesu=26 de xineru de 2011 }}&lt;/ref&gt; que tien como sede la capital de Yucatán y milita na [[Lliga d'Ascensu de Méxicu]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.femexfut.org.mx/portalv2/secciones.aspx?s=926 |títulu=Clubes de la Lliga d'Ascensu |autor=Federación Mexicana de Fútbol |fechaaccesu=13 d'avientu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110518083524/http://femexfut.org.mx/portalv2/secciones.aspx?s=926 |fechaarchivu=2011-05-18 }}&lt;/ref&gt; Compartiendo'l mesmu estadiu atópase'l club [[Itzaes F. C.]] de la [[Tercer División de Méxicu]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.terceradivision.com.mx/ |títulu=Páxina de la Tercer División de Méxicu |autor=Federación Mexicana de Fútbol |fechaaccesu=13 d'avientu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140804005150/http://www.terceradivision.com.mx/ |fechaarchivu=2014-08-04 }}&lt;/ref&gt;

Los representantes del estáu en [[boxéu]] tamién algamaron gran importancia na última metá de sieglu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cineforever.com/2010/02/04/boxeadores-heroes-de-la-peninsula-de-yucatan/ |títulu=Boxeadores Héroes de la Península de Yucatán |fechaaccesu=13 d'avientu de 2010 |autor=cineforever.com}}&lt;/ref&gt; Na [[década de 2000]] los títulos mundiales de boxéu resurdieron como en dómines anteriores;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.puntomedio.com.mx/opinion/nueva-era-oru-del boxéu-yucatan-18381/ |autor=Puntu Mediu |títulu=Nueva era d'oru del boxéu en Yucatán |fechaaccesu=13 d'avientu de 2010 |fecha=10 de payares de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.puntomedio.com.mx/opinion/nueva-era-oru-del boxéu-yucatan-18381/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; nel intre de 2010 coronáronse dos boxeadores como campeones mundiales del [[Conseyu Mundial de Boxéu|CMB]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.yucatan.com.mx/20101118/nota-4/35220-keb-y-uicab,--aclamaos.htm |títulu=Keb y Uicab, aclamaos |fecha=18 de payares de 2010 |fechaaccesu=13 d'avientu de 2010 |autor=Diariu de Yucatán }}&lt;/ref&gt; amás de llograse un títulu de la [[Asociación Internacional de Boxéu Aficionáu|IBA]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.peninsuladeportiva.com/noticias/devuelvi-silverio-ortiz-chicxulub-pueblo-deporte-939/ |títulu=Devuelve Silverio Ortiz a Chicxulub Pueblo la fe nel deporte |fecha=8 de mayu de 2010 |fechaaccesu=13 d'avientu de 2010 |autor=Península Deportiva}}&lt;/ref&gt;

Na Olimpiada Nacional celebrada añalmente, Yucatán llogró 248 [[medaya|medayes]], lo que lo asitia nel octavu llugar nacional;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.deporte.org.mx/eventos/on2010/resultados/base_medayes_02.asp?Eventu=61 |títulu=Concentráu Xeneral de Medaya |autor=Centro Nacional d'Información y Documentación de Cultura Física y Deporte |fechaaccesu=14 d'avientu de 2010}}&lt;/ref&gt; tamién tien el sestu llugar nacional por puntos,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.deporte.org.mx/eventos/on2010/resultados/base_puntos_ON.asp?Eventu=61 |títulu=Concentráu Xeneral de Punto |autor=Centro Nacional d'Información y Documentación de Cultura Física y Deporte |fechaaccesu=14 d'avientu de 2010}}&lt;/ref&gt; novenu n'eficiencia y séptimu en participaciones.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.deporte.org.mx/eventos/on2010/resultados/EficienciaxEntidá.asp |títulu=Tabla d'Eficiencies per Entidá |autor=Centro Nacional d'Información y Documentación de Cultura Física y Deporte |fechaaccesu=14 d'avientu de 2010}}&lt;/ref&gt; L'estáu foi'l principal anfitrión de la Olimpiada Nacional mientres 2011,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.peninsuladeportiva.com/noticias/confirmado-yucatan-entamara-olimpiada-nacional-2011-527/ |títulu=Confirmáu: Yucatán va entamar la Olimpiada Nacional 2011 |autor=peninsuladeportiva.com |fecha=11 de marzu de 2010 |fechaaccesu=9 de xunu de 2011}}&lt;/ref&gt; siendo subsedes en delles disciplines l'[[Estáu de Méxicu]], [[Jalisco]] y [[Veracruz]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.globalmedia.mx/sanluis/ver_noticia.php?id=25864 |títulu=Abanderen a delegación potosina camín d'Olimpiada Nacional |autor=globalmedia.mx |fecha=4 de mayu de 2011 |fechaaccesu=9 de xunu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111127003945/http://www.globalmedia.mx/sanluis/ver_noticia.php?id=25864 |fechaarchivu=2011-11-27 }}&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Llocalidaes de Yucatán]]
* [[Conceyos de Yucatán]]
* [[Península de Yucatán]]
* [[República de Yucatán]]
* [[Turismu en Yucatán]]
* [[Cráter de Chicxulub]]
* [[Persones destacaes de Yucatán finaos|Persones destacaes de Yucatán]]
* [[Chichén Itzá]]
* [[Cultura maya]]

== Notes ==
{{llistaref|grupu=n|2}}

== Referencies ==
{{llistaref|3}}

== Bibliografía ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
;Historia 
* {{cita llibru |apellíu=Ancona |nome=Eligio |enllaceautor=Eligio Ancona |títulu=Historia de Yucatán: Dende la dómina más remota hasta los nuesos díes |url=http://www.archive.org/stream/historiadeyucat00ancogoog#page/n12/mode/1up |fechaaccesu=9 d'abril de 2010 |editor=M. Heredia Argüelles |añu=1878 |allugamientu=Mérida, Méxicu |oclc=2688499 }}
* {{cita llibru |apellíu=Díaz del Castiellu |nome=Bernal |enllaceautor=Bernal Díaz del Castillo |títulu=Historia verdadera de la conquista de la Nueva España: Manuscritu &quot;Guatemala&quot; |añu=2005 |editorial=UNAM |url=https://books.google.com.mx/books?id=XZJWZjfg7KQC&amp;lpg=PA28&amp;dq=Julianillo%20y%20Melchorejo&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=false |fechaaccesu=3 de mayu de 2010 |isbn=9681211960}}
* {{cita llibru |apellíu=Landa de |nome=Diego |enllaceautor=Diego de Landa |títulu=Rellación de les coses de Yucatán |edición=1ra. |añu=1984 |editorial=Conseyu Editorial de Yucatán |oclc=17926841}}
* {{cita llibru |apellíu=López de Cogolludo |nome=Diego |enllaceautor=Diego López de Cogolludo |títulu=Historia de Yucatán |añu=2007 |editorial=Linkgua ediciones S. L. |url=https://books.google.com.mx/books?id=0FHAjVHJlikC&amp;lpg=PP1&amp;dq=historia%20de%20yucatan&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=false |fechaaccesu=3 de mayu de 2010 |isbn=978-84-9816-640-8}}
* {{cita llibru |apellíu=de Motolonía |nome=Toribio |títulu= Historia de los Indios de la Nueva España |url= https://books.google.com.mx/books?id=ayu9I27esrQC&amp;dq=Historia+de+los Indios+de+la+Nueva+Espa%C3%B1a&amp;printsec=frontcover&amp;source=bn&amp;hl=es&amp;ei=2L-BS5ipMYmgsgOQuMWSBA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=4&amp;ved=0CBMQ6AEwAw#v=onepage&amp;q=&amp;f=false |fechaaccesu=4 de mayu de 2010 |añu=1985 |editor=George Baudot |editorial=Castalia |isbn=84-7039-464-9}}
* {{cita llibru |apellíu=Molina Solís |nome=Juan Francisco |enllaceautor=Juan Francisco Molina Solís |títulu=Historia del Descubrimientu y Conquista de Yucatán |añu=1896 |editorial=Impr. y llit. R. Caballero |oclc=1711340}}
* {{cita llibru |apellíu=Silva |nome=Oswaldo |títulu=Civilizaciones prehispániques d'América |edición=8va. |añu=2006 |editor= Editor Universitariu |allugamientu=Santiago de Chile, Chile |oclc=494412139 |url=https://books.google.com.mx/books?id=143UtTmfshMC&amp;lpg=PA57&amp;dq=tabasco%20prehispanico&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=false |isbn=9561118572}}

;Política 
* {{cita llibru |apellíos=Lee Benson |nome=Nettie |títulu=La Diputación Provincial y El Federalismu Mexicanu |añu=1994 |isbn=968-12-0586-3 |editorial=UNAM |url=https://books.google.com.mx/books?id=i_GK_-6deKIC&amp;lpg=PA227&amp;ots=eyvDzsrMIz&amp;dq=22%20De%20Mayu%20De%201824%20durango&amp;pg=PA227#v=onepage&amp;q=&amp;f=false}}
&lt;/div&gt;

== Enllaces esternos ==
;Wikimedia
{{Incubator|code= yua|lang=maya}}
{{Commonscat|Yucatán}}
{{Wikinoticies|Categoría:Yucatán}}
{{wikiviaxes|Yucatán}}

* [http://www.yucatan.gob.mx Gobierno del Estáu] - Sitiu oficial del Gobiernu de Yucatán.
* [http://www.congresoyucatan.gob.mx/ Congresu del Estáu] - Sitiu oficial del Congresu del Estáu.
* [http://www.educacion.yucatan.gob.mx/ Secretaría d'Educación] - Sitiu oficial de la Secretaría d'Educación.
* [http://www.salud.yucatan.gob.mx/ Secretaría de Salú] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171217212823/http://www.salud.yucatan.gob.mx/ |date=2017-12-17 }} - Sitiu oficial de los Servicios de Salú.
* [http://www.ssp.yucatan.gob.mx/ Secretaría de Seguridá Pública] - Sitiu oficial de la Secretaría de Seguridá Pública.
* [http://yucatan.travel/ Secretaría de Fomentu Turísticu] - Sitiu oficial de la Secretaría del Fomentu Turísticu.
* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/654534/Yucatan Encyclopaedia Britannica's Yucatan portal site] &lt;small&gt;(n'inglés)&lt;/small&gt; - Portal de Yucatán na páxina de la [[Enciclopedia Británica]].
* [http://www.bibliotecavirtualdeyucatan.com.mx/ Biblioteca Virtual de Yucatán]

{{Tradubot|Yucatán}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Estaos de Méxicu|*]]
[[Categoría:Wikipedia:Artículos con plantía Otros usos a páxines que nun esisten]]</text>
      <sha1>q6y8xs4ue5igfue7y0mat44pnomq475</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ópera de Sydney</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102443</id>
    <revision>
      <id>4765798</id>
      <parentid>4760239</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T10:17:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52123" sha1="f8dnu34fynbqhaehlhfg1oscqlcoof9" xml:space="preserve">{{Tradubot|Ópera de Sydney}}
{{edificiu}}
La '''Ópera de Sydney''' o '''Casa de la Ópera de Sydney''', asitiada na ciudá de [[Sydney]], estáu de [[Nueva Gales del Sur]], [[Australia]], ye ún de los edificios más famosos y distintivos del {{SIEGLU|XX||s|1}}. Declaráu en [[2007]] [[Patrimoniu de la Humanidá]], foi diseñáu pol arquiteutu [[Dinamarca|danés]] [[Jørn Utzon]] en [[1957]] ya inauguráu el 20 d'ochobre de [[1973]], con presencia de la reina [[Sabela II del Reinu Xuníu|Sabela II]] nel so papel de reina d'Australia. 

Nel edificiu realicen obres de [[Teatru (arte escénico)|teatru]], [[balé]], [[ópera]] o producciones musicales. Ye sede de la compañía Ópera Australia, la Compañía de Teatru de Sydney y la Orquesta Sinfónica de Sydney. Ta alministrada pola ''Opera House Trust'', un organismu públicu so supervisión del Ministeriu d'Arte de Nueva Gales del Sur.

== Descripción ==
[[Ficheru:Sydney Opera House Sails.jpg|thumb|left|Ópera de Sydney.]]

La Casa de la Ópera de Sydney ye una construcción [[espresionismu|espresionista]] y con un diseñu radicalmente innovador, conformáu por una serie de grandes ''[[concha|conches]]'' prefabricaes, caúna tomada de la mesma [[Esfera|semiesfera]], que formen los teyaos de la estructura. El Teatru de la Ópera cubre 1,8 [[hectárea|hectárees]] (4,5 [[Acre (unidá de superficie)|acres]] de tierra). Tien 185 metros (605 pies) de llargu y alredor de 120 metros (388 [[Pie (unidá)|pies]]) d'anchor máximo. Sofitar en 580 pilastres fundíes hasta una fondura de 25 metros sol nivel del mar. El so [[fonte d'alimentación]] tien una capacidá equivalente al consumu llétricu d'una ciudá de 25.000 persones. La enerxía ye distribuyida por 645 quilómetros de cable.&lt;ref name=&quot;Sydney Opera House facts and figures&quot;&gt;{{Cita web
 |títulu= Sydney Opera House facts and figures
 |autor= SydneyOperaHouse
 |editorial= SydneyOperaHouse.org
 |url= http://www.sydneyoperahouse.org/
 |fechaaccesu= 1 de xineru de 2008
 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080220225615/http://www.sydneyoperahouse.org/
 |fechaarchivu= 2008-02-20
 }}&lt;/ref&gt;

Anque a les estructures de los teyaos de la Casa d'Ópera de Sydney denominar comúnmente como pulgos (como nesti artículu), éstes de fechu nun lo son nel sentíu arquiteutónicu de la pallabra, yá que tán formaes por paneles prefabricaos de formigón que se sofiten en costielles prefabricaes del mesmu material.

Los pulgos tán recubiertes con 1.056.006 [[azulexu|azulexos]] de colores blancu brillante y crema mate, formando un tenue patrón en &quot;V&quot; invertida ([[chevrón]]); anque vistes dende la distancia paecen de color blancu uniforme. Los azulexos fueron fabricaos pola empresa sueca [[Höganäs AB]] y anque tán diseñaos por que se llimpien solos, realízase un caltenimientu periódicu de llimpieza. Pa caltener la uniformidá del color del cascarón y evitar que lluza parchado, reutilícense y reparen los mesmos azulexos que s'esprendieron col pasu de los años. Mientres 2015 cayeron apenes 40 azulexos, polo que'l permediu d'arreglu ye bien baxu.&lt;ref name=&quot;Sydney Opera House&quot;&gt;{{Cita web
 |títulu= Introducing the Sydney Opera House
 |autor= Macquarie University
 |editorial= The Macquarie Globe
 |url= http://www.international.mq.edu.au/globe/default.aspx?id=239&amp;EditionID=90
 |fechaaccesu= 1 de xineru de 2008
 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20070908051709/http://www.international.mq.edu.au/globe/default.aspx?id=239&amp;EditionID=90
 |fechaarchivu= 2007-09-08
 }}&lt;/ref&gt;

Los dos grupos mayores de ''bóvedes'' que conformen el techu del teatru pertenecen cada unu al Salón de Conciertos (''Concert Hall'') y al del Teatru de la Ópera (''Opera Theater''). Los otros salones tienen como techu les agrupaciones más pequeñes de ''bóvedes''. La escala de los pulgos foi escoyida pa reflexar les necesidaes d'altor nel interior, con espacios baxos na entrada que s'alcen sobre les zones d'asientos hasta llegar a les altes torres d'escena.

Un grupu muncho más pequeñu del sistema de pulgos atópase a un llau de les entraes y de la escalinata monumental y del restorán de Bennelong. foi fundada en 1972


L'interior del edificiu ta construyíu en granitu rosa estrayíu de la rexón de [[Tarana (Nueva Gales del Sur)|Tarana]], [[madera]] y [[contrachapáu]] proviniente de Nueva Gales del Sur.&lt;ref name=&quot;Architectural wonders&quot;&gt;{{Cita web
 |títulu= Architectural wonders
 |autor= Biokjallarinn
 |editorial= Architecture 21 
 |url=http://www.biokjallarinn.com/architecturalwonders.htm
 |fechaaccesu= 1 de xineru de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.biokjallarinn.com/architecturalwonders.htm|fechaarchivu=27 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt;

La estación d'accesu más cercana ye ''Circular Quay Station''. Otros accesos son la terminal del ferry y la terminal d'autobús. Dientro de la ciudá ta asitiáu nel distritu de ''Central Business District (CBD).''

=== Llugares ya instalaciones de funcionamientu ===
[[Ficheru:Sydney Opera House Concert Theatre.JPG|thumb|240px|El teatru de conciertos y el [[Órganu de la Ópera de Sydney|gran órganu]].]]

La Casa de la Ópera de Sydney contién cinco [[teatru|teatros]], cinco estudios d'ensayos, dos sales principales, cuatro restaurantes, seis bares y numberoses tiendes d'alcordances. 

Los cinco teatros son los siguientes:

* El '''Concert Hall''' o '''Sala de Conciertos''', con 2.679 asientos, contién el magníficu órganu de la Ópera de Sydney, l'órganu mecánicu más grande del mundu, con unos 10.000 tubos.&lt;ref name=&quot;Architectural wonders&quot; /&gt;
* L''''Opera Theatre''' o '''Teatru d'Ópera''', con 1.547 asientos, ye l'espaciu principal de la compañía Ópera d'Australia; tamién ye utilizáu pola Compañía Australiana de Ballet.
* El '''Drama Theatre''' o '''Teatru pa Drama''', con 544 asientos. 
* La '''Sala de Música''', con 398 asientos. 
* El '''Studio Theatre''', con 364 asientos.&lt;ref name=&quot;Architectural wonders&quot; /&gt;

Amás de producciones de teatru, les instalaciones de la Casa de la Ópera de Sydney tamién s'utilicen pa otru tipu de funciones, tales como bodes, fiestes y conferencies.

Pa esti tipu d'acontecimientos el teatru tien les siguientes sales menores: 
* Sala de grabaciones
* Sala d'esposiciones
* Hall de receición


++ Cinco sales d'ensayu *
42 camarinos
* 2 restoranes
* 6 chigres pal teatru *
6 antepares, sales de tar
* Oficines pa l'alministración
* Llibrería y archivos
* &quot;Sala verde&quot; pa los artistes y el personal (chigre, comedor, sala de tar)
* Planta y árees d'operación pa instalaciones llétriques, aire acondicionáu...
* Paséu de granitu alredor de tola &quot;Opera House&quot;

En total hai alredor de 800 ambientes distintos o sales en tol complexu. L'edificiu cunta con más de 2.200 puertes.&lt;ref name=&quot;Architectural wonders&quot; /&gt;

== Historia ==
=== Oríxenes ===
[[Ficheru:Fort Macquarie Tram Depot.jpg|thumb|240 px|Imaxe del fuerte Macquarie, nel allugamientu qu'anguaño ocupa l'edificiu de la Ópera.]]
La idea de construyir un teatru d'ópera en Sydney empezó a concretase nos últimos años de la década de los [[1940|40]] cuando [[Eugène Aynsley Goossens|Eugene Goossens]], direutor del Conservatoriu de Música de Sydney del estáu de Nueva Gales del Sur sostuvo que la ciudá precisaba cuntar con un llugar conveniente pa les grandes producciones de teatru. 

Nesa dómina les producciones teatrales efectuar nel edificiu del [[Conceyu de Sydney]], un espaciu consideráu insuficiente pa esti tipu de producciones. En [[1954]], Goossens tuvo un gran ésitu al llograr el sofitu del primer ministru del estáu, [[Joseph Cahill]], quien solicitó diseños pa la construcción d'un nuevu edificiu dedicáu espresamente p'allugar el teatru de la ópera.

Goossens tamién aportunó en que l'edificiu construyir na península de Bennelong Point, sobre la [[badea de Sydney]], contra la opinión del primer ministru Cahill, que cuntaba que yera meyor instalalo nes cercaníes de la estación de ferrocarril de Wynyard, nel noroeste de la ciudá, facilitando asina d'esta forma'l so accesu. Bennelong ye una pequeña península denomada d'esta forma n'honor a un aborixe llamáu [[Bennelong]] ([[1764]]-[[1813]]) que facía d'intermediariu ente l'asentamientu aborixe y el Comandante de la Flota y primer Gobernador de Nueva Gales, [[Arthur Philip]].&lt;ref name=&quot;rtve&quot;&gt;[https://www.rtve.es/rne/rc/boletin/bolago3/gescen1.htm Sitio web de RTVE (aportáu'l 25/05/07)]&lt;/ref&gt;

El [[concursu]] empecipióse'l [[13 de setiembre]] de [[1955]] y recibió un total de 233 proyeutos provinientes de 32 países distintos en busca d'un premiu consistente en 100.000 dólares.&lt;ref name=repitida_3&gt;.&lt;/ref&gt; Los criterios mínimos especificaos que debíen de contener los proyeutos yeren una gran sala con capacidá pa 3000 butaques y una sala de menor tamañu pa unes 1200 butaques, cada ún de los diseños debíen de contener amás espacios pa grandes óperes, conciertos d'orquestes, coros, conferencies, xuntes, representaciones de distintos tipos.&lt;ref&gt;Ziegler, Oswald L. (ed) ''Sydney Builds an Opera House.'', páxina 25, Oswald Ziegler Publications, [[1973]]&lt;/ref&gt;

El diseñu ganador foi anunciáu en [[1957]], resultando vencedor el proyeutu de [[Jørn Utzon]], un [[arquiteutu]] [[Dinamarca|danés]]. [[Eero Saarinen]], arquiteutu y diseñador americanu d'orixe finlandés, qu'integraba'l xuráu de la Comisión del Teatru de la Ópera de Sydney, resultó crucial pa la seleición del diseñu de Jørn Utzon. Utzon llegó a Sydney en 1957 p'ayudar a supervisar el proyeutu y la construcción del edificiu.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.hughpearman.com/articles/sydney.htm |títulu=Gabion: Millennium Masterwork: Jorn Utzon's Sydney Opera House 1/2&lt;!-- Títulu xeneráu por un bot --&gt; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070926231514/http://www.hughpearman.com/articles/sydney.htm |fechaarchivu=2007-09-26 }}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Sydney Opera House construction 1968.jpg|thumb|240px|Imaxe de la so construcción, 1968.]]

=== Diseñu y construcción ===
Nel terrén escoyíu pa la construcción del complexu, atopábase l'antiguu Fuerte Macquarie, convertíu entós en depósitu de tranvíes, que tuvo de ser baltáu en [[1958]]. Al añu siguiente empezó formalmente la construcción. El proyeutu foi executáu en tres etapes:
# La [[Ópera de Sydney#Primer etapa: El podiu|etapa I]] (1959–1963) consistió en construyir el podiu cimeru;
# La [[Ópera de Sydney#Segunda etapa: Les bóvedes esternes|etapa II]] (1963–1967) consistió na construcción de les ''bóvedes'' esternes;
# La [[Ópera de Sydney#Tercer etapa: Interior|etapa III]] (1967–1973) consistió nel diseñu interior y la construcción.

==== Primer etapa: El podiu (1959-1963) ====
[[Ficheru:Sydney Opera House Sails edit02.jpg|thumb|240 px|Imaxe xeneral del edificiu, nel que podemos estremar el podiu (parte de baxo) y les bóvedes carauterístiques en forma de ''concha''.]]
La primer fase de les obres empezó'l [[5 d'avientu]] de [[1958]], pola empresa constructora con sede en Sydney [[Lend Lease Corporation]]. El gobiernu decidió empecipiar les obres darréu, tarreciendo que'l financiamiento o la opinión pública, pudiera revertir y retrasar o inclusive atayar la obra. Pero esa decisión atopar col problema que los diseños estructurales más importantes inda nun taben realizaos (lo más notable les veles, que siguíen siendo parabóliques nesi momentu). Pal [[23 de xineru]] de [[1961]], namái s'emplegaren 47 selmanes de trabayu, esti retrasu na obra debíase principalmente por cuenta de les dificultaes inesperaes (inclemencies meteorolóxiques, construcción qu'empieza primero que los dibuxos apropiaos de la construcción fueren preparaos, cambeos de los documentos orixinales del contratu). Finalmente, el [[31 d'agostu]] de [[1962]] terminóse'l podiu. 
 
L'empiezu prematuro y forzao de la obra condució a problemes finales bien significativos, el mayor de los cuálos foi la construcción de les columnes del podiu que teníen de sofitar el techu, con una resistencia menor que la necesaria pa poder sofitar la estructura proyeutada de l'azotea. Esti error llevó a que la cubierta tuviera que ser redefinida polo que'l so diseñu sufrió una variación respeuto al diseñu orixinal&lt;ref name=&quot;PMurray&quot;&gt;Murray, P: ''The Saga of the Sydney Opera House'', 2004, Spon Press (UK), ISBN 0-415-32521-8&lt;/ref&gt;

==== Segunda etapa: Les bóvedes esternes (1963-1967) ====
[[Ficheru:AUS NSW Opera House DSC05118.jpg|thumbnail|240px|right|Estructura del teatru de la ópera de Sydney.]]
[[Ficheru:SydneyOperaHouse6 gobeirne.jpg|thumb|240 px|Detalle de los azulexos de les bóvedes nos que puede estremase los dos tonalidaes emplegaes: blancu brillosu y crema mate.]] 
La estructura allixerada en forma de bóveda taba primero indefinida [[Xeometría|geométricamente]],&lt;ref&gt;Arup, Ove and Zunz, G.J.: Article in ''Structural Engineer'' Volume 47, March 1969&lt;/ref&gt; pero casi dende'l principiu del procesu de [[diseñu]] del edificiu, les ''bóvedes'' fueron proyeutaes como una serie de paráboles sofitaes por una estructura prefabricada de ''costielles''. Esti plantegamientu tuvo la oposición de la firma inglesa [[Arup|Ove Arup y socios]], que los sos inxenieros nun podíen atopar una solución aceptable pa construyiles.

Tuvieron qu'atopar una manera pola cual construyir de forma económica les ''bóvedes'' de forma prefabricada, porque usar [[encofráu]] &quot;in-situ&quot; acarretara un costu escomanáu. La repetición d'esta téunica na azotea tamién fuera demasiáu costosa.

Dende [[1957]] hasta [[1963]] l'equipu de diseñu embaraxó a lo menos dolce distintos interaiciones na forma de les bóvedes (esquemes incluyendo [[Parábola (matemática)|paráboles]], costielles circulares y les [[Elipse|elipsoides]]) antes de topar qu'una solución realizable. 

El trabayu de diseñu sobre les ''pulgos'' implicó una de les aplicaciones más tempranes de los [[ordenador|ordenadores]] nel [[análisis estructural]] pa entender el complexu sistema de [[fuercia|fuercies]] que recibiríen les bóvedes.&lt;ref name=&quot;PJones&quot;&gt;Jones, Peter: ''Ove Arup: Masterbuilder of the Twentieth Century''. [[Yale University Press]], 2006.&lt;/ref&gt; Na metá del añu [[1961]] l'equipu de diseñu atopó una solución al problema: toles bóvedes son creaes como seiciones d'una [[esfera]].

Esiste un gran discutiniu sobre a quién atribuyir esta solución orixinal. Primeramente foi atribuyida a Utzon. Una carta a de Ove Arup a Ashworth, un miembru del comité executivu de la Sydney ópera house, diz:
 {{cita|Utzon vieno con una idea de facer toles bóvedes con una combadura uniforme en toles partes y en dambes direiciones.&lt;ref name=repitida_2&gt;page 199&lt;/ref&gt;}}

Peter Jones, autor de la biografía de Ove Arup, indica que «...l'arquiteutu y los sos partidarios igualmente dixeron recordar el precisu momentu ''eureka''...; los inxenieros y dalgunos de los sos asociaos, con igual convencimientu, recuerden el discutiniu tantu nel centru de [[Londres]] como na casa de Ove;». Jones conclúi que &quot;la evidencia esistente amuesa que Arup esaminó delles posibilidaes pa la xeometría de les bóvedes (shells), dende [[Parábola (matemática)|paráboles]] a [[elipsoide]]s y esferes&quot;.&lt;ref name=repitida_2 /&gt; Pela so parte, Yuzo Mikami, un miembru del equipu de diseñu, presentó una visión dafechu opuesta nel so llibru sobre proyeutu tituláu ''Utzon's Sphere''.&lt;ref name=&quot;sphere&quot;&gt;{{Cita web| autor=Bentley, Paul| añu=September 2001| títulu=A Matter of Integrity – A Review of Yuzo Mikami's ''Utzon's Sphere''| editorial=The Wolanski Foundation| url=http://www.twf.org.au/research/mikami.html| fechaaccesu=30 de xineru de 2007| urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070102161608/http://www.twf.org.au/research/mikami.html| fechaarchivu=2007-01-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mikami, Yuzo: ''Utzon's Sphere'', Tokyo: Shoku Kusha. 2001.&lt;/ref&gt;

Ye pocu probable que la verdá definitiva seya conocida en dalgún momentu, pero hai un claru consensu sobre'l fechu de que'l trabayu realizáu pol equipu de diseñu ye d'una gran calidá. De fechu pa la primer parte del proyeutu, tanto Utzon como Arup y Ronald Jenkins (sociu de Ove Arup) xugaron un papel significativu nel desenvolvimientu del proyeutu.&lt;ref name=&quot;findarticles&quot;&gt;{{Cita web| autor=Hunt, Tony| añu=October 2001| títulu=Utzon's Sphere: Sydney Opera House - How It Was Designed and Built - Review| editorial=EMAP Architecture, Gale Group| url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m3575/is_1256_210/ai_79759827| fechaaccesu=30 de xineru de 2007| urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071216093041/http://findarticles.com/p/articles/mi_m3575/is_1256_210/ai_79759827| fechaarchivu=2007-12-16}}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Detalle estructura ópera Sydney.jpg|thumb|240 px|Detalle de la estructura de fierro del edificiu nes que puede vese la estructura de fierro nes que se basen les bóvedes autoportantes.]]
Como Peter Murray estableció en ''The Saga of the Sydney Opera House'':

{{cita|...los dos homes y los sos respeutivos equipos caltuvieron una collaboración que se notó na productividá y, a pesar de los munchos traumas, foi reparáu pola mayoría de los implicaos nel proyeutu como un puntu altu de la collaboración ente arquiteutos ya inxenieros.&lt;ref name=&quot;PMurray&quot; /&gt;}}

D'esta manera la forma esférica foi la finalmente usada nel diseñu final. La [[esfera]], al ser la superficie curva tridimensional más senciella, abría un gran abanicu de posibilidaes nel diseñu, y convertíase asina na forma xeométrica más simple y bono de controlar. Nuna esfera'l grau de combadura ye igual en tolos puntos de la mesma. 

Les bóvedes fueron construyíes por [[Hornibrook Group Pty Ltd]], quien yeren tamién responsables de la construcción na [[Ópera de Sydney#Tercer etapa: Interior|tercer etapa]]. Hornibrook fabricó les 2400 costielles prefabricaes y 4000 paneles de l'azotea nuna fábrica nel mesmu sitiu, y tamién desenvolvió los procesos de la construcción.&lt;ref name=&quot;PMurray&quot; /&gt;

Esta téunica evitó la necesidá de construyir un costosu [[encofráu]], recurriendo al usu d'unidaes prefabricaes (tamién dexó que los azulexos de l'azotea fueren prefabricaos en llámines a nivel del suelu, en llugar de ser pegaos individualmente sobre la bóveda n'altor). Inxenieros de ''Ove Arup &amp; Acomuñaos'' supervisaron personalmente la construcción y allugamientu de les pieces de la bóveda, na cual utilizóse un innovador sistema de suxeción d'aceru, denomináu ''arcu de construcción'', pa sofitar les diverses azotees antes de la terminación. Asina pa la forma de la estructura de les vigues usó un sistema d'abanicu. Les vigues partíen d'un puntu abrir como un abanicu siendo'l so trazáu'l de los meridianos de la esfera faciendo que la llinia que les define tuviera pa toles vigues el mesmu radio: 460 pies.&lt;ref name=&quot;vigues&quot;&gt;[http://www.tesisenxarxa.net/TESIS_UPC/AVAILABLE/TDX-0317105-171559//17Icc17de39.pdf Control gráficu de forma y superficie de transición]&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Placa con la explicación de las bóvedas de la Ópera House de Sydney.jpg|thumb|240 px|Placa na escampada esterior de la Ópera de Sydney na que se reflexa de forma esquemática la procedencia dientro de la esfera de les bóvedes en forma de concha.]]
Cola fabricación nel mesmu llugar de la obra, la construcción simplificóse considerablemente, sobre manera porque los pulgos son fragmentos d'una mesma esfera d'un radiu d'alredor de 75 [[metros]] (246 pies). Al trabayar con una esfera non yá simplificóse la construcción, sinón tamién los cálculos. 

:* Nel cálculu, tola casuística de los detalles, podía aplicase a toles bóvedes;
:* La construcción facilitábase, yá que toles vigues podríen ser porciones de mayor o menor tamañu d'una mesma viga y los moldes pa la prefabricación de pieces podía reutilizase delles vegaes. Asina con dolce encofraos construyéronse les 1498 vigues que formen la cadarma de les bóvedes&lt;ref name=repitida_3 /&gt; col aforru de tiempu y dineru qu'acarretó (vease imaxe más embaxo).&lt;ref name=&quot;Architectural wonders&quot; /&gt;

El [[6 d'abril]] de [[1962]] envaloróse que l'edificiu de la Ópera podría tar rematáu ente los meses d'[[agostu]] de [[1964]] y [[marzu]] de [[1965]]. Sicasí'l tiempu envaloráu foi superáu y pa finales de [[1965]], envalorábase que la segunda fase recién taría completada en [[1967]].&lt;ref name=&quot;Architectural wonders&quot; /&gt;

En 1965 hubo un cambéu de gobiernu nel estáu de Nueva Gales, asumiendo como premier [[Robert Askin]]. El nuevu gobiernu camudó los equipos a cargu del proyeutu, tresfiriéndolo al [[Ministeriu d'Obres Públiques]]. Esto condució n'última instancia a la dimisión de Utzon en [[1965]] (vease embaxo).

==== Tercer etapa: interior (1963-1973) ====

La tercer etapa de construcción tuvo destinada a los interiores. Empezó en febreru de [[1963]], cuando Utzon treslladó la so oficina entera a Sydney. En [[1965]] Utzon foi despidíu y el so cargu foi asumíu principalmente por Peter Hall quien tomó'l control de les obres, y fíxose en gran parte responsable del diseñu del interior. Otres persones designaes esi añu pa substituir a Utzon fueron Y.H. Farmer como arquiteutu del gobiernu, D.S. Littlemore y Lionel Todd.

Hasta esi momentu (ochobre de 1965) el proyeutu gastara solamente 22.9 millones de [[dólar|dólares]], menos d'un cuartu del costu final. Sicasí los costos proyeutaos pal diseñu nesta etapa yeren muncho más significativos.&lt;ref name=&quot;Architectural wonders&quot; /&gt;
[[Ficheru:Escaleras interiores del teatro de la ópera de Sydney.jpg|thumb|240 px|Imaxe del interior del teatru.]]

En [[1966]] el conseyeru acústicu, [[Lothar Cremer]], confirmó a SOHEC que'l diseñu acústicu orixinal de Utzon dexaba solamente 2000 asientos na sala principal ya indicó que la medría nel númberu d'asientos hasta 3000 como taba especificáu nel diseñu sería desastrosu pa l'acústica del recintu.

Según Peter Jones, el diseñador de la etapa, Martin Carr, criticó la configuración, altor y anchor del escenariu, les instalaciones físiques pa los artistes, la llocalización de los camarinos, los anchores de puertes y les sos elevaciones, y la llocalización del tableru de llume».&lt;ref name=repitida_6&gt;page203&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Sala principal de conciertos ópera de Sydney.jpg|thumb|240 px|Sala principal del Teatru de la ópera mientres un conciertu.]]

Los cuatro cambeos más significativos al diseñu dempués de la salida de Utzon del proyeutu fueron:

:* El revestimiento del podiu y el pavimentu: el podiu nun tenía de ser orixinalmente una llanura abierta al mar, pero fíxose abierta.&lt;ref name=&quot;Architectural wonders&quot; /&gt;
:* La construcción de les cristaleres: Utzon planiara usar un sistema de parteluces contrachapaos pero diseñando un sistema distintu pa tratar el cristal.&lt;ref name=&quot;Architectural wonders&quot; /&gt;
:* Usu de les sales: la sala principal, que fuera diseñada como sala polivalente pa óperes y conciertos, destinóse finalmente a sala esclusiva de conciertos. La sala menor, diseñada primero namái pa producciones teatrales, nel proyeutu final quedó destinada tantu pa la representación d'ópera como de teatru. Tamién fueron amestaos dos teatros más. Estos cambeos yeren sobre manera por cuenta de les insuficiencias nel diseñu orixinal que foi presentáu a concursu, nel que nun taba claru cómo tenía de ser utilizada'l teatru de la ópera. La disposición de los interiores foi camudada y la maquinaria del escenariu, diseñada primero pa tar dientro de la sala principal, foi sacada y gran parte tresllada a otra zona.&lt;ref name=&quot;Architectural wonders&quot; /&gt;
[[Ficheru:Unión costillas bóvedas ópera de Sydney.jpg|thumb|240 px|Unión de les costielles de la estructura de la bóveda col edificiu.]]
:* El diseñu del interior: El pasiellu que diseñó Utzon, la so acústica y el diseñu de los asientos pal interior de los pasiellos principales, fueron refugaos totalmente. El so diseñu pal salón de conciertos tamién foi refugáu por cuenta de que solamente daba cabida a 2000 butaques, lo que se consideró insuficiente.&lt;ref name=&quot;PJones&quot; /&gt; Utzon emplegó al consultor acústicu [[Lothar Cremer]], y los sos diseños pa los pasiellos principales fueron modelaos y revelándose más palantre de gran calidá. Les versiones posteriores de Todd, Hall y Littlemore de los dos sales principales tienen dellos problemes d'acústica, particularmente pa los músicos d'execución. El foso de la orquesta nel Teatru de la Ópera ye estrechu y peligrosu pa los músicos.&lt;ref&gt;{{Cita web | autor=Sydney Morning Herald (Joyce Morgan) | añu=November 2006 | títulu=Les pantasmes del teatru de la ópera (''n'inglés'') | url=http://www.smh.com.au/news/national/the-phantoms-that-threaten-the-opera-house/2006/11/10/1162661901377.html | fechaaccesu=13 de marzu de 2007}}&lt;/ref&gt;

El Teatru de la Ópera foi termináu formalmente en [[1973]], algamando un costu de 102 millones de dólares. Sam Hoare, el direutor de Hornibrook a cargu del proyeutu, indicó los costos averaos per cada proyeutu en 1973: 

:Etapa I: El podiu construyíu por Civil &amp; Civic P/L aproximadamente 5.5 millones de dólares
:Etapa II: Les bóvedes construyíes por M.R. Hornibrook (NSW) P/L aproximadamente 12.5 millones de dólares.
:Etapa III: Interiores construyíos por Hornibrook 56.5 millones de dólares.
:Contratos separaos: Equipu del escenariu, llume y órganu 9.0 millones de dólares.
:Accesos y otros costos 16.5 millones de dólares.&lt;ref name=repitida_5&gt;ref&lt;/ref&gt;

El costu orixinal envaloráu en [[1957]] yera de 3,500,000 de [[Llibra esterlina|£]] (7 millones de dólares) siendo la fecha orixinal de terminación fita pol gobiernu'l [[26 de xineru]] de [[1963]].&lt;ref name=repitida_5 /&gt;

== Utzon y la so dimisión ==
[[Ficheru:OperaSidney-Utzon-493807771.jpg|thumb|240px|Placa allugada na Ópera con una frase de Utzon: &quot;Depués de trés años de busca intensiva d'una xeometría básica pal complexu de conches, llegué n'ochobre de 1961 a la solución esférica qu'equí s'espón. Denomino a esto la mio llave a les conches porque resuelve tolos problemes de construcción abriendo pasu a la producción masiva y de precisión na industria y la construcción simple y con esti sistema xeométricu llogro plena harmonía ente toles formes d'esti fantásticu complexu&quot;.]]
[[Ficheru:Maqueta bóveda ópera de sydney.jpg|thumb|240 px|Maqueta del sistema de bóvedes de la ópera.]]
[[Ficheru:Maqueta de la ópera de Sydney.jpg|thumb|240 px|Maqueta de la ópera de Sydney según el diseñu de Utzon.]]
Antes del concursu internacional pal diseñu de la Ópera, Utzon ganara siete de los dieciocho concursos nos que se presentara, pero nunca había vistu nengunu de los sos diseños construyíos.&lt;ref name=repitida_1&gt;páxina 174&lt;/ref&gt; El conceutu de Utzon pa la Ópera de Sydney ta consideráu casi universalmente como un diseñu únicu. L'informe de los asesores en xineru de [[1957]], indicaba:

{{cita|Los dibuxos diseñaos pa esti esquema son simples al puntu de ser diagramáticos. Sicasí, como volvimos repitíes vegaes al estudiu d'estos dibuxos, convéncennos que presenten un conceutu de teatru d'ópera'l cuálos va ser capaz de convertise n'unu de los grandes edificios del mundu.}}

Pa la primer etapa del proyeutu Utzon trabayó coldu a coldu con ésitu col restu del equipu de diseñu y el veceru, pero col progresu del proyeutu, él llegó a tener claro (col usu revisáu de les sales a pidimientu de los veceros) que los requisitos del concursu fueren desaparentes no que fai a l'[[acústica]], les especificaciones de los espacios de funcionamientu y otres árees, y que'l veceru nun apreciara los costos o'l trabayu implicaos nel diseñu y construcción. Les rellaciones ente'l veceru y l'equipu de diseñu complicáronse más cuando se dio la orde d'empecipiar la construcción prematuramente, a esixencia de los promotores estatales, a pesar de que'l diseñu entá se topaba incompletu.

La rellación ente'l veceru, l'arquiteutu, los inxenieros y los contratistes convertir nun puntu d'aumentu de la tensión, ente Utzon y los veceros, y tamién ente Utzon y Arups. Utzon creyó que los veceros tendríen de recibir tola información sobre tolos aspeutos del diseñu y de la construcción al traviés d'él, ente que los veceros deseaben un sistema (dibuxáu en forma d'esquisa fecha por [[Davis Hughes]]) onde arquiteutu, contratistes, y los inxenieros, cada unu, amosaben al veceru'l trabayu direutamente. Esta diferencia tenía grandes implicaciones pa los métodos de consecución y control del costu, con Utzon deseyando axustar contratos colos provisores escoyíos (tales como Ralph Symonds pa los interiores del chapeado) y el gobiernu australianu qu'aportunaba en que los contratos fueren puestos n'ufierta pública.&lt;ref name=&quot;PMurray&quot; /&gt;

Sicasí, les razones poles que Arups precisaba entrar en contautu direutamente colos veceros taben igualmente clares. Peter Murray esplica eso: 
 
{{cita|Cuando él treslladóse a Australia, cerró la so oficina mientres tres meses y dedicóse a viaxar. Arups nun podía entrar en contautu con él y viéronse obligaos a efectuar un númberu de variaciones nel diseñu ensin la mediación de Utzon. Esto tuvo de tener un efeutu significativu na rellación de Utzon colos sos inxenieros.}}

Utzon yera bien reticente en responder a les entrugues o crítiques del so veceru, la &quot;Sydney Opera House Executive Committee&quot; (SOHEC).&lt;ref name=repitida_4&gt;páxina 191&lt;/ref&gt; Magar ello foi sofitáu permanentemente pol profesor [[Harry Ingham Ashworth]], un miembru del comité y ún de los xueces orixinales de la competición. Sicasí la rellación nun foi facilitada pola postura de Utzon, que yera pocu dispuestu a subordinar los sos diseños, en dellos aspeutos, a los deseos de cambéu de los veceros. Como él comentó-y a Jack Zunz, miembru del equipu de diseñu, en [[1961]]: 
{{cita|Yeme indiferente cuánto cuesta. Yeme indiferente cuánto tiempu lleva. Yeme indiferente l'escándalu causáu. Eso ye lo que quiero.&lt;ref name=repitida_7&gt;páxina 200&lt;/ref&gt;}}

Utzon sostenía constantemente que solucionara tolos problemes na so cabeza, pero yera ronciegu a ellaborar dibuxos o documentación pa demostrar el costu o la visión del so diseñu posterior. Peter Murray declaró:
{{cita|Utzon investigaba de cutio nueves soluciones pero, con un esganu pa confiar n'otres persones, él esmoleceríase ensin parar nel problema mientres meses.&lt;ref name=&quot;PMurray&quot; /&gt;}}

Mientres el conceutu inicial y les etapes tempranes del diseñu ésti nun yera nengún problema, pero más palantre mientres el procesu empezaron unes considerables tensiones entra les partes. La capacidá de Utzon nunca se punxo en dulda y Ove Arup de fechu indicó que Utzon yera:
{{cita|...probablemente'l meyor de toos colos que tratara al traviés de la mio llarga esperiencia nel trabayu con arquiteutos... La Ópera de Sydney podría convertise na primer obra maestra contemporánea del mundu, si Utzon diera la so cabeza.&lt;ref name=repitida_8&gt;páxina 209&lt;/ref&gt;}}
[[Ficheru:Sistema de vigas de las bóvedas.jpg|thumb|240 px|Sistema d'abanicu de les vigues pa la suxeción de les bóvedes.]]

Mientres los años siguientes la rellación empeoró, con Utzon refugando l'accesu a los dibuxos y a los documentos al representante del ministeriu d'obres públiques.

Coles mesmes, había discutinios sobre trabayu que Utzon realizara y que'l so pago nun había quedáu satisfechu. Arups foi actuando cada vez más de cutiu como un mediador cola misión de reconciliar a dambes partes. Jack Zunz, miembru del equipu de diseñu de Arup, indicaba tres una xunta con Utzon en [[Londres]] en [[1964]]:
{{cita|Él presentó con enerxía los sos argumentos pa sofitar el so casu y aportunó... que lo sofitáramos llealmente pos él sofitáranos nes etapes I y II. Tenemos De facer esto... siempres que non ente en conflictu coles nueses responsabilidaes básiques col nuesu veceru.}}
 
En mayu de [[1965]], [[Davis Hughes]] convertir en ministru d'obres públiques. Esi mesmu añu, n'ochobre, Utzon dio a Hughes un horariu precisando les feches de terminación de partes del so trabayu pa la tercer etapa. Hughes, pela so parte, retuvo'l permisu pa la construcción de los prototipos del chapeado pa los interiores. Utzon taba trabayando'l chapeado con [[Ralph Symonds]], un fabricante con base en Sydney y altamente valoráu por munchos, pero sobre'l cual recibiera alvertencies de Arup en marzu de 1964, nel sentíu de que'l so &quot;conocencia de les tensiones del diseñu del chapeado, yeren desaxeradamente superficiales&quot; y que'l conseyu téunicu yera &quot;elementalmente podemos dicir a lo menos que yera dafechu innecesariu pa los nuesos propósitos&quot;. Esi mesmu añu la empresa de Ralph Symonds quebró.&lt;ref name=repitida_11&gt;páxina 225&lt;/ref&gt;

La rellación ente Utzon y el promotor de la obra nunca se recuperó, quedando reflexaes nos espedientes del gobiernu les amenaces de dimisión de Utzon. La rotura definitiva concretar por aciu el siguiente diálogu:
{{cita|-Utzon: Si usté nun lo fai yo dimito.&lt;br /&gt;
-Hughes: Yo acepto la so dimisión. Munches gracies y adiós.&lt;ref name=repitida_10&gt;páxina 224&lt;/ref&gt;}}
[[Ficheru:detalle interior ópera Sydney.jpg|thumb|240 px|Detalle del interior del edificiu.]]

Utzon abandonó'l proyeutu'l [[28 de febreru]] de [[1966]] sosteniendo que Hughes refugó pagar los sos honorarios y asina causó la so dimisión. Más palantre describió la situación con una espresión que se volvió famosa, &quot;Malice in Blunderland&quot;, xuegu de pallabres traducible como &quot;Malicia nel País de los Disparates&quot;.&lt;ref&gt;&quot;Malice in Blunderland&quot; ye un xuegu de pallabres con &quot;Alice in Wonderland&quot; (Alicia nel País de les Maravíes). Blunderland, ye traducible como'l País de los Disparates.&lt;/ref&gt; En [[marzu]] de [[1966]], Hughes ufiertó-y un papel amenorgáu como &quot;arquiteutu diseñador&quot;, subordináu a los arquiteutos executivos, ensin nengún poder de decisión sobre la execución del edificiu pero Utzon refugó la ufierta. 

Dempués de la dimisión xeneróse una gran discutiniu sobre quién tenía razón y quien taba equivocáu. [[The Sydney Morning Herald]] sopelexó primero:

{{cita|Nengún arquiteutu nel mundu goció de mayor llibertá que'l Sr. Utzon. Pocos veceros fueron más pacientes o más arrogantes que la xente y el gobiernu de NSW. Unu nun quixera que la hestoria rexistrara qu'esta sociedá acabar por un pequeñu problema pasaxeru o por un pequeñu problema de tacañería.}}

Sicasí'l mesmu periódicu sostuvo pocu dempués, el [[17 de marzu]] de [[1966]]:

{{cita|Nun ye culpa d'él (Utzon) qu'una socesión de gobiernos y el Patronatu de Operar fallaren tan evidentemente n'imponer tou orde o control nel proyeutu... El so conceutu yera tan atrevíu qu'él mesmu solo podría solucionar los problemes paso a pasu... La so insistencia na perfeición conducir a alteriar el so diseñu mientres diba avanzando.&lt;ref name=repitida_9&gt;páxina 228&lt;/ref&gt;}}

A pesar del pasu de los años les opiniones siguieron estremaes y depende de la versión de caúna de les partes del proyeutu.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.wsws.org/arts/1998/dec1998/oper-d04.shtml |títulu=The Sydney Opera House: How government policy imperiled an architectural masterpiece&lt;!-- Títulu xeneráu por un bot --&gt; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081013003043/http://wsws.org/arts/1998/dec1998/oper-d04.shtml |fechaarchivu=2008-10-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.chiefengineer.org/content/content_display.cfm/seqnumber_content/1823.htm |títulu=The Sydney Opera House&lt;!-- Títulu xeneráu por un bot --&gt; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070208055435/http://www.chiefengineer.org/content/content_display.cfm/seqnumber_content/1823.htm |fechaarchivu=2007-02-08 }}&lt;/ref&gt;

=== Consecuencies pa Utzon, l'arquiteutura y la inxeniería ===

Nun artículu del ''Harvard Design Magacín'' en [[2005]],&lt;ref&gt;http://flyvbjerg.plan.aau.dk/HARVARDDESIGN63PRINT.pdf&lt;/ref&gt; el profesor [[Bent Flyvbjerg]] sostuvo que'l despidu de Utzon foi un despidu políticu debíu al sobrecostu de la construcción, qu'entepasó finalmente'l presupuestu inicial nun 1400 por cientu. El sobrecostu y l'escándalu creáu torgar a Utzon construyir otres obres maestres. Según Flyvbjerg, esi ye'l verdaderu costu del teatru de la ópera de Sydney.

Esti edificiu abrió'l camín pa la construcción d'edificios de formes xeométriques de gran complexidá dientro de l'arquiteutura moderna. Foi ún de los primeros exemplos nel usu d'análisis computacional nel diseñu de formes complexes. Les téuniques de diseñu escurríes por Utzon y Arup pa la Ópera de Sydney desenvolviéronse llargamente y agora úsense pa trabayos como los de [[Frank Gehry]] o l'[[Arquiteutura Blob|arquiteutura blob]].

El diseñu de la Ópera de Sydney foi tamién ún de los primeros nel mundu en contemplar l'usu d'[[araldite]] como pegamento de los elementos estructurales prefabricaos y probando al empar el conceutu pal so usu futuru.&lt;ref name=&quot;Araldite&quot;&gt;{{Cita web
 |títulu= Selleys Araldite Celebrates 50 Years in
 Australia |autor= Selleys 
 |editorial= Selleys Newsletter, ochobre de 2007
 |url=http://www.selleys.com.au/Newsletter-October-07-Araldite-50-years/default.aspx
 |fechaaccesu= 1 de xineru de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.selleys.com.au/Newsletter-October-07-Araldite-50-years/default.aspx|fechaarchivu=27 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Pano Sydney.jpg|500 px|thumb|center|Panorámica de Sydney.]]

== Inauguración ==
[[Ficheru:Opera House wine detail2.JPG|thumb|175px|Lletres doraes na botella de vinu embotellada pa la inauguración de la Sydney Opera House.]]
La Ópera de Sydney foi inaugurada de manera oficial pola [[Sabela II del Reinu Xuníu|Reina Sabela II]],&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/civilizaciones/obres/17712.htm Fiach n'Arte y hestoria]&lt;/ref&gt; na so condición de [[Australia#Gobierno|Reina d'Australia]] el [[20 d'ochobre]] de [[1973]] xunto col [[Felipe d'Edimburgu|Duque d'Edimburgu]] cola presencia de miles de persones. La ceremonia d'inauguración tuvo compuesta por fueos artificiales y una representación de la [[Sinfonía nº 9 (Beethoven)|Sinfonía Nº 9]] de [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]]. Na velada inaugural participó la [[Orquesta Sinfónica de Sydney]] so la direición de [[Willem van Otterloo]], el &quot;[[Sydney Philarmonia Choir]]&quot; y el &quot;[[Sydney Philarmonía Motet Choor]]&quot;, interpretando &quot;[[Jubugalee]]&quot; (de [[John Antil]]). A otru día la Reina y el Duque d'Edimburgu realizaron una visita protocolaria a les instalaciones y a tol complexu.

Antes de la ceremonia d'inauguración oficial yá se realizaren delles representaciones dramátiques y musicales nel edificiu. 

Mientres la construcción del edificiu realizáronse numberoses representaciones a la de la comida siendo la primera la del actor y cantante afroamericanu [[Paul Robeson]], realizada en [[1960]] dende los [[andamiu|andamios]] pa los trabayadores que construyíen l'edificiu.&lt;ref name=&quot;Tom Fletcher&quot;&gt;{{Cita web
 |títulu= Sydney Opera House
 |autor= Tom Fletcher
 |editorial= Tom Fletcher's Sydney Architecture
 |url= http://www.sydneyarchitecture.com/ROC/QUA01.htm
 |fechaaccesu= 1 de xineru de 2008
 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20070927010222/http://sydneyarchitecture.com/ROC/QUA01.htm
 |fechaarchivu= 2007-09-27
 }}&lt;/ref&gt; Yá rematáu, la primer interpretación artística nel complexu foi un conciertu de prueba realizáu'l [[31 d'ochobre]] de [[1972]] na Sala de Música, presentáu por [[Música Viva Australia]], integráu pol [[Cuartetu de Cuerdes Fidelio]], [[Lauris Elms]] y [[Donald Westlake]]. El [[17 d'avientu]] d'esi mesmu añu realizó'l primer conciertu de prueba nel Concert Hall, cola Orquesta Sinfónica de Sydney dirixida por Sir [[Bernard Heinze]]. El [[21 de xineru]] de [[1973]] concretóse'l primer conciertu de prueba nel Teatru de la Ópera, con interpretaciones de [[Donald Smith]], [[Elizabeth Fretwell]] y miembros de l'[[ABC National Training Orchestra]], dirixida por [[Robert Miller]]. El [[10 d'abril]] de 1973 llevar a cabu'l primer recital nel complexu, ante un públicu d'invitaos, al cargu de la pianista Rómola Constantino quien realizó la interpretación nel Concert Hall (Sala de Conciertos).&lt;ref name=&quot;Sydney Opera House Story&quot;&gt;{{Cita web
 |títulu= The Sydney Opera House Story: 1970-1979
 |autor= The Wolanski Foundation
 |editorial= The Wolanski Foundation
 |url= http://www.twf.org.au/search/sohstory3.html
 |fechaaccesu= 1 de xineru de 2008
 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20140127144413/http://twf.org.au/search/sohstory3.html
 |fechaarchivu= 2014-01-27
 }}&lt;/ref&gt;

La primer representación pública realizóse'l [[28 de setiembre]] de [[1973]], cola presentación de la ópera [[Guerra y paz (ópera)|''La Guerra y la Paz'']] de [[Serguéi Prokófiev]] nel Teatru de la Ópera. A otru día, el [[29 de setiembre]], realizóse'l primer conciertu públicu na Sala de Conciertos, realizáu pola Orquesta Sinfónica de Sydney, dirixida por [[Charles Mackerras]] y la sopranu sueca [[Birgit Nilsson]], como solista.&lt;ref name=&quot;Sydney Opera House Story&quot; /&gt;

== Acontecimientos nel esterior del complexu ==
[[Ficheru:OperaSydney-Fuegos2006-342289398.jpg|thumb|240px|Receición del [[Añu Nuevu]] [[2006]] en Sydney.]]
El sitiu de la Ópera de Sydney tresformóse nun puntu de referencia y alcuentru de gran importancia. El [[24 de payares]] de [[1996]], el destacáu grupu de rock australianu/neozelandés [[Crowded House]], realizó'l so últimu conciertu nes escaleres del teatru ante un ensame de xente qu'algamaba casi los cien mil persones. En [[1997]], l'escalador urbanu [[Francia|francés]] [[Alain Robert]] moteyáu &quot;Spiderman&quot;, usando solamente les sos manes y pies desnudos y ensin dispositivos de seguridá, esguiló la paré esterior del edificiu.&lt;ref&gt;[http://www.funversion.com/deportes/reportajes/alain_robert.jsp Artículu sobre Spiderman]&lt;/ref&gt;

Mientres los [[Xuegos Olímpicos de Sydney 2000]] l'edificiu foi incluyíu dientro de la ruta olímpica que siguiría l'[[Antorcha olímpica|antorcha]] peles cais de la ciudá nel so camín escontra l'estadiu olímpicu, siendo la nadadora australiana [[Samantha Riley]] quien se paró nel visu de la casa d'ópera pa ximelgar l'antorcha olímpica. Tamién foi sede de dellos acontecimientos de los xuegos olímpicos, como'l [[triatlón]] que tenía la so salida nel edificiu o les regatas del [[Badea de Sydney|puertu de Sydney]].

La seguridá na ópera aumentó como resultáu de la probabilidá d'atraer atentaos tres los [[atentaos del 11 de setiembre de 2001]]. Esta seguridá nun torgar que dos activistes pacifistes en marzu de 2003 esguilaren al visu de la bóveda más alta y dibuxaren [[Manifestaciones contra la invasión d'Iraq de 2003|«NON WAR» (GUERRA NON)]] en lletres xigantes coloraes, pa oponese a la participación d'Australia na [[guerra d'Iraq]]. Estos dos pacifistes fueron arrestaos y condergaos en xineru de 2004 a nueve meses de detención periódica por dañu maliciosu y desorde públicu amás de tener qu'abonar $151.000 pola llimpieza de la bóveda.&lt;ref&gt;[http://www.burdig.com/pdf/NON%20WAR%20Opera%20House%2019%20Mar%202003.pdf Informe sobre'l fregáu] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Informe sobre'l fregáu |2=http://www.burdig.com/pdf/NON%20WAR%20Opera%20House%2019%20Mar%202003.pdf |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:AUS NSW Opera House DSC05119.jpg|thumb|240px|La sala Utzon: reconstruyida y redecorada col diseñu orixinal de Utzon.]]

== Reconciliación con Utzon y nuevos trabayos ==
A fines de la [[años 1990|década de los 90]], el Patronatu de la Casa d'Ópera de Sydney empecipió un acercamientu a Jorn Utzon col fin de producir una reconciliación y asegurar la so implicación nuna futura remodelación del edificiu. Poco dempués, en [[1999]], el Patronatu designar como consultor del diseñu pal futuru trabayu.&lt;ref&gt;{{Cita web | autor=Sydney Opera House Media Release | añu=August 1999 | títulu=Utzon Appointment: 'Reunites The Man and his Masterpiece' | url=http://www.sydneyoperahouse.com/sections/media_room/media_releases/press_release.asp?idPressRelease=15&amp;sm=5&amp;ss=19 | fechaaccesu=13 de marzu de 2007}}&lt;/ref&gt; 

En [[2004]], abrióse'l primer espaciu interior reconstruyíu pa restablecer el diseñu orixinal de Utzon, rebautizándose como &quot;Sala Utzon&quot; nel so honor.&lt;ref&gt;{{Cita web | autor=chiefengineer.org | títulu=The Sydney Opera House | url=http://www.chiefengineer.org/content/content_display.cfm/seqnumber_content/1823.htm | fechaaccesu=13 de marzu de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.chiefengineer.org/content/content_display.cfm/seqnumber_content/1823.htm|fechaarchivu=27 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt; N'abril de [[2007]], Utzon propunxo una importante remodelación del edificiu de la Ópera.&lt;ref&gt;{{cita publicación | nome=Matthew | apellíu=Benns | coautor= | títulu=Utzon wants to tear up floor of the Opera House | fecha=200-04-08 | editorial= | url =http://www.smh.com.au/news/arts/utzon-wants-to-tear-up-floor-of-the-opera-house/2007/04/07/1175366528643.html | publicación=The Sydney Morning Herald | páxines= | fechaaccesu= 12 d'abril de 2007 | idioma= }}&lt;/ref&gt;

== Patrimoniu de la Humanidá ==
{{Ficha de Patrimoniu de la Humanidá |
Nome = Palaciu de la Ópera de Sydney
| Imaxe = Opera_de_Sydney.png
| Tamañu = 250
| Pie = Sydney Opera House.
| País = {{AUS}}
| Tipu = '''&lt;span style=&quot;color:#F4A460&quot;&gt;Cultural&lt;/span&gt;'''
| Criterios = i
| ID = 166rev 
| Rexón = [[Patrimoniu de la Humanidá n'Asia y Oceanía|Asia y Oceanía]]
| Añu = 2007
| Extensión = 
| Peligru = 
| Coordenaes = non
}}

=== Patrimoniu cultural n'Australia ===
El [[12]] de [[xunetu]] de [[2005]] el gobiernu australianu declaró a la Ópera de Sydney patrimoniu nacional, pasu previu necesariu por que el edificiu pudiera ser declaráu Patrimoniu de la Humanidá pola [[Unesco]]. A principios de 2006, el gobiernu del Estáu de Nueva Gales del Sur y el gobiernu federal australianu presentaron la so candidatura, sumándose al [[Palaciu Real d'Esposiciones|Centro d'Esposiciones Real de Melbourne]], la [[Gran barrera de coral Gran Barrera de coral]] de [[Queensland]] y les [[Parque nacional Montes Azules|Montes Azules]], de Nueva Gales del Sur. Finalmente, el [[28 de xunu]] de [[2007]], la Unesco declaró la '''Ópera de Sydney''' como [[Patrimoniu de la Humanidá]], tomando un área protexida de 5,8 [[hectárea|ha]] y 438,1 ha de zona de proteición. Acabáu en 1973, tratar del edificiu más modernu del mundu que recibió'l títulu de patrimoniu de la humanidá. L'edificiu recibe cerca de cuatro millones de turistes añales.&lt;ref&gt;[https://www.elmundo.es/elmundo/2005/07/12/cultura/1121168269.html Noticia del [[12 de xunetu] de [[2005]] nel diariu El Mundo]&lt;/ref&gt;

=== Patrimoniu cultural de Dinamarca ===

El ministeriu [[Dinamarca|danés]] de cultura en [[2006]] designó doce iconos culturales que definen caúna de los nueve campos. Esti edificiu ta escoyíu como ún de los oxetos incluyíos nel apartáu d'arquiteutura'l cuál foi asina incluyíu nel apartáu cultural.

== Nominación pa les nueves siete maravíes ==

La Ópera de Sydney foi una de les 21 construcciones finalistes pa determinar les [[Nueves siete maravíes del mundu modernu|nueves siete maravíes del mundu]]. Nel día que foi nomada, realizóse un té de la mañana, que'l so anfitrión foi'l primer ministru de Nueva Gales del Sur, [[Morris Iemma]], fuera de la casa de la ópera. Finalmente'l complexu nun resultó escoyíu.&lt;ref&gt;[http://www.new7wonders.com Sitio web de les nueves siete maravíes]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Channel Ten News'', canal de noticies d'Australia, [[22 de payares]] de [[2006]].&lt;/ref&gt;

== Simbolismu ==

L'edificiu de la ópera de [[Sydney]] foi usáu como la base del logotipu oficial de los [[Xuegos Olímpicos de 2000|xuegos olímpicos de Sydney 2000]] tantu nel logotipu como nes medayes. L'edificiu apaez como parte del logotipu de los [[Sydney Swans Football Club]], [[Australian Football League]], [[Sydney Roosters]], [[National Rugby League]] team, [[Sydney Kings]] [[National Basketball League (Australia)]] team, [[Sydney Football Club]] [[A-League]], [[Sydney Gay and Lesbian Mardi Gras]], la ''AMSA'' (Australian Medical Student Association) convención del añu [[2005]], y la [[XXIII Xornada Mundial de la Mocedá 2008]] (WYD SYD 08).

== Edificios similares ==

Dellos edificios modernos del mundu inspiráronse na Ópera de Sydney, ente ellos:&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://sourceable.net/proposed-perth-concert-hall-looks-sydney-opera-house-esque/ |títulu=Proposed Perth Concert Hall Looks Sydney Opera House-Esque |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140512000143/http://sourceable.net/proposed-perth-concert-hall-looks-sydney-opera-house-esque/ |fechaarchivu=2014-05-12 }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=packed&gt;
File:Auditorio de Tenerife, Santa Cruz de Tenerife, España, 2012-12-15, DD 03.jpg|[[Auditoriu de Tenerife]], [[España]].
File:Lotus temple 47.jpg|[[Templu del lotu]], [[India]].
File:The Armadillo - geograph.org.uk - 957073.jpg|[[Clyde Auditorium]], [[Reinu Xuníu]].
&lt;/gallery&gt;

== Ver tamién ==

* [[Órganu de la Ópera de Sydney]]
* [[Auditoriu de Tenerife]]

== Bibliografía n'inglés ==
* [[Ava Hubble|Hubble, Ava]], ''The Strange Case of Eugene Goossens and Other Tales from The Opera House'', Collins Publishers, Australia, 1988. (Ava Hubble foi xefe de prensa de SOH (Ópera de Sydney) mientres quince años).
* Duek-Cohen, Elias, ''Utzon and the Sydney Opera House'', Morgan Publications, Sydney, 1967-1998.
* Stuber, Fritz, ''Sydney's Opera House - Not a World Heritage Item? - Carta abrierta a Hon. John W. Howard, Primer Ministru'', in: Australian Planner (Sydney), Vol. 35, Non. 3, 1998 (p. 116); Architecture + Design (New Dehli), Vol. XV, Non. 5, 1998 (páxs.12-14); colax (Berne), Non. 3, 1998, (páxs.33-34, 1 ill.).
* [https://web.archive.org/web/20110628074700/http://www.abc.net.au/news/newsitems/200504/s1355304.htm ''&quot;Opera House an architectural 'tragedy&quot;''', ABC News Online, 28 April 2005.]
* [http://flyvbjerg.plan.aau.dk/HARVARDDESIGN63PRINT.pdf Flyvbjerg, Bent, &quot;Design by Deception: The Politics of Megaproject Approval&quot;, ''Harvard Design Magacín'', Volume 22, 2005.]
* Watson, Anne (editor): ''&quot;Building a Masterpiece: The Sydney Opera House&quot;'', 2006, Lund Humphries, ISBN 0-85331-941-3, ISBN 978-0-85331-941-2

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
* [http://www.mapygon.com/australia/new-south-wales/sydney/darling-harbour/sydney-opera-house/ The Sydney Opera House mapygon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927015211/http://www.mapygon.com/australia/new-south-wales/sydney/darling-harbour/sydney-opera-house/ |date=2007-09-27 }}
* [http://www.sydneyoperahouse.com Sitiu oficial de la Ópera de Sydney] 
* [http://www.sydneyarchitecture.org/ Sitio web d'arquiteutura en Sydney]
* [https://web.archive.org/web/20070208055435/http://www.chiefengineer.org/content/content_display.cfm/seqnumber_content/1823.htm Artículu de www.chiefengineer.org que repasa la historia del proyeutu]
* [http://image.sl.nsw.gov.au/cgi-bin/ebindshow.pl?doc=on122/a270 Fotografíes de la construcción] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060824114700/http://image.sl.nsw.gov.au/cgi-bin/ebindshow.pl?doc=on122%2Fa270 |date=2006-08-24 }}
* {{Enllaz rotu|1=Vista Satélite |2=http://www.elocalizador.com/opera-de-sidney/ |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.captiveye-therocks.com/camera_ds/camera.htm Webcam en direutu dende la Ópera de Sydney] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131016225704/http://www.captiveye-therocks.com/camera_ds/camera.htm |date=2013-10-16 }}

{{ORDENAR:Opera de Sidney}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Teatros d'Australia|Sydney]]
[[Categoría:Patrimoniu de la Humanidá n'Australia]]
[[Categoría:Arquiteutura moderna]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]</text>
      <sha1>f8dnu34fynbqhaehlhfg1oscqlcoof9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Copa de la Lliga d'Alemaña</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111805</id>
    <revision>
      <id>4765800</id>
      <parentid>3865764</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T10:33:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nordat</username>
        <id>89154</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Títulos per club */ Bianco e Blu a scacchi bordati di Rosso.svg</comment>
      <origin>4765800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4640" sha1="dvvvh02z05t7dqwalo1mkcaswq6lkf7" xml:space="preserve">{{competición deportiva}}
La '''Copa de Lliga d'Alemaña''', foi una competición apostada de 1997 a 2007 ente clubes de fútbol d'[[Alemaña]], que tenía lugar antes del empiezu de la Bundesliga. 

Dende 2010, la competición oficial que s'apuesta antes d'empiezu de la Bundesliga, ye la [[Supercopa d'Alemaña]].

== Historia ==
La primer edición apostar na temporada 1972/73, de manera escepcional. En 1997, el tornéu reintroducióse como reemplazu de l'antigua [[Supercopa d'Alemaña]], llevándose a cabu hasta'l 2007 ininterrumpidamente.

Quitando la primer edición, el formatu consistía n'eliminatories direutes y participaben seis equipos: los cinco primeros equipos de la [[Bundesliga (Alemaña)|Bundesliga]] na temporada anterior y el campeón de la [[Copa d'Alemaña]]. Hai de solliñar que'l campeón de la Bundesliga y el campeón de la Copa d'Alemaña empezaben la so participación dende les semifinales.

Tolos axugamientos apostar a partíu únicu sobre terrenal neutral.

== Palmarés ==
{| {{tablaguapa}} style=&quot;width:70%; font-size:90%&quot; 
!width=8%|'''Temporada'''
!width=&quot;15%&quot;|Campeón
!width=&quot;8%&quot;|Resultáu !width=&quot;15%&quot;|Subcampeón

!width=&quot;20%&quot;|Sede de la final
|-
| &lt;center&gt;1973
|'''[[Hamburger SV|Hamburgu]]
| &lt;center&gt;4–0
|[[Borussia Mönchengladbach]]
|[[Volksparkstadion]], [[Hamburgu]]
|-
| &lt;center&gt;1997
|'''[[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| &lt;center&gt;2–0
|[[VfB Stuttgart]]
|[[BayArena]], [[Leverkusen]]
|-
| &lt;center&gt;1998
|'''[[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| &lt;center&gt;4–0
|[[VfB Stuttgart]]
|[[BayArena]], [[Leverkusen]]
|-
| &lt;center&gt;1999
|'''[[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| &lt;center&gt;2–1
|[[Werder Bremen]]
|[[BayArena]], [[Leverkusen]]
|-
| &lt;center&gt;2000
|'''[[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| &lt;center&gt;5–1
|[[Hertha Berliner Sport Club|Hertha Berlín]]
|[[BayArena]], [[Leverkusen]]
|-
| &lt;center&gt;2001
|'''[[Hertha Berliner Sport Club|Hertha Berlín]]
| &lt;center&gt;4–1
|[[FC Schalke 04|Schalke 04]]
|[[Carl-Benz-Stadion]], [[Mannheim]]
|-
| &lt;center&gt;2002
|'''[[Hertha Berliner Sport Club|Hertha Berlín]]
| &lt;center&gt;4–1
|[[FC Schalke 04|Schalke 04]]
|[[Ruhrstadion]], [[Bochum]]
|-
| &lt;center&gt;2003
|'''[[Hamburger SV|Hamburgu]]
| &lt;center&gt;4–2
|[[Borussia Dortmund]]
|[[Stadion am Bruchweg]], [[Mainz]]
|-
| &lt;center&gt;2004
|'''[[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| &lt;center&gt;3–2
|[[Werder Bremen]]
|[[Stadion am Bruchweg]], [[Mainz]]
|-
| &lt;center&gt;2005
|'''[[FC Schalke 04|Schalke 04]]
| &lt;center&gt;1–0
|[[VfB Stuttgart]]
|[[Zentralstadion]], [[Leipzig]]
|-
| &lt;center&gt;2006
|'''[[Werder Bremen]]
| &lt;center&gt;2–0
|[[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
|[[Zentralstadion]], [[Leipzig]]
|-
| &lt;center&gt;2007
|'''[[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| &lt;center&gt;1–0
|[[FC Schalke 04|Schalke 04]]
|[[Zentralstadion]], [[Leipzig]]
|}

== Títulos per club ==
{| {{tablaguapa}} style=&quot;width:80%; font-size:90%&quot; 
!width=&quot;13%&quot;| Club
!width=&quot;6%&quot;| Títulos
!width=&quot;15%&quot;| Años campeón 
!width=&quot;6%&quot;| Subtítulos
!width=&quot;15%&quot;| Año subcampeón
|-
| [[Ficheru:600px Bianco e Blu a scacchi bordati di Rosso.svg|20px|border]] '''[[FC Bayern München|Bayern Múnich]] 
| &lt;center&gt;'''6 || 1997, 1998, 1999, 2000, 2004, 2007
| &lt;center&gt;1 || 2006
|-
| [[Ficheru:600px White bordered Blue HEX-161384.svg|20px|border]] '''[[Hertha Berliner Sport Club|Hertha Berlín]]
| &lt;center&gt;'''2 || 2001, 2002
| &lt;center&gt;1 || 2000
|-
| [[Ficheru:600px Blue background HEX-0A3F86 White Black rhombus.svg|20px|border]] '''[[Hamburger SV|Hamburgu]] 
| &lt;center&gt;'''2 || 1973, 2003
| &lt;center&gt;- || –--
|-
| [[Ficheru:600px Blu e Bianco bordato con martello.png|20px|border]] '''[[FC Schalke 04|Schalke 04]] 
| &lt;center&gt;'''1 || 2005
| &lt;center&gt;3 || 2001, 2002, 2007
|-
|'''[[Werder Bremen]] 
| &lt;center&gt;'''1 || 2006
| &lt;center&gt;2 || 1999, 2004
|-
| [[Ficheru:600px Bianco Con Striscia Rossa e scudo giallo.png|20px|border]] [[VfB Stuttgart]] 
| &lt;center&gt;- || –--
| &lt;center&gt;3 || 1997, 1998, 2005
|-
| [[Ficheru:600px B Nera su sfondo Bianco Nero Verde.png|20px|border]] [[Borussia Mönchengladbach]] 
| &lt;center&gt;- || –--
| &lt;center&gt;1 || 1973
|-
| [[Ficheru:600px Giallo e Nero con BVB09.png|20px|border]] [[Borussia Dortmund]] 
| &lt;center&gt;- || –--
| &lt;center&gt;1 || 2003
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}
* [http://www.rsssf.com/tablesd/duitsupcuphist.html rsssf.com - (West) Germany - List of Super/League Cup Finals]

== Ver tamién ==
* [[Bundesliga d'Alemaña]]
* [[Copa d'Alemaña]]
* [[Supercopa d'Alemaña]]
* [[Palmarés del Campeonatu Alemán de fútbol]]


{{Tradubot|Copa de la Liga de Alemania}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Competiciones de fútbol n'Alemaña]]
[[Categoría:Copes de la Lliga de fútbol]]</text>
      <sha1>dvvvh02z05t7dqwalo1mkcaswq6lkf7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>4765802</id>
      <parentid>4765800</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T10:34:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nordat</username>
        <id>89154</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Títulos per club */ Bianco e Blu a scacchi bordati di Rosso.svg</comment>
      <origin>4765802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4634" sha1="p5lmut7chshldu447we7pjtvekp7vky" xml:space="preserve">{{competición deportiva}}
La '''Copa de Lliga d'Alemaña''', foi una competición apostada de 1997 a 2007 ente clubes de fútbol d'[[Alemaña]], que tenía lugar antes del empiezu de la Bundesliga. 

Dende 2010, la competición oficial que s'apuesta antes d'empiezu de la Bundesliga, ye la [[Supercopa d'Alemaña]].

== Historia ==
La primer edición apostar na temporada 1972/73, de manera escepcional. En 1997, el tornéu reintroducióse como reemplazu de l'antigua [[Supercopa d'Alemaña]], llevándose a cabu hasta'l 2007 ininterrumpidamente.

Quitando la primer edición, el formatu consistía n'eliminatories direutes y participaben seis equipos: los cinco primeros equipos de la [[Bundesliga (Alemaña)|Bundesliga]] na temporada anterior y el campeón de la [[Copa d'Alemaña]]. Hai de solliñar que'l campeón de la Bundesliga y el campeón de la Copa d'Alemaña empezaben la so participación dende les semifinales.

Tolos axugamientos apostar a partíu únicu sobre terrenal neutral.

== Palmarés ==
{| {{tablaguapa}} style=&quot;width:70%; font-size:90%&quot; 
!width=8%|'''Temporada'''
!width=&quot;15%&quot;|Campeón
!width=&quot;8%&quot;|Resultáu !width=&quot;15%&quot;|Subcampeón

!width=&quot;20%&quot;|Sede de la final
|-
| &lt;center&gt;1973
|'''[[Hamburger SV|Hamburgu]]
| &lt;center&gt;4–0
|[[Borussia Mönchengladbach]]
|[[Volksparkstadion]], [[Hamburgu]]
|-
| &lt;center&gt;1997
|'''[[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| &lt;center&gt;2–0
|[[VfB Stuttgart]]
|[[BayArena]], [[Leverkusen]]
|-
| &lt;center&gt;1998
|'''[[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| &lt;center&gt;4–0
|[[VfB Stuttgart]]
|[[BayArena]], [[Leverkusen]]
|-
| &lt;center&gt;1999
|'''[[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| &lt;center&gt;2–1
|[[Werder Bremen]]
|[[BayArena]], [[Leverkusen]]
|-
| &lt;center&gt;2000
|'''[[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| &lt;center&gt;5–1
|[[Hertha Berliner Sport Club|Hertha Berlín]]
|[[BayArena]], [[Leverkusen]]
|-
| &lt;center&gt;2001
|'''[[Hertha Berliner Sport Club|Hertha Berlín]]
| &lt;center&gt;4–1
|[[FC Schalke 04|Schalke 04]]
|[[Carl-Benz-Stadion]], [[Mannheim]]
|-
| &lt;center&gt;2002
|'''[[Hertha Berliner Sport Club|Hertha Berlín]]
| &lt;center&gt;4–1
|[[FC Schalke 04|Schalke 04]]
|[[Ruhrstadion]], [[Bochum]]
|-
| &lt;center&gt;2003
|'''[[Hamburger SV|Hamburgu]]
| &lt;center&gt;4–2
|[[Borussia Dortmund]]
|[[Stadion am Bruchweg]], [[Mainz]]
|-
| &lt;center&gt;2004
|'''[[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| &lt;center&gt;3–2
|[[Werder Bremen]]
|[[Stadion am Bruchweg]], [[Mainz]]
|-
| &lt;center&gt;2005
|'''[[FC Schalke 04|Schalke 04]]
| &lt;center&gt;1–0
|[[VfB Stuttgart]]
|[[Zentralstadion]], [[Leipzig]]
|-
| &lt;center&gt;2006
|'''[[Werder Bremen]]
| &lt;center&gt;2–0
|[[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
|[[Zentralstadion]], [[Leipzig]]
|-
| &lt;center&gt;2007
|'''[[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| &lt;center&gt;1–0
|[[FC Schalke 04|Schalke 04]]
|[[Zentralstadion]], [[Leipzig]]
|}

== Títulos per club ==
{| {{tablaguapa}} style=&quot;width:80%; font-size:90%&quot; 
!width=&quot;13%&quot;| Club
!width=&quot;6%&quot;| Títulos
!width=&quot;15%&quot;| Años campeón 
!width=&quot;6%&quot;| Subtítulos
!width=&quot;15%&quot;| Año subcampeón
|-
| [[Ficheru:Bianco e Blu a scacchi bordati di Rosso.svg|20px|border]] '''[[FC Bayern München|Bayern Múnich]] 
| &lt;center&gt;'''6 || 1997, 1998, 1999, 2000, 2004, 2007
| &lt;center&gt;1 || 2006
|-
| [[Ficheru:600px White bordered Blue HEX-161384.svg|20px|border]] '''[[Hertha Berliner Sport Club|Hertha Berlín]]
| &lt;center&gt;'''2 || 2001, 2002
| &lt;center&gt;1 || 2000
|-
| [[Ficheru:600px Blue background HEX-0A3F86 White Black rhombus.svg|20px|border]] '''[[Hamburger SV|Hamburgu]] 
| &lt;center&gt;'''2 || 1973, 2003
| &lt;center&gt;- || –--
|-
| [[Ficheru:600px Blu e Bianco bordato con martello.png|20px|border]] '''[[FC Schalke 04|Schalke 04]] 
| &lt;center&gt;'''1 || 2005
| &lt;center&gt;3 || 2001, 2002, 2007
|-
|'''[[Werder Bremen]] 
| &lt;center&gt;'''1 || 2006
| &lt;center&gt;2 || 1999, 2004
|-
| [[Ficheru:600px Bianco Con Striscia Rossa e scudo giallo.png|20px|border]] [[VfB Stuttgart]] 
| &lt;center&gt;- || –--
| &lt;center&gt;3 || 1997, 1998, 2005
|-
| [[Ficheru:600px B Nera su sfondo Bianco Nero Verde.png|20px|border]] [[Borussia Mönchengladbach]] 
| &lt;center&gt;- || –--
| &lt;center&gt;1 || 1973
|-
| [[Ficheru:600px Giallo e Nero con BVB09.png|20px|border]] [[Borussia Dortmund]] 
| &lt;center&gt;- || –--
| &lt;center&gt;1 || 2003
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}
* [http://www.rsssf.com/tablesd/duitsupcuphist.html rsssf.com - (West) Germany - List of Super/League Cup Finals]

== Ver tamién ==
* [[Bundesliga d'Alemaña]]
* [[Copa d'Alemaña]]
* [[Supercopa d'Alemaña]]
* [[Palmarés del Campeonatu Alemán de fútbol]]


{{Tradubot|Copa de la Liga de Alemania}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Competiciones de fútbol n'Alemaña]]
[[Categoría:Copes de la Lliga de fútbol]]</text>
      <sha1>p5lmut7chshldu447we7pjtvekp7vky</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Supercopa d'Alemaña</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111820</id>
    <revision>
      <id>4765801</id>
      <parentid>4521465</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T10:33:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nordat</username>
        <id>89154</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Títulos per club */ Bianco e Blu a scacchi bordati di Rosso.svg</comment>
      <origin>4765801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11588" sha1="2uyz8q7rxur2bshtpa4ufrcky1bjxj6" xml:space="preserve">{{competición deportiva}}
La '''Supercopa d'Alemaña''' (n'[[Idioma alemán|alemán]] y oficialmente: ''DFL-Supercup'') ye una competición ente clubes de fútbol d'[[Alemaña]], apostándose a partíu únicu ente'l campeón de la [[Bundesliga (Alemaña)|Bundesliga]] y el vencedor de la [[Copa d'Alemaña]].&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.rsssf.com/tablesd/duitsupcuphist.html |títulu= (West) Germany - List of Super/League Cup Finals |fechaaccesu=23 de xunetu de 2011|autor=Karel Stokkermans |coautores=Andreas Werner, Pierre Winkler, Roberto Di Maggio, Matthias Arnhold |fecha= 17 de setiembre de 2010 |obra= |editor=rsssf.com |idioma= inglés |cita= }}&lt;/ref&gt;
El partíu de la Supercopa alemana supón l'entamu de la temporada futbolística nel país.

El partíu apostar nel estadiu del campeón de Copa o nel estadiu del subcampeón de la Lliga 

== Historia ==

Xugar dende [[1976]] hasta [[1996]], y participaron los campeones de les dos competiciones máximes del fútbol xermano, la [[Bundesliga (Alemaña)|1. Bundesliga]] y el campeón de la [[Copa d'Alemaña]]. El tornéu foi sustituyíu pola [[Copa de la Lliga d'Alemaña|Copa de la Lliga]], que se xugó dende 1997 hasta 2007.

El [[23 de xunetu]] de [[2008]] xugóse la edición 2008 ente [[Bayern Múnich]], campeón de la [[Bundesliga (Alemaña)|Lliga]] y de la [[Copa d'Alemaña|Copa]], y el [[Borussia Dortmund]], subcampeón de la [[Copa d'Alemaña|Copa]]. Foi ganada por esti postreru, pero la mesma foi declarada como non oficial. 

El [[20 de xunetu]] de [[2009]] el [[Werder Bremen]], campeón de la [[Copa d'Alemaña|Copa]], ganó 2-1 al [[VfL Wolfsburgo|Wolfsburgu]], campeón de la [[Bundesliga (Alemaña)|Lliga]], y axudicóse la edición 2009 del certame, siendo declarada non oficial como la de 2008.

En [[2010]] retomóse la competición, depués de 14 años de nun realizala de manera oficial, siendo ganada pol [[FC Bayern München|Bayern Múnich]] por 2-0 contra'l [[Schalke 04]].

En [[2025]], la copa renomóse n'honor al futbolista alemán [[Franz Beckenbauer]].&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://mibundesliga.com/la-supercopa-alemana-pasara-a-llamarse-copa-franz-beckenbauer/|títulu=La Supercopa alemana pasará a llamarse Copa Franz Beckenbauer|autor=José I. Araoz|fechaaccesu=24 d'agostu de 2026|cita=MiBundesliga.com}}&lt;/ref&gt; El vixente campeón ye'l [[FC Bayern München|Bayern Múnich]], en ganando al [[Borussia Dortmund]].

== Campeones per añu == 
{| {{tablaguapa}} style=&quot;width:80%; font-size:90%&quot; 
|-
! width=7%| Añu
!width=10%| Sede
!width=25%| Campeón
! width=&quot;12%&quot; | Marcador
! width=&quot;25%&quot; | Subcampeón
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |Non oficial
|-
| align=&quot;center&quot;| 1976
| ---
| [[Borussia Mönchengladbach]]
| align=&quot;center&quot; | 3 - 2
| [[Hamburger SV|Hamburgu]]
|-
| align=&quot;center&quot;| 1982
| ---
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| align=&quot;center&quot; | 1 - 1 &lt;small&gt;(4-2 [[Tiros dende'l puntu de penalti|pen.]])&lt;/small&gt; 
| [[Hamburger SV|Hamburgu]]
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:center&quot; | Oficial
|-
| align=&quot;center&quot;| 1987
| [[Frankfurt]]
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| align=&quot;center&quot; | 2 - 1
| [[Hamburger SV|Hamburgu]]
|-
| align=&quot;center&quot;| 1988
| [[Frankfurt]]
| [[Werder Bremen]]
| align=&quot;center&quot; | 2 - 0
| [[Eintracht Frankfurt]]
|-
| align=&quot;center&quot;| 1989
| [[Kaiserslautern]]
| [[Borussia Dortmund]]
| align=&quot;center&quot; | 4 - 3
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
|-
| align=&quot;center&quot;| 1990
| [[Karlsruhe]]
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| align=&quot;center&quot; | 4 - 1
| [[1. FC Kaiserslautern|Kaiserslautern]]
|-
| align=&quot;center&quot;| 1991
| [[Hannover]]
| [[1. FC Kaiserslautern|Kaiserslautern]]
| align=&quot;center&quot; | 3 - 1
| [[Werder Bremen]]
|-
| align=&quot;center&quot;| 1992
| [[Hannover]]
| [[VfB Stuttgart]]
| align=&quot;center&quot; | 3 - 1
| [[Hannover 96]]
|-
| align=&quot;center&quot;| 1993
| [[Leverkusen]]
| [[Werder Bremen]]
| align=&quot;center&quot; | 2 - 2 &lt;small&gt;(7-6 [[Tiros dende'l puntu de penalti|pen.]])&lt;/small&gt;
| [[Bayer 04 Leverkusen]]
|-
| align=&quot;center&quot;| 1994
| [[Múnich]]
| [[Werder Bremen]]
| align=&quot;center&quot; | 3 - 1
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
|-
| align=&quot;center&quot;| 1995
| [[Düsseldorf]]
| [[Borussia Dortmund]]
| align=&quot;center&quot; | 1 - 0
| [[Borussia Mönchengladbach]]
|-
| align=&quot;center&quot;| 1996
| [[Mannheim]]
| [[Borussia Dortmund]]
| align=&quot;center&quot; | 1 - 1 &lt;small&gt;(4-3 [[Tiros dende'l puntu de penalti|pen.]])&lt;/small&gt;
| [[1. FC Kaiserslautern|Kaiserslautern]]
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |''apostada con otru formatu, (vease '''[[Copa de la Lliga d'Alemaña]]''')''
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |Non oficial
|-
| align=&quot;center&quot;| 2008
| [[Dortmund]]
| [[Borussia Dortmund]]
| align=&quot;center&quot; | 2 - 1
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
|-
| align=&quot;center&quot;| 2009
| [[Wolfsburg]]
| [[Werder Bremen]]
| align=&quot;center&quot; | 2 - 1
| [[VfL Wolfsburg|Wolfsburgu]]
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |Oficial
|-
| align=&quot;center&quot;| [[Supercopa d'Alemaña 2010|2010]]
| [[Augsburg]]
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]] &lt;small&gt;(LC)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | 2 - 0
| [[FC Schalke 04|Schalke 04]] &lt;small&gt;(SL)&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;center&quot;| [[Supercopa d'Alemaña 2011|2011]]
| [[Gelsenkirchen]]
| [[FC Schalke 04|Schalke 04]] &lt;small&gt;(C)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | 0 - 0 &lt;small&gt;(4-3 [[Tiros dende'l puntu de penalti|pen.]])&lt;/small&gt;
| [[Borussia Dortmund]] &lt;small&gt;(L)&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;center&quot;| [[Supercopa d'Alemaña 2012|2012]]
| [[Múnich]]
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]] &lt;small&gt;(SL)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | 2 - 1
| [[Borussia Dortmund]] &lt;small&gt;(LC)&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;center&quot;| [[Supercopa d'Alemaña 2013|2013]]
| [[Dortmund]]
| [[Borussia Dortmund]] &lt;small&gt;(SL)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | 4 - 2
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]] &lt;small&gt;(LC)&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;center&quot;| [[Supercopa d'Alemaña 2014|2014]]
| [[Dortmund]]
| [[Borussia Dortmund]] &lt;small&gt;(SL)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | 2 - 0
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]] &lt;small&gt;(LC)&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;center&quot;| [[Supercopa d'Alemaña 2015|2015]]
| [[Wolfsburgu]]
| [[VfL Wolfsburg|Wolfsburgu]] &lt;small&gt;(C)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | 1 - 1 &lt;small&gt;(5-4 [[Tiros dende'l puntu de penalti|pen.]])&lt;/small&gt;
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]] &lt;small&gt;(L)&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;center&quot;| [[Supercopa d'Alemaña 2016|2016]]
| [[Dortmund]]
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]] &lt;small&gt;(LC)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | 2 - 0
| [[Borussia Dortmund]] &lt;small&gt;(SL)&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Supercopa d'Alemaña 2017|2017]]
| [[Dortmund]]
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]] &lt;small&gt;(L)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | 2 - 2 &lt;small&gt;(5-4 [[Tiros dende'l puntu de penalti|pen.]])&lt;/small&gt;
| [[Borussia Dortmund]] &lt;small&gt;(C)&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Supercopa d'Alemaña 2018|2018]]
|[[Frankfurt]]
|[[FC Bayern München|Bayern Múnich]] &lt;small&gt;(L)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; |5 - 0
|[[Eintracht Frankfurt]] &lt;small&gt;(C)&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Supercopa d'Alemaña 2019|2019]]
|[[Dortmund]]
|[[Borussia Dortmund]] &lt;small&gt;(SL)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; |2 - 0
|[[FC Bayern München|Bayern Múnich]] &lt;small&gt;(LC)&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Supercopa d'Alemaña 2020|2020]]
|[[Múnich]]
|[[FC Bayern München|Bayern Múnich]] &lt;small&gt;(LC)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; |3 - 2
|[[Borussia Dortmund]] &lt;small&gt;(SL)&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Supercopa d'Alemaña 2021|2021]]
|[[Dortmund]]
|[[FC Bayern München|Bayern Múnich]] &lt;small&gt;(L)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; |3 - 1
|[[Borussia Dortmund]] &lt;small&gt;(C)&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Supercopa d'Alemaña 2022|2022]]
|[[Leipzig]]
|[[FC Bayern München|Bayern Múnich]] &lt;small&gt;(L)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; |5 - 3
|[[RB Leipzig|Leipzig]] &lt;small&gt;(C)&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Supercopa d'Alemaña 2023|2023]]
|[[Múnich]]
|[[RB Leipzig|Leipzig]] &lt;small&gt;(C)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; |3 - 0
|[[FC Bayern München|Bayern Múnich]] &lt;small&gt;(L)&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Supercopa d'Alemaña 2024|2024]]
|[[Leverkusen]]
|[[Bayer 04 Leverkusen]] &lt;small&gt;(LC)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; |2 - 2 &lt;small&gt;(4-3 [[Tiros dende'l puntu de penalti|pen.]])&lt;/small&gt;
|[[VfB Stuttgart]] &lt;small&gt;(SL)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; |Franz Beckenbauer Supercup
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Supercopa d'Alemaña 2025|2025]]
|[[Stuttgart]]
|[[FC Bayern München|Bayern Múnich]] &lt;small&gt;(L)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; |2 - 1
|[[VfB Stuttgart]] &lt;small&gt;(C)&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Supercopa d'Alemaña 2026|2026]]
|[[Dortmund]]
|[[FC Bayern München|Bayern Múnich]] &lt;small&gt;(LC)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; |2 - 1
|[[Borussia Dortmund]] &lt;small&gt;(SL)&lt;/small&gt;
|}
&lt;center&gt;&lt;small&gt;'''Nota:''' (L) = Campeón de Lliga; (C) = Campeón de Copa; (LC) = Campeón de Lliga y Copa; (SL) = Subcampeón de Lliga.&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

== Títulos per club ==
* ''Solo ediciones oficiales, esclúyense ediciones de 2008 y 2009.''
{| {{tablaguapa}} style=&quot;width:73%; font-size:90%&quot; 
!width=&quot;180px&quot;|Club
!width=&quot;60px&quot;| Títulos
!width=&quot;60px&quot;|Subtítulos
!width=&quot;400px&quot;| Años Campeón
|-
| [[Ficheru:Bianco e Blu a scacchi bordati di Rosso.svg|20px|border]] '''[[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
|&lt;center&gt;'''12'''|| &lt;center&gt;7 ||1987, 1990, [[Supercopa d'Alemaña 2010|2010]], [[Supercopa d'Alemaña 2012|2012]], [[Supercopa d'Alemaña 2016|2016]], [[Supercopa d'Alemaña 2017|2017]], [[Supercopa d'Alemaña 2018|2018]], [[Supercopa d'Alemaña 2020|2020]], [[Supercopa d'Alemaña 2021|2021]], [[Supercopa d'Alemaña 2022|2022]], [[Supercopa d'Alemaña 2025|2025]], [[Supercopa d'Alemaña 2026|2026]]
|-
| [[Ficheru:600px Giallo e Nero con BVB09.png|20px|border]] '''[[Borussia Dortmund]]
| &lt;center&gt;'''6''' || &lt;center&gt;7 || 1989, 1995, 1996, [[Supercopa d'Alemaña 2013|2013]], [[Supercopa d'Alemaña 2014|2014]], [[Supercopa d'Alemaña 2019|2019]]
|-
| [[Ficheru:Flag_green_HEX-007500.svg|20px|border]] '''[[Werder Bremen]]
| &lt;center&gt;'''3''' || &lt;center&gt;1 ||1988, 1993, 1994
|-
| [[Ficheru:600px 1FCK su sfondo rosso.png|20px|border]] '''[[1. FC Kaiserslautern|Kaiserslautern]] 
| &lt;center&gt;'''1''' || &lt;center&gt;2 || 1991
|-
| [[Ficheru:600px Bianco Con Striscia Rossa e scudo giallo.png|20px|border]] '''[[VfB Stuttgart]]'''
| &lt;center&gt;'''1''' || &lt;center&gt;2 || 1992
|- 
| [[Ficheru:600px Blu e Bianco bordato con martello.png|20px|border]] '''[[FC Schalke 04|Schalke 04]]
| &lt;center&gt;'''1''' || &lt;center&gt;1 || [[Supercopa d'Alemaña 2011|2011]]
|-
|'''[[RB Leipzig]]'''
|&lt;center&gt;'''1''' 
|&lt;center&gt;1 
|[[Supercopa d'Alemaña 2023|2023]]
|-
|'''[[Ficheru:600px_Bayer_Leverkusen.png|20px|border]] [[Bayer 04 Leverkusen]]'''
|&lt;center&gt;'''1''' 
|&lt;center&gt;1 
|[[Supercopa d'Alemaña 2024|2024]]
|-
| [[Ficheru:600px letter W HEX-008000 on White and HEX-008000 crescent.svg|20px|border]] '''[[VfL Wolfsburgo|Wolfsburgu]]
| &lt;center&gt;'''1''' || &lt;center&gt;– || [[Supercopa d'Alemaña 2015|2015]]
|-
| [[Ficheru:600px_Nero_e_Rosso_(Strisce)_con_aquila_di_Francoforte.png|20px|border]] [[Eintracht Frankfurt]]
| &lt;center&gt;'''–''' || &lt;center&gt;2 || -
|-
| [[Ficheru:600px Blue background HEX-0A3F86 White Black rhombus.svg|20px|border]] [[Hamburger SV|Hamburgu]]
| &lt;center&gt;'''–''' || &lt;center&gt;1 || -
|-
| [[Ficheru:600px_Rosso_e_Nero_con_96.png|20px|border]] [[Hannover 96]]
| &lt;center&gt;'''–''' || &lt;center&gt;1 || -
|-
| [[Ficheru:600px_B_Nera_su_sfondo_Bianco_Nero_Verde.png|20px|border]] [[Borussia Mönchengladbach]]
| &lt;center&gt;'''–''' || &lt;center&gt;1 || -
|}

== Ver tamién ==
* [[Bundesliga d'Alemaña]]
* [[Copa d'Alemaña]]
* [[Copa de la Lliga d'Alemaña]]

== Referencies ==
{{llistaref}}


{{Tradubot|Supercopa de Alemania}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Competiciones de fútbol n'Alemaña]]
[[Categoría:Supercopes nacionales de fútbol|Alemaña]]</text>
      <sha1>2uyz8q7rxur2bshtpa4ufrcky1bjxj6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Copa d'Alemaña</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112113</id>
    <revision>
      <id>4765803</id>
      <parentid>4349872</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T10:34:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nordat</username>
        <id>89154</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Títulos per club */ Bianco e Blu a scacchi bordati di Rosso.svg</comment>
      <origin>4765803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23869" sha1="593jkawuzgcqo4adyegt5zcfx25wzu7" xml:space="preserve">{{competición deportiva}}
La '''Copa d'Alemaña''' (n'[[Idioma alemán|alemán]] y oficialmente: ''DFB-Pokal'') ye una competición ente clubes del [[fútbol]] d'[[Alemaña]]. Ye la segunda competición a nivel llocal de mayor relevancia, siendo namái superada pola [[Bundesliga (Alemaña)|Bundesliga]]. Ye entamada pola [[Federación Alemana de Fútbol]].

Dende 1985 la final apostar nel [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]] de la capital alemana, [[Berlín]]. L'equipu campeón clasifica a la fase de grupos de la [[Lliga Europa de la UEFA]], si ye que nun llogró una plaza europea por aciu la Bundesliga.

== Historia ==
La competición foi fundada en [[1934]], siendo'l primer campeón el [[FC Nuremberg]]. El primer equipu en consiguir la copa dos veces consecutives foi'l [[Dresdener SC]]. Dende 1944 hasta 1952 el tornéu tuvo atayáu por cuenta de la [[Segunda Guerra mundial]], apostándose nuevamente en [[1953]]. El vixente campeón ye'l [[Borussia Dortmund]], quien ganó na [[Copa d'Alemaña 2016-17|última edición]] al [[Eintracht Frankfurt]]. El club con más títulos ye'l [[FC FC Bayern München|Bayern Múnich]] con dieciocho.

== Formatu del tornéu ==
=== Clubes participantes ===
Participen los 18 clubes de la [[Fußball-Bundesliga|Bundesliga]], otros 18 de la [[2. Bundesliga|segunda lliga alemana]] qu'apostaron la edición anterior, los ganadores de les 21 copes rexonales, tando clasificaos coles mesmes el campeón, el segundu llugar, el tercer y cuartu puestu de la tercer lliga alemana, faciendo un total de 64 participantes. 

=== Sistema de xuegu ===
El sistema de xuegu dende la primer ronda hasta la final estremar en: eliminatories direutes, a partíu únicu, onde'l ganador nel marcador apuerta a la siguiente fase. D'haber igualdá nel marcador al rematar los 90 minutos de tiempu reglamentariu, va dar# en una prórroga de dos tiempos de 15 minutos. De persistir l'empate, va efectuase una serie de llanzamientos penaltis pa definir al ganador.

== Finales de Copa ==
[[Ficheru:Olympic Stadium in Berlin.JPG|thumb|220px| [[Estadiu Olímpicu de Berlín]], escenariu históricu de la final de la Copa d'Alemaña.]]
[[Ficheru:Berlin Olympiastadion nach Umbau.jpg|thumb|220px| [[Estadiu Olímpicu de Berlín]].]]
[[Ficheru:DFB Pokalfinale06.jpg|thumb|220px| Final de Copa 2006 ente [[FC Bayern Múnich]] y [[Eintracht Frankfurt]].]]
[[Ficheru:Pokalfinale 2007 Fanblock Nuernberg1.JPG|thumb|220px| Final de Copa 2007, tribuna del [[F. C. Núremberg]].]]

{| {{tablaguapa}} style=&quot;width:77%; font-size:90%&quot; 
!width=6%|'''Temporada'''
!width=&quot;15%&quot;|Campeón
!width=&quot;10%&quot;|Resultáu !width=&quot;15%&quot;|Subcampeón

!width=&quot;20%&quot;|Sede de la final
!width=&quot;8%&quot;|Asistencia
|- 
!style=&quot;text-align:center&quot; Colspan=7|Tschammer-Pokal
|-
| align=&quot;center&quot;| 1935
| [[F. C. Núremberg|Núremberg]]
| align=&quot;center&quot;|2 - 0
| [[FC Schalke 04|Schalke 04]]
| [[Rheinstadion]], [[Düsseldorf]]
| &lt;center&gt;55.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1936
| [[VfB Leipzig|Leipzig]]
| align=&quot;center&quot;|2 - 1
| [[FC Schalke 04|Schalke 04]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;70.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1937
| [[FC Schalke 04|Schalke 04]]
| align=&quot;center&quot;| 2 - 1
| [[Fortuna Düsseldorf]]
| [[Müngersdorfer Stadion]], [[Colonia (Alemaña)|Colonia]]
| &lt;center&gt;72.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1938
| [[SK Rapid Viena|Rapid Viena]]
| align=&quot;center&quot;| 3 - 1
| [[FSV Frankfurt]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;40.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1939
| [[F. C. Núremberg|Núremberg]]
| align=&quot;center&quot;| 2 - 0
| [[SV Waldhof Mannheim|Waldhof Mannheim]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;60.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1940
| [[Dresdner SC|Dresdner]]
| align=&quot;center&quot;| 2 - 1
| [[F. C. Núremberg|Núremberg]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;60.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1941
| [[Dresdner SC|Dresdner]]
| align=&quot;center&quot;| 2 - 1
| [[FC Schalke 04|Schalke 04]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;65.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1942
| [[TSV 1860 Munich]]
| align=&quot;center&quot;| 2 - 0
| [[FC Schalke 04|Schalke 04]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;80.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1943
| [[First Vienna FC|First Vienna]]
| align=&quot;center&quot;| 3 - 2
| [[LSV Hamburg]]
| [[Adolf-Hitler-Kampfbahn]], [[Stuttgart]]
| &lt;center&gt;45.000
|-
!style=&quot;text-align:left&quot; Colspan=7| Ente 1943 y 1951 nun s'apostó.
|-
!style=&quot;text-align:center&quot; Colspan=7|DFB-Pokal
|-
| align=&quot;center&quot;| 1952-53
| [[Rot-Weiss Essen]]
| align=&quot;center&quot;| 2 - 1
| [[Alemannia Aachen]]
| [[Rheinstadion]], [[Düsseldorf]]
| &lt;center&gt;40.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1953-54
| [[VfB Stuttgart]]
| align=&quot;center&quot;| 1 - 0
| [[F. C. Colonia|Colonia]]
| [[Südweststadion]], [[Ludwigshafen]]
| &lt;center&gt;60.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1954-55
| [[Karlsruher SC|Karlsruher]]
| align=&quot;center&quot;| 3 - 2
| [[FC Schalke 04|Schalke 04]]
| [[Eintracht-Stadion]], [[Braunschweig]]
| &lt;center&gt;74.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1955-56
| [[Karlsruher SC|Karlsruher]]
| align=&quot;center&quot;| 3 - 1
| [[Hamburger SV|Hamburgu]]
| [[Wildparkstadion]], [[Karlsruhe]]
| &lt;center&gt;25.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1956-57
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| align=&quot;center&quot;| 1 - 0
| [[Fortuna Düsseldorf]]
| [[Rosenaustadion]], [[Augsburgu]]
| &lt;center&gt;40.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1957-58
| [[VfB Stuttgart]]
| align=&quot;center&quot;| 4 - 3
| [[Fortuna Düsseldorf]]
| [[Auestadion]], [[Kassel]]
| &lt;center&gt;28.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1958-59
| [[Schwarz-Weiss Essen]]
| align=&quot;center&quot;| 5 - 2
| [[Borussia Neunkirchen]]
| [[Auestadion]], [[Kassel]]
| &lt;center&gt;20.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1959-60
| [[Borussia Mönchengladbach]]
| align=&quot;center&quot;| 3 - 2
| [[Karlsruher SC|Karlsruher]]
| [[Rheinstadion]], [[Düsseldorf]]
| &lt;center&gt;50.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1960-61
| [[Werder Bremen]]
| align=&quot;center&quot;| 2 - 0
| [[1. FC Kaiserslautern|Kaiserslautern]]
| [[Glückauf-Kampfbahn]], [[Gelsenkirchen]]
| &lt;center&gt;18.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1961-62
| [[F. C. Núremberg|Núremberg]]
| align=&quot;center&quot;| 2 - 1
| [[Fortuna Düsseldorf]]
| [[Niedersachsenstadion]], [[Hannover]]
| &lt;center&gt;41.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1962-63
| [[Hamburger SV|Hamburgu]]
| align=&quot;center&quot;| 3 - 0
| [[Borussia Dortmund]]
| [[Niedersachsenstadion]], [[Hannover]]
| &lt;center&gt;70.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1963-64
| [[TSV 1860 Munich]]
| align=&quot;center&quot;| 2 - 0
| [[Eintracht Frankfurt]]
| [[Neckarstadion]], [[Stuttgart]]
| &lt;center&gt;45.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1964-65
| [[Borussia Dortmund]]
| align=&quot;center&quot;| 2 - 0
| [[Alemannia Aachen]]
| [[Niedersachsenstadion]], [[Hannover]]
| &lt;center&gt;55.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1965-66
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| align=&quot;center&quot;| 4 - 2
| [[Meidericher SV|Meidericher]]
| [[Waldstadion]], [[Frankfurt]]
| &lt;center&gt;60.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1966-67
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| align=&quot;center&quot;| 4 - 0
| [[Hamburger SV|Hamburgu]]
| [[Neckarstadion]], [[Stuttgart]]
| &lt;center&gt;68.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1967-68
| [[F. C. Colonia|Colonia]]
| align=&quot;center&quot;| 4 - 1
| [[VfL Bochum|Bochum]]
| [[Südweststadion]], [[Ludwigshafen]]
| &lt;center&gt;60.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1968-69
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| align=&quot;center&quot;| 2 - 1
| [[FC Schalke 04|Schalke 04]]
| [[Waldstadion]], [[Frankfurt]]
| &lt;center&gt;60.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1969-70
| [[Kickers Offenbach]]
| align=&quot;center&quot;| 2 - 1
| [[F. C. Colonia|Colonia]]
| [[Niedersachsenstadion]], [[Hannover]]
| &lt;center&gt;50.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1970-71
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| align=&quot;center&quot;| 2 - 1
| [[F. C. Colonia|Colonia]]
| [[Neckarstadion]], [[Stuttgart]]
| &lt;center&gt;71.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1971-72
| [[FC Schalke 04|Schalke 04]]
| align=&quot;center&quot;| 5 - 0
| [[FC Kaiserslautern|Kaiserslautern]]
| [[Niedersachsenstadion]], [[Hannover]]
| &lt;center&gt;61.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1972-73
| [[Borussia Mönchengladbach]]
| align=&quot;center&quot;| 2 - 1
| [[F. C. Colonia|Colonia]]
| [[Rheinstadion]], [[Düsseldorf]]
| &lt;center&gt;69.600
|-
| align=&quot;center&quot;| 1973-74
| [[Eintracht Frankfurt]]
| align=&quot;center&quot;| 3 - 1
| [[Hamburger SV|Hamburgu]]
| [[Rheinstadion]], [[Düsseldorf]]
| &lt;center&gt;52.800
|-
| align=&quot;center&quot;| 1974-75
| [[Eintracht Frankfurt]]
| align=&quot;center&quot;| 1 - 0
| [[MSV Duisburg|Duisburg]]
| [[Niedersachsenstadion]], [[Hannover]]
| &lt;center&gt;43.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1975-76
| [[Hamburger SV|Hamburgu]]
| align=&quot;center&quot;| 2 - 0
| [[FC Kaiserslautern|Kaisterslautern]]
| [[Waldstadion]], [[Frankfurt]]
| &lt;center&gt;61.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1976-77
| [[F. C. Colonia|Colonia]]
| align=&quot;center&quot;| 1 - 0
| [[Hertha Berliner Sport Club|Hertha Berlín]]
| [[Niedersachsenstadion]], [[Hannover]]
| &lt;center&gt;35.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1977-78
| [[F. C. Colonia|Colonia]]
| align=&quot;center&quot;| 2 - 0
| [[Fortuna Düsseldorf]]
| [[Parkstadion]], [[Gelsenkirchen]]
| &lt;center&gt;70.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1978-79
| [[Fortuna Düsseldorf]]
| align=&quot;center&quot;| 1 - 0
| [[Hertha Berliner Sport Club|Hertha Berlín]]
| [[Niedersachsenstadion]], [[Hannover]]
| &lt;center&gt;56.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1979-80
| [[Fortuna Düsseldorf]]
| align=&quot;center&quot;| 2 - 1
| [[F. C. Colonia|Colonia]]
| [[Parkstadion]], [[Gelsenkirchen]]
| &lt;center&gt;56.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1980-81
| [[Eintracht Frankfurt]]
| align=&quot;center&quot;| 3 - 1
| [[FC Kaiserslautern|Kaiserslautern]]
| [[Neckarstadion]], [[Stuttgart]]
| &lt;center&gt;71.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1981-82
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| align=&quot;center&quot;| 4 - 2
| [[F. C. Núremberg|Núremberg]]
| [[Waldstadion]], [[Frankfurt]]
| &lt;center&gt;61.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1982-83
| [[F. C. Colonia|Colonia]]
| align=&quot;center&quot;| 1 - 0
| [[SC Fortuna Köln|Fortuna Colonia]]
| [[Müngersdorfer Stadion]], [[Colonia (Alemaña)|Colonia]]
| &lt;center&gt;61.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1983-84
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| align=&quot;center&quot;| 1 - 1 &lt;small&gt;(7-6 pen.)&lt;/small&gt;
| [[Borussia Mönchengladbach]]
| [[Waldstadion]], [[Frankfurt]]
| &lt;center&gt;61.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1984-85
| [[KFC Uerdingen 05|Bayer Uerdingen]]
| align=&quot;center&quot;| 2 - 1
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;70.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1985-86
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| align=&quot;center&quot;| 5 - 2
| [[VfB Stuttgart]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;76.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1986-87
| [[Hamburger SV|Hamburgu]]
| align=&quot;center&quot;| 3 - 1
| [[Stuttgarter Kickers]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;76.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1987-88
| [[Eintracht Frankfurt]]
| align=&quot;center&quot;| 1 - 0
| [[VfL Bochum|Bochum]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;76.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1988-89
| [[Borussia Dortmund]]
| align=&quot;center&quot;| 4 - 1
| [[Werder Bremen]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;76.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1989-90
| [[FC Kaiserslautern|Kaiserslautern]]
| align=&quot;center&quot;| 3 - 2
| [[Werder Bremen]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;76.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1990-91
| [[Werder Bremen]]
| align=&quot;center&quot;| 1 - 1 &lt;small&gt;(4-3 pen.)&lt;/small&gt;
| [[F. C. Colonia|Colonia]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;73.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1991-92
| [[Hannover 96]]
| align=&quot;center&quot;| 0 - 0 &lt;small&gt;(4-3 pen.)&lt;/small&gt;
| [[Borussia Mönchengladbach]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;76.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1992-93
| [[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]
| align=&quot;center&quot;| 1 - 0
| [[Hertha Berliner Sport Club|Hertha Berlín II]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;76.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1993-94
| [[Werder Bremen]]
| align=&quot;center&quot;| 3 - 1
| [[Rot-Weiss Essen]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;76.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 1994-95
| [[Borussia Mönchengladbach]]
| align=&quot;center&quot;| 3 - 0
| [[VfL Wolfsburgo|Wolfsburgu]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;75.700
|-
| align=&quot;center&quot;| 1995-96
| [[FC Kaiserslautern|Kaiserslautern]]
| align=&quot;center&quot;| 1 - 0
| [[Karlsruher SC|Karlsruher]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;75.800
|-
| align=&quot;center&quot;| 1996-97
| [[VfB Stuttgart]]
| align=&quot;center&quot;| 2 - 0
| [[Energie Cottbus]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;76.400
|-
| align=&quot;center&quot;| 1997-98
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| align=&quot;center&quot;| 2 - 1
| [[MSV Duisburg]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;75.800
|-
| align=&quot;center&quot;| 1998-99
| [[Werder Bremen]]
| align=&quot;center&quot;| 1 - 1 &lt;small&gt;(5-4 pen.)&lt;/small&gt;
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;75.841
|-
| align=&quot;center&quot;| 1999-00
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| align=&quot;center&quot;| 3 - 0
| [[Werder Bremen]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;76.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 2000-01
| [[FC Schalke 04|Schalke 04]]
| align=&quot;center&quot;| 2 - 0
| [[1. Fußballclub Union Berlin|Union Berlin]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;73.011
|-
| align=&quot;center&quot;| 2001-02
| [[FC Schalke 04|Schalke 04]]
| align=&quot;center&quot;| 4 - 2
| [[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;70.000
|-
| align=&quot;center&quot;| 2002-03
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| align=&quot;center&quot;| 3 - 1
| [[FC Kaiserslautern|Kaiserslautern]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;70.490
|-
| align=&quot;center&quot;| 2003-04
| [[Werder Bremen]]
| align=&quot;center&quot;| 3 - 2
| [[Alemannia Aachen]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;71.682
|-
| align=&quot;center&quot;| 2004-05
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| align=&quot;center&quot;| 2 - 1
| [[FC Schalke 04|Schalke 04]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;74.349
|-
| align=&quot;center&quot;| 2005-06
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| align=&quot;center&quot;| 1 - 0
| [[Eintracht Frankfurt]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;74.349
|-
| align=&quot;center&quot;| 2006-07
| [[F. C. Núremberg|Núremberg]]
| align=&quot;center&quot;| 3 - 2
| [[VfB Stuttgart]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;74.220
|-
| align=&quot;center&quot;| 2007-08
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| align=&quot;center&quot;| 2 - 1
| [[Borussia Dortmund]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;74.244
|-
| align=&quot;center&quot;| 2008-09
| [[Werder Bremen]]
| align=&quot;center&quot;| 1 - 0
| [[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;72.244
|-
| align=&quot;center&quot;| 2009-10
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| align=&quot;center&quot;| 4 - 0
| [[Werder Bremen]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;72.954
|-
| align=&quot;center&quot;| 2010-11
| [[FC Schalke 04|Schalke 04]]
| align=&quot;center&quot;| 5 - 0
| [[MSV Duisburg]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;75.708
|-
| align=&quot;center&quot;| [[Copa d'Alemaña 2011-12|2011-12]]
| [[Borussia Dortmund]]
| align=&quot;center&quot;| 5 - 2
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;80.400
|-
| align=&quot;center&quot;| [[Copa d'Alemaña 2012-13|2012-13]]
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| align=&quot;center&quot;| 3 - 2
| [[VfB Stuttgart]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;76.065
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Copa d'Alemaña 2013-14|2013-14]]
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| align=&quot;center&quot;| 2 - 0
| [[Borussia Dortmund]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;76.197
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Copa d'Alemaña 2014-15|2014-15]]
| [[VfL Wolfsburg|Wolfsburgu]]
| align=&quot;center&quot;| 3 - 1
| [[Borussia Dortmund]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;75.815
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Copa d'Alemaña 2015-16|2015-16]]
| [[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| align=&quot;center&quot;| 0 - 0 &lt;small&gt;(4-3 pen.)&lt;/small&gt;
| [[Borussia Dortmund]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;74.322
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Copa d'Alemaña 2016-17|2016-17]]
| [[Borussia Dortmund]]
| align=&quot;center&quot;| 2 - 1
| [[Eintracht Frankfurt]]
| [[Estadiu Olímpicu de Berlín|Estadiu Olímpicu]], [[Berlín]]
| &lt;center&gt;74.322
|}

== Títulos per club ==

{| {{tablaguapa}} style=&quot;width:77%; font-size:90%&quot;
!width=&quot;200px&quot;|Club
!width=&quot;60px&quot;| Campeón
!width=&quot;60px&quot;| Subcampeón
!width=&quot;500px&quot;| Años campeón
|-
| [[Ficheru:Bianco e Blu a scacchi bordati di Rosso.svg|20px|border]] '''[[FC Bayern München|Bayern Múnich]]
| align=&quot;center&quot;| '''18
| align=&quot;center&quot;| 3
| 1957, 1966, 1967, 1969, 1971, 1982, 1984, 1986, 1998, 2000, 2003, 2005, 2006, 2008, 2010, [[Copa d'Alemaña 2012-13|2013]], [[Copa d'Alemaña 2013-14|2014]], [[Copa d'Alemaña 2015-16|2016]]
|-
| [[Ficheru:Flag green HEX-007500.svg|20px|border]] '''[[SV Werder Bremen|Werder Bremen]]
| align=&quot;center&quot;| '''6
| align=&quot;center&quot;| 4
| 1961, 1991, 1994, 1999, 2004, 2009
|-
| [[Ficheru:600px Blu e Bianco bordato con martello.png|20px|border]] '''[[FC Schalke 04|Schalke 04]]
| align=&quot;center&quot;| '''5
| align=&quot;center&quot;| 7
| 1937, 1972, 2001, 2002, 2011
|-
| [[Ficheru:600px 1FCKOLN su sfondo rosso.png|20px|border]] '''[[F. C. Colonia|Colonia]]
| align=&quot;center&quot;| '''4
| align=&quot;center&quot;| 6
| 1968, 1977, 1978, 1983
|-
| [[Ficheru:600px Giallo e Nero con BVB09.png|20px|border]] '''[[Borussia Dortmund]]
| align=&quot;center&quot;| '''4
| align=&quot;center&quot;| 5
| 1965, 1989, [[Copa d'Alemaña 2011-12|2012]], [[Copa d'Alemaña 2016-17|2017]]
|-
| [[Ficheru:600px Nero e Rosso (Strisce) con aquila di Francoforte.png|20px|border]] '''[[Eintracht Frankfurt]]
| align=&quot;center&quot;| '''4
| align=&quot;center&quot;| 3
| 1974, 1975, 1981, 1988
|-
| [[Ficheru:600px 1fcn on red.png|20px|border]] '''[[F. C. Núremberg|Núremberg]]
| align=&quot;center&quot;| '''4
| align=&quot;center&quot;| 2
| 1935, 1939, 1962, 2007
|-
| [[Ficheru:600px Blue background HEX-0A3F86 White Black rhombus.svg|20px|border]] '''[[Hamburger SV|Hamburgu]]
| align=&quot;center&quot;| '''3
| align=&quot;center&quot;| 3
| 1963, 1976, 1987
|-
| [[Ficheru:600px Bianco Con Striscia Rossa e scudo giallo.png|20px|border]] '''[[VfB Stuttgart]]
| align=&quot;center&quot;| '''3
| align=&quot;center&quot;| 3
| 1954, 1958, 1997
|-
| [[Ficheru:600px B Nera su sfondo Bianco Nero Verde.png|20px|border]] '''[[Borussia Mönchengladbach]]
| align=&quot;center&quot;| '''3
| align=&quot;center&quot;| 2
| 1960, 1973, 1995
|-
| [[Ficheru:600px Rosso e Bianco (Strisce Orizzontali).png|20px|border]] '''[[Fortuna Düsseldorf]]
| align=&quot;center&quot;| '''2
| align=&quot;center&quot;| 5
| 1979, 1980
|-
| [[Ficheru:600px 1FCK su sfondo rosso.png|20px|border]] '''[[FC Kaiserslautern|Kaiserslautern]]
| align=&quot;center&quot;| '''2
| align=&quot;center&quot;| 5
| 1990, 1996
|-
| [[Ficheru:600px KSC on dark blue.png|20px|border]] '''[[Karlsruher SC|Karlsruher]]
| align=&quot;center&quot;| '''2
| align=&quot;center&quot;| 2
| 1955, 1956
|-
| [[Ficheru:600px Vertical Red HEX-FB090B Black.svg|20px|border]] '''[[Dresdner SC|Dresdner]]
| align=&quot;center&quot;| '''2
| align=&quot;center&quot;| -
| 1940, 1941
|-
| [[Ficheru:Celeste e Bianco.svg|20px|border]] '''[[TSV 1860 Múnich]]
| align=&quot;center&quot;| '''2
| align=&quot;center&quot;| -
| 1942, 1964
|-
| [[Ficheru:600px Bayer Leverkusen.png|20px|border]] '''[[Bayer 04 Leverkusen]]
| align=&quot;center&quot;| '''1
| align=&quot;center&quot;| 2
| 1993
|-
| [[Ficheru:Flag of None.svg|20px]] '''[[Rot-Weiss Essen]]
| align=&quot;center&quot;| '''1
| align=&quot;center&quot;| 1
| 1953
|-
| [[Ficheru:600px letter W HEX-008000 on White and HEX-008000 crescent.svg|20px|border]] '''[[VfL Wolfsburgo|Wolfsburgu]] 
| align=center| '''1
| align=center| 1
| [[Copa d'Alemaña 2014-15|2015]]
|-
| [[Ficheru:600px Bianco e Verde di Vienna.png|20px|border]] '''[[SK Rapid Viena|Rapid Viena]]
| align=&quot;center&quot;| '''1
| align=&quot;center&quot;| -
| 1938 &lt;ref name=Historia&gt;1 Nesi entós formaba parte d'[[Alemaña]].&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ficheru:600px Giallo e Blu4.png|20px|border]] '''[[First Vienna FC|First Vienna]]
| align=&quot;center&quot;| '''1
| align=&quot;center&quot;| -
| 1943 &lt;ref name=Historia/&gt;
|-
| [[Ficheru:600px Rosso e Blu2.png|20px|border]] '''[[Bayer 05 Uerdingen]]
| align=&quot;center&quot;| '''1
| align=&quot;center&quot;| -
| 1985
|-
| [[Ficheru:600px Rosso e Nero con 96.png|20px|border]] '''[[Hannover 96]]
| align=&quot;center&quot;| '''1
| align=&quot;center&quot;| -
| 1992
|-
| [[Ficheru:600px Blu e Bianco diagonale.svg|20px|border]] '''[[VfB Leipzig]]
| align=&quot;center&quot;| '''1
| align=&quot;center&quot;| -
| 1936
|-
| [[Ficheru:600px Rosso e Bianco.svg|20px|border]] '''[[Kickers Offenbach]]
| align=&quot;center&quot;| '''1
| align=&quot;center&quot;| -
| 1970
|-
| [[Ficheru:600px Bianco e Nero.svg|20px|border]] '''[[Schwarz-Weiss Essen]]
| align=&quot;center&quot;| '''1
| align=&quot;center&quot;| -
| 1959
|-
| [[Ficheru:600px MSV on red and white.png|20px|border]] [[MSV Duisburg]]
| align=center| -
| align=center| 4
| -----
|-
| [[Ficheru:600px Alemannia Aachen.png|20px|border]] [[Alemannia Aachen]]
| align=center| -
| align=center| 3
| -----
|-
| [[Ficheru:600px Blu e Bianco diagonale2.png|20px|border]] [[VfL Bochum]]
| align=center| -
| align=center| 2
| -----
|-
| [[Ficheru:600px White bordered Blue HEX-161384.svg|20px|border]] [[Hertha Berliner Sport Club|Hertha Berlin]]
| align=center| -
| align=center| 2
| -----
|-
| [[Ficheru:600px chequered White Black.svg|20px|border]] [[Borussia Neunkirchen]]
| align=center| -
| align=center| 1
| -----
|-
| [[Ficheru:600px Grain on red and white.png|20px|border]] [[Energie Cottbus]]
| align=center| -
| align=center| 1
| -----
|-
| [[Ficheru:600px Rosso e Bianco.svg|20px|border]] [[Fortuna Köln]]
| align=center| -
| align=center| 1
| -----
|-
| [[Ficheru:600px Nero e Blu Strisce-Flag.svg|20px|border]] [[FSV Frankfurt]]
| align=center| -
| align=center| 1
| -----
|-
| [[Ficheru:600px White bordered Blue HEX-161384.svg|20px|border]] [[Hertha Berlin II]]
| align=center| -
| align=center| 1
| -----
|-
| [[Ficheru:600px Bianco e Nero.svg|20px|border]] [[Luftwaffen-SV Hamburg]] 
| align=center| -
| align=center| 1
| ----- 
|-
| [[Ficheru:600px Blu.png|20px|border]] [[Stuttgarter Kickers]] 
| align=center| -
| align=center| 1
| -----
|-
| [[Ficheru:Flag of None.svg|20px]] [[Union Berlin]] 
| align=center| -
| align=center| 1
| ----- 
|-
| [[Ficheru:600px Blu e Nero.png|20px|border]] [[Waldhof Mannheim]] 
| align=center| -
| align=center| 1
| ----- 
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Ver tamién ==
* [[Copa de fútbol de la RDA| Copa de fútbol de la República Democrática Alemana]]
* [[Bundesliga (Alemaña)|Bundesliga d'Alemaña]]
* [[Supercopa d'Alemaña]]
* [[DDR-Oberliga]]
* [[Copa de la Lliga d'Alemaña]]
* [[Palmarés del Campeonatu Alemán de fútbol]]
* [[Bundesliga Femenina]]
* [[Copa de fútbol femenín d'Alemaña]]

== Referencies ==
* {{cita web |url=http://www.rsssf.com/tablesd/duitcuphist.html |títulu= (West) Germany - List of Cup Finals |fechaaccesu=3 de marzu de 2011|autor= Karel Stokkermans |autor2= Andreas Werner |fecha= 2010 |obra= |editor=rsssf.com |idioma= inglés |cita= }}
* {{cita web|url=http://www.dfb.de/index.php?id=460070|títulu=DFB Cup Men - All cup winners|fechaaccesu=3 de marzu de 2011|autor=|fecha=|obra=|editor=dfb.be|idioma=inglés|cita=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110608154739/http://www.dfb.de/index.php?id=460070|fechaarchivu=8 de xunu de 2011}}

== Enllaces esternos ==
{{Commonscat|Trophy of DFB-Pokal}}


{{Tradubot|Copa de Alemania}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Copa d'Alemaña]]
[[Categoría:Competiciones de fútbol n'Alemaña]]
[[Categoría:Copes nacionales de fútbol|Alemaña]]</text>
      <sha1>593jkawuzgcqo4adyegt5zcfx25wzu7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Troglodytidae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113146</id>
    <revision>
      <id>4765705</id>
      <parentid>4573378</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T14:11:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7686" sha1="6h5gxjc7nvexjw1g805ljujd0ezwv25" xml:space="preserve">{{Ficha de taxón
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Passeriformes]]
| familia = '''''Troglodytidae'''''
| familia_authority = [[William Swainson|Swainson]], [[1832]]
| subdivision_ranks = Xéneros
| subdivision = ver testu
}}

Los '''troglodítidos''' ('''Troglodytidae''') son una amplia [[Familia (bioloxía)|familia]] d'[[aves]] [[Insectívoru|insectívores]] bien numberosa qu'abarca aproximadamente 80 especies en 20 xéneros. Tópase distribuyida per tol mundu, pero con un mayor númberu d'especies n'América, d'onde ye orixinaria la familia. 

Na familia esisten grupos con grandes diferencies de costumes y [[Morfoloxía (bioloxía)|morfoloxía]]. Habiten inclusive n'islles remotes y nes partes estremes de rexones ártiques, hai especies afeches al clima d'altu monte. Delles especies son divagantes cubriendo grandes distancies dende la so área d'alimentación a la so área de cría.

La mayoría son aves insectívores, que s'alimenta de bárabos, guxanos, arañes... pero delles especies comen tamién frutos, [[Baga|bayes]], [[moluscu|moluscos]], etc. 
Anque pel hibiernu pueden comer semiente si falta l'alimentu, tienen el típicu picu finu y apuntiáu de les aves insectívores, que-yos dexa la caza en vuelu de los [[inseutu|inseutos]] qu'inxeren. Ente'l so especies topen los páxaros más pequeños de valumbu. 
Comúnmente llamaos '''cerriques''', '''troglodites''', '''saltaparedes''', '''matraques''' y '''matraquitas''' suelen ser de plumaxe gris, marrón o acoloratáu entemecíos, como muncho con parches negros o blancos. Los verdes, mariellos o azules tán dafechu ausentes dientro d'ésti grupu d'aves. Aves con tonu apagáu y pocu llamativu, p'ameyorar el so camuflaxe.

== Xéneros y especies ==
Esta [[familia (bioloxía)|familia]] arrexunta a 19 [[xéneru (bioloxía)|xéneros]] y aproximadamente 80 [[especie|especies]], de les cuales ''[[Troglodytes troglodytes]]'' ye la única non natural d'[[América]]. Estos son los xéneros y especies que conformen esta familia acordies colos estudios [[Xenética|xenéticos]] y [[filoxenéticu]],&lt;ref&gt;Martínez Gómez, Juan Y.; Barber, Bruian R. &amp; Peterson, A. Townsend (2005) [https://web.archive.org/web/20081217114932/http://www.specifysoftware.org/Informatics/bios/biostownpeterson/MBP_A_2005.pdf Phylogenetic position and generic placement of the Socorro Wren (Thryomanes sissonii)]; ''Auk'' 122(1): 50–56.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mann, Nigel I.; Barker, F. Keith; Graves, Jeff A.; Dingess-Mann, Kimberly A. &amp; Slater, Peter J. B. (2006) [http://www.tc.umn.edu/~barke042/pdfs/Mann.et.al06.pdf Molecular data delineate four genera of &quot;Thryothorus&quot; wrens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202114315/http://www.tc.umn.edu/~barke042/pdfs/Mann.et.al06.pdf |fecha=2007-12-02 }}; ''Molecular Phylogenetics and Evolution'' 40: 750–759.&lt;/ref&gt; y siguiendo l'orde de la clasificación del [[Congresu Ornitolóxicu Internacional]] (IOC - Versión 4.4, 2014)&lt;ref name=ioc&gt;Gill, F &amp; D Donsker (Eds). 2014. IOC World Bird List (v 4.4). doi:10.14344/IOC.ML.4.4. Disponible en [http://www.worldbirdnames.org/bow/sugarbirds/ IOC – World Birds names - Dapple-throats, sugarbirds, fairy-bluebirds, kinglets, hyliotas, wrens &amp; gnatcatchers]. Consultada'l 16 d'avientu de 2014.&lt;/ref&gt; y de Clements Checklist 6.9,&lt;ref name=cle&gt;Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson. 2014. The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.9. Downloaded from [http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ Downloadable checklist|Clements Checklist 6.9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180403223516/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ |date=2018-04-03 }}&lt;/ref&gt; con delles diferencies que van ser comentaes:

=== Xéneru ''Campylorhynchus'' ===
* ''[[Campylorhynchus zonatus]]''
* ''[[Campylorhynchus griseus]]''
* ''[[Campylorhynchus jocosus]]''
* ''[[Campylorhynchus brunneicapillus]]''
* ''[[Campylorhynchus fasciatus]]''
* ''[[Campylorhynchus chiapensis]]''
* ''[[Campylorhynchus megalopterus]]''
* ''[[Campylorhynchus rufinucha]]''
** ''[[Campylorhynchus humilis|Campylorhynchus (rufinucha) humilis]]''
** ''[[Campylorhynchus capistratus|Campylorhynchus (rufinucha) capistratus]]''
* ''[[Campylorhynchus gularis]]''
* ''[[Campylorhynchus nuchalis]]''
* ''[[Campylorhynchus turdinus]]''
* ''[[Campylorhynchus albobrunneus]]''
* ''[[Campylorhynchus yucatanicus]]''

=== Xéneru ''Odontorchilus'' ===
* ''[[Odontorchilus branickii]]''
* ''[[Odontorchilus cinereus]]''

=== Xéneru ''Salpinctes'' ===
* ''[[Salpinctes obsoletus]]''

=== Xéneru ''Catherpes'' ===
* ''[[Catherpes mexicanus]]''

=== Xéneru ''Hylorchilus'' ===
* ''[[Hylorchilus navai]]''
* ''[[Hylorchilus sumichrasti]]''

=== Xéneru ''Cinnycerthia'' ===
* ''[[Cinnycerthia fulva]]''
* ''[[Cinnycerthia peruana]]''
* ''[[Cinnycerthia unirufa]]''
* ''[[Cinnycerthia olivascens]]''

=== Xéneru ''Cistothorus'' ===
* ''[[Cistothorus apolinari]]''
* ''[[Cistothorus palustris]]''
* ''[[Cistothorus meridae]]''
* ''[[Cistothorus platensis]]''

=== Xéneru ''Thryomanes'' ===
* ''[[Thryomanes bewickii]]''

=== Xéneru ''Ferminia'' ===
* ''[[Ferminia cerverai]]''

=== Xéneru ''Pheugopedius'' ===
* ''[[Pheugopedius genibarbis]]''
* ''[[Pheugopedius coraya]]''
* ''[[Pheugopedius mystacalis]]''
* ''[[Pheugopedius euophrys]]''
* ''[[Pheugopedius fasciatoventris]]''
* ''[[Pheugopedius atrogularis]]''
* ''[[Pheugopedius spadix]]''
* ''[[Pheugopedius sclateri]]''
* ''[[Pheugopedius felix]]''
* ''[[Pheugopedius eisenmanni]]''
* ''[[Pheugopedius rutilus]]''
* ''[[Pheugopedius maculipectus]]''

=== Xéneru ''Thryophilus'' ===
* ''[[Thryophilus sernai]]''
* ''[[Thryophilus rufalbus]]''
* ''[[Thryophilus nicefori]]''
* ''[[Thryophilus sinaloa]]''
* ''[[Thryophilus pleurostictus]]''

=== Xéneru ''Cantorchilus'' ===
* ''[[Cantorchilus thoracicus]]''
* ''[[Cantorchilus leucopogon]]''
* ''[[Cantorchilus modestus]]''
** ''[[Cantorchilus (modestus) zeledoni]]''
* ''[[Cantorchilus semibadius]]''
* ''[[Cantorchilus nigricapillus]]''
* ''[[Cantorchilus superciliaris]]''
* ''[[Cantorchilus leucotis]]''
* ''[[Cantorchilus guarayanus]]''
* ''[[Cantorchilus longirostris]]''
* ''[[Cantorchilus griseus]]''

=== Xéneru ''Thryothorus'' ===
* ''[[Thryothorus ludovicianus]]''
** ''[[Thryothorus (ludovicianus) albinucha]]''

=== Xéneru ''Troglodytes'' ===
* ''[[Troglodytes aedon]]''
* ''[[Troglodytes cobbi]]''
* ''[[Troglodytes sissonii]]''
* ''[[Troglodytes tanneri]]''
* ''[[Troglodytes rufociliatus]]''
* ''[[Troglodytes ochraceus]]''
* ''[[Troglodytes solstitialis]]''
* ''[[Troglodytes monticola]]''
* ''[[Troglodytes rufulus]]''
* ''[[Troglodytes troglodytes]]''
* ''[[Troglodytes pacificus]]''
* ''[[Troglodytes hiemalis]]''

=== Xéneru ''Thryorchilus'' ===
* ''[[Thryorchilus browni]]''

=== Xéneru ''Uropsila'' ===
* ''[[Uropsila leucogastra]]''

=== Xéneru ''Henicorhina'' ===
* ''[[Henicorhina leucoptera]]''
* ''[[Henicorhina leucophrys]]''
* ''[[Henicorhina leucosticta]]''
* ''[[Henicorhina negreti]]''

=== Xéneru ''Microcerculus'' ===
* ''[[Microcerculus ustulatus]]''
* ''[[Microcerculus marginatus]]''
* ''[[Microcerculus philomela]]''
* ''[[Microcerculus bambla]]''

=== Xéneru ''Cyphorhinus'' ===
* ''[[Cyphorhinus thoracicus]]''
* ''[[Cyphorhinus aradus]]''
* ''[[Cyphorhinus phaeocephalus]]''

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commons|Troglodytidae}}
{{wikispecies}}
* [http://ibc.hbw.com/ibc/phtml/familia.phtml?idFamilia=134 Videos de cerriques]

{{Tradubot|Troglodytidae}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Troglodytidae|*]]
[[Categoría:Families d'aves]]</text>
      <sha1>6h5gxjc7nvexjw1g805ljujd0ezwv25</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Universidá Cornell</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114606</id>
    <revision>
      <id>4765723</id>
      <parentid>4738760</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T16:52:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 8 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57731" sha1="mqgcygzu7ns21anaf299fjraz6xntuv" xml:space="preserve">{{universidá |nome =
 Universidá Cornell
|rector = 
| imagen = Andrew Dickson White statue and Goldwin Smith Hall.jpg
|lema = &quot;Gustaríame fundar una institución onde cualquier persona pueda atopar instrucción en cualquier estudiu&quot; 
|fundación = [[1865]]
|tipu = Privada alcordada |financiamiento
 = [[US$]] 5,28 [[millardos]]
|funcionarios =
|presidente = David J. Skorton
|direutor =
|estudiantes = 21.904
|pregrado = 14.315 
|posgráu = 7.589
|nomatu = Big Red |colores
 = [[Cornalina]] y [[blancu (color)|blancu]] {{Cuadro color|#b31b1b}}&amp;nbsp;{{Cuadro color|#ffffff}}
|afiliación = [[Ivy League]] 
|campus = 3,0 [[Quilómetru cuadráu|km²]]
|ciudá = [[Ficheru:Flag of New York.svg|border|21px]] [[Ithaca (Nueva York)|Ithaca]], [[Nueva York (estáu)|Nueva York]]
|país = &lt;br /&gt;{{EEXX}}
|sedes = [[Ficheru:Flag of New York City.svg|border|21px]] [[Nueva York|Nueva York, Nueva York]]&lt;br /&gt;[[Ficheru:Flag of Qatar.svg|border|21px]] [[Doha|Doha, Qatar]]
|teléfonu = +01 607 254 4636
|sitiu web = [http://www.cornell.edu/ www.cornell.edu]
|afiliaciones = [[Ivy League]]
}}
La '''Universidá Cornell''' ye una institución académica d'[[universidá|educación cimera]] que pertenez a la prestixosa [[Ivy League]]. Ta allugada n'[[Ithaca (Nueva York)|Ithaca, Nueva York]], y tien dos [[campus]] más, unu en [[Nueva York]] y otru en [[Doḥa]] ([[Qatar]]). La so población estudiantil xube a 21904, siendo la universidá Ivy League con mayor númberu d'estudiantes.&lt;ref name=&quot;student body&quot;&gt;{{cita web | url = http://irp.dpb.cornell.edu/common-data-set | títulu = Common Data Set | formatu = URL| editorial = Universidá Cornell | fechaaccesu = 9 de xunetu de 2016}}&lt;/ref&gt; Ta considerada una de les meyores universidaes, al allugase nel [[Clasificación Académica d'Universidaes|ranking]] del Top 15 de les meyores universidaes del mundu.

La Universidá Cornell foi fundada en [[1865]] por Ezra Cornell (el fundador de [[Western Union]]) y Andrew Dickson White como una institución non sectaria mista onde almitíen ensin distinción de raza o relixón. Inaugurada pocu dempués de la [[Guerra de Secesión]] los sos fundadores intentaron que la universidá enseñara y fixera contribuciones en tolos campos de la conocencia, dende les ciencies tradicionales hasta les ciencies aplicaes. Estos ideales non convencionales pa la dómina, fueron afiguraos por Ezra pa la universidá na so frase de [[1865]]: &quot;Gustaríame atopar una institución onde cualquier persona puede atopar instrucción en cualquier estudiu&quot;. La universidá ta entamada en siete facultaes y escueles de [[pregrado]] y siete de [[posgráu]] con autonomía pa la definición de los sos programes académicos. Dende mediaos de [[sieglu XX]], la universidá foi ampliando tantu los recursos como'l so campus y la so influyencia en tol mundu.

Cornell cunta con más de 255.000 ex alumnos, 28 ganadores del Becariu Rhodes y 40 gallardoniaos col [[Premiu Nobel]] afiliaos a la universidá como alumnos o docentes.&lt;ref name=&quot;factbook&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.cornell.edu/about/facts/cornell_facts.pdf | títulu = 2006–07 Factbook | editorial = Universidá Cornell | formatu = PDF | fechaaccesu = 6 d'abril de 2009 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090326104326/http://www.cornell.edu/about/facts/cornell_facts.pdf | fechaarchivu = 26 de marzu de 2009 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nobel&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.news.cornell.edu/campus/Nobel_Laureates_at_CUk1.shtml | títulu = Gallardoniaos con Nobel de Cornell| editorial = Serviciu de Noticies Cornell | fechaaccesu = 6 d'abril de 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rhodes Scholars&quot;&gt;{{cita web | url = http://ezra.cornell.edu/posting.php?timestamp=1165899600 | títulu = Tio Ezra | editorial = Universidá Cornell | fechaaccesu = 6 d'abril de 2009 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090103050107/http://ezra.cornell.edu/posting.php?timestamp=1165899600 | fechaarchivu = 3 de xineru de 2009 }}&lt;/ref&gt; Cornell produz el mayor númberu de llicenciaos doctoraos que cualesquier otra universidá n'[[Estaos Xuníos]], tamién produz el mayor númberu de graduaos en ciencies de la vida que siguen un doctoráu&lt;ref name=&quot;production&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.chestertonhouse.org/about/cornell | títulu = Research Expenditures | formatu = URL | editorial = Chestorton House | fechaaccesu = 6 d'abril de 2009 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080820200649/http://www.chestertonhouse.org/about/cornell | fechaarchivu = 20 d'agostu de 2008 }}&lt;/ref&gt; y ocupa el cuartu llugar nel mundu en producir el mayor númberu de graduaos que siguen el doctoráu n'instituciones norteamericanes.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.usnews.comblogspaper-trail/2008/07/14/chinese-schools-are-top-feeders-for-us-doctorates.html | títulu = Chinese Schools Are Top Feeders for U.S. Doctorates | formatu = URL | editorial = U.S. News and World Report | fechaaccesu = 6 d'abril de 2009 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090114120452/http://www.usnews.comblogspaper-trail/2008/07/14/chinese-schools-are-top-feeders-for-us-doctorates.html | fechaarchivu = 14 de xineru de 2009 }}&lt;/ref&gt; La investigación ye un elementu central de la misión de la universidá; nel [[2006]], Cornell gastó $649 millones de [[Dólar d'Estaos Xuníos|dólares]] n'investigación y desenvolvimientu.&lt;ref name=&quot;research&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.nsf.gov/statistics/nsf08300/pdf/tab27.pdf | títulu = R&amp;D Expenditures | formatu = PDF | editorial = National Science Foundation | fechaaccesu = 6 d'abril de 2009 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080910053420/http://www.nsf.gov/statistics/nsf08300/pdf/tab27.pdf | fechaarchivu = 10 de setiembre de 2008 }}&lt;/ref&gt; Nel [[2007]], Cornell ocupó'l quintu llugar ente les universidaes d'[[Estaos Xuníos]] en realizar una recaldación de fondos de $406.2 millones de dólares n'apurras privaos.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=aDSe5LFAV18s |títulu=Stanford Tops Harvard, Yale With $910 Million in Private Gifts|editorial=Bloomberg|fechaaccesu=6 d'abril de 2009}}&lt;/ref&gt;

== Historia ==
{{Imaxe múltiple |
 posición_tabla = right
 | direición = horizontal
 | anchu = 
 | títulu = Los fundadores de Cornell | posición_título = | fondu_de_títulu = 
 | testu = | posición = | fondo_de_texto = 
 | foto1 = Ezra Cornell.jpg | anchu1 = 145 | testu1 = Ezra Cornell | alineación_texto1 = 
 | semeya2 = Andrew Dickson White 1885.jpg | anchu2 = 145 | testu2 = Andrew Dickson White | alineación_texto2 = 
}}
La Universidá Cornell foi fundada'l [[27 d'abril]] de [[1865]] so un proyeutu de llei del Senáu pol cual l'[[Nueva York (estáu)|Estáu de Nueva York]] realizaba una concesión de tierres a la universidá. El senador Ezra Cornell ufiertó la so granxa n'[[Ithaca (Nueva York)|Ithaca]] como sede y O$ 500.000 dólares del so patrimoniu personal como dotación inicial. El senador y educador Andrew Dickson White aceptó ser el primer presidente. Mientres los siguientes trés años, White supervisó la construcción de los dos primeros edificios y viaxó alredor del mundu atrayendo estudiantes y docentes.&lt;ref name=&quot;founding&quot;&gt;{{cita web | apellíu = Becker | nome = Carl L. | enllaceautor = Carl L. Becker | añu = 1943 | títulu = Cornell University: Founders and the Founding | editorial = Cornell University Press | location=[[Ithaca, New York|Ithaca, N.Y.]] | url = http://dspace.library.cornell.edu/handle/1813/184 | fechaaccesu = 17 de xunu de 2006 | isbn = 0-8014-9058-8}}&lt;/ref&gt;

La universidá foi inaugurada'l [[7 d'ochobre]] de [[1868]] y 412 homes matriculáronse a otru día. Dos años más tarde, almitió muyeres como estudiantes, siendo la primer universidá mista de la [[Ivy League]].&lt;ref name=opening&gt;{{cita web|url=http://www.cornell.edu/about/facts/faq_profile.cfm?id=915|títulu=Cornell University - Facts about Cornell - How old is Cornell?|editorial=Cornell.edu|fecha=|fechaaccesu=2 de xineru de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120118230127/http://www.cornell.edu/about/facts/faq_profile.cfm?id=915|fechaarchivu=18 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt;

Cornell foi la primer universidá pa enseñar les llingües modernes del [[Estremu Oriente]]. Cornell dio la primer titulación universitaria del mundu nel [[periodismu]] y los primeres [[doctoráu|doctoraos]] na [[medicina veterinaria]], la [[inxeniería llétrica]], y la [[inxeniería industrial]]. Cornell tamién estableció les primeres escueles d'[[hotel|alministración hotelera]] y de los [[recursos humanos]].

En 2004, la universidá abrió'l Colexu Médicu Weill Cornell en [[Qatar]], la primer escuela médica americana fuera de los Estaos Xuníos.&lt;ref name=&quot;aboutqatar&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.qatar-med.cornell.edu/aboutUs/purpose.html?name1=Purpose+and+Mission&amp;type1=2Active | títulu = Cornell Medical College in Qatar | editorial = Cornell University | fechaaccesu = 22 de mayu de 2006 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20060615043839/http://www.qatar-med.cornell.edu/aboutUs/index.html | fechaarchivu = 15 de xunu de 2006 }}&lt;/ref&gt; Sigue forxándose aliances con instituciones importantes na India, Singapur y la República Popular de China, diz ser &quot;la primer universidá transnacional&quot;. En 2006, [[Bill Gates]] donó, al traviés de la [[Fundación Bill y Melinda Gates]], 25 millones de [[Dólar d'Estaos Xuníos|dólares]] pa la construcción d'un nuevu edificiu pa informática.

== Campus ==
=== Ithaca ===
[[Ficheru:Cornell War Memorial.jpg|thumb|right|Una memorial nel campus occidental de la sede Ithaca]]
El [[campus]] principal de la Universidá Cornell atópase en East Hill n'[[Ithaca (Nueva York)|Ithaca]], [[Nueva York (estáu)|Nueva York]]; con vista a la ciudá y al llagu Cayuga. Cuando la universidá foi fundada en 1865, el campus consistía en 0,85 km² (209,5 acres) de los 1,2 km² (300 acres) de la granxa de Erza Cornell. A partir de 2012, la sede Ithaca tien 260 edificios y ocupa 3,00 km².&lt;ref name=&quot;ithaca&quot;&gt;{{cita web| url = http://www.cornell.edu/visiting/ithaca | títulu = Cornell University - The Ithaca Campus | editorial = Cornell University | fechaaccesu = 6 d'abril de 2006}}&lt;/ref&gt; 
[[Ficheru:Artmuseum22.jpg|thumb|left|El muséu d'arte de Cornell, diseñáu por [[Ieoh Ming Pei|I. M. Pei]]]]
La sede de Ithaca ta marcada por un trazáu irregular, incluyendo edificios d'estilu victoriano, neoclásicu, y góticu. Los edificios más vistosos polo xeneral fueron construyíos antes de la [[Segunda Guerra Mundial]]. Por cuenta de que la población estudiantil doblóse, pasando de 7.000 en 1950 a 15.000 en 1970, grandiosidá foi desdexada en favor de los estilos más baratos y construyíu más rápido.&lt;ref&gt;{{cita web| nome=Daniel | apellíu=Margulis | autor2=Schroeder, John | títulu=A Century at Cornell | editorial=[[Cornell Daily Sun]] | location=[[Ithaca, New York|Ithaca, N.Y.]] | añu=1980 | isbn=0-938304-00-3 | páxines=110–111}}&lt;/ref&gt; Ente que dellos edificios tán perbién entamaos en cuadrángulos, otros tán bien trupes y ensin orde nin conciertu. Estes escentricidaes surdieron debíu que los planes maestros del la universidá fueron camudaos munches vegaes. Por casu, nún de los primeres planificadores, Frederick Law Olmsted, el diseñador de [[Central Park]], refierse a una &quot;gran terraza&quot; con vistes a llagu Cayuga. Por cuenta de que el plan pa una terraza foi abandonáu, el Salón McGraw apaez facer frente a la direición equivocada.&lt;ref&gt;{{cita web| nome=Kermit C. | apellíu=Parsons | títulu=The Cornell Campus: A History of its Planning and Development | editorial=Cornell University Press | location=[[Ithaca, New York|Ithaca, N.Y.]] | añu=1968 | chapter=Chp. 3: A Quadrangle of Stone}}&lt;/ref&gt;

Dellos de los edificios de la universidá numberar nel rexistru nacional de llugares históricos, incluyendo [[Andrew Dickson White House]], [[Bailey Hall]], Caldwell Hall, Comstock Hall, Morrill Hall (Universidá Cornell) y Deke House. Siquier otros trés edificios históricos— el Roberts Hall orixinal, East Robert Hall y Stone Hall — tamién fueron llistaos nel NRHP. La universidá baltar nos años 80 pa dar pasu a otros desarrollos. En setiembre de 2011, ''[[Travel + Leisure]]'' catalogó'l Campus de Ithaca como ún de los más bellos de los Estaos Xuníos.

Allugáu ente los valles ondulantes de la rexón de los Finger Lakes, el campus nuna llomba ufierta vistes de la comarca, incluyendo Llagu Cayuga midiendo 61,4 km. Dos cañones, Fall Creek Gorge y Cascadilla Gorge, arreyen el campus central y utilícense como furacos de natación populares mientres los meses más calientes (anque la universidá y el códigu de ciudá altamente desalientan el so usu). Axacente al campus principal, Cornell tien los xardinos botánicos de Cornell que consisten de 11,6 km² de xardinos botánicos.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://explore.cornell.edu/scene.cfm?scene=Natural%20Beauty&amp;stop=CU%20%2D%20NB%20%2D%20Campus%20Gardens|títulu=Explore Cornell - Natural Beauty - Campus Gardens|fechaaccesu=6 d'abril de 2006|editorial=Cornell University|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20051220145027/http://explore.cornell.edu/scene.cfm?scene=Natural+Beauty&amp;stop=CU+-+NB+-+Campus+Gardens|fechaarchivu=20 d'avientu de 2005}}&lt;/ref&gt; El xardín botánicu contién les flores, los árboles, y les llamargues, colos senderos pulíos qu'apurren l'accesu al traviés del xardín. Amás, Cornell adoptó un plan de sostenibilidá d'aición global, y tien un númberu de certificaos [[LEED]]. En 2011, Cornell sacó una calificación &quot;A-&quot; poles sos iniciatives ambientales y de sostenibilidá.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://ezramagazine.cornell.edu/Fall08/NewsfromtheCampuses.html|títulu=A new landmark: Cornell's new headquarters for life sciences research, Joan and Sanford I. Weill Hall, is unofficially open|fechaaccesu=24 de payares de 2009|apellíu=Wilensky|nome=Joe|fecha=Fall 2008|cita=expected gold rating in Leadership in Energy and Environmental Design (LEED) -- which would be the university's first}}&lt;/ref&gt;

=== Campus En Nueva York ===

==== Weill Cornell ====
[[Ficheru:Cornell med 02.jpg|thumb|right|El centru médicu de Cornell en [[Nueva York]]]]
El campus médicu de la Universidá Cornell en Nueva York, tamién llamáu ''Weill Cornell'', alcontrar en [[Manhattan]]. Foi afiliáu col Hospital Presbiterianu de Nueva York dende 1927.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.med.cornell.edu/about | títulu = Weill Medical College of Cornell University - About Us | editorial = Cornell University | fechaaccesu = 4 de xunetu de 2006 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120615120620/http://med.cornell.edu/About/ | fechaarchivu = 2012-06-15}}&lt;/ref&gt; El centru médicu comparte dalgunos de los sos edificios cola [[Universidá de Columbia]].

El 19 d'avientu de 2011, la Universidá Cornell ganó'l derechu, según tierra y US$100 millones, pa construyir un campus d'inxeniería en Manhattan. El campus ta construyéndose na islla de Roosevelt, y va ser operáu xuntos col [[Technion|Institutu Teunolóxicu d'Israel]] (Technion).&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.news.cornell.edu/stories/Dec11/NYCcover.html|títulu='Game-changing' tech campus goes to Cornell, Technion|editorial=Cornell University|fechaaccesu=17 d'avientu de 2011}}&lt;/ref&gt;

Amás del campus de teunoloxía y del centru médicu, Cornell tien 15 otres oficines en Manhattan pa sofitar los sos programes en Ithaca, incluyendo actividaes con [[Wall Street]], aprendiz con espertos nel [[diseñu de modes]], y oportunidaes de trabayar nel [[diseñu urbanu]].

==== Cornell Tech ====
El 19 d'avientu de 2011, la Universidá de Cornell y l'Institutu de [[Teunoloxía Technion-Israel]] ganaron un concursu por derechos pa reclamar tierres gratis de la ciudá y $ 100 millones en subsidios pa construyir un campus d'inxeniería na ciudá de Nueva York. La competencia foi establecida pol alcalde de la ciudá de Nueva York [[Michael Bloomberg]] col fin d'aumentar l'espíritu empresarial y la crecedera del emplegu nel sector de la teunoloxía de la ciudá. La ufierta ganadora consistió nun campus de 195.000 metros cuadraos de teunoloxía avanzada que se va construyir na [[Isla Roosevelt (Nueva York)|Isla Roosevelt]] nel sitiu del antiguu [[Hospital d'Especialidaes Coler-Goldwater]]. La instrucción empezó na seronda de 2012 nun allugamientu temporal en Manhattan. Thom Mayne, de la firma d'arquiteutura Morphosis, foi escoyíu pa diseñar el primer edificiu que se va construyir na islla de Roosevelt. Empezáu en 2014, espérase que la construcción terminar pal empiezu de la cayida del añu académicu 2017.

=== Doha, Qatar ===
El colexu médicu de Cornell en Qatar atópase na [[Ciudá de la Educación de Doha]]. Inauguráu en setiembre de 2004, foi la primer escuela médica americana fuera de los Estaos Xuníos. La universidá ye parte del programa de la Universidá Cornell p'aumentar la so influyencia internacional. El colexu ye una iniciativa conxunta col gobiernu de [[Qatar]], que busca ameyorar los programes académicos del país y l'atención médica.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://cunews.cornell.edu/releases/April01/weill.qatar.html | títulu = Weill Cornell Medical College in Qatar | editorial = Cornell News Service | fechaaccesu = 23 de mayu de 2006 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120119025229/http://cunews.cornell.edu/releases/April01/weill.qatar.html | fechaarchivu = 2012-01-19}}&lt;/ref&gt; 

El colexu ta financiáu parcialmente pol gobiernu de Qatar al traviés de la Fundación de Qatar, que contribuyó con US$ 750 millones pa la so construcción.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.cornellsun.com/node/17482 | títulu = Cornell, Qatar and Hamas | editorial = The Cornell Daily Sun | fechaaccesu = 18 de xunu de 2006 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20110607061049/http://www.cornellsun.com/node/17482 | fechaarchivu = 7 de xunu de 2011 }}&lt;/ref&gt; El centru médicu ta allugáu nuna gran estructura de dos pisos, diseñáu por Arata Isozaki.

=== Otres instalaciones ===
La Universidá Cornell tien y opera instalaciones per tol mundu. L'[[Radiotelescopiu d'Arecibo|Observatoriu d'Arecibo]] en [[Puertu Ricu]], llugar del radiotelescopiu más grande del mundu d'un solu platu, foi operáu por Cornell por contratu cola National Science Foundation dende la so construcción hasta 2011.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.naic.edu | títulu = Aricebo Observatory | editorial = National Astronomy and Ionosphere Center | fechaaccesu = 22 de mayu de 2006 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20060508105758/http://www.naic.edu/ | fechaarchivu = 8 de mayu de 2006 }}&lt;/ref&gt; La universidá tien 0,4 km² en [[Maine]] y [[Nueva Hampshire]] pa estudios marines; 2,8 km² de tierra y 20 edificios en [[Geneva (Nueva York)|Geneva]] pal estudiu hortícolo; y 16,5 km² del monte al sur del campus de Ithaca pal estudiu forestal. Amás, la universidá opera llaboratorios de biodiversidá en [[Punta Cana]], [[República Dominicana]],&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.news.cornell.edu/Chronicle/03/3.6.03/PuntaCana_consortium.html | títulu = Biodiversity lab in Punta Cana expands into a new consortium | editorial = Cornell News Service | fechaaccesu = 22 de mayu de 2006 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20121017110232/http://www.news.cornell.edu/chronicle/03/3.6.03/PuntaCana_consortium.html | fechaarchivu = 2012-10-17}}&lt;/ref&gt; y na [[Amazonia]] nel [[Perú]].&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://labs.plantbio.cornell.edu/cbl/EsBaran.html | títulu = Cornell Undergraduate Research Program on Biodiversity | editorial = Cornell University | fechaaccesu = 30 de xunu de 2006 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20060712090820/http://labs.plantbio.cornell.edu/cbl/EsBaran.html | fechaarchivu = 12 de xunetu de 2006 }}&lt;/ref&gt;

La universidá tamién tien oficines pa los estudios de branu en [[Washington D. C.]] y pa los estudios estranxeros en [[Roma]].&lt;ref&gt;{{cita web| url = http://www.rome.cornell.edu | títulu = Cornell in Rome | editorial = Cornell University | fechaaccesu = 22 de mayu de 2006}}&lt;/ref&gt;

== Estructura ==
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float:right; margin-left:1em; font-size:90%; line-height:1.4em; width:300px;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | '''Facultaes y Escueles de Cornell'''
|-
| '''Facultá/Escuela''' || '''Año fundación'''
|-
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;hr&gt;
|-
| Alministración hotelera || 1922
|-
| Agricultura y ciencies de la vida || 1874
|-
| Arquiteutura, arte y planificación || 1871
|-
| Artes y ciencies || 1865
|-
| Derechu || 1887
|-
| Ecoloxía humana || 1925
|-
| [[Escuela d'Inxeniería de la Universidá Cornell|Inxeniería]] || 1870
|-
| Medicina || 1898
|-
| Medicina veterinaria || 1894
|-
| Negocios || 1946
|-
| Recursos humanos || 1945
|-
| Posgráu || 1909
|-
| Ciencies Médiques || 1952
|}
Cornell ye una [[organización ensin ánimu d'arriquecimientu]] dirixíu por un [[conseyu d'alministración]] de 64 miembros. Trés d'ellos son nomaos pol gobernador de Nueva York; unu ye un descendiente direutu de Ezra Cornell; dos vienen de los campos de l'agricultura, el comerciu y el trabayu nel estáu de Nueva York; ocho son escoyíos polos alumnos de la universidá; dos son escoyíos polos profesores de la universidá de Ithaca y Xinebra; y dos son escoyíos polos miembros del cuerpu estudiantil.&lt;ref&gt;{{cita noticia|url=http://cdsun.library.cornell.edu/cgi-bin/newscornell?a=d&amp;srpos=2&amp;cl=search&amp;d=CDS19810512.2.10.2&amp;y=--------20--1----Earl+Schuyler+Flansburgh-all|títulu=Trustees Discuss Role Students Play on Board|obra=Cornell Daily Sun|volume=97|number=140|páxina=10|fecha=12 de mayu de 1981|fechaaccesu=8 d'avientu de 2010}}&lt;/ref&gt; El presidente XII y actual de la universidá ye David J. Skorton.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.inauguration.cornell.edu/ |títulu=Inauguration of David J. Skorton |editorial=Cornell University |fechaaccesu=2 d'ochobre de 2010}}&lt;/ref&gt;

Cornell tien nueve [[Facultá universitaria|facultaes]] y [[Escuela universitaria|escueles]] privaes y cuatro publiques (la Escuela d'Agricultura y Ciencies Biolóxiques de Nueva York, la Escuela d'Ecoloxía Humana, la Escuela de Rellaciones Industriales y Llaborales y la Facultá de Medicina Veterinaria), que reciben sofitu del estáu de Nueva York. Estos centros estatutarios recibieron $ 131.9 millones en creitos SUNY en 2010-2011 pa sofitar les sos misiones d'enseñanza, investigación y serviciu, lo que los fai responsables ante los síndicos SUNY y otres axencies estatales. El presupuestu tamién inclúi $ 3,9 millones de fondos estatales pa la Estensión Cooperativa de Cornell. Los residentes de Nueva York matriculaos nestes universidaes tamién califiquen pa la matriculación con descuentu. Sicasí, anque ciertu, el Procurador Xeneral Eliot Spitzer emitió una opinión de 2005 afirmando que, con al respective de les sos actividaes académiques, los colexos estatutarios tienen de ser entendíos como privaos, non estatales.

Cornell ta descentralizáu, coles sos facultaes y escueles qu'exercen una amplia autonomía. Cada unu define los sos propios programes académicos, opera los sos propios programes d'almisión y asesoramientu y confier los sos propios títulos. Los únicos requisitos universitarios pa llograr un títulu de bachilleratu son pasar un exame de natación, tomar dos cursos d'educación física y satisfacer un requisitu d'escritura. Los departamentos académicos inter-escolares ufierten cursos en más d'una universidá. Tolos departamentos académicos tán afiliaos con a lo menos una universidá; l'últimu departamentu ensin esa afiliación, el Cornell Africana Studies and Research Center, fundir col Arts College en xunetu de 2011.

Siete escueles ufierten programes de pregrado y otros siete ufierten programes de posgráu y profesionales. Los estudiantes que cursen estudios de posgráu en departamentos d'estes escueles tán matriculaos na Escuela de posgráu. La Escuela d'Educación Continua y Sesiones de Branu ufierta programes pa estudiantes de colexu y secundaria, profesionales y otros adultos. De los 13.515 estudiantes de pregrado, 4,251 (31,5%) tán afiliaos a la mayor universidá por inscripción, Artes y Ciencies, siguíos de 3,153 (23,3%) n'Agricultura y Ciencies de la Vida y 2.680 (19,8%) n'Inxeniería. Por inscripción d'estudiantes, la más pequeña de les siete universidaes de pregrado ye Arquiteutura, Arte y Planificación, con 515 (3.8%) estudiantes.

Delles otres universidaes utilizaron Cornell como modelu, incluyendo la [[Universidá Stanford|Universidá de Stanford]], la [[Universidá de Sydney]] n'Australia y la [[Universidá de Birmingham]] nel [[Reinu Xuníu]]; esti postreru por encamientu d'ún de los sos financieros, Andrew Carnegie, que yera un alministrador de Cornell.

La universidá tamién opera [[eCornell]], qu'ufierta programes de certificación y cursos de desenvolvimientu profesional en llinia. Amás de ser la universidá de Nueva York pa la concesión de tierres, Cornell ye tamién un sociu nel programa de subvenciones marítimes de Nueva York, ye'l centru del programa de donaciones solares del Nordeste y forma parte del consorciu de concesión espacial de Nueva York.

En 2015, Cornell ocupó'l quintu llugar ente les universidaes d'Estaos Xuníos na recaldación de fondos, recaldando $ 591 millones en sofitu priváu. Amás del personal de desenvolvimientu de la Universidá central allugáu en Ithaca y New York City, cada universidá y programa tien el so propiu programa de recaldación de fondos de personal. En 2006, Cornell llanzó una campaña de recaldación de fondos de $ 4 mil millones, qu'algamó $ 3 mil millones en payares de 2010. En 2013, la campaña de recaldación de fondos &quot;Cornell Now&quot; de Cornell recaldó más de $ 475 millones.

== Académiques ==
=== Almisión ===
Pa la clase de pregrado de 2021, Cornell almitió un total de 5,889 estudiantes, de los 47,038 solicitantes,&lt;ref name=&quot;EnteringClassProfile&quot;&gt;{{cita web | url = http://admissions.cornell.edu/downloads/EnteringClassProfile.pdf | títulu = Cornell Class of 2014: A Brief Summary | formatu = PDF | editorial = Cornell University | fechaaccesu = 20 d'avientu de 2010 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100706035512/https://admissions.cornell.edu/downloads/EnteringClassProfile.pdf | fechaarchivu = 6 de xunetu de 2010 }}&lt;/ref&gt; pa una tasa d'aceptación del 12%.&lt;ref name=&quot;CornellAdmissions&quot;&gt;{{cita noticia| apellíu = Cornell | nome = Jimmy | títulu = Admitted Class of '21 sets new application, diversity records| páxina = 1| editorial = Cornell Daily Sun| fecha = 30 de marzu de 2017| url = http://www.news.cornell.edu/stories/2017/03/admitted-class-21-sets-new-application-diversity-records| fechaaccesu = 2 d'abril de 2009}}&lt;/ref&gt; De los almitíos, el permediu de puntuación de SAT verbal foi de 700, ente que'l permediu SAT de matemátiques yera un 720.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://cornellsun.com/node/22709 | títulu = C.O. Admissions Rate Drops by 4.2 Percent | editorial = [[Cornell Daily Sun]] | fechaaccesu = 10 d'abril de 2007 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070929090604/http://cornellsun.com/node/22709 | fechaarchivu = 29 de setiembre de 2007 }}&lt;/ref&gt; Los estudiantes de Cornell vienen de los 50 estaos d'EE.XX. y de más de 120 países.

En 2010, la Facultá de Derechu aceptó'l 18% de los solicitantes, la Facultá de Medicina Veterinaria aceptó'l 10%, La Facultá de Medicina aceptó'l 4%, y la Facultá de Negocios aceptó'l 10% de los solicitantes pal so programa [[Maestría n'Alministración de Negocios]].

=== Ayuda Financiera ===
La seición 9 de la carta orixinal de la Universidá de Cornell garantizó que la universidá ta abierta a los solicitantes d'almisión. Dende los más baxos costos consistentes col so bienestar y eficiencia, y ensin distinción de rangu, clase, ocupación previa o llocalidá &quot; Esti sistema apurrir a tolos estudiantes de los Estaos Xuníos. 

A partir de la década de 1950 Cornell coordinar con otres escueles de la Ivy League p'apurrir un conxuntu consistente d'ayuda financiera. Mas, en 1989, un decretu de ratificación pa poner fin a una investigación antimonopolio del Departamentu de Xusticia punxo fin a esa coordinación. Inclusive dempués del decretu, toles escueles de la Ivy League siguieron ufiertando ayuda financiera ensin ufiertar nenguna beca deportiva. N'avientu de 2010, Cornell anunció que'l donante trataría de decidir ente Cornell y eses otres escueles, amás d'otres escueles de la Ivy League, MIT, Duke University o Stanford,

El 31 de xineru de 2008, Cornell anunció una nueva iniciativa d'ayuda financiera que se va completar nos próximos dos años. Nel primer añu, Cornell reemplazó los empréstamos basaos en necesidaes con beques pa estudiantes de pregrado de families con ingresos menores de $ 60,000 y cubrió un empréstamu de $ 3,000 pa estudiantes de families con ingresos ente $ 60,000 y $ 120,000. Al añu siguiente, 2009-10, el programa ameyoróse reemplazando'l empréstamu con beques pa estudiantes de families con ingresos de $ 75,000 y $ 3,000 pa estudiantes de families con ingresos ente $ 75,000 y $ 120,000. Pa families percima de $ 120,000, los empréstamos basaos na necesidá teníen una llende de $ 7,500 per añu. La iniciativa cuesta 14 millones de dólares adicionales per añu pa la so plena aplicación. Anque la dotación de Cornell cayó un 27% nel segundu semestre de 2008, el so presidente anunció que la iniciativa d'ayuda financiera siguiría con $ 35 millones adicionales de fondos de subvención pa l'ayuda financiera de pregrado en 2009-10. Cornell ta buscando $ 125 millones en regalos pa financiar la iniciativa d'ayuda financiera. En 2010, 1.647 de los 3.181 estudiantes matriculaos a tiempu completu tuvieron necesidá financiera (40%). D'estos, Cornell podría satisfacer les necesidaes d'ayuda financiera completa de los 1.647 estudiantes de primer añu. 

=== Programes internacionales ===
[[Ficheru:Bhangra.JPG|thumb|right|Estudiantes realizando una danza folclórica tradicional d'[[India]]]]
La Universidá Cornell ufierta programes de pregrado n'estudios internacionales incluyendo, Filoloxía Francesa, Filoloxía Alemana, [[Llingües romániques]], Llingües del Cercanu Oriente, Estudios Africanos, Estudios Xudíos, Estudios Llatinos y [[Lliteratura de Rusia|Lliteratura Rusa]]. Cornell foi la primer universidá n'enseñar llingües modernes del [[Alloñáu Oriente]]. Amás de los tradicionales programes académicos, los estudiantes de Cornell puede estudiar nel estranxeru en cualesquier de los seis continentes.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.cuabroad.cornell.edu/programchoices/regions.asp | títulu = Cornell Abroad - University &amp; Program Choices | editorial = Cornell University | fechaaccesu = 1 de xineru de 2006 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20051230172448/http://www.cuabroad.cornell.edu/programchoices/regions.asp | fechaarchivu = 30 d'avientu de 2005 }}&lt;/ref&gt;

La cátedra d'Estudios Orientales, la cátedra d'Estudios de China y Pacíficu Asiáticu, el programa d'Asia del Sur y el programa del Sur Este d'Asia apurren oportunidaes pa estudiantes ya investigadores n'Asia. Cornell tien un conveniu cola [[Universidá de Beixín]], que dexa a los estudiantes d'estos programes cursar un semestre en [[Beixín]].&lt;ref&gt;{{cita web| url = http://www.news.cornell.edu/stories/Nov05/Rawlings_China_signing.html | títulu = Cornell China major sealed in Beijing as Rawlings signs agreement with Peking University | editorial = Cornell News Service | fechaaccesu = 1 de xineru de 2006}}&lt;/ref&gt; 

De la mesma la [[Escuela d'Inxeniería de la Universidá Cornell|Escuela d'Inxeniería]] tien un conveniu pal intercambiu de profesores y estudiantes de pregrado cola [[E.T.S.I. Caminos, Canales y Puertos de Santander]] ([[Universidá de Cantabria]]) y de posgráu cola [[Universidá Tsinghua]] en Beixín.

La Escuela d'Alministración Hotelera tien un programa común cola Universidá Teunolóxica Nanyang en [[Singapur]]. 

La Facultá d'Agricultura y Ciencies de la Vida robló un alcuerdu col Institutu Nacional Xaponés de Ciencies Agru-biolóxiques&lt;ref&gt;{{cita web| url = http://www.news.cornell.edu/stories/Oct05/Ishige.kr.html | títulu = Japanese officials sign agreement | editorial = Cornell News Service | fechaaccesu = 23 de mayu de 2006}}&lt;/ref&gt; y cola [[Universidá de Filipines]] see Los Baños.&lt;ref&gt;{{cita web| url = http://www.news.cornell.edu/chronicle/05/2.10.05/Henry_Philippines.html| títulu = Susan Henry continues Asia tour; signs agreement with Los Baños editorial = Cornell News Service| fechaaccesu = 19 d'ochobre de 2006| urlarchivu = https://web.archive.org/web/20060909213213/http://www.news.cornell.edu/Chronicle/05/2.10.05/Henry_Philippines.html| fechaarchivu = 2006-09-09}}&lt;/ref&gt;

=== Rankings ===
La Universidá Cornell ta consideráu ente les venti meyores universidaes del mundu nuna variedá de clasificaciones. Nos rankings mundiales de [[2011]], la universidá clasificóse como n°4 por ''Webometrics'',&lt;ref&gt;http://www.webometrics.info/&lt;/ref&gt; n°13 por ''ARWU'',&lt;ref name=&quot;Rankings_ARWU_W&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.shanghairanking.com/ARWU2011.html |títulu=Academic Ranking of World Universities: Global |añu=2011 |editorial=Institute of Higher Education, Shanghai Jiao Tong University |fechaaccesu=30 d'agostu de 2011 |urlarchivu=https://archive.today/20120529003717/http://www.shanghairanking.com/ARWU2011.html |fechaarchivu=2012-05-29 }}&lt;/ref&gt; n°15 por ''QS'',&lt;ref name=&quot;Rankings_QS_W&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2011 |títulu=QS World University Rankings |editorial=QS Quacquarelli Symonds Limited |fechaaccesu=30 de setiembre de 2011 |añu=2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110930102115/http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2011 |fechaarchivu=30 de setiembre de 2011 }}&lt;/ref&gt; n°20 por ''[[Clasificación académica d'universidaes del THE|Times]]''.&lt;ref name=&quot;Rankings_THES_W&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2011-2012/top-400.html|títulu=Top 400 – The Times Higher Education World University Rankings 2011–2012|añu=2011|editorial=The Times Higher Education|fechaaccesu=6 d'ochobre de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111007032035/http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2011-2012/top-400.html|fechaarchivu=7 d'ochobre de 2011}}&lt;/ref&gt; Con respetu a facultaes específicos en 2011: Facultá de Medicina Veterania n°1 por ''[[U.S. News &amp; World Report|USNWR]]'',&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-health-schools/veterinarian-rankings |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140328230750/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-health-schools/veterinarian-rankings |fechaarchivu=2014-03-28 }}&lt;/ref&gt; Facultá de Recursos Humanos n°1 por ''HR Patriot'',&lt;ref&gt;[http://hrpatriot.blogspot.com/2009/04/hr-graduate-program-rankings.html HR Patriot]&lt;/ref&gt; Facultá de Negocios n°8 por ''[[Forbes]]'',&lt;ref&gt;[http://www.forbes.com/lists/2011/95/best-business-schools-11_land.html Forbes]&lt;/ref&gt; y Facultá de Derechu n°8 por ''USNWR''.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-law-schools |títulu=USNWR Derechu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110317021133/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-law-schools |fechaarchivu=2011-03-17 }}&lt;/ref&gt;

=== Biblioteca ===
[[Ficheru:Cornell Law School Library.JPG|thumb|upright|La Biblioteca de Derechu de Cornell ye unu de los 12 depósitos nacionales d'informes de la [[Corte Suprema de los Estaos Xuníos]].]]
La Biblioteca de la Universidá de Cornell ye'l nº11 más grande de les biblioteques universitaries nos Estaos Xuníos.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://dpb.cornell.edu/documents/1000262.pdf | formatu = PDF | títulu = Top Twenty University Research Libraries Ranked By Number of Volumes Held | editorial = Association of Research Libraries | fechaaccesu = 9 de xunetu de 2006 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20190412151534/http://dpb.cornell.edu/documents/1000262.pdf | fechaarchivu = 2019-04-12}}&lt;/ref&gt; En 2005, la biblioteca algamó 7,5 millones de volúmenes de llibros, 8,2 millones de microfilmes y microfichas, y un total de 440.000 mapes, películes, y DVD. En 2009, el Princeton Review calificó como la 6º meyor biblioteca d'universidá.&lt;ref name=&quot;princeton 2009&quot;&gt;{{cita web| url = http://www.princetonreview.com/schoollist.aspx?type=r&amp;id=687&amp;RDN=1= | títulu = The Best 361 Colleges Rankings | editorial = The Princeton Review | fechaaccesu = 25 de marzu de 2010}}&lt;/ref&gt;

=== Prensa ===
La Cornell University Press foi establecíu en 1869 como la primer empresa editorial universitaria nos Estaos Xuníos.&lt;ref name=&quot;Bishop1962&quot;&gt;{{cita web |apellíu=Bishop|nome=Morris|títulu=A history of Cornell|url=https://books.google.com/books?id=jUu9pDRhWjkC&amp;pg=PA127|fechaaccesu=14 d'avientu de 2010|añu=1962|editorial=Cornell University Press|isbn=9780801400360|page=127}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;press&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.cornellpress.cornell.edu/cup8_presshistory.html | títulu = The History of the Cornell University Press | editorial = Cornell University Press | fechaaccesu = 1 de xineru de 2006 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20170822030538/http://www.cornellpress.cornell.edu/cup8_presshistory.html | fechaarchivu = 2017-08-22}}&lt;/ref&gt; Anguaño, la prensa ye una de les prenses más grandes del país de la universidá y produz aproximao 150 títulos de non ficción cada añu en distintes disciplines, incluyendo antropoloxía, estudios asiáticos, ciencies biolóxiques, clásicos, historia, rellaciones llaborales, la crítica lliteraria y la teoría, historia natural, la filosofía, la política y les rellaciones internacionales, ciencies veterinaries, y los estudios de les muyeres.

Les facultaes y grupos d'estudiantes tamién publiquen una serie de revistes especializaes. ''Administrative Science Quarterly'' ye publicáu pola Facultá de Negocios y foi nomáu'l n°16 revista académica nos negocios por ''[[Financial Times]]'' en 2007.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.journal-ranking.com/ranking/web/docs/pdf/business%20top%2040.pdf |títulu=Financial Times Top Academic Journals in the Business |autor= |fecha=2007 |obra= |editorial=[[Financial Times]] |fechaaccesu=16 d'ochobre de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110819031344/http://journal-ranking.com/ranking/web/docs/pdf/business%20top%2040.pdf |fechaarchivu=19 d'agostu de 2011 }}&lt;/ref&gt;

== Vida estudiantil ==
=== Actividaes ===
Pal añu académicu 2006-07, Cornell tenía 901 organizaciones estudiantiles rexistraes. Tales clubes y organizaciones inclúin clubes deportivos; grupos dedicaos a l'[[a capella]] y al teatru d'improvisación, clubes políticos; y clubes pa xugar el [[axedrez]].&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://sao.cornell.edu/SO/search2006.php?squery=&amp;qsubmit=yes&amp;submit=Click+Here+to+Start+Quick+Search | títulu = SAO - Cornell University | editorial = Cornell University | fechaaccesu = 6 d'agostu de 2007 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20121115103834/http://sao.cornell.edu/SO/search2006.php?squery=&amp;qsubmit=yes&amp;submit=Click+Here+to+Start+Quick+Search | fechaarchivu = 2012-11-15}}&lt;/ref&gt; La universidá tamién entama una collaboración ente les munches tradiciones relixoses representaos nel cuerpu estundantil. Les organizaciones estudiantiles tamién s'inclúin una gran variedá de grupos musicales, dende la clásica y el jazz, hasta la Banda de Marcha de Big Red que se toca regularmente nos partíos de fútbol y otros eventos del campus.
[[Ficheru:Sage Chapel, HDR.jpg|thumb|right|La Capiya Sage utilizar pa servicios relixoses y pa conciertos, y contién los restos de los fundadores de la universidá.]]
La universidá ye'l llar de dos [[sociedaes secretes colexaes]] llamáu ''Sphinx Head''&lt;ref&gt;[http://cdsun.library.cornell.edu/cgi-bin/newscornell?a=d&amp;srpos=1&amp;cl=search&amp;d=CDS18910113.2.3.4&amp;y=--------20--1----The+Sphinx+Head;+A+Senior+Society+Recently+Formed-all &quot;The Sphinx Head: A Senior Society Recently Formed&quot; Cornell Daily Sun, January 13th, 1891, p.3.] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=&quot;The Sphinx Head: A Senior Society Recently Formed&quot; Cornell Daily Sun, January 13th, 1891, p.3. |2=http://cdsun.library.cornell.edu/cgi-bin/newscornell?a=d&amp;srpos=1&amp;cl=search&amp;d=CDS18910113.2.3.4&amp;y=--------20--1----The+Sphinx+Head;+A+Senior+Society+Recently+Formed-all |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; y ''Quill and Dagger'',&lt;ref&gt;{{cita web | títulu=Dear Uncle Ezra | url=http://ezra.cornell.edu/posting.php?timestamp=1027396800#rquestion5 | obra= | editorial= | fecha=23 de xunetu de 2002 | fechaaccesu=14 de mayu de 2009 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100619125044/http://ezra.cornell.edu/posting.php?timestamp=1027396800#rquestion5 | fechaarchivu=19 de xunu de 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web | títulu=Dear Uncle Ezra | url=http://ezra.cornell.edu/posting.php?timestamp=1140066000#question10 | obra= | editorial= | fecha=16 de febreru de 2006 | fechaaccesu=14 de mayu de 2009 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100622172925/http://ezra.cornell.edu/posting.php?timestamp=1140066000#question10 | fechaarchivu=22 de xunu de 2010 }}&lt;/ref&gt; que caltuvieron una presencia nel campus mientres más de 120 años. Amás, munchos estudiantes participen n'unu de les [[fraternidaes y sororidades]] entamaos nel área.

=== Periódicu y radio ===
''The Cornell Daily Sun'' ye'l [[periódicu]] más antiguu d'una universidá nos [[Estaos Xuníos]] dende la so primer publicación en setiembre de [[1880]].&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.cornellsun125.com/index.php?q=node/27 | títulu = The Sun Also Rises: A history of America's Oldest Continuously Publishing, Independent College Daily | editorial = The Cornell Daily Sun | fechaaccesu = 25 de xunu de 2006 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20060515205920/http://www.cornellsun125.com/index.php?q=node%2F27 | fechaarchivu = 15 de mayu de 2006 }}&lt;/ref&gt; En [[1912]] convertir nel primer miembru colexáu de l'[[Associated Press]]. The Sun publica una edición impresa y en llinia cinco díes a la selmana; ente qu'en vacaciones publica una edición en llinia tolos díes. The Sun ye distribuyíu nel campus y la so contorna y puede adquirise por suscripción. ''The Cornell Chronicle'' ye'l periódicu oficial de la universidá y ye publicáu pola división de comunicaciones, con una edición impresa distribuyida los vienres mientres l'añu académicu y una edición en llinia actualizada diariamente. Contién noticies y reportaxes sobre los programes académicos, investigaciones, estudiantes, profesores, alministración y calendariu d'eventos. ''The Cornell Review'' ye un periódicu conservador en formatu tabloide, que ye editáu por estudiantes cada dos selmanes. The Review foi creáu en [[1986]] como The Ithaca Review Inc. Anque la llinia ideolóxica de los sos editores camudó colos años, entá caltién fuertes crítiques escontra les polítiques d'esquierda. ''The Cornell Lunatic'' foi fundada en [[1978]] y ye la revista d'humor del campus. Publicar una vegada al semestre y distribúise de forma gratuita.
[[Ficheru:Cornell West campus dormitories.jpg|thumb|right|Los domitorios Baker]]
''Emisora WVBR'' ye una emisora comercial independiente que tresmite en FM y ye operada polos estudiantes de Cornell, pero esta nun ta afiliada y nun ye propiedá de la universidá. Mientres la selmana tresmiten música rock y la programación na comunidá mientres les fines de selmana. Tamién faen una cobertoria en deportes tantu na universidá como a nivel nacional.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://wvbr.com/info|títulu=About Us &amp; Station History|editorial=WVBR-FM|fechaaccesu=19 de setiembre de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100517062657/http://wvbr.com/info|fechaarchivu=17 de mayu de 2010}}&lt;/ref&gt;

=== Residencies ===
La vivienda universitaria estremar en tres seiciones: Campus Norte, Campus Oeste y Collegetown. Dende una iniciativa residencial en 1997, West Campus alluga estudiantes de treslláu y regresu, ente que North Campus ta casi dafechu pobláu por estudiantes de primer añu.

Les úniques opciones pa vivir nel Campus del Norte pa los estudiantes de clase alta son les cases de programa y les cases cooperatives: Risley Residential College, Just About Music, la Casa de la Ecoloxía, el Centru Internacional de Vida Holland, la Unidá de Deprendimientu Multicultural Living, kon y Ujamaa. Nun intentu por crear un sentíu de comunidá y una atmósfera d'educación fuera de l'aula y siguir la visión de Andrew Dickson White, una reconstrucción de 250 millones de dólares de West Campus creó colexos residenciales ellí pa estudiantes de pregrado. La idea de construyir un sistema de la casa puede atribuyise en parte al ésitu del colexu residencial de Risley, la universidá residencial que funciona de cutio más vieya en Cornell.

Amás, Cornell tien delles árees de vivienda pa estudiantes graduaos y profesionales. D'estos, Schuyler House (qu'enantes formaba parte de Sage Infirmary) tien un diseñu de cuartu, ente que Maplewood Apartments, Hasbrouck Apartments y Thurston Court Apartments son apartamentos d'estilu, dalgunos inclusive lo que dexa la vida familiar. Fora del campus, munches cases unifamiliares nos barrios de East Hill axacentes a la universidá convirtiéronse n'apartamentos. Los desarrolladores privaos tamién construyeron dellos complexos d'apartamentos de dellos pisos nel barriu de Collegetown. Nueve por cientu de los estudiantes de pregrado moren en cases de fraternidá y hermandaes de muyeres, anque nun se-yos dexa a los estudiantes de primer semestre que se xunan a ellos. El sistema griegu de Cornell tien 67 capítulos y más de 54 residencies griegues qu'alluguen a aproximao 1.500 estudiantes. Alredor del 42% de los miembros griegos viven nes sos cases. Esisten cooperatives de vivienda o otres unidaes de vivienda independientes, como Watermargin, Telluride House, la Cooperativa Triphammer, el Centru pa la Vida Xudía, la Cooperativa Wait, la Cooperativa Von Cramm y Cayuga Lodge. Amás d'esto esiste tamién una vivienda cooperativa non propiedá de Cornell, como Gamma Alpha o Stewart Little.

A partir de 2014, el sistema de comedor de Cornell foi clasificáu nel tercer llugar na nación pola Princeton Review. La universidá cunta con 30 restoranes nel campus y un programa llamáu &quot;Cross Country Gourmet Guest Restaurant Series&quot; dacuando trai chefs, menús y ambiente de los restoranes a los diez cafeteríes de Cornell.

=== Deportes ===
[[Ficheru:CU Baseball.jpg|thumb|upright|Una impresión de [[1908]] que representa a un xugador de [[béisbol]] de Cornell]]
{{AP|Cornell Big Red}}
Cornell tien 36 equipos universitarios oficiales, que se conocen como ''Big Red'' (&quot;Gran Coloráu&quot;). La universidá xuega na [[División I de la NCAA]]. Como'l restu de miembros de la [[Ivy League]], la universidá nun ufierta beques deportives pal reclutamiento de deportistes, anque tien derechu a faelo.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://cornellsun.com/node/5763 | títulu = Now What? A Look at Athletics in the Offseason | editorial = The Cornell Daily Sun | fechaaccesu = 21 de xunu de 2006 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070929090759/http://cornellsun.com/node/5763 | fechaarchivu = 29 de setiembre de 2007 }}&lt;/ref&gt;

Amás de los equipos oficiales, hai 30 deportes más entamaos como clubes d'estudiantes nos que puede participase.

== Persones destacaes ==
A partir d'agostu de 2008, la universidá cuntó 245,027 alumnos vivientes.&lt;ref name=&quot;factbook&quot;/&gt; Alumnos de la universidá conócense como ''Cornelianos'' (inglés &quot;Cornellians&quot;). Cornell cunta con más de 255.000 ex alumnos, 28 ganadores del Becariu Rhodes y 40 gallardoniaos col [[Premiu Nobel]] afiliaos a la universidá como alumnos o docentes.&lt;ref name=&quot;factbook&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;nobel&quot;/&gt;&lt;ref name = &quot;Rhodes Scholars&quot;/&gt;
[[Ficheru:Cornellclubnyc.jpg|thumb|right|El Club Cornell en [[Nueva York]] ye un llugar de xunta pa los Cornelianos]]
Los alumnos de Cornell destacáronse polos sos llogros na vida pública, profesional y empresarial.&lt;ref name=&quot;factbook&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web| apellíu = Altschuler | nome = Glenn C. | coautores = Isaac Kramnick, R. Laurence Moore | añu = 2003 | títulu = The 100 Most Notable Cornellians | editorial = Cornell University Press | location=[[Ithaca, New York|Ithaca, N.Y.]] | isbn = 0-8014-3958-2}}&lt;/ref&gt; [[Lee Teng-hui]] foi presidente de [[Taiwán]],&lt;ref&gt;{{cita web | títulu = Lee Teng-hui at Cornell | editorial = Cornell University Campus News | url = http://www.news.cornell.edu/campus/Llee/Lee-index.html | fechaaccesu = 19 de xunetu de 2010 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20220330065050/http://www.news.cornell.edu/campus/Llee/Lee-index.html | fechaarchivu = 2022-03-30}}&lt;/ref&gt; [[Mario García Menocal]] foi presidente de [[Cuba]],&lt;ref&gt;{{cita web| títulu = Mario García Menocal | editorial = Latin American Studies .org | url = http://www.latinamericanstudies.org/menocal-bio.htm | fechaaccesu = 19 de xunetu de 2010}}&lt;/ref&gt; y Jamshid Amuzegar ('50) foi primer ministru d'[[Irán]].&lt;ref name=&quot;Bill1989&quot;&gt;{{cita web|apellíu=Bill|nome=James A.|títulu=The Eagle and the Lion: The Tragedy of American-Iranian Relations|url=https://books.google.com/books?id=FNBpbh-mDcoC&amp;pg=PA223|fechaaccesu=14 d'avientu de 2010|añu=1989|editorial=[[Yale University Press]]|isbn=9780300044126|page=223}}&lt;/ref&gt; Egresado [[David Starr Jordan]] (1872) foi'l fundador de la [[Universidá Stanford]],&lt;ref name=&quot;Bishop122&quot;&gt;{{cita web|apellíu=Bishop|nome=Morris|títulu=A history of Cornell|url=https://books.google.com/books?id=jUu9pDRhWjkC&amp;pg=PA122|fechaaccesu=14 d'avientu de 2010|añu=1962|editorial=Cornell University Press|isbn=9780801400360|page=122}}&lt;/ref&gt; y Matt Urban ('41) aportó a el militar más gallardoniáu na historia de los EE.XX.&lt;ref name=&quot;Boven2000&quot;&gt;{{cita web|apellíu=Boven|nome=|títulu=Most decorated soldier in World War II: Matt Urban|url=https://books.google.com/books?id=vKMfAM0IcyYC&amp;pg=PA5|fechaaccesu=14 d'avientu de 2010|añu=2000|editorial=Trafford Publishing|isbn=9781552125281|page=5}}&lt;/ref&gt;

Cornellians nos negocios: [[Citigroup]] CEO [[Sanford Weill]] ('55),&lt;ref name=&quot;K42&quot;&gt;Karlgaard, Rich. ''Life 2.0: How People Across America Are Transforming Their Lives by Finding the ''Where'' of Their Happiness.'' New York: Three Rivers Press, 2005. 42.&lt;/ref&gt; [[Kraft Foods]] CEO Irene Rosenfeld ('75, '77, '80),&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Rosenfeld bio |url=http://www.kraftfoodscompany.com/about/profile/irene-rosenfeld-bio.htm |fecha= |obra= |editorial=[[Kraft Foods]] |fechaaccesu=1 de setiembre de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090825231151/http://www.kraftfoodscompany.com/about/profile/irene-rosenfeld-bio.htm |fechaarchivu=25 d'agostu de 2009 }}&lt;/ref&gt; [[Oxxo]] CEO Eduardo Padilla Silva ('81),&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.femsa.com/es/about/management/xibla.htm|títulu=Bertolini biography|editorial=FEMSA|fechaaccesu=5 de marzu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120122101252/http://www.femsa.com/es/about/management/xibla.htm|fechaarchivu=22 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt; [[Aetna]] CEO Mark Bertolini ('84),&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.aetna.com/about-aetna-insurance/aetna-corporate-profile/corporate-bios/bertolini.html|títulu=Bertolini biography|editorial=Aetna|fechaaccesu=5 de marzu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120321203729/http://www.aetna.com/about-aetna-insurance/aetna-corporate-profile/corporate-bios/bertolini.html|fechaarchivu=21 de marzu de 2012}}&lt;/ref&gt; Ocean Esprái CEO Randy Papadellis,&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Papadellis bio|url=http://www.allbusiness.com/agriculture-forestry/agriculture-crop-production/5796073-1.html|fecha=|obra=|editorial=[[Business Wire]]|fechaaccesu=1 de setiembre de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090605083552/http://www.allbusiness.com/agriculture-forestry/agriculture-crop-production/5796073-1.html|fechaarchivu=5 de xunu de 2009}}&lt;/ref&gt; Coors cerveza CEO Adolph Coors ('37),&lt;ref name=&quot;Bishop509&quot;&gt;{{cita web|apellíu=Bishop|nome=Morris|títulu=A history of Cornell|url=https://books.google.com/books?id=jUu9pDRhWjkC&amp;pg=PA509|fechaaccesu=14 d'avientu de 2010|añu=1962|editorial=Cornell University Press|isbn=9780801400360|page=509}}&lt;/ref&gt; [[Burger King]] CEO [[James McLamore]] ('47),&lt;ref&gt;{{cita noticia|títulu=Olayan '77 Honored With Entrepreneur of the Year Award|apellíu=Johnson|nome=Ginny|editorial=Businessweek.com|obra=The Cornell Daily Sun|fecha=19 d'abril de 2010|url=http://bx.businessweek.com/burger-king-corp-bkc/view?url=http%3A%2F%2Fcornellsun.com%2Fsection%2Fnews%2Fcontent%2F2010%2F04%2F19%2Folayan-77-honored-entrepreneur-year-award|fechaaccesu=25 d'agostu de 2010|urlarchivu=https://archive.today/20120702214543/http://bx.businessweek.com/burger-king-corp-bkc/view?url=http://cornellsun.com/section/news/content/2010/04/19/olayan-77-honored-entrepreneur-year-award|fechaarchivu=2 de xunetu de 2012|archiveurl=https://archive.today/20120702214543/http://bx.businessweek.com/burger-king-corp-bkc/view?url=http://cornellsun.com/section/news/content/2010/04/19/olayan-77-honored-entrepreneur-year-award|archivedate=2012-07-02}}&lt;/ref&gt; Hotels.com fundador David Litman ('79),&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=David S. Litman|editorial=Cornell University|url=http://classof79.alumni.cornell.edu/Classmates/25th/Litman.html|fechaaccesu=25 d'agostu de 2010}}&lt;/ref&gt; [[Palm, Inc.|Palm]] fundador Jeff Hawkins ('79),&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Biography|editorial=Stanford.edu|url=http://ecorner.stanford.edu/author/jeff_hawkins|fecha=2 d'abril de 2009|fechaaccesu=25 d'agostu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100830080031/http://ecorner.stanford.edu/author/jeff_hawkins|fechaarchivu=2010-08-30}}&lt;/ref&gt; [[PeopleSoft]] fundador David Duffield ('62),&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=With dance and tributes, Duffield is dedicated|apellíu=Brand|nome=David|obra=Cornell Chronicle|url=http://www.news.cornell.edu/Chronicle/04/10.14.04/Duffield_ded_cover.html|fechaaccesu=25 d'agostu de 2010}}&lt;/ref&gt; Priceline.com fundador Jay Walker ('77),&lt;ref&gt;{{cita noticia|títulu=Jay Walker named 2009 Cornell Entrepreneur of the Year|apellíu=Hovis|nome=Kathy|editorial=Businessweek.com|obra=Cornell Chronicle|fecha=26 de xineru de 2009|url=http://cdn.businessweek.com/johnson-school-at-cornell/view?url=http%3A%2F%2Fwww.news.cornell.edu%2Fstories%2FJan09%2FCEYWalker.html|fechaaccesu=25 d'agostu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110708105257/http://cdn.businessweek.com/johnson-school-at-cornell/view?url=http%3A%2F%2Fwww.news.cornell.edu%2Fstories%2FJan09%2FCEYWalker.html|fechaarchivu=8 de xunetu de 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110708105257/http://cdn.businessweek.com/johnson-school-at-cornell/view?url=http%3A%2F%2Fwww.news.cornell.edu%2Fstories%2FJan09%2FCEYWalker.html|archivedate=2011-07-08}}&lt;/ref&gt; [[Qualcomm]] fundador [[Irwin M. Jacobs]] ('54),&lt;ref name=&quot;K42&quot;/&gt; Staples fundador Myra Hart ('62),&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Myra Maloney Hart|editorial=Cornell University|url=http://www.cornell.edu/presidentsearch/members/hart.cfm|fechaaccesu=25 d'agostu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100528132303/http://www.cornell.edu/presidentsearch/members/hart.cfm|fechaarchivu=28 de mayu de 2010}}&lt;/ref&gt; Tata Group CEO [[Ratan Tata]] ('62),&lt;ref&gt;{{cita noticia|títulu=Ratan Tata|editorial=TribuneIndia.com|obra=The Tribune Trust|url=http://www.tribuneindia.com/2010/20100818/main6.htm|fechaaccesu=25 d'agostu de 2010}}&lt;/ref&gt; y [[Sprint Nextel]] CEO Dan Hesse ('77).&lt;ref&gt;{{cita noticia|títulu=Cream of the Crop Gone Sour: America's Troubled CEOs|editorial=Fox News|fecha=17 de febreru de 2009|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,494445,00.html|fechaaccesu=25 d'agostu de 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130326100331/http://www.foxnews.com/story/0,2933,494445,00.html|archivedate=2013-03-26}}&lt;/ref&gt;

N'entretenimientu, alumnaos de Cornell inclúin [[Superman: The Movie|Superman]] actor [[Christopher Reeve]] ('74),&lt;ref name=&quot;K42&quot;/&gt; autor de ''[[Charlotte's Web (novela)|Charlotte's Web]]'' [[E. B. White]] ('21),&lt;ref&gt;Elledge, Scott. ''E.B. White: A Biography.'' New York: W.W. Norton, 1985. 64.&lt;/ref&gt; ''[[El magu de Oz]]'' actor [[Frank Morgan]], y ''[[Star Wars]]'' actor [[Jimmy Smits]] ('82).&lt;ref name=&quot;K42&quot;/&gt; Amás, Cornellian Richmond Shreve (1902) contruyó el [[Edificiu Empire State]] y el [[Grauman's Chinese Theatre]].&lt;ref&gt;Aaseng, Nathan. ''Construction: Building the Impossible.'' Minneapolis, MN: Oliver Press, 2000. 116.&lt;/ref&gt;

== Referencies ==

{{llistaref|2}} 

== Enllaces esternos ==

{{commonscat|Cornell University|Universidá Cornell}}
{| width=&quot;100%&quot;
|-
| valign=&quot;top&quot; |
* [http://www.cornell.edu/ Páxina oficial de Cornell]
* [http://www.cornell.edu/nyc/ Páxina oficial de Cornell:NYC]
* [http://www.cornell.edu/visiting/qatar/ Páxina oficial de Cornell:Doha]
* [https://web.archive.org/web/20120722121644/https://www.facebook.com/CornellUniv Páxina oficial en Facebook de Cornell]
* [http://www.youtube.com/user/CornellUniversity Páxina oficial en YouTube de Cornell]
| valign=&quot;top&quot; |
* [http://www.cornellbigred.com/ Deportes de Cornell]
* [http://www.library.cornell.edu/ Biblioteca de Cornell]
* [http://museum.cornell.edu/ Muséu universitariu de Cornell]
* [http://www.cornell.edu/maps/ Mapes de los campus de Cornell]
|}


{{Tradubot|Universidad Cornell}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Universidaes d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Nueva York (estáu)]]</text>
      <sha1>mqgcygzu7ns21anaf299fjraz6xntuv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Xunión pol Mediterraneu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114708</id>
    <revision>
      <id>4765773</id>
      <parentid>4764202</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T06:15:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80755" sha1="3bjcqc4olmct08d36fu0a5bqdg0kes4" xml:space="preserve">{{Organización}}
La '''Xunión pol Mediterraneu''' ('''UpM''') ye una organización intergubernamental formada por un total de 43 países d'Europa y la cuenca mediterránea: los 28 Estaos miembros de la Unión Europea y 15 países socios mediterráneos del norte d'África, Oriente Mediu y el sureste d'Europa.

Fundar en xunetu del 2008 nel Cume de París pal Mediterraneu coles mires de reforzar el Partenariado Euromediterráneo (Euromed) creáu en 1995 y conocíu como Procesu de Barcelona.

La UpM tien como finalidá promover la estabilidá y la integración en tola rexón mediterránea. Constitúi un foru d'alderique de cuestiones estratéxiques rexonales sobre la base de los principios de coapropiación, toma de decisiones conxuntes y responsabilidá compartida ente los dos orielles del Mediterraneu. El so oxetivu principal ye ameyorar la integración norte-sur y sur-sur na rexón mediterránea p'asina potenciar el desenvolvimientu socioeconómicu de los distintos países que la componen y asegurar la so estabilidá. Por aciu les sos aiciones, la institución centrar en dos pilastres básicos: impulsar el desenvolvimientu humanu y promover el desenvolvimientu sostenible. Con dichu fin, dedicar a identificar y a sofitar proyeutos ya iniciatives de calter rexonal de diversu valumbu qu'aprueba tres una decisión consensuada ente los 43 países miembros. Dichos proyeutos ya iniciatives centrar en 6 árees d'actividá siguiendo'l mandatu de los Estaos miembros de la UpM: 
* El desenvolvimientu empresarial
* La educación cimera y la investigación 
* Los asuntos sociales y civiles
* La enerxía y l'aición pol clima 
* El tresporte y el desenvolvimientu urbanu 
* L'agua y el mediu ambiente

== Historia ==

=== Llanzamientu de la Xunión pol Mediterraneu ===
Nel Cume de París pal Mediterraneu (celebrada'l 13 de xunetu del 2008), los 43 xefes d'Estáu y de Gobiernu de la rexón euromediterránea alcordaron llanzar el Procesu de Barcelona: Xunión pol Mediterraneu. Presentóse como una nueva fase del Partenariado Euromediterráneo con nuevos miembros y una meyor arquiteutura institucional destinada a &quot;ameyorar les rellaciones multillaterales y la coapropiación del procesu, afitar una gobernanza basada na igualdá y que se traduza en proyeutos concretos que resulten más visibles pa la ciudadanía. Agora ye'l momentu de dar un impulsu nuevo y siguío al Procesu de Barcelona. Precísase un mayor compromisu y un nuevu elementu catalizador pa convertir los oxetivos de la Declaración de Barcelona en resultancies tanxibles&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://www.ue2008.fr/webdav/site/PFUE/shared/import/07/0713_declaration_de_paris/Joint_declaration_of_the_Paris_summit_for_the_Mediterranean-EN.pdf][http://www.ue2008.fr/webdav/site/PFUE/shared/import/07/0713_declaration_de_paris/Joint_declaration_of_the_Paris_summit_for_the_Mediterranean-EN.pdf ''Joint Declaration of the Paris Summit for the Mediterranean'']&lt;/ref&gt;

El Cume de París foi considerada un ésitu diplomáticu pa Nicolas Sarkozy.&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://www.euractiv.fr/section/avenir-de-l-ue/news/43-pays-a-paris-pour-lancer-l-union-pour-la-mediterranee/|títulu=43 pays à Paris pour lancer l'Union pour la Méditerranée|fechaaccesu=15 de payares de 2017|sitiuweb=EURACTIV.fr|idioma=fr-FR|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171116033210/https://www.euractiv.fr/section/avenir-de-l-ue/news/43-pays-a-paris-pour-lancer-l-union-pour-la-mediterranee/|fechaarchivu=2017-11-16}}&lt;/ref&gt; El presidente francés llogró axuntar en París a tolos xefes d'Estáu y de Gobiernu de los 43 países euromediterráneos, sacante los monarques de Marruecos y Xordania.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos=Simons|nome=Stefan|títulu=Union for the Mediterranean: Nicolas Sarkozy's New 'Club Med'|url=http://www.spiegel.de/international/europe/0,1518,565667,00.html|fecha=14 de xunetu de 2008|fechaaccesu=15 de payares de 2017|periódicu=Spiegel Online}}&lt;/ref&gt;

Na Conferencia Euromediterránea d'Asuntos Esteriores celebrada en Marsella en payares del 2008, los ministros asistentes decidieron embrivir la denominación de la iniciativa, que pasó a llamase &quot;Xunión pol Mediterraneu&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=URISERV:r15001|títulu=EUR-Lex - r15001 - EN - EUR-Lex|fechaaccesu=15 de payares de 2017|sitiuweb=eur-lex.europa.eu|idioma=en}}&lt;/ref&gt;

L'alcuentru concluyó con una nueva declaración conxunta&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://ue2008.fr/webdav/site/PFUE/shared/import/1103_ministerielle_Euromed/Final_Statement_Mediterranean_Union_EN.pdf Final Statement of the Marseille Meeting of the Euru-Mediterrean Ministers of Foreign Affairs]&lt;/ref&gt; que sirvía de complementu a la Declaración de París definiendo la estructura organizativa y los principios qu'habríen de sofitar la UpM. Per otra parte, establecióse una copresidencia rotativa qu'habríen d'ostentar conxuntamente un país miembru de la XE y un sociu mediterraneu. Francia y Exiptu fueron los primeros países n'ocupar felicidá copresidencia. Coles mesmes, les normes establecen la presencia de la Lliga Árabe en toles xuntes. Finalmente, creóse un secretariáu con un estatus llegal aparte y estatutos propios y establecióse la sede en Barcelona.

El fechu de que la Xunión pol Mediterraneu llanzárase como una nueva fase del Partenariado Euromediterráneo implica que la Unión acepta y comprométese a caltener el mancomún de la Declaración de Barcelona, que'l so oxetivu ye promover &quot;la paz, la estabilidá y la prosperidá&quot; nel conxuntu de la rexón (Barcelona, 2). Por ello, siguen dafechu vixentes los cuatro capítulos de cooperación del marcu del Procesu de Barcelona que fueron desenvolviéndose a lo llargo de 13 años:&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[http://ufmsecretariat.org/wp-content/uploads/2012/09/dec-final-Marseille-UfM.pdf Final Statement of the Marseille Meeting of the Euru-Mediterranean Ministers of Foreign Affairs]&lt;/ref&gt;
* ''Política y seguridá''
* ''Economía y comerciu''
* ''Asuntos socioculturales''
* ''Xusticia y asuntos internos'' Esti cuartu capítulu incluyir con motivu del décimu aniversariu del Cume Euromediterránea celebrada en Barcelona nel 2005.
L'oxetivu d'establecer una zona de llibre comerciu na rexón euromediterránea pa 2010 (y darréu), propuestu primero na Conferencia de Barcelona de 1995, foi igualmente ratificáu pol Cume de París del 2008.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Arriendes de los cuatro capítulos de cooperación mentaos, los 43 ministros d'Asuntos Esteriores axuntaos en Marsella en payares del 2008 identificaron seis proyeutos concretos empobinaos a desaniciar necesidaes específiques de la rexón euromediterránea y a aumentar la visibilidá del Partenariado:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* ''Descontaminación del Mediterraneu.'' Esti ampliu proyeutu toma múltiples iniciatives destinaes a llograr una bona gobernanza en materia de mediu ambiente, l'accesu a l'agua potable, la xestión del agua, l'amenorgamientu de la contaminación y la proteición de la biodiversidá mediterránea.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt; [http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110913/local/Med-Union-wants-Libya-as-full-member.384562 &quot;Med Union wants Libya as full member&quot;]&lt;/ref&gt;
* ''Autopistes marítimes y terrestres.'' L'oxetivu d'esti proyeutu ye aumentar y ameyorar la circulación de bienes y persones en tola rexón euromediterránea, lo cual pasa pola meyora de los sos puertos y la construcción d'autopistes y ferrocarriles. De forma concreta, les declaraciones de París y Marsella menten la construcción de los sistemes transmagrebíes d'autopistes y ferrocarriles que conectaríen Marruecos, Arxelia y Túnez.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* ''Proteición civil.'' El proyeutu en materia de proteición civil pretende ameyorar la prevención de los desastres tanto naturales como provocaos pol ser humanu, según la preparación y la respuesta ante los mesmos. L'oxetivu final ye &quot;averar progresivamente a los países socios del Mediterraneu al Mecanismu Européu de Proteición Civil&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* ''Enerxíes alternatives: el Plan Solar Mediterraneu.'' L'oxetivu d'esti proyeutu ye promover la producción y el consumu d'enerxíes anovables. En términos más concretos, pretende que los países socios del Mediterraneu convertir en productores d'enerxía solar y que dicha enerxía resultante circule per tola rexón euromediterránea.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Nesti sentíu, la Unión y la iniciativa industrial Dii roblaron en mayu del 2012 un memorando d'entendimientu de cara a una collaboración futura na que se contemplaba desenvolver les estratexes al llargu plazu pal Plan Solar Mediterraneu y el plan &quot;Desert Power 2050&quot;. Mientres la ratificación del memorando en Marrakech, el Secretariáu Xeneral de la Unión refierse a la nueva collaboración como &quot;un pasu determinante pa la implementación del Plan Solar Mediterraneu.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.ecoseed.org/more/press-releases/12185-mediterranean-efforts-for-renewable-energy-united-ufm-and-dii-join-forces |títulu=&quot;Mediterranean efforts for renewable energy united – UfM and Dii join forces&quot; |urlarchivu=http://arquivo.pt/wayback/20160515215533/http://www.ecoseed.org/more/press-releases/12185-mediterranean-efforts-for-renewable-energy-united-ufm-and-dii-join-forces |fechaarchivu=2016-05-15 }}&lt;/ref&gt;
* ''Educación cimera ya investigación: la Universidá Euromediterránea.'' En xunu del 2008, inaugurar en Piran la Universidá Euromediterránea de Eslovenia, con una ufierta d'estudios de posgráu. Los ministros d'Asuntos Esteriores axuntaos en Marsella en 2008 tamién encamentaron a crear otra universidá euromediterránea en Fez, Marruecos, la que sería la Universidá Euromediterránea de Fez (UEMF).&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; La decisión de siguir alantre cola universidá de Fez anunciar en xunu de 2012.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.ansamed.info/ansamed/en/news/sections/politics/2012/06/29/UfM-Jordan-hold-co-presidency-south-Med-Sept-_7119399.html|títulu=UfM: Jordan to hold co-presidency of south Med from Sept. - Politics - ANSAMed.it|fechaaccesu=15 de payares de 2017|sitiuweb=www.ansamed.info|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181115221414/http://www.ansamed.info/ansamed/en/news/sections/politics/2012/06/29/UfM-Jordan-hold-co-presidency-south-Med-Sept-_7119399.html|fechaarchivu=2018-11-15}}&lt;/ref&gt; Nel Cume de París del 2008, los 43 xefes d'Estáu y de Gobiernu aconceyaos alcordaron que l'oxetivu del proyeutu sería promover la educación cimera y la investigación científica nel Mediterraneu, según establecer un &quot;espaciu euromediterráneo d'educación cimera, ciencia ya investigación&quot; nel futuru.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* ''La iniciativa de desenvolvimientu empresarial nel Mediterraneu.'' La finalidá de la iniciativa ye impulsar les pequeñes y medianes empreses de los países socios del Mediterraneu &quot;evaluando les necesidaes de diches empreses, definiendo soluciones en materia de polítiques, y dotando a estes entidaes de recursos en forma d'asistencia téunica y preseos financieros&quot;.&lt;sup&gt;[&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== 2008-2010: los primeros años ===
Alcuérdase celebrar un cume de xefes d'Estáu y de Gobiernu cada dos años coles mires d'impulsar el diálogu políticu al más altu nivel. Acordies cola Declaración de París:
* diches cumes tendríen de dar como resultáu una declaración conxunta na que s'encete la situación de la rexón euromediterránea y los retos a los que s'enfrenta, evalúese'l llabor del Partenariado y apruébese un programa de trabayu de dos años;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* los ministros d'Asuntos Esteriores tendríen d'axuntase con una periodicidad añal pa supervisar la implementación de la declaración de cada cume y pa preparar l'axenda de los cumes siguientes&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;; y 
* el país que va acoyer cada cume va escoyer por consensu y tendría d'alternase ente los países de la XE y los mediterráneos.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
El primer cume celebrar en París en xunetu del 2008. El segundu cume tendría de celebrase nun país non perteneciente a la XE en xunetu del 2010, pero los países euromediterráneos alcordaron que tuviera llugar en Barcelona'l 7 de xunu del mesmu añu coincidiendo cola presidencia española de la XE.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=País|nome=Ediciones El títulu=El cume de la Xunión pol Mediterraneu va celebrar en Barcelona en xunu de 2010|url=https://www.elpais.com/articulo/cataluna/cume/Union/Mediterraneo/celebrara/Barcelona/xunu/2010/elpeputec/20090910elpcat_1/Tes|fecha=10 de setiembre de 2009|fechaaccesu=15 de payares de 2017|periódicu=EL PAÍS|idioma=es}}&lt;/ref&gt; Agora bien, el 20 de mayu, la copresidencia formada per Exiptu y Francia, xunto con España, decidieron retardar el cume nun movimientu que, según afirmóse, pretendía ufiertar más tiempu pa les conversaciones indireutes ente Israel y l'Autoridá Palestina, que s'empecipiaren esi mesmu mes. Pela so parte, los medios de comunicación españoles achacaron la decisión a l'amenaza per parte de los países árabes de boicotiar el cume nel casu de que Avigdor Lieberman, ministru d'Asuntos Esteriores d'Israel, asistiera a la conferencia de ministros previa al cume.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos=Mediterraneu|nome=El Periódico|títulu=L'actual conflictu árabe-israelín obliga a aplazar el cume de Barcelona|url=http://www.elperiodicomediterraneo.com/noticias/castellon/el-actual-conflictu-arabe-israeli-obliga-a-aplazar-cume-de-barcelona_562940.html|fechaaccesu=15 de payares de 2017|periódicu=El Periódico Mediterráneo|idioma=ES}}&lt;/ref&gt;

Nel momentu de la celebración del Cume de París, ostentaben la copresidencia Exiptu y Francia, que de la mesma ocupada la presidencia de la Unión Europea. De magar, Francia tuviera roblando alcuerdos coles distintes presidencies rotatives de la XE (República Checa, Suecia y España) coles mires de caltener la copresidencia xunto con Exiptu.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; La renovación de la copresidencia taba prevista pal segundu Cume de la Xunión pol Mediterraneu. Agora bien, por retardase'l cume en dos causes, nun se pudiera decidir qué países ocuparíen la copresidencia.

El conflictu ente Turquía y Xipre foi responsable del retrasu a la de ratificar los estatutos del Secretariáu Xeneral,&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cita publicación |apellíos=elEconomista.es|títulu=La UpM aprueba güei los sos estatutos y llanza la capitalidad mediterránea de Barcelona - EcoDiario.es|url=http://ecodiario.eleconomista.es/politica/noticias/1954881/03/10/La-UpM-aprueba-hoy-los sos-estatutos-y-llanza-la-capitalidad-mediterranea-de-Barcelona.html|fechaaccesu=15 de payares de 2017|idioma=es}}&lt;/ref&gt; que nun s'aprobaron hasta marzu del 2010 a pesar de que la Declaración de Marsella afitaba'l mes de mayu del 2009 como plazu máximu por que'l Secretariáu Xeneral empecipiara les sos actividaes.&lt;sup&gt;[52]&lt;/sup&gt; Nel Cume de París, los xefes d'Estáu y de Gobiernu alcordaron establecer cinco vice secretarios xenerales procedentes de Grecia, Israel, Italia, Malta y l'Autoridá Palestina. La voluntá de Turquía de disponer d'un vice secretariu xeneral y la negativa de Xipre provocaron negociaciones que llegaron a durar meses hasta que Xipre aprobó finalmente la creación d'un sestu vice secretariáu xeneral que s'acabó asignando a un ciudadanu turcu.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Pola so gravedá, el conflictu árabe-israelín foi'l qu'afectó en mayor midida a la Xunión pol Mediterraneu.&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=La Xunión pol Mediterraneu inda ta lloñe de sirvir como motor de paz|url=http://www.palestinalibre.org/articulo.php?a=22093|fechaaccesu=15 de payares de 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191216205759/https://www.palestinalibre.org/articulo.php?a=22093|archivedate=2019-12-16}}&lt;/ref&gt; Pola mor del conflictu armáu que tuvo llugar d'avientu del 2008 a xineru del 2009 ente Israel y Gaza, el conxuntu de países árabes refugaron participar en cualquier xunta d'altu nivel, colo que se bloquiaron toles xuntes ministeriales previstes pal primer semestre del 2009.&lt;ref&gt;[http://www.realinstitutoelcano.org/wps/portal/rielcano/conteníu?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/elcano/elcano_ye/zones_ye/ari166-2009 &quot;Les prioridaes de la Presidencia española de la XE nel Mediterraneu: ser y tener de ser (ARI)&quot;] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=&quot;Les prioridaes de la Presidencia española de la XE nel Mediterraneu: ser y tener de ser (ARI)&quot; |2=http://www.realinstitutoelcano.org/wps/portal/rielcano/conten%C3%ADu?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/elcano/elcano_ye/zones_ye/ari166-2009 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Per otra parte, la negativa per parte de los ministros d'Asuntos Esteriores de los países árabes d'axuntase col so homólogu israelín, Avigdor Lieberman, favoreció que s'atayaren dos reunión de ministros d'Asuntos Esteriores en payares del 2009 y xunu del 2010.&lt;ref&gt; [http://www.elperiodicomediterraneo.com/noticias/noticia.asp?pkid=562940 &quot;L'actual conflictu árabe-israelín obliga a aplazar el cume de Barcelona&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719085753/http://www.elperiodicomediterraneo.com/noticias/noticia.asp?pkid=562940 |date=2011-07-19 }}&lt;/ref&gt; Les xuntes sectoriales de la Xunión pol Mediterraneu tamién se vieron afeutaes poles aiciones exercíes per Israel en contra de la población civil palestina so la ocupación. Na Xunta Ministerial Euromediterránea sobre Agua, celebrada n'abril del 2010 en Barcelona, nun se llegó a aprobar la estratexa sobre l'agua por una discrepancia de tipu terminolóxicu yá que nun se llegó a un consensu sobre si referise a los territorios reclamaos por palestinos, sirios y libaneses como &quot;territorios ocupaos&quot; o bien &quot;territorios so ocupación&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2010/04/13/ciencia/1271175027.html|títulu=La Xunión pol Mediterraneu nun llogra una estratexa común sobre l'agua {{!}} Ciencia {{!}} elmundo.es|fechaaccesu=15 de payares de 2017|apellíu=Internet|nome=Unidá Editorial|sitiuweb=www.elmundo.es}}&lt;/ref&gt; El mesmu conflictu foi'l detonante por que se atayaren otros dos xuntes ministeriales sobre educación cimera y agricultura.&lt;ref&gt;{{cita publicación|apellíos=RADIGALESBARCELONA|nome=MONTSERRAT|títulu=La Xunión pol Mediterraneu, apexada, xuégase'l futuru|url=http://www.elperiodico.com/es/noticias/internacional/20101028/union-por-mediterraneo-apexada-xuega-futuru/561578.shtml|fecha=28 d'ochobre de 2010|fechaaccesu=15 de payares de 2017|periódicu=elperiodico|idioma=ES}}&lt;/ref&gt;

Tres l'aplazamientu inicial, tanto Francia como España anunciaron la so intención de caltener conversaciones de paz ente Israel y l'Autoridá Palestina como parte del cume pospuestu y so los auspicios d'Estaos Xuníos. En setiembre, el presidente d'Estaos Xuníos Barack Obama foi convidáu al cume con esti oxetivu. Según Nicolas Sarkozy, el cume, que la so celebración taba prevista pal 21 de payares del 2010 en Barcelona, representaba &quot;una ocasión pa emprestar sofitu a les negociaciones&quot;.

Sicasí, a principios de payares del 2010 les conversaciones de paz estancáronse y la copresidencia ostentada per Exiptu condicionó la celebración del cume nun xestu per parte d'Israel que dexaría que se volver# a entamar les negociaciones. Acordies con dellos espertos, les declaraciones de Benjamin Netanyahu nes qu'anunciaba la construcción de 300 cases nueves en Xerusalén del Este deterioraron cualquier posibilidá d'acoyer el cume'l 21 de payares.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=País|nome=Ediciones El títulu=España da por imposible'l Cume Mediterraneu de Barcelona|url=https://www.elpais.com/articulo/espana/Espana/da/imposible/Cumbre/Mediterranea/Barcelona/elpepiesp/20101110elpepinac_8/Tes|fecha=10 de payares de 2010|fechaaccesu=15 de payares de 2017|periódicu=EL PAÍS|idioma=es}}&lt;/ref&gt; El 15 de payares, los dos copresidencias, xunto con España, decidieron retardala ''sine die'', aduciendo que l'estancamientu del procesu de paz n'Oriente Mediu torgaría una &quot;participación satisfactoria&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.la-moncloa.es/IDIOMAS/9/Gobierno/News/2010/15112010UnionMediterraneanSummit.htm|títulu=https://web.archive.org/web/20110719150143/http://www.la-moncloa.es/IDIOMAS/9/Gobierno/News/2010/15112010UnionMediterraneanSummit.htm|fechaaccesu=15 de payares de 2017|sitiuweb=web.archive.org|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110719150143/http://www.la-moncloa.es/IDIOMAS/9/Gobierno/News/2010/15112010UnionMediterraneanSummit.htm|fechaarchivu=19 de xunetu de 2011}}&lt;/ref&gt;

Dempués de ver el so llabor ralentizáu pola situación política y financiera en 2009, la UpM recibió un impulsu decisivu en marzu del 2010 col fin de les negociaciones pa establecer el Secretariáu Xeneral y la so inauguración oficial el 4 de marzu del 2010 nel Palaciu de Pedralbes de Barcelona, especialmente rehabilitáu pa celebrala.

En setiembre del 2010, l'embaxador de la Unión Europea en Marruecos, Eneko Landaburu, afirmó que &quot;nun creía&quot; na Xunión pol Mediterraneu, yá que, na so opinión, la división ente los árabes &quot;nun dexaba implementar una política interregional sólida&quot;, polo qu'abogaba por abandonar esti proyeutu ambiciosu constituyíu por 43 países y centrase nes rellaciones billaterales.&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=L'embaxador de la XE en Marruecos|url=http://www.lavanguardia.es/internacional/noticias/20100928/54013820089/l'embaxador-de-la-ue-en-marruecos-nun cree-en-la-union-por-el-mediterraneo-mediterraneo-union-europe.html|fechaaccesu=15 de payares de 2017|periódicu=La Vanguardia}}&lt;/ref&gt;

=== 2011 - Actualidá ===
El 22 de xunu del 2011, la UpM aprobó'l so primer proyeutu, consistente na creación d'una planta de desalinización d'agua marino en Gaza.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/1ce874ab1832a53y852570bb006dfaf6/11b86y4431aa47c885257a6b0053a8cc?OpenDocument|títulu=Gaza Desalination Project - Project background - Factsheet prepared by the Secretariat of the Union for the Mediterranean (14 May 2011)|fechaaccesu=15 de payares de 2017|sitiuweb=unispal.un.org}}&lt;/ref&gt;

En 2012, la UpM disponía d'un total de 13 proyeutos aprobaos polos sos 43 países miembros nes árees sectoriales del tresporte, la educación, l'agua y el desenvolvimientu empresarial.

En xineru del 2012, el secretariu xeneral, Youssef Amrani, foi nomáu ministru delegáu del Ministeriu d'Asuntos Esteriores y Cooperación del Gobiernu de Benkirane,&lt;ref&gt;{{cita web |títulu = Fathallah Sijilmassi élu à la tête de l'UpM|url = http://www.yabiladi.com/articles/details/8883/fathallah-sijilmassi-tete-l-upm.html|sitiuweb = www.yabiladi.com|fechaaccesu = 18 de xineru de 2016}}&lt;/ref&gt; polo que foi sustituyíu nel cargu pol diplomáticu marroquín Fathallah Sijilmassi.

En 2013, la Xunión pol Mediterraneu llanzó los sos primeros proyeutos:&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://enpi-info.eu/medportal/news/latest/31004/Union-for-the-Mediterranean:-first-inter-institutional-meeting-puts-projects-first |títulu=&quot;Union for the Mediterranean: first inter-institutional meeting puts projects first&quot; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304082447/http://enpi-info.eu/medportal/news/latest/31004/Union-for-the-Mediterranean:-first-inter-institutional-meeting-puts-projects-first |fechaarchivu=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;
* 30 d'abril: Muyeres nueves creadores d'emplegu&lt;ref&gt;{{cita web |títulu = Young Women as Job Creators: UfM prepares to launch second phase extending project to Egypt and Tunisia|url = http://enpi-info.eu/medportal/news/latest/35794/Young-Women-as-Job-Creators:-UfM-prepares-to-launch-second-phase-extending-project-to-Egypt-and-Tunisia|sitiuweb = enpi-info.eu|fechaaccesu = 18 de xineru de 2016|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20160201005553/http://enpi-info.eu/medportal/news/latest/35794/Young-Women-as-Job-Creators:-UfM-prepares-to-launch-second-phase-extending-project-to-Egypt-and-Tunisia|fechaarchivu = 1 de febreru de 2016}}&lt;/ref&gt;
* 28 de mayu: Gobernabilidá y Financiamiento de l'Agua nel área mediterránea&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://eeas.europa.eu/delegations/egypt/press_corner/all_news/news/2013/20130530_en.pdf|títulu = Union for the Mediterranean launches project to promote better governance and mobilizing of financing for the Mediterranean Water Sector|autor = |enllaceautor = |fecha = |idioma = |editorial = |fechaaccesu = 18 de xineru de 2016|sitiuweb = eeas.europa.eu}}&lt;/ref&gt;
* Xunu 17: LogismedTA&lt;ref&gt;{{cita web |títulu = UfM launches LOGISMED-TA project to promote competitiveness and job creation in the Mediterranean logistics industry - Union for the Mediterranean - UfM|url = http://ufmsecretariat.org/ufm-launches-logismedta-project-to-promote-competitiveness-and-job-creation-in-the-mediterranean-logistics-industry/|sitiuweb = Union for the Mediterranean - UfM|fechaaccesu = 18 de xineru de 2016|idioma = en-US}}&lt;/ref&gt;
Ente'l 2013 y el 2017, celebráronse doce reunión ministeriales sectoriales que cuntaron cola presencia de los ministros de los Estaos miembros de la UpM:
* Conferencia Ministerial de la UpM sobre'l Fortalecimientu del Papel de la Muyer na Sociedá – setiembre del 2013&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.enpi-info.eu/medportal/news/latest/34418/Strengthening-the-Role-of-Women-in-Society:-Third-Ministerial-Conference-confirms-priorities,-establishes-Euromed-Forum-and-supports-UfM-role |títulu=Strengthening the Role of Women in Society: Third Ministerial Conference confirms priorities, establishes Euromed Forum and supports UfM role&quot; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161031213443/http://www.enpi-info.eu/medportal/news/latest/34418/Strengthening-the-Role-of-Women-in-Society:-Third-Ministerial-Conference-confirms-priorities,-establishes-Euromed-Forum-and-supports-UfM-role |fechaarchivu=2016-10-31 }}&lt;/ref&gt;

* Conferencia Ministerial de la UpM sobre Tresporte – payares del 2013&lt;ref&gt;[http://europa.eu/rapid/press-release_AVANTU-13-989_en.htm European Commission – PRESS RELEASES – Press release – Transport: Union for the Mediterranean ministerial conference in Brussels&quot;]&lt;/ref&gt;
* Conferencia Ministerial de la UpM sobre Energía – avientu del 2013&lt;ref&gt;[http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/trans/140003.pdf Union for the Mediterranean (UfM) Ministerial Conference on Energy&quot;]&lt;/ref&gt;
* Conferencia Ministerial de la UpM sobre Cooperación Industrial – febreru del 2014&lt;ref&gt;[http://europa.eu/rapid/press-release_AVANTU-14-115_en.htm &quot;Industrial cooperation: Euru-Mediterranean meeting&quot;]&lt;/ref&gt;
* Conferencia Ministerial sobre Mediu Ambiente y Cambéu Climáticu de la UpM – mayu del 2014&lt;ref&gt;[http://ec.europa.eu/environment/enlarg/med/pdf/horizon2020/ufm_ministerial_declaration_en.pdf &quot;Union for the Mediterranean Ministerial Meeting on Environment and Climate Change&quot;]&lt;/ref&gt;
* Conferencia Ministerial de la UpM sobre Economía Dixital – setiembre del 2014&lt;ref&gt;[http://europa.eu/rapid/press-release_AVANTU-14-543_en.htm &quot;European Union, Jordan and Union for the Mediterranean (UfM) Ministers in charge of the Digital Economy launch new digital cooperation initiatives&quot;]&lt;/ref&gt;
* Conferencia Ministerial de la UpM sobre Economía Azul – payares del 2015&lt;ref&gt;[http://ec.europa.eu/maritimeaffairs/policy/blue_growth/documents/2015-11-17-declaration-on-blue-economy_en.pdf &quot;Union for the Mediterranean Ministerial Conference on Blue Economy&quot;]&lt;/ref&gt;
* Xunta Ministerial de la UpM sobre Cooperación y Planificación Rexonal – xunu d'el 2016&lt;ref&gt;[https://ec.europa.eu/commission/2014-2019/hahn/announcements/new-dynamics-regional-cooperation-mediterranean_en &quot;New dynamics for rexonal cooperation in the Mediterranean&quot;]&lt;/ref&gt;
* Xunta Ministerial de la UpM sobre Emplego y Trabayu – setiembre del 2016&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=UfM Ministerial Conference on Employment and Labour, Jordan|url=http://ec.europa.eu/social/main.jsp?langId=en&amp;catId=87&amp;eventsId=1156&amp;furtherEvents=yes|fechaaccesu=15 de payares de 2017|idioma=en}}&lt;/ref&gt;
* Conferencia Ministerial de la UpM sobre Energía – avientu del 2016&lt;ref&gt;[http://www.esteri.it/mae/resource/doc/2016/12/draft_declaration_ufm_ministerial_final.pdf Declaración Ministerial de la UpM sobre Enerxía]&lt;/ref&gt;
* Xunta Ministerial de la UpM sobre l'Agua – abril del 2017&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=27 April 2017, Valetta, Malta – Ministerial Meeting of the European Union and Mediterranean Water Ministries|url=http://www.swim-h2020.eu/27-april-2017-valetta-malta-ministerial-meeting-of-the-european-union-and-mediterranean-water-ministries/|fechaaccesu=15 de payares de 2017|periódicu=SWIM and HORIZON 2020|idioma=en-US}}&lt;/ref&gt;
* Conferencia Ministerial de la UpM sobre Desenvuelvo Urbanu – mayu del 2017&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.euneighbours.eu/en/south/stay-informed/news/sustainable-urban-development-euru-mediterranean-region-ufm-ministers|títulu=Sustainable Urban Development in the Euru-Mediterranean region: UfM Ministers agree on a structured framework for enhanced rexonal cooperation {{!}} EU Neighbours|fechaaccesu=15 de payares de 2017|sitiuweb=www.euneighbours.eu|idioma=en}}&lt;/ref&gt;
* Conferencia Ministerial de la UpM sobre'l Fortalecimientu del Papel de la Muyer na Sociedá – Payares del 2017&lt;ref&gt;[https://www.ciheam.org/uploads/attachments/633/UfM_womenfinaldeclaration_Nov2017.pdf&quot;]&lt;/ref&gt;

En 2015, la UpM aprobara un total de 37 proyeutos,&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.enpi-info.eu/medportal/news/latest/42963/UfM-Member-States-endorse-4-new-development-projects |títulu=&quot;UfM Member States endorse 4 new development projects&quot; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160915134644/http://www.enpi-info.eu/medportal/news/latest/42963/UfM-Member-States-endorse-4-new-development-projects |fechaarchivu=2016-09-15 }}&lt;/ref&gt; 19 de los cualos atopábense yá en fase de implementación.[AP2] El 18 de payares del 2015, la revisión de la Política Europea de Vecindá (PEV), publicada pol Serviciu Européu d'Aición Esterior y la Comisión y ratificada pol Conseyu Européu'l 14 d'avientu, asitia la UpM como una fuerte impulsora de la integración y la cooperación rexonales.&lt;ref&gt;[http://eeas.europa.eu/enp/documents/2015/151118_joint-communication_review-of-the-enp_en.pdf Review of the European Neighbourhood Policy]&lt;/ref&gt;

El 26 de payares del 2015, con motivu del ventenu aniversariu de la Declaración de Barcelona, y a instancies de la copresidencia de la UpM, formada por Federica Mogherini, vicepresidenta de la Comisión Europea y alta representante de Política Esterior y de Seguridá Común de la Unión Europea, y Nasser Judeh, ministru d'Asuntos Esteriores del Reinu de Xordania, tuvo llugar en Barcelona una xunta informal de ministros d'Asuntos Esteriores de los países miembros de la UpM coles mires d'anovar el so compromisu políticu pa desenvolver la cooperación rexonal nel marcu de la UpM.&lt;ref&gt;[http://eeas.europa.eu/top_stories/2015/261115_union_for_the_med_en.htm &quot;European Union – EEAS (European External Action Service) | Union for the Mediterranean stresses unity &amp; economic cooperation&quot;]&lt;/ref&gt;

El 14 d'avientu del 2015, l'Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes adoptó'l Resolución A/70/124 pola que s'otorgaba la condición d'observador a la Xunión pol Mediterraneu.&lt;ref&gt;[https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/70/124 &quot;United Nations Official Document&quot;]&lt;/ref&gt;

En febreru del 2016, el proyeutu &quot;Habilidaes pal ésitu&quot;, aprobáu pola UpM, remató con ésitu les sos actividaes de formación en Xordania y Marruecos con un porcentaxe bien alto d'insertamientu llaboral. Calcúlase que la tasa d'insertamientu ente'l númberu total de participantes que buscaben trabayu en Xordania y Marruecos (115 graduaos) foi del 49 % y que'l 6 % d'ellos empecipiaron práutiques n'empreses.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.amideast.org/our-work/elt/empowering-youth-and-women/skills-success%C2%AE|títulu=Skills for Success® {{!}} AMIDEAST|fechaaccesu=15 de payares de 2017|sitiuweb=www.amideast.org|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180703050514/http://www.amideast.org/our-work/elt/empowering-youth-and-women/skills-success%C2%AE|fechaarchivu=2018-07-03}}&lt;/ref&gt;

El 12 de marzu del 2016, la UpM recibió la prestixosa Placa d'Honor de l'Agrupación Española de Fomentu Européu (AEFE) como reconocencia del so llabor polos valor universales y los derechos humanos na rexón mediterránea.

El 2 de xunu del 2016, la UpM celebró la so primer Xunta Ministerial de la Xunión pol Mediterraneu sobre Cooperación y Planificación Rexonal a instancies del comisariu de la Unión Europea Johannes Hahn y el ministru de Cooperación y Planificación de Xordania Imad N. Fakhoury. 

Los ministros reconocieron la necesidá d'impulsar la integración económica ente los países de la rexón como una de les estratexes pa xenerar oportunidaes pal bien necesaria crecedera inclusiva y la creación d'emplegu. Tamién destacaron el papel determinante que desempeña la Xunión pol Mediterraneu, acoyendo con prestu'l trabayu realizáu pol Secretariáu Xeneral de la UpM pa contribuyir a llograr meyores na integración y la cooperación rexonales, incluyendo la promoción de proyeutos nel conxuntu de la rexón.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://ec.europa.eu/commission/commissioners/2014-2019/hahn/announcements/joint-declaration-following-union-mediterranean-ministerial-meeting-jordan-co-chaired-commissioner_en|títulu=Joint Declaration following the Union for the Mediterranean Ministerial Meeting in Jordan co-chaired by Commissioner Hahn - European Commission|fechaaccesu=15 de payares de 2017|fecha=2 de xunu de 2016|sitiuweb=European Commission|idioma=en}}&lt;/ref&gt;

Ente los díes 18 y 19 de xunetu del 2016, la UpM participó de forma activa na MedCOP Clima 2016 como sociu institucional de la rexón de Tánger. La MedCOP Clima 2016 constituyó un foru nel que se presentaron diversos proyeutos ya iniciatives que, col sofitu de la UpM, contribuyíen a formular l'axenda mediterránea en materia del clima, qu'incluyía crear una rede mediterránea de moces que trabayaren en cuestiones relatives al clima, el Comité Rexonal pa la Cooperación en Financiamientu Climáticu, llograr un financiamientu más efectivu pa los proyeutos climáticos de la rexón, y llanzar la Universidá UpM de la Enerxía de Schneider Electric.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.euneighbours.eu/en/south/stay-informed/news/ufm-actively-involved-medcop-climate-conference-2016-tangier|títulu=UfM actively involved in MedCOP Climate Conference 2016 in Tangier {{!}} EU Neighbours|fechaaccesu=15 de payares de 2017|sitiuweb=www.euneighbours.eu|idioma=en}}&lt;/ref&gt;

Los díes 10 y 11 d'ochobre del 2016, el Secretariáu Xeneral de la UpM entamó en Barcelona la Tercer Conferencia d'Altu Nivel sobre Empoderamiento de la Muyer, como continuación de les ediciones del 2014 y el 2015 y como preparación pa la Cuarta Conferencia Ministerial de la UpM sobre'l Fortalecimientu del Papel de la Muyer na Sociedá, prevista pa finales del 2017. La Conferencia constituyó un foru de diálogu rexonal nel que los 250 participantes proviniente de más de 30 países aprofiaron la necesidá d'invertir na contribución esencial de les muyeres como respuesta a los retos actuales a los que s'enfrenta'l Mediterraneu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://europa.eu/capacity4dev/public-gender/blog/third-union-mediterranean-ufm-high-level-conference-women-empowerment-10-11-october-2016-barcel|títulu=Third Union for the Mediterranean (UfM) High-Level Conference on Women Empowerment on 10-11 October 2016 in Barcelona {{!}} capacity4dev.eu|fechaaccesu=15 de payares de 2017|sitiuweb=europa.eu|idioma=en}}&lt;/ref&gt;

Per otra parte, preparóse un informe siguiendo'l mandatu formuláu na Declaración Ministerial de la UpM de París sobre'l Fortalecimientu del Papel de la Muyer na Sociedá, qu'encamentaba a &quot;establecer un mecanismu efectivu de siguimientu en cuantes que foru euromediterráneo y garantizar un diálogu eficiente sobre polítiques rellacionaes coles muyeres, según la so integración na llexislación y la so implementación&quot;.&lt;ref&gt;[http://afaemme.org/sites/default/files/Women Empowerment UfM Rexonal Dialogue Progress report_Short Version_Dec 2016 %282%29.pdf Diálogu Rexonal de la UpM sobre'l Empoderamiento de la Muyer – Informe de progresu] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Empowerment UfM Rexonal Dialogue Progress report_Short Version_Dec 2016 %282%29.pdf Diálogu Rexonal de la UpM sobre'l Empoderamiento de la Muyer – Informe de progresu |2=http://afaemme.org/sites/default/files/Women |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

El 1 de payares del 2016, la UpM llanzó de forma oficial el &quot;Programa integráu pa la proteición del llagu de Bizerta frente a la contaminación&quot; en Bizerta, en Túnez. El llanzamientu tuvo llugar en presencia de Youssef Chahed, xefe de Gobiernu de Túnez, de Federica Mogherini, alta representante d'Asuntos Esteriores y Política de Seguridá de la Unión Europea y vicepresidenta de la Comisión Europea, y de Fathallah Sijilmassi, secretariu xeneral de la Xunión pol Mediterraneu. El programa, que cunta con un presupuestu total de más de 90 millones d'euros pa un periodu de 5 años, va contribuyir a llimpiar el llagu de Bizerta, asitiáu nel norte de Túnez, y a ameyorar les condiciones de vida de la población d'alredor del llagu, de la que s'amenorguen les fontes principales de contaminación qu'afecten a tol mar Mediterraneu. El proyeutu cunta col sofitu de diverses instituciones de financiamientu internacionales, como'l Bancu Européu d'Inversiones y la Comisión Europea, según el Bancu Européu de Reconstrucción y Desenvolvimientu.&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://www.h2020.net/news-and-events/news/133-integrated-programme-for-protection-of-the-lake-bizerte-against-pollution-|títulu=Integrated Programme for Protection of the Lake Bizerte against Pollution'|fechaaccesu=15 de payares de 2017|apellíu=ThomieVlachogianni|sitiuweb=www.h2020.net|idioma=en-gb|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171016225959/https://www.h2020.net/news-and-events/news/133-integrated-programme-for-protection-of-the-lake-bizerte-against-pollution-|fechaarchivu=2017-10-16}}&lt;/ref&gt;

En payares del 2016, el Secretariáu Xeneral de la UpM adquirió oficialmente la condición d'observador na Convención Marco de les Naciones Xuníes sobre'l Cambéu Climáticu (CMNUCC) mientres la COP22&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://unfccc.int/parties_and_observers/igo/items/9412.php|títulu=Admitted IGO|fechaaccesu=15 de payares de 2017|apellíu=Change|nome=United Nations Framework Convention on Climate|sitiuweb=unfccc.int}}&lt;/ref&gt;, y participó nella de forma activa llanzando iniciatives y proyeutos rexonales específicos colos que llograr los oxetivos marcaos pol Alcuerdu de París na rexón euromediterránea.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.iemed.org/actualitat-ye/noticias/14-11-ufm-launches-two-major-mediterranean-initiatives-at-cop22|títulu=14/11: UfM launches two major Mediterranean initiatives at COP22. — IEMed|fechaaccesu=15 de payares de 2017|sitiuweb=www.iemed.org|idioma=es}}&lt;/ref&gt;

El 23 de xineru de 2017, los Estaos miembros de la UpM amosaron un sólidu compromisu políticu n'ares de reforzar la cooperación rexonal nel Mediterraneu al sofitar la Fueya de Ruta pa l'Aición de la UpM nel segundu Foru Rexonal de la UpM, que se celebró ente los díes 23 y 24 de xineru del 2017 en Barcelona sol lema &quot;El Mediterraneu n'aición: los mozos, motor de la estabilidá y el desenvolvimientu&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage_en/19078/Mogherini%20apures%20greater%20cooperation%20and%20integration%20in%20the%20Mediterranean|títulu=Mogherini apures greater cooperation and integration in the Mediterranean - EEAS - European External Action Service - European Commission|fechaaccesu=15 de payares de 2017|sitiuweb=EEAS - European External Action Service|idioma=en}}&lt;/ref&gt;

La fueya de ruta centrar nes siguientes cuatro árees d'aición: 
* Amontar el diálogu políticu ente los miembros de la UpM.
* Asegurar que les actividaes de la UpM contribúin a la estabilidá rexonal y al desenvolvimientu humanu.
* Fortalecer la cooperación rexonal.
* Consolidar la capacidá d'aición de la UpM. 
El 22 de febreru del 2017, l'Axencia Sueca de Cooperación Internacional pal Desenvolvimientu (SIDA) y el Secretariáu Xeneral de la UpM roblaron un alcuerdu de financiamientu tresañal por valor de 6,5 millones d'euros pa sofitar les actividaes de la UpM en favor d'un desenvolvimientu más sostenible ya inclusivu na rexón.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.euneighbours.eu/en/south/stay-informed/news/working-sustainable-and-inclusive-development-sweden-work-union|títulu=Working for sustainable and inclusive development: Sweden to work with Union for the Mediterranean in support of rexonal integration {{!}} EU Neighbours|fechaaccesu=15 de payares de 2017|sitiuweb=www.euneighbours.eu|idioma=en}}&lt;/ref&gt;

El 10 d'abril del 2017, los xefes d'Estáu y de Gobiernu de Xipre, Francia, Grecia, Italia, Malta, Portugal y España axuntar en Madrid nel marcu del tercer Cume de los Países del Sur de la Unión Europea, na que reafitaron el so sofitu a la Xunión pol Mediterraneu y resaltaron el so &quot;papel central a la de consolidar la cooperación rexonal euromediterránea como espresión de coapropiación na xestión de la nuesa axenda rexonal común coles mires d'encetar de forma efectiva y coleutiva los nuesos retos actuales&quot;.&lt;ref&gt;[http://www.lamoncloa.gob.es/lang/en/presidente/news/Documents/Madrid Declaration 10 April 2017.pdf Declaración de Madrid]&lt;/ref&gt;

En 2017, la Xunión pol Mediterraneu aprobara 51 proyeutos de cooperación rexonal por valor de más de 5300 millones d'euros col sofitu unánime de los 43 Estaos miembros. La implementación de dichos proyeutos ta acelerándose y ta empezando a dar resultaos positives sobre'l terrén.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.euneighbours.eu/en/south/stay-informed/news/mediterranean-action-ufm-report-2016-shows-strengthened-rexonal|títulu=Mediterranean in action: UfM report 2016 shows strengthened rexonal commitment {{!}} EU Neighbours|fechaaccesu=15 de payares de 2017|sitiuweb=www.euneighbours.eu|idioma=en}}&lt;/ref&gt;

== Oxetivu y proyeutos concretos ==
L'oxetivu principal de la Xunión pol Mediterraneu consiste n'ameyorar la cooperación y la integración na rexón euromediterránea al traviés del diálogu rexonal y la implementación de proyeutos concretos y estructurales. Los proyeutos sofitaos pola UpM rexir pol principiu de la xeometría variable, según el cual cada país puede participar nos proyeutos aprobaos cuando asina lo deseye.

=== Diálogu rexonal ===
La UpM sirve de complementu al llabor de calter billateral de la Política Europea de Vecindá&lt;ref&gt;[http://eeas.europa.eu/enp/pdf/pdf/com_11_303_fr.pdf &quot;Une stratégie nouvelle à l'égard d'un voisinage en mutation&quot;]&lt;/ref&gt; establecida en 2004 y a les polítiques de desenvolvimientu de los Estaos miembros de la UpM y ayuda a crear una axenda mediterránea compartida cola que llograr un impautu non solo a nivel de país sinón na integración del conxuntu de la rexón. 

Colos sos 43 miembros, la UpM actúa como plataforma central dende la qu'establecer prioridaes rexonales y compartir esperiencies sobre los principales retos a los que s'enfrenta la rexón.&lt;ref&gt;[http://eeas.europa.eu/enp/pdf/2014/regional/pdsp_en.pdf Implementation of the European Neighbourhood Policy in 2013 Rexonal report: A Partnership for Democracy and Shared Prosperity with the Southern Mediterranean Partners&quot;]&lt;/ref&gt; 

El Secretariáu Xeneral de la UpM implementa les decisiones que se tomen a nivel políticu en foros sectoriales de diálogu de calter rexonal y subrexonal, según actividaes de siguimientu, dando asina cursu a los compromisos ministeriales y promoviendo iniciatives qu'impulsen la cooperación rexonal.

Toes los llabores en pos d'esti oxetivu llevar a cabu xunto con otres organizaciones y foros de cooperación rexonal (como la Lliga Árabe y la Xunión del Magreb Árabe), según otros foros de cooperación subrexonal como'l Diálogu 5+5, col que la UpM collabora de forma activa.&lt;ref&gt;[http://ufmsecretariat.org/fr/55-dialogue-ministerial-meeting-highlights-the-key-role-of-the-ufm-to-promote-regional-cooperation-in-the-mediterranean &quot;La réunion ministérielle du Dialogue 5+5 souligne le rôle clé de l'UpM dans la promotion de la coopération régionale en Méditerranée – Union pour la Méditerranée – UpM&quot;]&lt;/ref&gt;

Los foros estructurados de diálogu rexonal rexuntaron a más de 20 000 actores clave de tola rexón mediterránea, ente los que s'atopen parllamentarios y representantes d'organizaciones internacionales, ONG, organizaciones de la sociedá civil, instituciones financieres internacionales, axencies de desenvolvimientu, representantes de la industria y del sector priváu, universidaes y grupos de reflexón.&lt;ref&gt;[http://www.euneighbours.eu/en/south/stay-informed/news/mediterranean-action-ufm-report-2016-shows-strengthened-rexonal &quot;Mediterranean in action: UfM report 2016 shows strengthened rexonal commitment&quot;] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=&quot;Mediterranean in action: UfM report 2016 shows strengthened rexonal commitment&quot; |2=http://www.euneighbours.eu/en/south/stay-informed/news/mediterranean-action-ufm-report-2016-shows-strengthened-rexonal |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

Dende'l 2013, so la copresidencia de la XE y Xordania, celebráronse doce reunión ministeriales sobre sectores clave pa l'axenda mediterránea: 
* Conferencia Ministerial sobre'l Fortalecimientu del Papel de la Muyer na Sociedá – París, 12 de setiembre del 2013 
* Conferencia Ministerial sobre Tresporte – Bruxeles, 14 de payares del 2013
* Conferencia Ministerial sobre Energía – Bruxeles, 11 d'avientu del 2013
* Conferencia Ministerial sobre Cooperación Industrial – Bruxeles, 19-20 de febreru d'el 2014
* Conferencia Ministerial sobre Mediu Ambiente y Cambéu Climáticu – Atenes, 12-13 de mayu del 2014
* Conferencia Ministerial sobre Economía Dixital – Bruxeles, 30 de setiembre del 2014
* Conferencia Ministerial sobre Economía Azul – Bruxeles, 17 de payares del 2015
* Xunta Ministerial sobre Cooperación y Planificación Rexonal – mar Muertu (Xordania), 2 de xunu del 2016
* Xunta Ministerial sobre Emplego y Trabayu – mar Muertu (Xordania), 26 de setiembre del 2016
* Conferencia Ministerial sobre Enerxía – Roma, 1 d'avientu del 2016
* Xunta Ministerial sobre l'Agua – Valetta (Malta), 27 d'abril del 2017
* Conferencia Ministerial sobre Desenvuelvo Urbanu – El Cairo, 22 de mayu del 2017
* Conferencia Ministerial de la UpM sobre'l Fortalecimientu del Papel de la Muyer na Sociedá – 27 de Payares del 2017
En marzu del 2015, les conclusiones finales&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.parleu2015.lv/files/cfsp-csdp/draft_conclusions_final_fr.pdf |títulu=&quot;Conférence interparlementaire sur la politique étrangère et de sécurité commune (PESC) et sur la politique de sécurité et de défense commune (PSDC)&quot; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160127012830/http://www.parleu2015.lv/files/cfsp-csdp/draft_conclusions_final_fr.pdf |fechaarchivu=2016-01-27 }}&lt;/ref&gt; de la Conferencia sobre Política Esterior y de Seguridá Común y la Política Común de Seguridá y Defensa describíen a la UpM como &quot;el foru de cooperación más eficiente y con más facetes de la rexón&quot;.

En mayu del 2016, la declaración final de la docena sesión plenaria de l'Asamblea Parllamentaria de la Xunión pol Mediterraneu reconocía &quot;la importancia del papel fundamental desempeñáu pola UpM na promoción de la cooperación y la integración rexonales na rexón mediterránea [...]&quot;.&lt;ref&gt;[http://www.chambredesrepresentants.ma/en/news/final-declaration-12th-plenary-sessions-parliamentary-assembly-union-mediterranean &quot;Final Declaration of the 12Th Plenary Sessions of the Parliamentary Assembly of the Union for the Mediterranean&quot;]&lt;/ref&gt;

En xineru del 2017, con ocasión del segundu Foru Rexonal de la UpM nel que se rexuntaben los ministros d'Asuntos Esteriores de los 43 Estaos miembros, Federica Mogherini, alta representante d'Asuntos Esteriores y Política de Seguridá de la Unión Europea y vicepresidenta de la Comisión Europea, declaró lo siguiente: &quot;Comprometimos toos xuntos a romper con esti círculu que representen la falta d'integración, les tensiones y los conflictos, y a invertir de forma coherente nun mayor diálogu políticu y nuna mayor cooperación pa la integración rexonal en campos d'aición bien concretos al traviés de la nuesa Xunión pol Mediterraneu&quot;.&lt;ref&gt;[https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage_en/19076/Remarks%20by%20Federica%20Mogherini%20at%20the%20press%20conference%20following%20the%20Ministerial%20meeting%20of%20the%20Union%20for%20the%20Mediterranean &quot;Remarks by Federica Mogherini at the press conference following the Ministerial meeting of the Union for the Mediterranean&quot;]&lt;/ref&gt;

=== Proyeutos rexonales ===
Por aciu el so procesu d'aprobación, la UpM sofita proyeutos qu'enceten los retos comunes de la rexón y colos que puede llograse un impautu direutu nes vides de los ciudadanos y ciudadanes. L'aprobación per parte de la UpM ye un mediu pa garantizar una reconocencia y una visibilidá a nivel rexonal pa los proyeutos escoyíos. Coles mesmes, llogren accesu a una serie d'oportunidaes de financiamientu al traviés de la rede de socios financieros de la UpM. 

El principal valor añadíu de la UpM anicia na interrellación creada ente la dimensión política y la so traducción operativa en proyeutos concretos sobre'l terrén, que de la mesma sirven como sustentu pa definir polítiques que resulten relevantes pa la zona con un enfoque que engloba a múltiples actores clave. L'adopción de proyeutos sobre'l terrén rexir pol principiu de la xeometría variable, que da un ciertu grau de flexibilidá al dexar qu'un númberu amenorgáu de países decidan si cooperar y participar nos proyeutos d'interés común cola aprobación del restu.

N'avientu del 2015, la UpM aprobara un total de 37 proyeutos.&lt;ref name=&quot;enpi-info_1&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.enpi-info.eu/medportal/news/latest/42963/UfM-Member-States-endorse-4-new-development-projects|títulu=UfM Member States endorse 4 new development projects|fechaaccesu=18 de xineru de 2016|sitiuweb=enpi-info.eu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160127012830/http://www.enpi-info.eu/medportal/news/latest/42963/UfM-Member-States-endorse-4-new-development-projects|fechaarchivu=27 de xineru de 2016}}&lt;/ref&gt; P'avientu del 2017, yeren más de 50 proyeutos:&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://ec.europa.eu/commission/commissioners/2014-2019/hahn/announcements/joint-declaration-following-union-mediterranean-ministerial-meeting-jordan-co-chaired-commissioner_en|títulu=Joint Declaration following the Union for the Mediterranean Ministerial Meeting in Jordan co-chaired by Commissioner Hahn - European Commission|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|fecha=2 de xunu de 2016|sitiuweb=European Commission|idioma=en}}&lt;/ref&gt;

==== '''Desenvolvimientu Humanu''' ====
Dempués d'un procesu de consulta colos actores clave, en 2013 la UpM llanzó una iniciativa rexonal (Med4Jobs) que definía les prioridaes d'intervención pal insertamientu llaboral, los servicios d'intermediación y la creación d'emplegu na rexón. Dicha iniciativa dio pie al desenvolvimientu d'una serie de proyeutos específicos.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos=Manager|nome=African|títulu=Tunisia: UfM to hold Mediterranean Economic Conference September 17-18 {{!}} African Manager|url=https://africanmanager.com/site_eng/tunisia-ufm-to-hold-mediterranean-economic-conference-september-17-18/?v=947d7d61cd9a|fecha=9 de setiembre de 2013|fechaaccesu=15 de payares de 2017|periódicu=African Manager|idioma=en-US}}&lt;/ref&gt;

Pa 2015, el Secretariáu Xeneral de la UpM aprobara 13 proyeutos colos qu'encetar los retos que suponen l'insertamientu llaboral de los mozos y la crecedera inclusiva. Nel marcu del mandatu políticu y de les prioridaes espresaes nos diálogos rexonales, dichos proyeutos tán dirixíos a unos 200 000 beneficiarios, sobre manera nuevos, y arreyen a más de 1000 pequeñes y medianes empreses privaes.&lt;ref&gt;[https://eeas.europa.eu/sites/eeas/files/ufm-activity-report_2015.pdf Informe d'actividaes de la UpM pa 2015]&lt;/ref&gt;

Nel ámbitu del empoderamiento de la muyer, la UpM tamién aprobó 10 proyeutos que beneficiaron a más de 50 000 muyeres na rexón euromediterránea y que cunten cola participación de más de 1000 actores clave y con un presupuestu de más de 127 millones d'euros.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://startyourbag.com/thailand/the-empowerment-of-women-in-the-mediterranean/ |títulu=&quot;The empowerment of women in the Mediterranean&quot; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160127012830/http://startyourbag.com/thailand/the-empowerment-of-women-in-the-mediterranean/ |fechaarchivu=2016-01-27 }}&lt;/ref&gt;

El focu específicu nel insertamientu llaboral de los mozos y el empoderamiento de la muyer tópase d'acordies coles mires de la UpM de reforzar el capital humanu na rexón, lo cual representa una cuestión clave a la de llograr la estabilidá y la seguridá na rexón. 

En xunetu del 2017, la UpM aprobara 26 proyeutos rellacionaos cola pilastra de desenvolvimientu humanu na rexón.

===== Desenvolvimientu Empresarial =====
* Desenvolvimientu del emplegu xuvenil y habilidaes pal emprendimiento – Maharat Med
* Rede d'Entamadores del Mediterraneu 
* Promoción de la inclusión financiera por aciu los servicios financieros móviles nos países del sur y l'este del Mediterraneu 
* Establecimientu d'una plataforma rexonal pal desenvolvimientu de les industries y grupos culturales y creativos nel sur del Mediterraneu 
* Xeneración Entamador
* EDILE – Desenvolvimientu económicu por aciu empoderamiento inclusivu y local&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.edile-initiative.org/en/edile-project |títulu=&quot;Mediterranean dairy products {{!}} EDILE&quot; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171107222423/http://www.edile-initiative.org/en/edile-project |fechaarchivu=2017-11-07 }}&lt;/ref&gt;
* EMIPO – EUROMED Invest Promotion &amp; Observatory&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.enpi-info.eu/mainmed.php?id=813&amp;id_type=10 |títulu=&quot;EMIPO – EUROMED Invest Promotion &amp; Observatory&quot; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160624185947/http://www.enpi-info.eu/mainmed.php?id=813&amp;id_type=10 |fechaarchivu=2016-06-24 }}&lt;/ref&gt;
* EMDC – Centro Euromediterráneo pal Desenvolvimientu de pymes
* Programa de pymes de Agadir – Desenvolvimientu de la competitividá de les pymes y el comerciu nos países miembros del Alcuerdu de Agadir
* YouMatch – &quot;Proyeutu «caxa de ferramientes»&quot;: ellaboración y implementación d'una caxa de ferramientes basada na demanda pa llograr servicios el mercáu de trabayu innovadores y empobinaos a los mozos na rexón d'Oriente Mediu y el norte d'África

===== Educación Cimera Ya Investigación =====
* MedNC – Rede Mediterránea Nueva Oportunidá 
* HOMERe – Gran Oportunidá pa la Seleición de Direutivos Mediterráneos
* Educación cimera en materia de seguridá alimentaria y desenvolvimientu rural
* Programes de máster de la EMUNI
* Tres árees de programes d'investigación de doctoráu de la EMUNI
* Programa d'Estudios de Máster en Ciencies del Riesgu 
* Universidá Euromediterránea de Fez&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.ueuromed.org/pro/fr/|títulu=:: Université Euru-Méditerranéenne de Fès ::|fechaaccesu=15 de payares de 2017|sitiuweb=www.ueuromed.org|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171017052629/http://www.ueuromed.org/pro/fr/|fechaarchivu=2017-10-17}}&lt;/ref&gt;
* Escuela Internacional del Mediterraneu Oriental (EMIS)

===== Asuntos Sociales Y Civiles =====
* WOMED: la próxima xeneración de líderes
* CEED GROW: Desenvolvimientu y crecedera de les pymes
* Formación de ciudadanos responsables: fomentu de la educación a la ciudadanía pa evitar la violencia nos colexos, especialmente contres les neñes y les muyeres
* Desenvuelvo del empoderamiento de la muyer
* Habilidaes pal ésitu: habilidaes p'amontar l'insertamientu llaboral de la muyer
* Muyeres nueves creadores d'empleo 
* Promoción del empoderamiento de la muyer pa un desenvolvimientu industrial inclusivu y sostenible na rexón d'Oriente Mediu y el norte d'África&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.unido.org/news/press/empowering-women-to-advance-inclusive-and-sustainable-industrial-development-in-the-mena-region.html |títulu=&quot;Empowering women to advance inclusive and sustainable industrial development in the MENA region&quot; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160918231655/http://www.unido.org/news/press/empowering-women-to-advance-inclusive-and-sustainable-industrial-development-in-the-mena-region.html |fechaarchivu=2016-09-18 }}&lt;/ref&gt;
* Women's Right to Health (Derechu de la muyer a la salú) – El Proyeutu WoRTH&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.enpi-info.eu/mainmed.php?id=817&amp;id_type=10 |títulu=&quot;Women's Right to Health – The WoRTH Project&quot; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160624191000/http://www.enpi-info.eu/mainmed.php?id=817&amp;id_type=10 |fechaarchivu=2016-06-24 }}&lt;/ref&gt;

==== '''Desenvolvimientu Sostenible''' ====
En 2015, los 43 países integrantes de la UpM aprobaren 14 proyeutos ente los que s'atopaba la llimpieza del llagu de Bizerta, en Túnez, la construcción de la planta de desalinización de Gaza y el desenvolvimientu urbanu integral de la ciudá de Imbaba.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.egrejob.eu/regione_t/wp-content/uploads/2015/11/UfM-Union-for-the-Mediterranean.pdf |títulu=Promoting rexonal cooperation and dialogue |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304044814/http://www.egrejob.eu/regione_t/wp-content/uploads/2015/11/UfM-Union-for-the-Mediterranean.pdf |fechaarchivu=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;

En xunetu del 2017, la UpM aprobara 21 proyeutos rellacionaos cola pilastra de desenvolvimientu sostenible na rexón. De dichos proyeutos espérase que xeneren un gran impautu socioeconómicu en tola rexón, en cuestiones que tomen l'aición contra'l cambéu climáticu, les enerxíes anovables, el tresporte, el desenvolvimientu urbanu, l'agua, la economía azul y el mediu ambiente.&lt;ref&gt;[http://www.euneighbours.eu/en/south/stay-informed/news/mediterranean-action-ufm-report-2016-shows-strengthened-rexonal &quot;Mediterranean in action: UfM report 2016 shows strengthened rexonal commitment&quot;] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=&quot;Mediterranean in action: UfM report 2016 shows strengthened rexonal commitment&quot; |2=http://www.euneighbours.eu/en/south/stay-informed/news/mediterranean-action-ufm-report-2016-shows-strengthened-rexonal |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

===== Tresporte Y Desenvolvimientu Urbanu =====
* Proyeutu de Sfax Taparura de la UPFI
* Plan de Desenvolvimientu del Valle de Bu Regreg
* Proyeutu de Meyora Urbana de Imbaba
* Rede ferroviaria de Xordania 
* Finalización del tramu central de l'Autopista Transmagrebí
* Actividaes de formación LOGISMED
* Autopistes del Mar (MoS) – Proyeuto Turquía-Italia-Túnez&lt;ref&gt;[http://www.ansamed.info/ansamed/en/news/sections/transport/2016/02/18/turkey-italy-tunisia-motorway-of-the-sea-project-approved_41360859-4037-4674-a7d7-2ef0221y8913.html &quot;Turkey-Italy-Tunisia 'motorway of the sea' project approved – Transport – ANSAMed.it&quot;] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=&quot;Turkey-Italy-Tunisia 'motorway of the sea' project approved – Transport – ANSAMed.it&quot; |2=http://www.ansamed.info/ansamed/en/news/sections/transport/2016/02/18/turkey-italy-tunisia-motorway-of-the-sea-project-approved_41360859-4037-4674-a7d7-2ef0221y8913.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
* Implementación de MoS OPTIMED – Escontra un nuevu corredor mediterraneu: de los puertos del sureste a los del noroeste 
* Proyeutu UPFI de rexeneración urbana de múltiples infraestructures en Xericó
* Proyeutu de xestión integral de residuos urbanes de Esmirna

===== Enerxía Y Aición Por El Clima =====
* Parque Eólicu de Tafila
* Universidá UpM de la Enerxía de Schneider Electric&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.schneideruniversities.com/energy-university/ |títulu=&quot;Energy University&quot; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160529032307/http://www.schneideruniversities.com/energy-university/ |fechaarchivu=2016-05-29 }}&lt;/ref&gt;
* Marcu d'Enerxíes Anovables Quitaes de la Rexón Sur y Esti del Mediterraneu - SPREF

===== Agua Y Mediu Ambiente =====
* Programa de Fomentu de les Capacidaes en materia d'Integridá del sector de l'Agua n'Oriente Mediu y el norte d'África 
* BlueGreen Med-CS
* Med ReSCP - Post-Rio+20: promoción de l'adopción de pautes de consumu y producción sostenibles y aprovechamientu eficiente de recursos na rexón mediterránea 
* Escontra una Plataforma de Conocencia sobre l'Agua nel Mediterraneu 
* Programa integráu pa la proteición del llagu de Bizerta frente a la contaminación
* Gobernanza y financiamientu pal sector del agua nel Mediterraneu 
* Proyeutu de la &quot;Planta de desalinización pa la Franxa de Gaza&quot;
* &quot;Cazadores de Plásticos&quot; pa un Mediterraneu llibre de residuos&lt;ref&gt;[http://plasticbusters.unisi.it/ &quot;plastic busters – Plastic Busters project&quot;]&lt;/ref&gt;

== Instituciones ==
[[Ficheru:Union for the Mediterranean flags.JPG|thumb|Banderes de los países de la UpM, asitiaes na entrada del [[Palaciu de Pedralbes]], en Barcelona]]
A diferencia del Procesu de Barcelona, una de les principales innovaciones qu'esquiten de la Xunión pol Mediterraneu ye la so arquiteutura institucional. Nel Cume de París alcordóse dotar a la Unión d'una serie d'instituciones que dexaren ameyorar el nivel políticu de les sos rellaciones, promover una mayor coapropiación de la iniciativa per parte de los países de la XE y los países socios del Mediterraneu, y aumentar la visibilidá del Partenariado Euromediterráneo.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Sistema de copresidencia norte y sur ===
Col fin de garantizar la coapropiación de la Xunión pol Mediterraneu, los xefes d'Estáu y de Gobiernu alcordaron en París que dos países presidiríen conxuntamente la Xunión pol Mediterraneu, y qu'unu d'ellos sería de la XE y l'otru, ún de los países socios del Mediterraneu. Los 27 amosáronse acordies con que la copresidencia de la XE tenía que ser &quot;compatible cola representación esterior de la Unión Europea d'acordies coles provisiones de los trataos a valir&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Los países socios del Mediterraneu optaron por escoyer ente sigo y siempre por consensu'l país qu'ocuparía la copresidencia por un periodu non anovable de dos años&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Del 2008 al 2012, la primera copresidencia de la UpM foi exercida per Francia y Exiptu.

En 2012, el Secretariáu Xeneral anunció que Xordania y la Xunión Europea sustituyiríen nel cargu a Exiptu y Francia, respeutivamente. El trespasu, que tuvo llugar en setiembre del 2012, foi decidíu nuna xunta de los altos representantes de la organización celebrada'l 28 de xunu en Barcelona.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
{| {{tablaguapa}}
!Presidencia mariña norte !Presidencia mariña sur

|-
|{{bandera|Francia}} Francia (xunetu de 2008 - marzu de 2012)
|{{bandera|Exiptu}} Exiptu (xunetu de 2008 - xunu de 2012)
|-
|{{bandera|Unión Europea}} Unión Europea (marzu de 2012 - )
|{{bandera|Xordania}} Xordania (xunu de 2012 - )
|}

=== Xunta de representantes d'altu nivel de la UpM ===
Les xuntes d'altos funcionarios de la UpM, constituyíes por embaxadores y altos funcionarios d'Asuntos Esteriores nomaos de forma individual polos 43 países de la UpM, celébrense delles vegaes al añu a intervalos regulares y tienen llugar na sede del Secretariáu Xeneral de la UpM, en Barcelona, o bien n'ún de los países integrantes de la organización.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.enpi-info.eu/medportal/content/341/ |títulu=&quot;Union for the Mediterranean&quot; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160127012831/http://www.enpi-info.eu/medportal/content/341/ |fechaarchivu=2016-01-27 }}&lt;/ref&gt; Tienen la función de sirvir d'espaciu p'aldericar cuestiones rexonales, emponer les polítiques y les actuaciones de la organización, y aprobar los proyeutos presentaos. Cada país tien igual pesu nes votaciones y toles decisiones tomar por consensu. Xunto con estes xuntes, la UpM celebra otres, ente les que cabo destacar les xuntes ministeriales, que definen l'axenda mediterránea sobre cuestiones específiques como pueden ser el mediu ambiente y el cambéu climáticu, la economía dixital, el papel de la muyer na sociedá, el tresporte o la industria.

=== El Secretariáu Xeneral ===
El Secretariáu Xeneral de la Xunión pol Mediterraneu inauguróse'l 4 de marzu del 2010 nuna ceremonia oficial que tuvo llugar en Barcelona.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;[http://www.medlognews.com/upm_detalle.php?language=ES&amp;conteníos_id=50 &quot;La Xunión pol Mediterraneu yá exerz en Barcelona&quot;]&lt;/ref&gt;

La función del Secretariáu Xeneral permanente consiste n'apurrir un siguimientu operativu de les xuntes ministeriales sectoriales, identificando y supervisando la implementación de proyeutos concretos pa la rexón euromediterránea, buscando socios que financien dichos proyeutos y coordinando les diverses plataformes de diálogu.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Na Conferencia de Marsella celebrada en payares del 2008, los ministros euromediterráneos d'Asuntos Esteriores alcordaron que la sede del Secretariáu Xeneral fora'l Palaciu Real de Pedralbes, asitiáu en Barcelona.&lt;ref&gt;[https://www.elpais.com/articulo/cataluna/Barcelona/capital/Mediterraneo/elpepiespcat/20081105elpcat_3/Tes?print=1 &quot;Barcelona, capital del Mediterraneu&quot;]&lt;/ref&gt; Coles mesmes, afitaron la estructura d'esta nueva institución fundamental y los países d'orixe de los sos primeros miembros:
* El secretariu xeneral escoyer por consensu y tien de ser orixinariu d'un país que nun perteneza a la XE. El so cargu dura tres año, magar puede prorrogase otros trés.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; El primer secretariu xeneral foi Ahmad Khalaf Masa'deh, antiguu embaxador de Xordania ante la XE, Bélxica, Noruega y Luxemburgu, amás de ministru de Reforma del Sector Públicu de dichu país del 2004 al 2005. Tres un añu asumiendo les sos funciones,&lt;ref&gt;[http://www20.gencat.cat/docs/sue/Continguts/Tarreces/2008_Dossier_UpM/CV_Ahmad_Khalaf_Masadeh_eng.pdf &quot;Biography: H.Y. Dr. Ahmad Masa'deh&quot;] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=&quot;Biography: H.Y. Dr. Ahmad Masa'deh&quot; |2=http://www20.gencat.cat/docs/sue/Continguts/Tarreces/2008_Dossier_UpM/CV_Ahmad_Khalaf_Masadeh_eng.pdf |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;arrenunció al cargu, que foi ocupáu pol diplomáticu marroquín Youssef&lt;ref&gt;[http://www.lavanguardia.es/politica/20110126/54105755277/dimite-el secretariu-de-la-union-por-el-mediterraneo-tres-un anu-en-el cargo.html &quot;Dimite'l secretariu de la Xunión pol Mediterraneu tres un añu nel cargu&quot;] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=secretariu-de-la-union-por-el-mediterraneo-tres-un anu-en-el cargo.html &quot;Dimite'l secretariu de la Xunión pol Mediterraneu tres un añu nel cargu&quot; |2=http://www.lavanguardia.es/politica/20110126/54105755277/dimite-el |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;Amrani en xunetu del 2011. Cuando esti foi nomáu viceministru d'Asuntos Esteriores pol Gobiernu de Benkirane, foi sustituyíu nel cargu de Secretariu Xeneral por Fathallah Sijilmassi, antiguu embaxador de Marruecos ante la Unión Europea (2003-2004) y Francia (2005-2009).&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.petra.gov.jo/Public_News/Nws_NewsDetails.aspx?Site_Id=1&amp;lang=2&amp;NewsID=73305&amp;CatID=13&amp;Type=Home&amp;GType=1 |títulu=&quot;Planning minister, international experts discuss economic situation in Jordan |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120607082541/http://petra.gov.jo/Public_News/Nws_NewsDetails.aspx?Site_Id=1&amp;lang=2&amp;NewsID=73305&amp;CatID=13&amp;Type=Home&amp;GType=1 |fechaarchivu=2012-06-07 }}&lt;/ref&gt; Fathallah Sijilmassi ye oficial de la Lexón d'Honor y gran oficial de la Orde Nacional del Méritu de la República de Francia.

* Coles mires de ameyorar la coapropiación del Partenariado Euromediterráneo, asignáronse seis cargos de vice secretarios xenerales: trés a países de la XE y trés d'ente los socios mediterráneos. Mientres el primer mandatu de trés años (prorrogable a trés años más), los vice secretarios xenerales fueron:&lt;ref&gt;[http://www.elperiodico.com/es/noticias/internacional/20101028/secretariáu-barcelona-camina-tranques-fuécares/561577.shtml &quot;El Secretariáu de Barcelona camina a xataes&quot;]&lt;/ref&gt;
# Panagiotis Roumeliotis (Grecia) – División d'Enerxía;
# Ilan Chet (Israel) – División d'Educación Cimera ya Investigación;
# Lino Cardarelli (Italia) – División de Desenvolvimientu Empresarial;
# Emb. Celia Attard Pirotta (Malta) – División d'Asuntos Sociales y Civiles;
# Rafiq Husseini (Palestina) – División d'Agua y Mediu Ambiente;
# Emb. Yigit Alpogan (Turquía) – División de Tresporte y Desenvolvimientu Urbanu.
El Secretariáu Xeneral de la Xunión pol Mediterraneu inaugurar en marzu del 2010 nuna ceremonia oficial que tuvo llugar en Barcelona.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

A fecha de 2017, el Secretariáu Xeneral de la UpM cuenta con una plantía de 60 persones de más de 20 nacionalidaes, incluyendo la presencia permanente d'altos funcionarios adscritos a la Comisión Europea, el BEI, el BERD y la CDC.&lt;sup&gt;]&lt;/sup&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.euromed-training.eu/fichiers/seminar4/pedago/6_EN.pdf |títulu=&quot;UfM projects and initiatives: Opportunities for rexonal cooperation in the Mediterranean region&quot; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160127012830/http://www.euromed-training.eu/fichiers/seminar4/pedago/6_EN.pdf |fechaarchivu=2016-01-27 }}&lt;/ref&gt;

== Otres organizaciones ya instituciones euro-mediterránees ==

=== Asamblea Parllamentaria Euromediterránea ===
L'Asamblea Parllamentaria Euromediterránea (APEM) nun ye una institución nueva nel marcu del Partenariado Euromediterráneo. Fundar en Nápoles el 3 d'avientu del 2003 a instancies de los ministros euromediterráneos d'Asuntos Esteriores y celebró la so primer sesión plenaria n'Atenes los díes 22 y 23 de marzu del 2004. La APEM rexunta a parllamentarios de los países euromediterráneos y dispón de cuatro comisiones permanentes qu'enceten les siguientes cuestiones:&lt;ref&gt;[http://www.commed-cglu.org/spip.php?roble173 &quot;Euru-Mediterranean Assembly&quot;]&lt;/ref&gt;

·        Asuntos políticos, seguridá y derechos humanos

·        Asuntos económicos, financieros y sociales y educación

·        Promoción de la calidá de vida, intercambios humanos y cultura

·        Derechos de la muyer nos países euromediterráneos

La APEM tamién dispón d'una comisión ''ad hoc'' sobre enerxía y mediu ambiente. Dende'l llanzamientu de la Xunión pol Mediterraneu, la APEM vio reforzáu'l so papel al ser considerada &quot;la espresión parllamentaria llexítima de la Unión&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Asamblea Rexonal y Local Euromediterránea ===
Na Conferencia Euromediterránea d'Asuntos Esteriores celebrada en payares del 2008 en Marsella, los ministros asistentes aplaudieron la propuesta del Comité Européu de les Rexones d'establecer una Asamblea Rexonal y Local Euromediterránea (ARLEM). L'oxetivu de dicha institución ye sirvir de ponte ente los representantes locales y rexonales de los 43 países y la Xunión y les instituciones de la XE.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110716170747/http://www.ccre.org/news_detail_en.htm?ID=1766 &quot;ARLEM&quot;]&lt;/ref&gt;

Los participantes de la XE son miembros del Comité Européu de les Rexones, amás de representantes d'otres instituciones de la XE rellacionaes col Partenariado Euromediterráneo. No que fai a los participantes proviniente de los países socios del Mediterraneu, estos son representantes de les autoridaes llocales y rexonal nomaos polos sos respeutivos gobiernos nacionales. La ARLEM fundóse oficialmente y celebró la so primer sesión plenaria'l 31 de xineru del 2010 en Barcelona. La copresidencia de la ARLEM ostentar Luc Van den Brande, presidente del Comité Européu de les Rexones, y Mohammed Boudra, alcalde de la llocalidá marroquina d'Alhucemas.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.cor.europa.eu/cor_cms/ui/ViewDocument.aspx?contentid=661d07c4-008b-42f6-88b7-4ce57803d761 |títulu=&quot;What is the ARLEM?&quot; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120318031542/http://www.cor.europa.eu/cor_cms/%28S%283t03ge45mvcgwszm3rioa3zs%29%29/ui/ViewDocument.aspx?contentid=661d07c4-008b-42f6-88b7-4ce57803d761 |fechaarchivu=2012-03-18 }}&lt;/ref&gt;

=== La Fundación Anna Lindh ===
La Fundación Anna Lindh pal Diálogu ente Cultures, con sede n'Alexandría, n'Exiptu, foi fundada n'abril del 2005. Trátase d'una rede d'organizaciones de la sociedá civil proviniente de los países euromediterráneos que pretende promover el diálogu intercultural y la comprensión mutua.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.euromedalex.org/ |títulu=&quot;Anna Lindh Foundation&quot; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140125123504/http://www.euromedalex.org/ |fechaarchivu=2014-01-25 }}&lt;/ref&gt;

Nel Cume de París, alcordóse que la Fundación Anna Lindh, según l'Alianza de Civilizaciones de Naciones Xuníes, encargar de la dimensión cultural de la Xunión pol Mediterraneu.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

En setiembre del 2010, la Fundación Anna Lindh publicó un informe tituláu &quot;Enclinos Interculturales Euromediterráneas 2010&quot;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.euromedalex.org/trends/report/2010/main |títulu=&quot;Anna Lindh Report 2010&quot; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131229045341/http://www.euromedalex.org/trends/report/2010/main |fechaarchivu=2013-12-29 }}&lt;/ref&gt; sobre les perceiciones mutues y la visibilidá de la Xunión pol Mediterraneu na rexón, basáu nuna encuesta pública realizada por Gallup na que participaron unes 13 000 persones de los países miembros de la Xunión pol Mediterraneu.

=== '''Asociaciones con otres organizaciones ya instituciones euromediterráneas''' ===
En cuantes que plataforma de diálogu y cooperación, la Xunión pol Mediterraneu entabla asociaciones estratéxiques con organizaciones de calter global, rexonal y subrexonal. 

Nos últimos años, la UpM estrechó los sos llazos con actores clave por aciu la firma de diversos memorandos d'entendimientu: 
* CIHEAM (Centru Internacional d'Estudios Cimeros sobre Agronomía Mediterránea) – 8 de xineru del 2015
* CESE (Comité Económicu y Social Européu) – 13 de xineru del 2015
* Ministeriu d'Economía y Competitividá d'España – 26 de xineru del 2015
* AFAEMME (Asociación de Federaciones y Asociaciones d'Empresaries del Mediterraneu) – 11 de febreru del 2015
* Axencia pa la cooperación internacional y el desenvolvimientu llocal nel Mediterraneu – 16 de febreru del 2015
* Universidá Británica d'Exiptu – 14 de marzu del 2015
* Universidá EMUNI (Universidá Euromediterránea) – 8 d'abril del 2015
* IRU (Unión Internacional de Tresportes per Carretera) – 10 d'abril del 2015
* IPEMED (Institutu de Perspectives Económiques del Mundu Mediterraneu) – 4 de mayu del 2015
* ONUDI – 22 de mayu del 2015
* BUSINESSMED – 9 de xunu del 2015
* BSEC (Organización de Cooperación Económica del Mar Negru) – 18 de xunu d'el 2015
* UNESCO – 14 d'ochobre del 2015
* CETMO (Centru d'Estudios de Tresporte pal Mediterraneu Occidental) – 26 de payares del 2015
* Secretaría de la Carta de la Enerxía – 26 de payares de 2015
* Universidá EMUNI – 1 de febreru del 2016
* Axencia Internacional de la Enerxía – 17 de febreru del 2016
* Service de la Coopération Marocaine – 8 de marzu del 2016
* ONX-HABITAT – 5 d'abril del 2016
* Conseil de la Région Tangier-Tétouan-Al Hoceima – 22 de xunu del 2016
* Ministeriu d'Asuntos Esteriores y Cooperación d'España – 29 de xunetu del 2016
* Rede d'Inversión ANIMA – 7 de setiembre del 2016
* Groupe interacadémique pour le développement – 29 de setiembre del 2016
* IEMed (Institutu Européu del Mediterraneu) – 20 de xineru del 2017
* SIDA (Axencia Sueca de Cooperación Internacional pal Desenvolvimientu) – 23 de xineru del 2017
* Oficina de les Naciones Xuníes pa la Cooperación Sur-Sur – 24 de xineru d'el 2017
* Fundación Mujeres per África – 24 de xineru del 2017
* Unidá Téunica de Agadir – 24 de xineru del 2017
* Secretariáu Permanente de la REMOC – 10 de marzu del 2017
* Universidá EMUNI – 14 de marzu del 2017
* Konrad Adenauer Stiftung – 10 d'abril 2017
* World Alliance for Efficient Solutions – 24 de mayu del 2017
* RSDS Mediterraneu – 1 de xunu del 2017
* Institutu Mediterraneu de l'Agua – 8 de xunu 2017
* Universidá Euromediterránea de Fez – 20 de xunu del 2017
* IEMed – 20 de xunetu del 2017

== Ver tamién ==
* [[Rellaciones ente Marruecos y la Xunión Europea]]
* La Tribune {{Enllaz rotu|1=''Pourquoi et comment l'Union pour la Méditerranée sera plus forte que jamais en 2016'' |2=http://www.latribune.fr/opinionsblogseuromed/pourquoi-et-comment-l-union-pour-la-mediterranee-sera-plus-forte-que-jamais-en-2016-537045.html |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} [[Alfred Mignot]], France, 17 décembre 2015.
* El Periódico {{Enllaz rotu|1=sur-llancen-mensaje-unidad-firmeza-ante-crisis-region-mediterranea-4704845 ''La XE y los sos socios del sur llancen un mensaxe d'unidá y firmeza ante la crisis na rexón mediterránea'' |2=http://www.elperiodico.com/es/noticias/internacional/sus-socios-del |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} Monserrat Radigalles, Espagne, 26 novembre 2015.
* Jeune Afrique [http://www.jeuneafrique.com/mag/280363/politique/fathallah-sijilmassi-lunion-mediterranee-a-reequilibre-relations-nord-sud/ ''L'Union pour la Méditerranée a rééquilibré les relations Nord-Sud''] [[Fathallah Sijilmassi]], France, novembre 2015.
* Le Matin [http://lematin.ma/journal/2015/union-pour-la-mediterranee-des-projets-concrets-pour-un-partage-intelligent-des-richesses-ente-le-nord-et-le-sud/231919.html#sthash.3w0GbrGR.dpuf ''Vingtième anniversaire du &quot;Processus de Barcelone&quot; Union pour la Méditerranée, des projets concrets pour un partage intelligent des richesses ente le Nord et le Sud''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220203164112/https://lematin.ma/journal/2015/union-pour-la-mediterranee-des-projets-concrets-pour-un-partage-intelligent-des-richesses-ente-le-nord-et-le-sud/231919.html#sthash.3w0GbrGR.dpuf |date=2022-02-03 }} Brahim Mokhliss, Maroc, septembre 2015.
* El País [https://elpais.com/elpais/2015/07/20/opinion/1437392852_542858.html ''Actuemos agora pol Mediterraneu''] [[Fathallah Sijilmassi]], Espagne, juillet 2015.
* ''Neighbourhood at the Crossroads: Implementation of the European Neighbourhood Policy in 2013'', [http://eeas.europa.eu/enp/pdf/2014/regional/pdsp_en.pdf European Commission and High Representative of the European Union for Foreign Affairs and Security Policy], 27 mars 2014.
* ''L'Union pour la Méditerranée : enjeux et ambitions'', Senen Florensa, [http://www.iemed.org/anuari/2010/farticles/Florensa_UpM_fr.pdf IEMed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211118074319/https://www.iemed.org/anuari/2010/farticles/Florensa_UpM_fr.pdf |date=2021-11-18 }}, 2010.
* ''L'Union pour la Méditerranée : un héritage oldeé mais xune continuité indispensable'', Serge Telle, [http://www.cairn.info/revue-outre-terre1-2009-3-page-19.htm Outre-Terre], 2009/3, n°. 23.
* [[Cume de países del Sur d'Europa]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Fuentes ==
* [http://www.ue2008.fr/webdav/site/PFUE/shared/import/0713_declaration_de_paris ''Joint Declaration of the Paris Summit for the Mediterranean. Paris, 13 July 2008'']

== Enllaces esternos ==
{{commons|Union pour la Méditerranée}}
* [http://www.ufmsecretariat.org/en Sitiu oficial de la Xunión pol Mediterraneu.] (n'inglés)
* [https://web.archive.org/web/20100527205612/http://ec.europa.eu/external_relations/euromed/index_en.htm Sitiu oficial de la Comisión Europea. ''The Euru-Mediterranean Partnership''] (n'inglés)
* [http://www.euromedinfo.eu/ EuroMed Info Centre. Sitiu web oficial d'información sobre la política esterior de la XE nel área mediterránea]

{{Tradubot|Unión por el Mediterráneo}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Rellaciones internacionales de la Unión Europea]]
[[Categoría:Mar Mediterraneu]]
[[Categoría:Barcelona]]</text>
      <sha1>3bjcqc4olmct08d36fu0a5bqdg0kes4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yurta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115021</id>
    <revision>
      <id>4765786</id>
      <parentid>4698614</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T08:27:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Antgartor</username>
        <id>151852</id>
      </contributor>
      <origin>4765786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7769" sha1="q3k07j86pbyde7telirkaeo7ifxshur" xml:space="preserve">{{Construcción}}
{{Ficha de Patrimoniu de la Unesco |Nome =
L'artesanía tradicional del ger mongol y les costumes conexes
|Imaxe = Gurvger.jpg
|Tamañu = 250
|Pie = Una yurta o ger mongola.
|Coor =
|País = {{MNG}}
|Tipu = '''&lt;span style=&quot;color:#C71585&quot;&gt;Cultural inmaterial&lt;/span&gt;'''
|Criterios =
|ID = 00872
|Rexón = [[Patrimoniu cultural inmaterial de la humanidá n'Asia y Pacíficu|Asia y Pacíficu]]
|Añu = 2013
| Extensión = 
| peligru =
|Tipu_patrimoniu = inmaterial
}}
{{Ficha de Patrimoniu de la Unesco |Nome =
Conocencies y téuniques tradicionales venceyaos a la fabricación de yurtas kirguises y cazaques (hábitat nómada de los pueblos túrquicos)
|Imaxe = Traditional Kyrgyz nomadic Yurt.jpg
|Tamañu = 250
|Pie =Yurta tradicional kirguís.
|Coor =
|País = {{KGZ}}&lt;br /&gt;{{KAZ}}
|Tipu = '''&lt;span style=&quot;color:#C71585&quot;&gt;Cultural inmaterial&lt;/span&gt;'''
|Criterios =
|ID = 00998
|Rexón = [[Patrimoniu cultural inmaterial de la humanidá n'Asia y Pacíficu|Asia y Pacíficu]]
|Añu = 2014
| Extensión = 
| peligru =
|Ubicación = 
|Tipo_patrimoniu = inmaterial
}}
[[Ficheru:Gorskii 04412u.jpg|thumb|Muyer [[Turcomanos|turcomana]] na puerta d'una yurta.]]
[[Ficheru:Armature dune yourte (Khorezm, Ouzbékistan) (6859416536).jpg|thumb|Armazón d'una yurta tradicional o ''qara o'y'' en [[República Autónoma de Karakalpakia|Karakalpakia]]]]

La '''yurta''' (en [[idioma mongol|mongol]]: ''гэр''; [[Romanización (treslliteración)|romanización]]: ''ger'')&lt;ref&gt;[https://www.lavanguardia.com/internacional/20050208/51262804603/nomaes-en-iviernu.html Nómades pel hibiernu] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Nómades pel hibiernu |2=https://www.lavanguardia.com/internacional/20050208/51262804603/nomaes-en-iviernu.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} (LaVanguardia.com, 8 de febreru de 2005 y 31 de mayu de 2006)&lt;/ref&gt; ye una vivienda utilizada polos [[nómada|nómaes]] nes estepes d'[[Asia Central]]. Distintos pueblos usaron esti tipu de vivienda dende la [[Edá Media]]. Na Edá Media, la vida nómada de los [[Mongolia|mongoles]] obligó a que tuvieren una vivienda pa los sos constantes desplazamientos. Esta tienda de campaña taba protexida por una gruesa cubierta, yera bono de tresportar y óptima pa soportar los intensos cambeos climáticos de [[Mongolia]]. 

La visita a una yurta implicaba un rigorosu ritual protocolariu. Podía executase a una persona pol solu fechu d'entrar na yurta d'un mandatariu ensin anunciar primero la so visita. La so influyencia na cultura d'Asia Central vese reflexada nos diseños del [[escudu de Kazakstán]] y la [[bandera de Kirguistán]], dambos adoptaos en 1992.

L'artesanía tradicional relativa a la yurta mongola foi designada como [[Patrimoniu Cultural Inmaterial de la Humanidá]] pola [[Unesco]] el [[5 d'avientu]] de [[2013]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.unesco.org/new/es/media-services/single-view/news/once_nuevos_elementos_inscritos_en_la llista representativa_del patrimoniu cultural_inmaterial_de_la humanidá/#.VHzLxjGG-AU|títulu=Once nuevos elementos inscritos na Llista Representativa del Patrimoniu Cultural Inmaterial de la Humanidá editorial=Unescopress|fecha=5 d'avientu de 2013|fechaaccesu=1 d'avientu de 2014|idioma=castellanu}}&lt;/ref&gt;
Al añu siguiente, el [[26 de payares]] de [[2014]], igualmente foi designada l'artesanía de la yurta kirguís y cazaca.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.unesco.org/new/es/media-services/single-view/news/ten_elements_inscribed_on_representative_list_of_the_intanxible_cultural_heritage/#.VHokjDGG-AU|títulu=Diez nuevos elementos na Llista representativa del patrimoniu cultural inmaterial|editorial=Unescopress|fecha=26 de payares de 2014|fechaaccesu=1 d'avientu de 2014|idioma=castellanu}}&lt;/ref&gt;

== Partes d'una yurta orixinal ==
Na antigüedá, la yurta yera modular y desmontable, pos taba formada per delles partes y realizada con diversos materiales. Les actuales caltienen la forma, pero los materiales utilizaos na so construcción camudáronse por otros más evolucionaos y ameyoraos tecnológicamente. Por casu, resulten agora más llixeros, resistentes y ignífugos. Les sos partes más estremaes yeren: 

* '''Recubrimientu:''' La tienda taba cubierta por delles capes de paya y lones de llana. El so númberu variaba dependiendo de la estación del añu. 

* '''Aniellu:''' Furacu que s'atopaba na parte central superior de la tienda. Soportaba la carga del estremu de les vigues más escontra l'interior y, coles mesmes, dexaba la salida de fumu y la entrada de lluz al recintu. 

* '''Jana:''' Yeren les parés de la tienda y formábense con un treme de maderes. Encargar de soportar el pesu del otru estremu de les vigues escontra l'esterior, ensin necesidá d'usar cuerdes tensoras. 

* '''Puerta:''' Taba delimitada por un marcu de tablones suxetos al jana con cuerdes. Podía tratase d'una simple lona reforzada na so parte posterior con una madera con goncios.

* '''Vigues:''' Daben una forma arrondada al techu. Sofitábense sobre la parte cimera del jana y estendíense hasta l'aniellu. Pola forma en que yeren asitiaes nun riquir de pilastres de refuerzu nel centru de la vivienda, lo que daba un mayor aprovechamientu del espaciu internu. 

* '''Cortina:''' Allugar a cierta distancia de les parés, colgada de les vigues. La so función yera la de dixebrar l'espaciu común del centru de les árees privaes.
En [[Kazakstán]] les muyeres son responsables de ensamblar y desensamblar les yurtas. De normal una d'estes viviendes yera instalada nuna hora por dos o tres muyeres.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.kochevnik.ca/the-kazakh-yurt-symbolism-and-history.html|títulu=The Kazakh Yurt-Symbolism and history {{!}} Kochevnik|fechaaccesu=21 d'ochobre de 2017|sitiuweb=www.kochevnik.ca|idioma=en-US|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171021221542/http://www.kochevnik.ca/the-kazakh-yurt-symbolism-and-history.html|fechaarchivu=2017-10-21}}&lt;/ref&gt;

== Armáu d'una yurta mongola ==
&lt;gallery&gt;
Ficheru:Montage d'une yourte murs.jpg|Empezando poles parés y la puerta.
Ficheru:Yurt-construction-1.JPG|asítiense les vigues del techu.
Ficheru:Yurt-construction-2.JPG|Coles vigues nel so llugar.
Ficheru:Yurt-construction-3.JPG|Allugamientu de la cubierta interior nel techu.
Ficheru:Yurt-construction-4.JPG|Amestáu de la cubierta.
Ficheru:Yurt-construction-5.JPG|Amestáu de la cubierta esterior.
Ficheru:Yurt-construction-6 (final).JPG|Arreyáu les sábanes y completar la estructura.
File:Modern skeleton of a yurt from metal.png|Yurt marco de metal Modern
&lt;/gallery&gt;

== Yurtas n'Occidente ==
Fora de la zona d'usu tradicional de la yurta, tamién s'emplegó, y síguese faciendo na actualidá, n'otros países. Hai más o menos fieles a les orixinales, tocantes a la forma, usos y materiales de construcción.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commons|Yurt|Yurta}}
* [http://www.pbm.com/~lindahl/articles/yurt/ Cómo construír una yurta] (n'inglés)
* [http://www.mongolyurt.com/ El Yurta Mongol] (n'inglés)
*[http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=ye&amp;pg=00011&amp;RL=00872 La artesanía tradicional del ger mongol y las costumbres conexas] (n'español)
*[http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=ye&amp;pg=00011&amp;RL=00998 Conocimientos y técnicas tradicionales vinculados a la fabricación de yurtas kirguises y kazajas (hábitat nómada de los pueblos túrquicos)] (n'español)


{{Tradubot|Yurta}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Vivienda]]
[[Categoría:Patrimoniu Cultural Inmaterial de la Humanidá en Mongolia]]
[[Categoría:Patrimoniu Cultural Inmaterial de la Humanidá en Kazakstán]]
[[Categoría:Patrimoniu Cultural Inmaterial de la Humanidá en Kirguistán]]
[[Categoría:Arquiteutura indíxena]]</text>
      <sha1>q3k07j86pbyde7telirkaeo7ifxshur</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>4765787</id>
      <parentid>4765786</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T08:31:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Antgartor</username>
        <id>151852</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>4765787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7774" sha1="tbmj9f4s957g4ro46d4qsltzizsxyb8" xml:space="preserve">{{Construcción}}
{{Ficha de Patrimoniu de la Unesco |Nome =
L'artesanía tradicional del ger mongol y les costumes conexes
|Imaxe = Gurvger.jpg
|Tamañu = 250
|Pie = Una yurta o ger mongola.
|Coor =
|País = {{MNG}}
|Tipu = '''&lt;span style=&quot;color:#C71585&quot;&gt;Cultural inmaterial&lt;/span&gt;'''
|Criterios =
|ID = 00872
|Rexón = [[Patrimoniu cultural inmaterial de la humanidá n'Asia y Pacíficu|Asia y Pacíficu]]
|Añu = 2013
| Extensión = 
| peligru =
|Tipu_patrimoniu = inmaterial
}}
{{Ficha de Patrimoniu de la Unesco |Nome =
Conocencies y téuniques tradicionales venceyaos a la fabricación de yurtas kirguises y cazaques (hábitat nómada de los pueblos túrquicos)
|Imaxe = Traditional Kyrgyz nomadic Yurt.jpg
|Tamañu = 250
|Pie =Yurta tradicional kirguís.
|Coor =
|País = {{KGZ}}&lt;br /&gt;{{KAZ}}
|Tipu = '''&lt;span style=&quot;color:#C71585&quot;&gt;Cultural inmaterial&lt;/span&gt;'''
|Criterios =
|ID = 00998
|Rexón = [[Patrimoniu cultural inmaterial de la humanidá n'Asia y Pacíficu|Asia y Pacíficu]]
|Añu = 2014
| Extensión = 
| peligru =
|Ubicación = 
|Tipo_patrimoniu = inmaterial
}}
[[Ficheru:Gorskii 04412u.jpg|thumb|Muyer [[Turcomanos|turcomana]] na puerta d'una yurta.]]
[[Ficheru:Armature dune yourte (Khorezm, Ouzbékistan) (6859416536).jpg|thumb|Armazón d'una yurta tradicional o ''qara u'y'' en [[República Autónoma de Karakalpakia|Karakalpakia]]]]

La '''yurta''' (en [[idioma mongol|mongol]]: ''гэр''; [[Romanización (treslliteración)|romanización]]: ''ger'')&lt;ref&gt;[https://www.lavanguardia.com/internacional/20050208/51262804603/nomaes-en-iviernu.html Nómadas en invierno] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Nómadas en invierno |2=https://www.lavanguardia.com/internacional/20050208/51262804603/nomadas-en-invierno.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} (LaVanguardia.com, 8 de febreru de 2005 y 31 de mayu de 2006)&lt;/ref&gt; ye una vivienda utilizada polos [[nómada|nómaes]] nes estepes d'[[Asia Central]]. Distintos pueblos usaron esti tipu de vivienda dende la [[Edá Media]]. Na Edá Media, la vida nómada de los [[Mongolia|mongoles]] obligó a que tuvieren una vivienda pa los sos constantes desplazamientos. Esta tienda de campaña taba protexida por una gruesa cubierta, yera bono de tresportar y óptima pa soportar los intensos cambeos climáticos de [[Mongolia]]. 

La visita a una yurta implicaba un rigorosu ritual protocolariu. Podía executase a una persona pol solu fechu d'entrar na yurta d'un mandatariu ensin anunciar primero la so visita. La so influyencia na cultura d'Asia Central vese reflexada nos diseños del [[escudu de Kazakstán]] y la [[bandera de Kirguistán]], dambos adoptaos en 1992.

L'artesanía tradicional relativa a la yurta mongola foi designada como [[Patrimoniu Cultural Inmaterial de la Humanidá]] pola [[Unesco]] el [[5 d'avientu]] de [[2013]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.unesco.org/new/es/media-services/single-view/news/once_nuevos_elementos_inscritos_en_la_lista_representativa_del_patrimonio_cultural_inmaterial_de_la_humanidad/#.VHzLxjGG-AU|títulu=Once nuevos elementos inscritos en la Lista Representativa del Patrimonio Cultural Inmaterial de la Humanidad|editorial=Unescopress|fecha=5 d'avientu de 2013|fechaaccesu=1 d'avientu de 2014|idioma=castellanu}}&lt;/ref&gt;
Al añu siguiente, el [[26 de payares]] de [[2014]], igualmente foi designada l'artesanía de la yurta kirguís y cazaca.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.unesco.org/new/es/media-services/single-view/news/ten_elements_inscribed_on_representative_list_of_the_intangible_cultural_heritage/#.VHokjDGG-AU|títulu=Ten elements inscribed on the representative list of the intangible cultural heritage|editorial=Unescopress|fecha=26 de payares de 2014|fechaaccesu=1 d'avientu de 2014|idioma=castellanu}}&lt;/ref&gt;

== Partes d'una yurta orixinal ==
Na antigüedá, la yurta yera modular y desmontable, pos taba formada per delles partes y realizada con diversos materiales. Les actuales caltienen la forma, pero los materiales utilizaos na so construcción camudáronse por otros más evolucionaos y ameyoraos tecnológicamente. Por casu, resulten agora más llixeros, resistentes y ignífugos. Les sos partes más estremaes yeren: 

* '''Recubrimientu:''' La tienda taba cubierta por delles capes de paya y lones de llana. El so númberu variaba dependiendo de la estación del añu. 

* '''Aniellu:''' Furacu que s'atopaba na parte central superior de la tienda. Soportaba la carga del estremu de les vigues más escontra l'interior y, coles mesmes, dexaba la salida de fumu y la entrada de lluz al recintu. 

* '''Jana:''' Yeren les parés de la tienda y formábense con un treme de maderes. Encargar de soportar el pesu del otru estremu de les vigues escontra l'esterior, ensin necesidá d'usar cuerdes tensoras. 

* '''Puerta:''' Taba delimitada por un marcu de tablones suxetos al jana con cuerdes. Podía tratase d'una simple lona reforzada na so parte posterior con una madera con goncios.

* '''Vigues:''' Daben una forma arrondada al techu. Sofitábense sobre la parte cimera del jana y estendíense hasta l'aniellu. Pola forma en que yeren asitiaes nun riquir de pilastres de refuerzu nel centru de la vivienda, lo que daba un mayor aprovechamientu del espaciu internu. 

* '''Cortina:''' Allugar a cierta distancia de les parés, colgada de les vigues. La so función yera la de dixebrar l'espaciu común del centru de les árees privaes.
En [[Kazakstán]] les muyeres son responsables de ensamblar y desensamblar les yurtas. De normal una d'estes viviendes yera instalada nuna hora por dos o tres muyeres.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.kochevnik.ca/the-kazakh-yurt-symbolism-and-history.html|títulu=The Kazakh Yurt-Symbolism and history {{!}} Kochevnik|fechaaccesu=21 d'ochobre de 2017|sitiuweb=www.kochevnik.ca|idioma=en-US|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171021221542/http://www.kochevnik.ca/the-kazakh-yurt-symbolism-and-history.html|fechaarchivu=2017-10-21}}&lt;/ref&gt;

== Armáu d'una yurta mongola ==
&lt;gallery&gt;
Ficheru:Montage d'une yourte murs.jpg|Empezando poles parés y la puerta.
Ficheru:Yurt-construction-1.JPG|asítiense les vigues del techu.
Ficheru:Yurt-construction-2.JPG|Coles vigues nel so llugar.
Ficheru:Yurt-construction-3.JPG|Allugamientu de la cubierta interior nel techu.
Ficheru:Yurt-construction-4.JPG|Amestáu de la cubierta.
Ficheru:Yurt-construction-5.JPG|Amestáu de la cubierta esterior.
Ficheru:Yurt-construction-6 (final).JPG|Arreyáu les sábanes y completar la estructura.
File:Modern skeleton of a yurt from metal.png|Yurt marco de metal Modern
&lt;/gallery&gt;

== Yurtas n'Occidente ==
Fora de la zona d'usu tradicional de la yurta, tamién s'emplegó, y síguese faciendo na actualidá, n'otros países. Hai más o menos fieles a les orixinales, tocantes a la forma, usos y materiales de construcción.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commons|Yurt|Yurta}}
* [http://www.pbm.com/~lindahl/articles/yurt/ Cómo construír una yurta] (n'inglés)
* [http://www.mongolyurt.com/ El Yurta Mongol] (n'inglés)
*[http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=ye&amp;pg=00011&amp;RL=00872 La artesanía tradicional del ger mongol y las costumbres conexas] (n'español)
*[http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=ye&amp;pg=00011&amp;RL=00998 Conocimientos y técnicas tradicionales vinculados a la fabricación de yurtas kirguises y kazajas (hábitat nómada de los pueblos túrquicos)] (n'español)


{{Tradubot|Yurta}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Vivienda]]
[[Categoría:Patrimoniu Cultural Inmaterial de la Humanidá en Mongolia]]
[[Categoría:Patrimoniu Cultural Inmaterial de la Humanidá en Kazakstán]]
[[Categoría:Patrimoniu Cultural Inmaterial de la Humanidá en Kirguistán]]
[[Categoría:Arquiteutura indíxena]]</text>
      <sha1>tbmj9f4s957g4ro46d4qsltzizsxyb8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Xiroscopiu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115157</id>
    <revision>
      <id>4765770</id>
      <parentid>4763199</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T04:54:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27788" sha1="54d88rzwwwvye1tal3gwgqnw9yxokw1" xml:space="preserve">{{ficha de ferramienta}}
[[Ficheru:Gyroscope operation.gif|thumb|150px|Animación en 3D d'un '''xiroscopiu''' o '''xiroscopiu'''. Si'l [[Gimbal|soporte de Cardano]] nel que ta sofitáu nun tien esfregadura apreciable, el xiroscopiu caltién la orientación de la so exa de rotación.]]
El '''xiroscopiu''' (del griegu ''skopeein'', 'ver' y ''gyros'', 'xiru') ye un dispositivu mecánicu que sirve pa midir, caltener o camudar la [[orientación (xeometría)|orientación]] nel espaciu de dalgún aparatu o vehículu. 

Ta formáu esencialmente por un cuerpu con simetría de rotación que xira alredor de la [[exa de simetría|exa]] de dicha simetría. Cuando'l xiroscopiu sométese a un [[momentu de fuercia]] que tiende a camudar la orientación de la so exa de [[movimientu de rotación|rotación]], tien un comportamientu aparentemente paradóxicu, yá que camuda d'orientación (o esperimenta un momentu angular en tou casu, si ta acutáu) xirando respectu d'una tercer exa, perpendicular tantu a aquel respectu del cual emburriar a xirar, como a la so exa de rotación inicial. Si ta montáu sobre un [[Gimbal|soporte de Cardano]] qu'embrive cualesquier [[momentu angular]] esternu, o si a cencielles xira llibre nel espaciu, el xiroscopiu caltién la orientación de la so exa de rotación ante fuercies esternes que tiendan a esvialo meyor qu'un oxetu non xiratoriu; esviar muncho menos, y nuna direición distinta.

Presenta, por tanto, dos propiedaes fundamentales: la inercia xiroscópica o «rixidez nel espaciu» y la precesión, que ye l'enclín de la exa n'ángulu rectu ante cualquier fuercia que tienda a camudar el planu de rotación. Estes propiedaes manifestar a tolos cuerpos en rotación, incluyida la Tierra. El términu ''xiroscopiu'' aplícase xeneralmente a oxetos esféricos o en forma de discu montaos sobre una exa, de forma que puedan xirar llibremente en cualquier direición; estos preseos emplegar pa demostrar les propiedaes anteriores, pa indicar movimientos nel espaciu, o pa producilos. 

Esti fenómenu físicu, el '''efeutu xiroscópicu''', puede reparase fácil y cotidianamente en peonces, o monedes llanzaes a rodar, por casu, anque de xacíu, cualquier oxetu xiratoriu funciona en ciertu mou, como xiroscopiu. El xiru en vuelu impartíu pol xugador a un balón de [[rugbi]], o'l d'una [[Munición|bala]] disparada dende una arma d'[[ánima rayada]] pa estabilizar la so trayeutoria son exemplos d'aplicación del efeutu. 

== Historia y aplicaciones ==
[[Imaxe:Pião de corda.JPG|thumb|right|[[Peonza|Peonces]] o [[trompu|trompos]].]]

La [[peonza]] o [[trompu]] ye de xuru l'elementu cultural más vieyu y senciellu qu'ilustra de forma clara l'efeutu xiroscópicu en funcionamientu. Nes sos diverses formes conocer dende bien antiguu, con restos y referencies pictóriques o [[epigrafía|epigráficas]] que daten siquier dende'l primer mileniu e.C., en [[Mesopotamia]], anque de xuru seya bien anterior. Hai evidencies del so usu tempranu na Antigua Roma, en Grecia, China, India y munchos otros llugares. Permanez n'esencia un xuguete inalteráu, variando llixeramente la forma y los materiales (magre, madera, plásticu, metal, etc.) y la decoración. De xacíu, conocer empíricamente el so funcionamientu, el fechu de que al xirar caltiénse de pies, nun implica que se conocieren les causes del fenómenu, nin poder calcular la magnitú y los factores qu'inflúin nel efeutu, colo que les aplicaciones más potentes nun fueron evidentes hasta muncho más tarde, concluyida la [[revolución científica]] y escontra el final de la [[Revolución Industrial]].

[[Imaxe:Foucault's gyroscope.jpg|thumb|left|Retruque del xiroscopiu inventáu por [[Léon Foucault|Foucault]] en 1852, construyida por Dumoulin-Froment pa la esposición universal de 1867. Conservatoriu Nacional d'Artes y Oficios, París.]]

Al paecer, ún de los primeros intentos conocíos d'aplicación de les propiedaes de la peonza foi'l «espejillo xiratoriu» de John Serson, un capitán inglés. En 1743, inventó una especie de peonza que sirviría p'alcontrar l'horizonte n'alta mar, en condiciones de visibilidá amenorgada, gracies a la so estabilidá dinámica. Sería un precursor bien rudimentariu del [[horizonte artificial]] modernu, anque nun paez tener gran impautu.

A quien s'atribúi'l descubrimientu del efeutu xiroscópicu y la construcción del primer preséu paecíu al xiroscopiu modernu ye al astrónomu alemán [[Johann Bohnenberger]], quien en 1817 escribió avera de la tema nun escritu tituláu ''Descripción d'una máquina pa la esplicación de les lleis de rotación de la Tierra en redol a la so exa, y del cambéu d'orientación del mesmu''. Llamó al so aparatu, una esfera rotatoria pesada, &quot;la máquina&quot;.&lt;ref&gt;Johann G. F. Bohnenberger (1817) &quot;Beschreibung einer Maschine zur Erläuterung der Gesetze der Umdrehung der Erde um ihre Axe, und der Veränderung der Lage der letzteren&quot; (Descripción d'una máquina pa la esplicación de les lleis de rotación de la Tierra en redol a la so exa, y del cambéu d'orientación del mesmu), [http://www.ion.org/museum/files/File_1.pdf Tübinger Blätter für Naturwissenschaften und Arzneikunde] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719070449/http://www.ion.org/museum/files/File_1.pdf |date=2011-07-19 }}, vol. 3, páxines 72&amp;ndash;83.&lt;/ref&gt; El matemáticu francés [[Siméon Denis Poisson]] yá menta&lt;ref&gt;El matemáticu francés Poisson menta la máquina de Bohnenberger yá en 1813: Simeon-Denis Poisson (1813) &quot;Mémoire sur un cas particulier du mouvement de rotation des corps pesans&quot; [Memoria sobre un casu particular del movimientu de rotación de los cuerpos pesaos.], ''Journal de l'École Polytechnique'', vol. 9, páxines 247&amp;ndash;262. Disponible n'Internet en: http://www.ion.org/museum/files/File_2.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719070631/http://www.ion.org/museum/files/File_2.pdf |date=2011-07-19 }} .&lt;/ref&gt; dicha máquina en 1813, nuna memoria so, y el so compatriota y colega [[Pierre-Simon Laplace]], trabayando entós daquella na [[École polytechnique|escuela politéunica]] de París, encamentó'l so usu na enseñanza, como ayuda didáctica. Asina foi como llegó a saber d'ella [[Léon Foucault]].&lt;ref&gt;[http://www.ion.org/museum/item_view.cfm?cid=5&amp;scid=12&amp;iid=24 (N'inglés) Wagner JF, &quot;La Máquina de Bohnenberger&quot;, Institutu de la Navegación. (Wagner JF, &quot;The Machine of Bohnenberger&quot;, The Institute of Navigation)]&lt;/ref&gt;

El xiroscopiu como tal foi inventáu, con esi mesmu nome, en [[1852]] por [[Léon Foucault|Foucault]], montando una masa rotatorio nun [[gimbal|soporte de Cardano]] pa un esperimentu de demostración de la [[rotación de la Tierra]]. La rotación yá fuera demostrada col [[pendilexu de Foucault]]. Sicasí nun entendía por qué la velocidá de rotación del pendilexu yera más lenta que la velocidá de rotación de la Tierra por un factor &lt;math&gt;\scriptstyle{\sin(\mathrm{\lambda})}&lt;/math&gt;, onde &lt;math&gt;\scriptstyle{\lambda}&lt;/math&gt; representa la llatitú en que s'alcuentra'l pendilexu. Precisábase otru aparatu pa demostrar la rotación de la Tierra de forma más simple. [[Imaxe:Gyroscope_hg.jpg|thumb|right|Xiroscopiu direccional modernu, como los emplegaos n'[[avión|aviones]], [[misil]]es y [[torpedu|torpedos]], fabricáu pola corporación Sperry Co. Ésti en concretu pertenez a un avión.]]Foucault presentó asina un aparatu capaz de caltener una rotación abondo rápida (150 a 200 vueltes per minutu) mientres un tiempu abondu (una decena de minutos) por que pudieren facese midíes. Esta proeza mecánica (pa la dómina) ilustra'l talentu de Foucault y el so collaborador Froment en mecánica.
[[Ficheru:Centrale-intertielle missile S3 Musee du Bourget P1010652.JPG|180px|thumb|left|Unidá de [[navegación inercial]] d'un [[misil balísticu d'algame entemediu]] [[Misil S3|S3]] francés.]]
Foucault tamién se dio cuenta de que'l so aparatu podía sirvir pa indicar el [[Norte]]. N'efeutu, si torguen ciertos movimientos del soporte del xiroscopiu, ésti allíniase col [[meridianu]]. Esto dexó la invención del [[girocompás]], una brúxula xiroscópica.


Otra de les sos aplicaciones industriales iniciales foi sirvir como sistema de guía a los primeres [[torpedu|torpedos]], dexando programar una rudimentaria ruta a siguir antes del llanzamientu y correxir les esviaciones sobre la marcha, hasta ciertu puntu. Polo xeneral emplegar enforma pa la [[navegación inercial]] n'aviones, misiles y similares construyíos antes de l'apaición del [[GPS]] (entá son imprescindibles, pero yá non como únicu o principal sistema d'empuestu, sinón pa controlar con precisión la orientación). Nesti campu últimamente empiecen a sustituyise por [[Xiroscopiu de fibra óptica|xiroscopios de fibra óptica]], y en munches aplicaciones industrial y cotidianu, como la tableta o'l [[teléfonu intelixente]], utilícense xiroscopios del tipu &quot;MEMS&quot; (Micro Electro Mechanical System), &quot;SMLM&quot; n'asturianu, con menor tamañu y pesu, y mayor precisión y cencellez, que namái comparten la función col xiroscopiu mecánicu, non l'efeutu xiroscópicu como principiu operativu. 

Tamién s'utilicen xiroscopios mecánicos pa menguar el valumbu de [[navíos]] y p'estabilizar plataformes de tiru.

[[Ficheru:Gyroscope-9-3.svg|right|frame|Cuando s'emburria'l llau derechu escontra baxo, este, en llugar de baxar, mover escontra l'observador.]]
[[Ficheru:Gyroscope-9-4.png|right|frame|
{| {{tablaguapa}} 
| Cuando se da un golpecito na estremidá de la barra horizontal comunicar a les mases una velocidá horizontal perpendicular a les sos velocidaes tanxenciales. || Vista dende enriba del dibuxu d'esquierda. Les velocidaes de la masa de riba tán dibuxaes en trazos continuos y les de la masa de baxo en puntiáu.
|}]]

== Descripción del efeutu xiroscópicu ==
Supongamos un xiroscopiu formáu por un discu montáu sobre una exa horizontal, alredor del cual el discu xira llibremente a gran velocidá, como se repara na figura de la derecha. Un observador caltién la exa del fondu cola manzorga y la exa de lantre cola mano derecha. Si l'observador trata de facer xirar la exa escontra la derecha (baxando la mano derecha y xubiendo la manzorga) va sentir un comportamientu bien interesáu, una y bones el xiroscopiu emburria la so mano derecha y tira de la so manzorga. L'observador acaba de sentir l''''efeutu xiroscópicu'''. Ye una sensación bien sorprendente porque da la impresión de que'l xiroscopiu nun se porta como un oxetu normal».

=== Descripción detallada del efeutu ===
Sía l'oxetu dibuxáu na imaxe de la derecha, formáu por dos mases (en negru) de pequeñes dimensiones suxetes por una barra (en verde) en forma de T de masa despreciable y total rixidez. El centru de la T ta afitáu a un soporte per mediu d'una [[rótula (mecánica)|rótula]] que dexa que la barra en T xire llibremente alredor de cualquier exa.

Les mases xiren rápido alredor del puntu fixu con una [[movimientu circular uniforme|velocidá tanxencial]] &lt;math&gt;\scriptstyle{V_T} &lt;/math&gt;. Nel momentu que les mases pasen pola posición del dibuxu da un [[impulsu]] escontra baxo na estremidá llibre de la T. La barra verde tresmite esi impulsu a les dos mases y da-y a caúna, una pequeña velocidá horizontal &lt;math&gt;\scriptstyle{\Delta V} &lt;/math&gt; perpendicular a la so velocidá actual. Escontra la derecha na masa de riba y escontra la izquierda na masa de baxo; esto ye, la barra xira un pocu respectu de la exa llonxitudinal. 

Nel dibuxu de la derecha apaecen les dos mases vistes dende enriba. Les velocidaes comunicaes pol impulsu sumir a les velocidaes corrientes. La consecuencia inmediata ye que la velocidá de la masa de riba esviar llixeramente escontra la derecha y la velocidá de la masa de baxo esviar escontra la izquierda. Sorprendentemente, el resultáu final ye que'l planu de rotación de les dos mases xiró (amás de respectu de la exa llonxitudinal, tamién respectu de la exa vertical) O, dicho otra manera, la exa de rotación de les dos mases xiró respectu de dos exes, y non yá respectu del qu'intentábamos faelo xirar. 

Nun xiroscopiu nun se trata de dos mases puntuales sinón de mases distribuyíes sobremanera'l discu o'l cilindru, pero eso nun camuda'l fondu de la esplicación. Y cuando, en llugar de da-y un impulsu a un xiroscopiu, aplícase-y un momentu, puede considerase esti momentu como una socesión de curtios impulsos. Cada unu d'ellos añade a les mases una ínfima velocidá perpendicular a les sos velocidaes. Eso fai que la velocidá camude de direición ensin camudar de módulu.

[[Imaxe:Gyroscope wheel animation.gif|thumb|500px|right|'''Xiroscopiu en funcionamientu.''' La exa colorada ye la exa de rotación del discu. El verde ye la exa respeuto del que se fai xirar el planu de rotación del discu. L'azul ye la exa respeuto del cual manifiéstase, nesti casu, l'efeutu xiroscópicu, dándo-y un segundu sentíu de xiru al planu de rotación del discu. (Nótese que les funciones de la exa verde y l'azul podríen intercambiase, y l'efeutu visible sería'l mesmu.]]

== Esplicación intuitiva de la causa del efeutu xiroscópicu ==

Supongamos frente a nós un xiroscopiu, un discu trevesáu per una exa. Imaginémoslo de forma tal que la exa atopar n'horizontal, frente a los nuesos güeyos, y nueses dos manes garren los estremos; por tanto, vamos ver el &quot;cantar&quot; del discu en vertical. Imaxinemos agora que'l discu empieza a xirar nel sentíu nel que la so parte cimera se &quot;alloña&quot; de nós y l'inferior se &quot;avera&quot; a nós. Imaxinemos por casu un puntu coloráu pintáu sobre'l cantar, de cuenta que lo vemos xirar col discu, va siempre de baxo a enriba al pasar frente a nós. Agora xubimos un pocu nuesa manzorga y baxamos un pocu la derecha, inclinando la exa de xiru del discu. Si agora miramos el nuesu puntu coloráu, vamos ver que yá nun viaxa de baxo a enriba, sinón en diagonal, esto ye, de baxo a enriba y d'izquierda a derecha. Agora estremamos mentalmente'l discu, ensin detenelo, en dos metaes: la más alloñada de nós (la metá del discu que nun vemos, dende la nuesa perspeutiva) y la más cercana (la que vemos), y damos cuenta de que, na parte más alloñada del discu, el puntu coloráu viaxa siempre escontra baxo y a la izquierda. Na más cercana, viaxa escontra riba y a la derecha. De xacíu, non yá el puntu coloráu, tola masa del discu sigue estes direiciones en cada metá. La componente vertical del movimientu (enriba o embaxo) podemos inorala, porque yá esistía antes d'inclinar la exa, anque yera mayor. Lo realmente nuevo son les componentes horizontales del movimientu. La masa ta moviéndose de derecha a izquierda na parte más alloñada del discu, y d'izquierda a derecha na más cercana, na que vemos. Estos movimientos de masa con una componente horizontal, qu'apaecen al inclinar la exa, anicien reaiciones (3ª Llei de Newton) opuestes a ellos, y por tanto'l discu va esperimentar una fuercia escontra la derecha na so parte alloñada, y escontra la izquierda na so parte cercana. Ye dicir que les nueses manes, que sostienen la exa, al inclinalo, xubiendo la manzorga y baxando la derecha (amás de notar la resistencia habitual de sentíu opuestu al nuesu esfuerciu y que notaríamos anque'l discu nun xirara, 3ª Llei de N), van notar una fuercia &quot;estraña&quot; qu'emburria escontra tras la nuesa mano derecha, y palantre la izquierda. Esta fuercia, sorprendente y esconcertante pa quien nun conoz el fenómenu, ye l'efeutu xiroscópicu. Ye por esi nuevu momentu angular perpendicular al planu de rotación inicial pol que, si'l xiroscopiu nun ta acutáu nes sos exes de movimientu, al pretender xirar dichu planu esperimenta otra rotación (como reaición newtoniana a dichu momentu) tamién nuna tercer exa perpendicular al xiru y a la so exa de rotación inicial.

En resume, la causa del efeutu xiroscópicu ye'l cambéu na direición de desplazamientu de la masa del discu, con una componente paralela a la exa de rotación inicial, de sentíu contrariu en cada estremu del discu. Esta nueva componente del movimientu implica una reaición de sentíu contrariu (3ª Llei de Newton), que se manifiesta nel momentu angular qu'esperimenta'l xiroscopiu. 
 
[[Imaxe:Giros.JPG|thumb|right|300px]]
Esto vese entá más claru si sustituímos el discu del xiroscopiu, una vegada inclináu, por otros dos que los sos exes de xiru son ortogonales, como nes viñetes de la imaxe de baxo. El discu vertical representa'l momentu angular que se caltién nel planu de xiru inicial, y l'horizontal el que pasó a esti planu. Si'l xiroscopiu permanez vertical, nun hai rueda horizontal, namái equival a un discu vertical del so mesmu tamañu. Cuando empieza a inclinase, apaez el discu horizontal, de primeres bien pequeñu, en comparanza col vertical. A midida que el xiroscopiu va inclinándose, y escai l'ángulu, el tamañu de la rueda vertical menguaría, y aumentaría el de la horizontal. Rescampla que si los dos ruedes tán acoplaes nun únicu mecanismu, ésti va esperimentar un momentu angular nel planu horizontal, contrariu al sentíu de xiru del discu horizontal a midida que ésti creza en tamañu (y por tanto en momentu angular) pa caltener el caltenimientu del momentu angular del mecanismu total.[[Imaxe:Giros2.JPG|down|500px]]

== Movimientos del xiroscopiu y plantegamientu matemáticu ==
[[Ficheru:Praezession.svg|thumb|Precesión (azul), [[nutación]] (colloráu) y [[Movimientu de rotación|rotación]] (verde).]]

Acordies cola [[mecánica del sólidu ríxidu]], amás de la rotación alredor de la so exa de simetría, un xiroscopiu presenta polo xeneral dos movimientos principales: la [[precesión]] y la [[nutación]]. Esti fechu deduzse direutamente de les [[Ecuaciones de Euler (sólidos)|ecuaciones de Euler]].


Pa entender cuantitativamente el movimientu d'un xiroscopiu, podemos utilizar la segunda llei de Newton pa la rotación.

:&lt;math&gt;dL = \tau_{netu} dt\,&lt;/math&gt;

Xunto coles rellaciones

:&lt;math&gt;\tau_{netu} = r \cdot Mg&lt;/math&gt;

y

:&lt;math&gt;\mathbf{L} = \mathbf{I}_s \omega_s&lt;/math&gt;

Onde '''Ι''' ye'l momentu d'inercia y '''ω''' ye la velocidá angular de la rueda al respeutive de la so exa de spin. 


Nun xiroscopiu tenemos de tener en cuenta que'l cambéu nel momentu angular de la rueda tien de dase na direición del momentu de la fuercia qu'actúa sobre la rueda.

La velocidá angular de precesión puede calculase de la siguiente manera:

Nun pequeñu intervalu de tiempu dt, el cambéu esperimentáu enagora angular tien módulu dL:

:&lt;math&gt;d\mathbf{L} = \tau dt = MgD dt&lt;/math&gt;


Onde '''MgD''' ye'l módulu del momentu respeuto al puntu onde pivota. L'ángulu '''θ''' barríu pela exa nel so movimientu ye


:&lt;math&gt;d\theta = \frac{d\mathbf{L}}{\mathbf{L}} = MgD \frac{dt}{\mathbf{L}}&lt;/math&gt;


Y por lo tanto la velocidá angular de precesión ye


:&lt;math&gt;\omega_p = \frac{d \theta}{dt} = \frac{MgD}{\mathbf{L}} = \frac{MgD}{\mathbf{I}_s \omega_s}&lt;/math&gt;

=== Precesión ===
{{AP|Precesión}}

[[Image:Gyroscope precession.gif|thumb|Precesión nun xiroscopiu.]]

Cuando s'aplica un momentu &lt;math&gt;\scriptstyle{\mathbf M}&lt;/math&gt; a un cuerpu en rotación que'l so [[momentu angular]] ye &lt;math&gt;\scriptstyle{\mathbf L}&lt;/math&gt;, y siempre que &lt;math&gt;\scriptstyle{\mathbf M}&lt;/math&gt; nun seya colineal col [[momentu angular]] orixinal &lt;math&gt;\scriptstyle{\mathbf L}&lt;/math&gt;, la direición de la exa de rotación del cuerpu animar d'un movimientu de rotación de [[velocidá angular]] &lt;math&gt;\, \scriptstyle{\mathbf \Omega} &lt;/math&gt;. Esta velocidá angular, llamada '''velocidá de precesión''', ta rellacionada col momentu y el momentu angular pola fórmula:

{{Ecuación|&lt;math&gt;\mathbf M= \mathbf \Omega \times \mathbf L \,&lt;/math&gt;}}

La velocidá de precesión, como toles velocidaes angulares, midir en radianes/segundu. En módulu, la velocidá de precesión ye igual a &lt;math&gt;\scriptstyle{\Omega={M \over L}} &lt;/math&gt;. Esto ye, para una mesma cantidá pel momento, la magnitú de la velocidá de precesión ye tantu más pequeña cuanto más grande seya'l momentu angular. Y como'l momentu angular ye'l productu de la velocidá de rotación del xiroscopiu multiplicada pol so [[momentu d'inercia]], puede amenorgase la velocidá de precesión aumentando'l momentu d'inercia, la velocidá de rotación o dambes.

Equí atopamos l'interés d'utilizar un xiroscopiu pa caltener una referencia de direición. Partiendo del reposu, tolos cuerpos caltienen la orientación que tienen sacante cuando se-yos apliquen momentos esternos. Nesi casu, cuando un cuerpu non xira, l'efeutu del momentu ye'l de crear una [[movimientu circular|aceleración angular]], que crea una [[movimientu circular|velocidá angular]] creciente. Cuando'l momentu atáyase, l'oxetu sigue xirando cola velocidá angular qu'adquirió. Sicasí, cuando'l mesmu momentu aplicar a un oxetu en rotación, este empieza a xirar cola velocidá de precesión calculada antes. Y cuando'l momentu atáyase, la precesión del oxetu tamién s'ataya. El resultáu ye que, nun xiroscopiu, los momentos parásitos tienen muncho menos efeutu al llargu plazu que nun oxetu ensin rotación. Amás, puede menguase l'efeutu d'esos momentos, aumentando'l momentu d'inercia y la velocidá de rotación del xiroscopiu.

=== Nutación ===
{{AP|Nutación}}
Cuando'l momentu que causa la precesión camuda de valor, la velocidá de precesión tamién camuda de valor. Pero esi cambéu nun asocede instantáneamente. Hai un periodu de transición mientres el cual el xiroscopiu «dexa un mizcu al momentu na mesma direición qu'un oxetu que nun xira. Dempués el xiroscopiu repon lo que venciera, bazcuyando na direición del momentu alredor de la trayeutoria de precesión final. Esti movimientu d'oscilación transitoriu llámase ''[[nutación]]''.

Si'l cambéu de valor de los momentos enllargar, la nutación puede durar enforma. Ye'l casu de la [[Tierra]]. L'atraición de la [[Lluna]] y del [[Sol]] sobre l'abombadura de la Tierra nel ecuador ye distintu ente'l llau próximu y el llau alloñáu respectu al astru. Esa diferencia d'atraición crea un momentu, que causa la [[precesión de los equinoccios]]. Pero, como nin el Sol nin la Lluna tán nel planu del ecuador terrestre, el momentu producíu por estos astros camuda dacuando y el movimientu de nutación de la Tierra non se amortigua.

== Bicicleta ==
Supúnxose mientres enforma tiempu que l'efeutu xiroscópicu yera l'únicu o'l principal fenómenu físicu rellacionáu col equilibriu de les [[bicicleta|bicicletes]] y motocicletes, anque foi delles vegaes refutado.&lt;ref name=&quot;klein&quot;&gt;{{Cita web
 |url = http://www.rainbowtrainers.com/default.aspx?ID=20
 |títulu = Bicycle Science
 |apellíu = Klein
 |nome = Richard E.
 |autor2 = et al
 |fechaaccesu = 4 d'agostu de 2006
 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070910061942/http://www.rainbowtrainers.com/default.aspx?ID=20
 |fechaarchivu = 10 de setiembre de 2007
}}&lt;/ref&gt; La forma más senciella de comprobar que l'efeutu xiroscópicu nun apurre la mayor parte de la so estabilidá a una bicicleta ye compensalo con xiroscopios nes ruedes. L'esperimentu foi realizáu&lt;ref name=&quot;jones&quot;&gt;{{cita publicación
| revista= Physics Today
| volume= 23
| númberu= 4
| añu= 1970
| páxines= 34–40
| títulu= The stability of the bicycle
| apellíu= Jones
| nome= David Y. H.
| url = http://socrates.berkeley.edu/%7Efajans/Teaching/MoreBikeFiles/JonesBikeBW.pdf
| formatu= PDF
| fechaaccesu= 4 d'agostu de 2006
}}&lt;/ref&gt; y comprobóse que la bicicleta ye perfeutamente estable ensin efeutu xiroscópicu netu. Sicasí, ye imposible conducir una bicicleta col [[guía]] bloquiáu, lo que demuestra que son les fuercies centrífugues (nel sistema de referencia de la bicicleta) qu'apaecen al mover el guía les que-y confieren estabilidá. Una bicicleta o una motocicleta llanzaes en movimientu ensin conductor, siguen avanzando ensin cayese hasta qu'atopen una torga o que pierdan el so impulsu. La trayeutoria va ser una espiral, un círculu o, raramente, una recta.

[[Ficheru:Bicycle-gyro.png|thumb|Cuando la bicicleta inclinar escontra la esquierda, el momentu creáu pol pesu sobre la rueda delantera mueve'l momentu angular d'esta escontra tras y facer virar escontra la esquierda. Esta situación sigue hasta que'l momentu creáu pola fuercia centrífuga debida al xiru compense'l momentu creáu pol pesu.]]

Nel dibuxu ta representada una bicicleta en movimientu col guía derechu ya inclinada un pocu escontra la izquierda. El pesu de la bicicleta crea un [[momentu angular|momentu]] &lt;math&gt;\scriptstyle{\mathbf \tau} &lt;/math&gt; que tiende a inclinar entá más la bicicleta y a faela cayer. Pero como la bicicleta avanza, la rueda de lantre tien un [[momentu angular]] &lt;math&gt;\scriptstyle{\mathbf L} &lt;/math&gt; empobináu escontra la izquierda. La rueda de tras tamién tien un momentu angular, pero la manera na cual ta suxeta nun-y dexa tener efeutu nel equilibriu de la bicicleta. Esti momentu crea una variación &lt;math&gt;\scriptstyle{\Delta \mathbf L} &lt;/math&gt;, dirixida escontra tras, del momentu angular de la rueda de lantre. Esto quier dicir que la rueda de lantre xira escontra la izquierda, como si xirárase'l guía escontra la izquierda. La bicicleta empieza a voltiar escontra la izquierda. Mientres el momentu faiga inclinase más la bicicleta, el momentu angular de la rueda de lantre va inclinase escontra tras, el guía escontra la izquierda y el radiu de la trayeutoria de la bicicleta va menguar.

Vistu dende'l sistema aceleráu y [[sistema de referencia inercial|non inercial]] de la bicicleta, el radiu de rotación mengua, lo cual aumenta la [[fuercia centrífuga]]. Esta fuercia centrífuga crea un momentu que tiende a endrechar la bicicleta y a compensar el momentu del pesu que tiende a faela cayer. Cuando los dos momentos terminen per compensar se, la bicicleta dexa d'inclinase y el guía de xirar escontra la izquierda. La bicicleta sigue na so trayeutoria circular con radio constante. Si'l frotamiento col aire o otres coses mengüen la velocidá de la bicicleta, la fuercia centrífuga va menguar, la bicicleta recomenzará a cayese, lo cual va facer xirar el guía escontra la izquierda. El radiu de xiru va menguar, lo cual va aumentar la fuercia centrífuga hasta qu'ésta compense de nuevo'l momentu del pesu. Cuando'l guía llega a 90° o se bloquia, la bicicleta caise.

Si llánzase una bicicleta col guía inmovilizáu (amarráu), la bicicleta va cayese como si tuviera parada.

== Ver tamién ==
{{Columnes}}
* [[Cardán]]
* [[Girocompás]]
* [[Xiroscopiu de control pel momento]]
* [[Xiroscopiu cuánticu]]
* [[Xiroscopiu d'estructura vibrante]]
* [[Xiroscopiu de fibra óptica]]
{{Nueva columna}}
* [[Giroteodolito]]
* [[Inercia]]
* [[Levitron]]
* [[Peonza]]
* [[Suspensión Cardán]]
* [[Volante d'inercia]]
{{Final columnes}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* Feynman, Leighton and Sands. ''Lectures on physics''. Addison-Wesley. (n'inglés)

== Enllaces esternos ==
{{Commons|Gyroscope}}

* [http://www.integerspin.co.uk/gyro1.htm The Precession and Nutation of a Gyroscope] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100330141643/http://www.integerspin.co.uk/gyro1.htm |date=2010-03-30 }} (n'inglés) (Bien incompleta en 2006.)
* [https://web.archive.org/web/20100112181947/http://www.gyroscopes.org/ Everything you needed to know about gyroscopes] (n'inglés)
* [http://www.ikkaro.com/giroscopios Cómo construyir Xiroscopios] (n'español)
* [http://www.magnetal.se/MagnetalGyro.pdf Magnetal AB - Xiroscópico efeutu y el volante - un estudiu] (n'inglés)

{{Tradubot|Giróscopo}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Xiroscopios| ]]
[[Categoría:Inventos de Francia]]
[[Categoría:Instrumentos científicos]]
[[Categoría:Francia en 1852]]</text>
      <sha1>54d88rzwwwvye1tal3gwgqnw9yxokw1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Toyota Corolla</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115370</id>
    <revision>
      <id>4765694</id>
      <parentid>4709088</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T12:15:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37955" sha1="50jtm0byzzjm9dzrv3crbsmaoohvyfj" xml:space="preserve">{{vehículu}}

El '''Toyota Corolla''' ye un [[automóvil]] del [[segmentu C]] producíu pol fabricante xaponés d'automóviles [[Toyota]] dende l'añu 1966. En 1997, el Corolla convertir nel automóvil más vendíu del mundu, moviendo de dichu sitial al [[Volkswagen Escarabayu]], superando na actualidá les 32 millones d'unidaes vendíes.&lt;ref name=&quot;bwcorolla&quot;&gt;[http://www.businessweek.com/autos/content/sep2006/bw20060906_474769.htm?chan=autos_autos+index+page_news &quot;Happy Birthday, Corolla!&quot;], ''[[BusinessWeek]]'', [[6 de setiembre]] [[2006]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;indcor&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20061108013817/http://motoring.independent.co.uk/features/article1739160.ece &quot;Toyota Corolla: The World's Favourite Car&quot;], Sean O'Grady, ''[[The Independent]]'', [[25 de setiembre]] [[2006]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;automotoportal&quot;&gt;[http://www.automotoportal.com/article/Top_5_Worlds_Most_Successful_Cars_Ever &quot;Top 5 World's Most Successful Cars Ever&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812065138/http://www.automotoportal.com/article/Top_5_Worlds_Most_Successful_Cars_Ever |date=2020-08-12 }}, AutoMotoPortal&lt;/ref&gt; Al cumplise 50 años de la so apaición nel mercáu, esti modelu superó les 44 millones d'unidaes vendíes en tol mundu.&lt;ref&gt;http://www.carscoops.com/2016/09/happy-birthday-toyota-corolla-happy.html&lt;/ref&gt;Anque teniendo en cuenta los múltiples cambeos que sufrieron los turismu dende l'añu 1971, los espertos atribúin el récor de ventes al modelu [[Volkswagen Golf]] yá que, a diferencia del Corolla, que camudó en delles ocasiones de nome y d'apariencia, el VW Golf permaneció invariable.&lt;ref&gt;[http://www.autoscout24.es/modellos/toyota/toyota-corolla/ Modelos del Toyota Corola], Enciclopedia de coches de AutoScou24&lt;/ref&gt;

El Corolla toma once generación, la postrera de les cuales foi llanzada en 2013. Les últimes xeneraciones tuvieron diferencies d'aspeutu importantes según el mercáu. 

La marca australiana [[Holden]] vendió'l Corolla E90 dende 1989 hasta 1994 y el Corolla E100 ente 1994 y 1996 cola denominación '''Holden Nova'''.

== Primer xeneración - Serie 10 ==
[[Ficheru:Toyota Corolla First-generation 001.jpg|thumb|200px|Toyota Corolla, Serie 10 (1966-1970)]]
El '''Corolla E10''' foi la primer xeneración del vehículu vendíu por '''Toyota''' sol nome de Corolla.

Esti coche foi llanzáu en [[Xapón]] n'ochobre de 1966, el so principal competidor entós yera'l Datsun 1000.
Esti laude en carroceríes de 2 puertes sedán, coupe y familiar, y 4 puertes sedán; el motor que diba ser usáu orixinalmente yera unu de 1000&amp;nbsp;cm³, pero foi camudáu por un L4 de 8 válvules a carburador con 1077&amp;nbsp;cm³ de cilindrada, apurriendo 60 hp, y unu de 1166&amp;nbsp;cm³ d'igual condiciones con 65 hp, p'agostu de 1969 los sos dos motores fueron re-potenciaos, amestándo-yos 13 hp a cada unu.

Laude con tresmisiones de 4 velocidaes manual o 2 velocidaes automáticu. Foi ensamblado en Xapón y Australia.

'''Dimensiones:'''
* Llargor: 3858 mm
* Anchu: 1491 mm
* Altor: 1379 mm
* Alloña ente exes: 2286 mm

{{clear}}

== Segunda xeneración - Serie 20 ==
[[Ficheru:1973 Toyota Corolla Deluxe coupé (KE25-D) 01.jpg|thumb|200px|Toyota Corolla cupé, Serie 20 (1970-1978)]]
En mayu de [[1970]] preséntase esta reestilización del Toyota Corolla con motores más grandes y una carrocería 10cm más llarga.

La mayoría de los modelos de producción detener en xunetu de 1974, pero'l Familiar KE26 siguióse comercializándo en Xapón, dempués introduciéronse les series-30.

'''Dimensiones:'''
* Llargor: 3945 mm
* Anchu: 1506 mm
* Altor: 1346 mm
* Alloña ente exes: 2335 mm

'''Motorizaciones:'''

:Motores xaponeses:
* T — 1.4 L (1407&amp;nbsp;cm³) I4, 8-valve OHV, carb, 86&amp;nbsp;hp (63&amp;nbsp;kW)
* T-D — 1.4 L (1407&amp;nbsp;cm³) I4, 8-valve OHV, carb, 90&amp;nbsp;hp (66&amp;nbsp;kW)
* T-B — 1.4 L (1407&amp;nbsp;cm³) I4, 8-valve OHV, twin carb, *
2T — 1.6 L (1588&amp;nbsp;cm³) I4, 8-valve OHV, carb, 75&amp;nbsp;hp (56&amp;nbsp;kW)
* 2T-B — 1.6 L (1588&amp;nbsp;cm³) I4, 8-valve OHV, twin carb
* 2T-G — 1.6 L (1588&amp;nbsp;cm³) I4, 8-valve DOHC, twin carb, 115&amp;nbsp;hp (86&amp;nbsp;kW)
* [[3K]] — [[castoredit.cl|1.2 L (1166&amp;nbsp;cm³) I4, 8-valve OHV, carb, 55&amp;nbsp;hp (41&amp;nbsp;kW)]]
* 3K-D — 1.2 L (1166&amp;nbsp;cm³) I4, 8-valve OHV, carb, 73&amp;nbsp;hp (54&amp;nbsp;kW)
* 3K-B — 1.2 L (1166&amp;nbsp;cm³) I4, 8-valve OHV, twin carb, 77&amp;nbsp;hp (57&amp;nbsp;kW)

:JPN-market chassis:
* KE20 — 1166&amp;nbsp;cm³ Sedan, 2-door/4-door (Std, DX, Hi-DX)
* TE20 — 1407&amp;nbsp;cm³ Sedan, 2-door/4-door (Std, DX, Hi-DX)
* KE25 — 1166&amp;nbsp;cm³ Hardtop coupé (DX, Hi-DX, SL)
* TE25 — 1407&amp;nbsp;cm³ Hardtop coupé (DX, Hi-DX, SL, SR)
* KE26 — 1166&amp;nbsp;cm³ Wagon, 3-door/5-door
* TE27 — 1588&amp;nbsp;cm³ Hardtop Coupé (Levin/Truenu twincam)

{{clear}}

== Tercer xeneración - Serie 30, 40, 50, 60 ==
[[Ficheru:1976 Toyota Corolla.jpg|thumb|200px|Toyota Corolla cupé (1974-1979)]]
N'abril de [[1974]] viose un Corolla más arrondáu, grande, pesáu y rápidu. La gama completar cola adición d'un 2 puertes liftback. Dióse-y el códigu E30 ente que a los sprinters dióse-yos el códigu E40. En marzu de 1976, la mayoría de los modelos Corolla E30 fueron sustituyíos por modelos E50 y los modelos E40 fueron sustituyíos polos modelos E60.

'''Dimensiones:'''
* Llargor: 3.990 mm
* Anchu: 1.570 mm
* Altor: 1.375 mm
* Alloña ente exes: 2.370 mm

{{clear}}

== Cuarta xeneración - Serie 70 ==
[[Ficheru:Toyota Corolla E70 4 door sedan.jpg|200px|thumb|derecha|Corolla E70 [[sedán]] cuatro puertes]]
En marzu de 1980 hubo un rediseño con formes más afilaes. El Corolla tenía un simple cambéu na parrilla, faros y lluces, ente que'l Sprinter utiliza un diseñu un pocu más complexu, con un cambéu de les sos llinies esteriores. Los nuevos motores 3A y 4A SOHC fueron añadíos a la gama. Este foi l'últimu modelu de la &quot;usu hicam K&quot; y la serie T de motores, con [[tracción trasera]].
Anque la mayor parte de la cuarta xeneración foi sustituyíu pol 1984, les versiones de familiar y furgoneta ufiertar a finales de 1987.

'''Dimensiones:'''
* Llargor: 4.050 mm
* Anchu: 1.610 mm
* Altor: 1.385 mm
* Alloña ente exes: 2.400 mm

{{clear}}

== Quinta xeneración - Serie 80 ==
[[Ficheru:Toyota Corolla 1985.jpg|200px|thumb|derecha|Corolla E80 [[sedán]] cuatro puertes]]
El Corolla Serie 80 foi la quinta xeneración de vehículos vendíos por Toyota sol emblema Corolla. Tamién se viende sol emblema del Sprinter. N'Estaos Xuníos fabricóse como [[Chevrolet Chevy II / Nova#Sucesores|Chevrolet Nova 5ª xeneración]] ente 1985-1988 por [[NUMMI]], una planta de fabricación d'automóviles en [[Fremont (California)|Fremont]], California, propiedá conxunta de [[General Motors]] y Toyota, que s'inauguró en 1984 y cerró en 2010.
La quinta xeneración ye xeneralmente consideráu como'l Corolla más popular si comparar colos sos contemporáneos, y produciéronse cerca de 3,3 millones d'unidaes. Esti modelu, a partir de 1983, treslladóse'l Corolla en [[tracción delantera]], sacante los modelos AE85 y AE86 Corolla Levin / Sprinter Truenu (SR-5 / GT-S n'EE.XX.) que siguieron na plataforma de tracción trasera más, a lo llargo de col &quot;liftback&quot; de tres puertes (E72), tres puertes van (E70) y un carru de cinco puertes (E70) de la xeneración anterior, qu'entá se ta produciendo. Foi fabricáu ente 1983-1987. Hai de solliñar qu'en [[Venezuela]] foi'l primer modelu de la serie llanzáu al mercáu en 1986 y conocióse-y como '''Toyota Corolla Ávila.'''

'''Dimensiones:'''
* Llargor:
:: 4.135 mm (Xapón)
:: 4.255 mm (Estaos Xuníos)
* Anchu: 1.635 mm
* Altor: 1.328 mm
* Alloña ente exes: 2.430 mm

{{clear}}

== Sesta xeneración - Serie 90 ==
[[Ficheru:1990 Toyota Corolla (AE92) CS sedan (2009-12-20) 01.jpg|200px|thumb|derecha|Corolla E90 [[sedán]] cuatro puertes]]
La sesta xeneración del Corolla tien un estilu muncho más arrondáu y aerodinámicu que les anteriores xeneraciones, tuvo ésitu en munchos países, había versiones '''seden, coupe y station''' inclusive versiones 4wd con motores 1.3, 1.5, 1.6 L, esta serie destacar pola so gran resistencia y calidá de materiales.
El GT-I Turbo vender en cantidaes llindaes, con motores: 4A- FE 1587 c.c., los sos descendientes : ''Sprinter, Levin, Carib, Starlet''. 
Tamién se comercializó una versión XL Diesel con un Motor de 1796 c.c. (1CL) fabricada namái en Xapón que se destacar pol so gran desempeñu.
Foi fabricáu ente 1987-1992.

'''Dimensiones y Especificaciones:'''
* Llargu: 4202 mm
* Anchu: 1665 mm
* Altor: 136 mm
* Pesu: 930 Kg
* Volume Bagul: 440L
* Rellación Peso/Potencia: 11.3
* Frenos Delanteros: Discos Ventilados
* Frenos Traseros: Tambor
* Susp. Delantrera: Independent. McPherson. coil springs
* Susp. Trasera: Independent transverse arms. coil springs. Anti roll chigre

{{clear}}

== Séptima xeneración - Serie 100 ==
[[Ficheru:Toyota-Corolla-3.jpg |thumb|200px|Toyota Corolla Estaos Xuníos 1991-1997]]
[[Ficheru:1996-1999 Toyota Corolla (AE101R) CSi sedan (2011-06-15) 01.jpg|thumb|200px|Toyota Corolla Australia 1991-1997]]
[[Ficheru:Toyota Corolla AE100 Sweden.JPG |thumb|200px|Toyota Corolla 3 puerta Europa 1991-1997]]
La serie 100 nun tuvo tanto ésitu como l'anterior xeneración por cuenta de que la estructura y el xasis viose modificando y fíxose menos resistente en rellación a la xeneración anterior del Corolla polo que tuvo una baxa aceptación con al respeutive de xeneraciones anteriores. Producir con una carrocería más arrondada y les siguientes motorizaciones:

'''Motorizaciones:'''
* 2Y - 1,3 L (1295&amp;nbsp;cm³) 4 cilindros SOHC 12 de 73 CV (54 kW 72 hp)
* 4Y-FE - 1,3 L (1331&amp;nbsp;cm³) 4 cilindros DOHC 16v 100 CV (74 kW 99 hp)
* 5Y-FE - 1,5 L (1497&amp;nbsp;cm³) 4 cilindros DOHC 16v 105 CV (77 kW, 104 hp)
* 5A-FE - 1,5 L (1498&amp;nbsp;cm³) 4 cilindros DOHC 16v 105 CV (77 kW, 104 hp)
* 4A-FE - 1,6 L (1587&amp;nbsp;cm³) 4 cilindros DOHC 16v 115 CV (85 kW, 113 hp)
* 4A-GUE - 1,6 l (1587&amp;nbsp;cm³ 20v 4 cilindros DOHC VVT 160 PS (118 kW, 158 hp)
* 4A-GZE - 1,6 L (1587&amp;nbsp;cm³) 4 cilindros DOHC 16v sobrealimentado de 170 CV (125 kW 168 hp)
* 2C - 2,0 L Diésel (1974&amp;nbsp;cm³) 4 cilindros SOHC 73 PS (54 kW 72 CV)
* 3C-Y - 2,2 L Diésel (1974&amp;nbsp;cm³) 4 cilindros SOHC 79 CV (58 kW, 78 hp)

Nesta xeneración marca l'entamu pa la Inyeición Electrónica inventada pola mesma firma (Toyota) nos sos motores, sobre manera nel 5A-FE

* N'América comercializar dende 1991 hasta 1998
* Fabricar en Xapón, EEXX, Canadá, Venezuela.
* Foi'l coche más vendíu nel so segmentu en Bolivia y Canadá.

{{clear}}

== Octava xeneración - Serie 110 ==
[[Ficheru:98-00 Toyota Corolla LE.jpg|thumb|200px|Toyota Corolla (Estaos Xuníos y Canadá) 1998-2002]]
[[Ficheru:Euro Corolla 8th Gen.JPG|thumb|200px|Toyota Corolla (África, Centroamérica y el Caribe, Europa, Oceanía, Mediu Oriente y Suramérica) 1998-2000]]
Esta marca'l fin del Sprinter, el Corolla presenta un cambéu fundamental nel so diseñu, esta xeneración trata d'esaniciar el motor convencional ya introduz la familia de motores [[VVT-i]] namái pa dellos mercaos. La versión d'esti Corolla vien en seden y en station wagon, comercialmente tien un códigu como W-724
na llinia automotriz, fabricar dende 1991 hasta 1999.

'''Motorizaciones:'''
* 1ZZFE: 1800CC 16-VALVE DOHC EFI
* 4A-GUE - 1,6 L (1587 cc) I4, 20 válvules, DOHC, FI, 165 ps (121 kW)
* 4A-FE - 1,6 L (1587 cc) I4, 16-válvules DOHC, FI, 115 ps (84 kW)
* 5A-FE - 1,5 L (1498 cc) I4, 16-válvules DOHC, FI, 100 ps (73 kW)
* 4Y-FE - 1,3 L (1331 cc) I4, 16-válvules DOHC, FI, 88 ps (64 kW)
* 3C-Y - 2,2 L (2184 cc) I4, diésel, inyeición electrónica de combustible, 79 ps (58 kW)
* 2C-III - 2,0 L (1974 cc) I4, diésel, FI, de 73 ps (53 kW)

;N'América:
* Arxentina: importáu de Xapón por importadores particulares y darréu por Toyota Arxentina en versión seden y hatch back tres puertes.
* Bolivia: importáu de Xapón (Lluces redondes) por Toyota Bolivia y EEXX por particulares.
* Norteamérica: fabricáu n'EEXX y Canadá con motor naftero: Canadá, EEXX. En Méxicu nun se comercializo.
* Centroamérica: importáu de Xapón.
* Venezuela: fabricáu en Venezuela pa Ecuador, Colombia y Venezuela.
* Uruguái: importáu de Xapón en toles sos versiones, 1998 al 2002.

== Novena xeneración - Serie 120 ==
[[Ficheru:9th-Corolla.jpg|thumb|200px|Toyota Corolla 2003-2008]]
Esta xeneración foi presentada en payares del añu 2000 y amosó un diseñu más acopláu al nuevu sieglu, este camuda totalmente tocantes a diseñu y motores yá seya pol motor 1ZZ-FE 1.8 L pal mercáu norteamericanu y el motor 3ZZ-FE 1.6L pa los mercaos d'América del Sur y Europa.
El modelu pa Xapón y Suramérica tien un valumbu más curtiu y un diseñu senciellu con interiores más básicos. Pa Norteamérica'l modelu ye más luxosu y con un valumbu muncho más grande incluyendo motores con mayor cilindrada.

;N'América:
* Bolivia: importáu de Xapón por Toyota Bolivia y EEXX por particulares.
* Chile: ente 2002-2004 foi importáu'l modelu xaponés y ente 2004-2008 el modelu d'Estaos Xuníos fabricáu en Brasil, colos dos opciones de motor (3ZZ-FE 1.6 L y 1ZZ-FE 1.8 L, dambos VVT-i) y 5 velocidaes, notándose la baxa calidable y durabilidá ente'l modelu nipón y el brasilanu.
* Venezuela: fabricáu en Venezuela pa Ecuador, Colombia y Venezuela.
* Mercosur: fabricáu en Brasil p'Arxentina, Brasil, Paraguay y Uruguái.
* Norteamérica: fabricáu n'EEXX y CANADA pa TLCAN: Canadá, EEXX y Méxicu.
* Centroamérica: ente 2002-2004 foi importáu de Xapón y ente 2004-2008 foi importáu de Brasil.

== Décima xeneración - Serie 140/150 ==
[[Ficheru:2009_Toyota_Corolla_LE_.jpg|thumb|right|200px|2009-2010.]]
[[Ficheru:CorollaAltisZRE142GFLSilver.JPG|thumb|right|200px|2011- 2013]]
Esti modelu presentar n'Estaos Xuníos un pocu más retrasáu que nos demás países y pal mercáu xaponés esaníciase'l nome oficial Corolla pa llamalo Corolla Axio que ye más pequeñu por lleis Xaponeses, en Norteamérica manteniene el nome de Corolla Fielder.
En Norteamérica, Chile y Europa el Corolla ye agora llamáu berlina, incluyendo'l motor 1ZR-FE DUAL VVT-i de 1.6L y 121 hp. con interiores más senciellos que'l xaponés.
;N'América:
* Chile: importáu de Brasil ente 2008-2010 y dende Xapón ente 2010-2014, con motor 1ZR-FE en 5 versiones (XLI Mecánicu, XLI Mecánico Aire Acondicionáu, GLI Mecánicu, GLI Automáticu y LEI Automáticu) tien 6 velocidaes en toles versiones mecániques y tableru Optitron a partir del GLI.
* Mercosur: fabricáu en Brasil p'Arxentina y Brasil. Esportóse la versión básica del Corolla CE a Méxicu. Fabricáu en Venezuela na planta de Cumana pa mercáu llocal y esportáu a Colombia *
Uruguái: Importáu de Xapón en toles sos versiones (Disponible con Motorizaciones 1.6L Y 1.8L Nafta y 2.0 Diesel). Comercializáronse bien poques unidaes fabricaes en Brasil por cuenta de la bultable baxa calidá ente'l modelu brasilanu y el Xapón.
* Norteamérica: fabricáu en CANADA pa TLCAN: Canadá, EEXX y Méxicu. Nel 2011 recibió un rediseño nel frente y lluces traseres y bagul esclusivu pa Norteamérica.
* Centroamérica: importáu de Xapón.
* Méxicu: comercializar en versiones -Y, XLE y XRS. Nel 2008 importóse'l Corolla CE fabricáu en Brasil, el 2009 foi reemplazáu pol canadianu. los 4 frenos de discu de la versión pa Méxicu ye la principal diferencia que tien colos modelos comercializaos n'EEXX y Canadá qu'usen Discos y Tambor.
* Bolivia: Toyota Bolivia comercializa la versión fabricada en Xapón, importadores independientes comercialicen unidaes fabricaes en Canadá, EEXX y Xapón.

== Oncena xeneración - Series E160/E170 ==
[[Ficheru:2013_Toyota_Corolla-Axio-Hybrid_01.jpg|thumb|250px|Corolla Axio E160, con teunoloxía híbrida.]]
[[Ficheru:Toyota Corolla Fielder (NZE161G) 1.5G AeroTourer.JPG|thumb|250px|Corolla Fielder E160.]]
[[Ficheru:Toyota Corolla Style (2016 European version).jpg|thumb|250px|Corolla Altis E170, diseñu global.]]
[[Ficheru:Toyota Corolla P4250822.jpg|thumb|250px|Corolla Altis E170, diseñu p'[[América del Norte]].]]
Al igual que na xeneración anterior, Toyota presentó dos versiones alternatives de Corolla, que diferíen enforma ente sigo tocantes a los sos diseños. Estes nueves xeneraciones de Corolla (presentaes nos sos respeutivos mercaos dempués de la décima xeneración), recibieron les nomenclatures '''E160''' y '''E170''', respeutivamente. Cada versión foi desenvuelta pa satisfacer les demandes de los distintos mercaos, siendo la versión E160 destinada al mercáu xaponés y la E170 a otros mercaos, ente ellos el d'[[América]].

La primer versión de la oncena xeneración del Corolla foi la E160, que salió a la venta en [[Xapón]] en [[mayu]] de [[2012]].&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www2.toyota.co.jp/en/news/12/05/0511.html | títulu = TMC Launches Redesigned Corolla Series in Japan | editorial = Toyota | llugar = Japan | fecha = 2012-05-11 | fechaaccesu = 2013-06-08 | idioma = Inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20190602200805/http://www2.toyota.co.jp/en/news/12/05/0511.html | fechaarchivu = 2019-06-02 }}&lt;/ref&gt; Al igual que na xeneración anterior, tanto'l sedán como la rural recibíen nomes particulares, siendo'l sedán conocíu como '''Corolla Axio''', ente que la rural siguía siendo conocida como '''Corolla Fielder'''. Estes unidaes son producíes pola [[:en:Central Motors|Central Motors]], una filial de Toyota allugada na prefeutura de [[Miyagi]], [[Xapón]].&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.wltz.com/story/18308852/toyota-launches-new-corolla-models | títulu = Toyota launches new Corolla models | editorial = wltz.com | fecha = 2012-05-11 | fechaaccesu = 2013-06-08 | idioma = Inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20130731081006/http://www.wltz.com/story/18308852/toyota-launches-new-corolla-models | fechaarchivu = 2013-07-31 }}&lt;/ref&gt; Ente les carauterístiques más destacaes del E160, el so diseñu ta basáu na plataforma B de Toyota, que dexa la incorporación de carroceríes de dimensiones estreches (como'l [[Toyota Yaris]]), lo que-y dexa al vehículu un meyor desempeñu en maniobrabilidad y la posibilidá d'aportar a caleyones estrechos.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://tv.ibtimes.com/toyota-launches-new-models-recovering-northern-japan-expects-soaring-profits-4307 | títulu = Toyota Launches New Models in Recovering Northern Japan, Expects Soaring Profits | fecha = 2012-05-11 | fechaaccesu = 2018-01-26 | editorial = International Business Times | idioma = inglés | urlarchivu = https://archive.today/20130615121414/http://tv.ibtimes.com/toyota-launches-new-models-recovering-northern-japan-expects-soaring-profits-4307 | fechaarchivu = 2013-06-15 }}&lt;/ref&gt;

El '''Corolla Axio E160''' ta disponible con dos opciones de motores, dambos de cuatro cilindros: El ''1NR-FE'' de 1.3 llitros y el ''1NZ-FE'' de 1.5 llitros. Coles mesmes, ufierta versiones de tracción delantera o tracción total y dos tipos de tresmisión, siendo estes la manual de 5 velocidaes y l'automática CVT. Nesti sentíu, la tresmisión CVT ye estándar pa toles versiones con motor 1.3 y pa la 1.5 tracción total.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://toyota.jp/corollaaxio/ | títulu = カローラ アクシオ | títulu_trad = Corolla Axio | editorial = Toyota | lugar = Xapón | fechaaccesu = 2013-06-08 | idioma = Xaponés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20171119235337/https://toyota.jp/corollaaxio/ | fechaarchivu = 2017-11-19 }}&lt;/ref&gt; Nel del '''Corolla Fielder E160''' tamién presenta dos tipos de motorizaciones de cuatro cilindros en llinia, siendo estes el ''1ZZ- FE'' de 1.5 llitros y el ''2ZR-FAE'' de 1.8 llitros, dambos combinaos cola caxa automática CVT. La versión de 1.5 llitros ta disponible con tracción delantera y tracción total, ente que la de 1.8 llitros ufiértase solo en tracción delantera.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://toyota.jp/corollafielder | títulu = カローラ フィールダー | títulu_trad = Corolla Fielder | editorial = Toyota | lugar = Xapón | fechaaccesu = 2013-06-08 | idioma = Xaponés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120510212508/http://toyota.jp/corollafielder/ | fechaarchivu = 2012-05-10 }}&lt;/ref&gt;. A estes versiones, sumir una más fornida con un nuevu motor 2NR-FKE, con teunoloxía VVT-ie, que foi estrenáu nel añu [[2015]].

Toyota llanzó versiones híbrides del sedán Corolla Axio y la carroceta Corolla Fielder pal mercáu xaponés n'agostu de 2013. Dambos autos tán forníos con un sistema híbridu de 1.5 llitros similar al usáu nel Toyota Prius C, con una eficiencia de combustible de 3.03 L / 100 km sol ciclu de prueba JC08 . L'oxetivu de ventes mensuales de Toyota pa Xapón ye de 1,000 unidaes del híbridu Corolla Axio y 1,500 unidaes del híbridu Corolla Fielder.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.greencarcongress.com/2013/08/corolla-20130806.html | títulu = Toyota launches Corolla hybrid models in Japan | author = Toyota News Japan | publisher = [[Green Car Congress]] | date = 2013-08-06 | fechaaccesu = 2013-08-06 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20130811175932/http://www.greencarcongress.com/2013/08/corolla-20130806.html | fechaarchivu = 2013-08-11 }}&lt;/ref&gt; Toles versiones del Corolla E160 son destinaes a los mercaos de [[Xapón]], [[Ḥong Kong]] y [[Sri Lanka]], siempre obdedeciendo los patrones de regulación de dimensiones establecíos pol gobiernu xaponés.

Pela so parte, nos demás mercaos nos que Toyota tien presencia, la marca siguió cola venta de les versiones E140/E150 de carrocería ancha hasta l'añu [[2013]]. A mediaos d'esi añu, foi llanzada n'[[Estaos Xuníos]] la versión '''Corolla E170''', que'l so diseñu faltaba enforma del E160 xaponés, amás de ser de dimensiones mayores a este. Esta versión de Corolla foi desenvuelta n'Estaos Xuníos pola filial [[:en:Toyota Motor Manufacturing Mississippi|Toyota Motor Manufacturing Mississippi (TMMMS)]], que llanzó'l modelu nel añu [[2013]] con dos estilos fronteros de diseñu, siendo unu destináu pal mercáu norteamericanu y el restante, pa los demás mercaos a lo que taba destináu'l modelu. Nesti sentíu, el E170 presenta un diseñu más ampliu que los sos antecesores, al empar de tar proyeutáu sobre una plataforma totalmente distinta: La Toyota New MC.

Esta versión de Corolla foi presentada namái en versión berlina (sedán de 4 puertes), que coles mesmes tamién recibe un segundu nome pa estremase de los sos homónimos xaponeses, siendo conocíu como '''Corolla Altis'''. Pela so parte, nel mercáu chinu ye producíu por dos fabricantes n'alianza con Toyota, siendo estos FAW y Guangqi. Dambes firmes producen y vienden el Corolla Altis so les marques FAW-Toyota y Guangqi-Toyota, siendo la primer versión ufiertada col nome Corolla, ente que la segunda denominar '''Levin'''.

== Ventes ==
La producción del Toyota Corolla empecipiar en 1966 y pal añu 1997 convirtiérase nel autu más vendíu de tolos tiempos algamando 39.000.000 d'unidaes vendíes en tol mundu.

Rangu de Ventes n'Estaos Xuníos.
{| {{tablaguapa}} style=&quot;font-size:97%&quot;
|-
!Añu !Estaos
Xuníos!!Méxicu!!Canadá!!Australia!!Paquistán
|-
| 2000
| 230,156&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.theautochannel.com/news/2002/01/03/034042.html | títulu = Toyota Sets Sales Record for Sixth Year in a Row | publisher = Theautochannel.com | date = 17 de payares de 2004 | fechaaccesu = 14 de xunetu de 2009}}&lt;/ref&gt;
|
| 30,576
|
|-
| 2001
| 245,023
|
| 30,813
|
|-
| 2002
| 254,360&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.theautochannel.com/news/2004/01/05/175869.html | títulu = Toyota Announces Best Sales Year in Its 46-Year History, Breaks Sales Record for Eighth Year in a Row | publisher = Theautochannel.com | date = 17 de payares de 2004 | fechaaccesu = 14 de xunetu de 2009}}&lt;/ref&gt;
|
| 34,948
|
|-
| 2003
| 325,477
|
| 36,128
|
|-
| 2004
| 333,161&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.theautochannel.com/news/2006/01/04/205039.html | títulu = Toyota Reports 2005 and December Sales | publisher = Theautochannel.com | fechaaccesu = 14 de xunetu de 2009}}&lt;/ref&gt;
|
| 39,053
|
|-
| 2005
| 341,290
|
| 46,415
|
|-
| 2006
| 387,388&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.theautochannel.com/news/2008/01/03/074293.html | títulu = Toyota Reports 2007 and December Sales | publisher = Theautochannel.com | date = 3 de xineru de 2008 | fechaaccesu = 14 de xunetu de 2009}}&lt;/ref&gt;
|
| 46,256
|
|-
| 2007
| 371,390
| 10,284&lt;ref&gt;[http://www.amdamex.mx/images/industriaautomotriz14.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160120041311/http://www.amdamex.mx/images/industriaautomotriz14.pdf |date=2016-01-20 }} AMDA Mex (Industria Automovilística 2007-2012)}&lt;/ref&gt;
|
| 47,792&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.fcai.com.au/news/news/all/all/152/2007-a-milestone-year-for-motor-vehicle-sales- | títulu = 2007: A milestone year for motor vehicle sales | publisher = Federal Chamber of Automotive Industries | location = Australia | date = 7 de xineru de 2008 | fechaaccesu = 15 d'abril de 2012}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| 2008
| 351,007&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.theautochannel.com/news/2009/01/05/346214.html | títulu = Toyota Reports 2008 and December Sales | publisher = Theautochannel.com | date = 5 de xineru de 2009 | fechaaccesu = 14 de xunetu de 2009}}&lt;/ref&gt;
|9,370
| 57,736&lt;ref&gt;{{cita press release | url = http://media.toyota.ca/pr/tci/en/DecemberSalesReleaseEN.aspx | títulu = Canadian-built models drive Toyota Canada Inc. to all-time record year in 2008 Drivers embrace quality, fuel-efficiency and safety, setting 2008 Toyota and Lexus records | publisher = Toyota | location = Canada | fechaaccesu = 15 d'abril de 2012 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140110231343/http://media.toyota.ca/pr/tci/en/DecemberSalesReleaseEN.aspx | archivedate = 2014-01-10 }}&lt;/ref&gt;
| 47,901
| 9,370&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.amdamex.mx/images/industriaautomotriz14.pdf |títulu=AMDA Mex (Industria Automovilística 2008-2013.pdf) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160120041311/http://www.amdamex.mx/images/industriaautomotriz14.pdf |fechaarchivu=2016-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2009
| 296,874&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.theautochannel.com/news/2010/01/05/460606.html | títulu = Toyota Reports December 2009 and Year 2009 Sales | publisher = Theautochannel.com | date = 5 de xineru de 2010 | fechaaccesu = 12 de xunetu de 2010}}&lt;/ref&gt;
|7,580
| 53,933&lt;ref name=&quot;toyota1&quot;&gt;{{cita press release | url = http://media.toyota.ca/pr/tci/en/toyota-canada-inc-reports-december-190039.aspx | títulu = Toyota Canada Inc. reports December and full year 2010 sales | publisher = Toyota | location = Canada | date = 4 de xineru de 2011 | fechaaccesu = 15 d'abril de 2012 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140110230856/http://media.toyota.ca/pr/tci/en/toyota-canada-inc-reports-december-190039.aspx | archivedate = 2014-01-10 }}&lt;/ref&gt;
| 39,013&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.fcai.com.au/news/news/all/all/234/new-vehicle-market-ends-strong-year-with-record-december- | títulu = New Vehicle Market Ends Strong Year With Record December | publisher = Federal Chamber of Automotive Industries | location = Australia | date = 6 de xineru de 2010 | fechaaccesu = 15 d'abril de 2012}}&lt;/ref&gt;
| 7,580
|-
| 2010
| 266,082&lt;ref&gt;{{cita press release | url = http://pressroom.toyota.com/article_display.cfm?article_id=2832 | títulu = Toyota Reports December and 2010 Sales | publisher = Toyota | location = USA | date = 4 de xineru de 2011 | fechaaccesu = 15 d'abril de 2012 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120402235330/http://pressroom.toyota.com/article_display.cfm?article_id=2832 | archivedate = 2012-04-02}}&lt;/ref&gt;
|9,085
| 38,680&lt;ref name=&quot;toyota1&quot;/&gt;
| 41,632&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.fcai.com.au/news/news/all/all/257/new-vehicle-sales-top-the-magic-million | títulu = New Vehicle Sales Top The Magic Million | publisher = Federal Chamber of Automotive Industries | location = Australia | date = 6 de xineru de 2011 | fechaaccesu = 15 d'abril de 2012}}&lt;/ref&gt;
| 9,085
|-
| 2011
| 240,259&lt;ref&gt;{{cita press release | url = http://pressroom.toyota.com/releases/toyota+reports+december+2011+year-end+sales.htm | títulu = Toyota Reports December 2011 and Year-End Sales | publisher = Toyota | location = USA | date = 4 de xineru de 2012 | fechaaccesu = 15 d'abril de 2012 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120414164357/http://pressroom.toyota.com/releases/toyota+reports+december+2011+year-end+sales.htm | archivedate = 2012-04-14 }}&lt;/ref&gt;
|10,306
| 36,663&lt;ref&gt;{{cita press release | url = http://media.toyota.ca/pr/tci/en/toyota-brand-finishes-2011-with-221388.aspx | títulu = Toyota brand finishes 2011 with six straight months of market share growth | publisher = Toyota | location = Canada | date = 4 de xineru de 2012 | fechaaccesu = 15 d'abril de 2012 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140110004651/http://media.toyota.ca/pr/tci/en/toyota-brand-finishes-2011-with-221388.aspx | archivedate = 2014-01-10 }}&lt;/ref&gt;
| 36,087&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.fcai.com.au/news/news/all/all/292/new-vehicle-sales-top-the-million-mark-in-2011 | títulu = New Vehicle Sales Top the Million Mark in 2011 | publisher = Federal Chamber of Automotive Industries | location = Australia | date = 5 de xineru de 2012 | fechaaccesu = 15 d'abril de 2012}}&lt;/ref&gt;
|10,305
|-
| 2012
| 290,947&lt;ref&gt;{{cita press release | url = http://pressroom.toyota.com/releases/december+2012+sales+chart.htm | títulu = December 2012 and Year-End Sales Chart | publisher = Toyota | location = USA | date = 3 de xineru de 2013 | fechaaccesu = 20 de marzu de 2013 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130106065027/http://pressroom.toyota.com/releases/december+2012+sales+chart.htm | archivedate = 2013-01-06 }}&lt;/ref&gt;
|12,767
| 40,906&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://media.toyota.ca/pr/tci/en/annual-records-for-hybrid-and-242384.aspx |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140109231503/http://media.toyota.ca/pr/tci/en/annual-records-for-hybrid-and-242384.aspx |fechaarchivu=2014-01-09 }}&lt;/ref&gt;
| 38,799&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://www.pressroom.com.au/press_release_detail.asp?clientID=2&amp;prID=4904&amp;navSectionID=2 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140109235057/https://www.pressroom.com.au/press_release_detail.asp?clientID=2&amp;prID=4904&amp;navSectionID=2 |fechaarchivu=2014-01-09 }}&lt;/ref&gt;
|12,787
|-
| 2013
| 302,180&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://corporatenews.pressroom.toyota.com/releases/tms+december+2013+sales+chart.htm | títulu = December 2013 and Year-End Sales Chart | publisher = Toyota USA Newsroom | date = 3 de xineru de 2014 | fechaaccesu = 9 de xineru de 2014 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20140108131442/http://corporatenews.pressroom.toyota.com/releases/tms+december+2013+sales+chart.htm | fechaarchivu = 2014-01-08 }}&lt;/ref&gt;
| 10,956&lt;ref&gt;[http://www.toyota-pressroom.com.mx/articulo.php?id=48&amp;t=2013-un anu-de crecedera solida-y-sosteníu-pa-toyota-de-mexico Toyota Press Room 
(2013 un añu de crecedera solida y sosteníu pa Toyota de Méxicu)]&lt;/ref&gt;
| 44,449&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://media.toyota.ca/pr/tci/en/best-ever-year-for-lexus-helps-249777.aspx |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140109231330/http://media.toyota.ca/pr/tci/en/best-ever-year-for-lexus-helps-249777.aspx |fechaarchivu=2014-01-09 }}&lt;/ref&gt;
| 43,498&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://www.pressroom.com.au/press_release_detail.asp?clientID=2&amp;prID=5198&amp;navSectionID=2 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140109234937/https://www.pressroom.com.au/press_release_detail.asp?clientID=2&amp;prID=5198&amp;navSectionID=2 |fechaarchivu=2014-01-09 }}&lt;/ref&gt;
|10,764
|-
|2014
|339,498&lt;ref&gt;{{cita press release | url = http://pressroom.toyota.com/releases/tms+december+2014+sales+chart.htm | títulu = December 2014 and Year-End Sales Chart | publisher = Toyota USA Newsroom | date = 5 de xineru de 2015 | fechaaccesu = 6 de xineru de 2015 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150107012954/http://pressroom.toyota.com/releases/tms+december+2014+sales+chart.htm | archivedate = 2015-01-07 }}&lt;/ref&gt;
|5,986
&lt;ref&gt;[http://www.toyota-pressroom.com.mx/articulo.php?id=53&amp;t=toyota-de-mexico-llogra-una crecedera-del-35-en-el-segundu-mes-del anu Toyota Press Room 
(Toyota de Méxicu Llogra una Crecedera del 3.5% nel Segundu mes del Añu)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.toyota-pressroom.com.mx/articulo.php?id=68&amp;t=toyota-de-mexico-reporta-crecedera-solida-en-el-primer-semestre-del-2014 Toyota Press Room (Toyota de Méxicu Reporta Crecedera Sólida nel Primer Semestre del 2014)]&lt;/ref&gt;
|48,881
|
| 73,000&lt;ref&gt;{{cita noticia | url = http://customstoday.com.pk/200-cars-a-day-production-pakistan-becomes-largest-corolla-seller-in-asia-pacific-region-5th-biggest-in-world/ | títulu = 200 cars a day production: Pakistan becomes largest Corolla seller in Asia Pacific region, 5th biggest in world | work = Customs Today Newspaper | location = Pakistan | date = 9 d'abril de 2015 | fechaaccesu = 25 d'abril de 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2015
| 363,332&lt;ref&gt;{{cita press release | url = http://pressroom.toyota.com/releases/tms+december+2015+sales+chart.htm | títulu = December 2015 and Year-End Sales Chart | publisher = Toyota USA Newsroom | date = 5 de xineru de 2016 | fechaaccesu = 18 de xineru de 2016 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160118230002/http://pressroom.toyota.com/releases/tms+december+2015+sales+chart.htm | archivedate = 2016-01-18 }}&lt;/ref&gt;
|13,215&lt;ref&gt;[http://parentesis.com/autos/noticias/2015_ye_el_meyor_anu_pa_Toyota_en_Mexico Paréntesis (2015 ye'l meyor añu pa Toyota en Méxicu)] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Paréntesis (2015 ye'l meyor añu pa Toyota en Méxicu) |2=http://parentesis.com/autos/noticias/2015_ye_el_meyor_anu_pa_Toyota_en_Mexico |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://noticias.autocosmos.com.mx/2016/02/10/los-30-vehiculos-mas-vendidos-en-mexico-mientres-2015 Noticies Autocosmos (Los 30 vehículos más vendíos en Méxicu mientres 2015)] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Noticies Autocosmos (Los 30 vehículos más vendíos en Méxicu mientres 2015) |2=http://noticias.autocosmos.com.mx/2016/02/10/los-30-vehiculos-mas-vendidos-en-mexico-mientres-2015 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
|47,918
|
|
|-
| 2016
| 331,081&lt;ref&gt;[https://www.motor.es/noticias/ventes-coches-2016-estados-unidos-payares-201632435.html Motor Ye (Estaos Xuníos - Payares 2016: El Toyota Highlander algama'l so visu)]&lt;/ref&gt;
| 9,362&lt;ref&gt;[http://www.eluniversal.com.mx/articulo/cartera/negocios/2016/11/1/productu-aprecio-y-momentu-correutos-dannos-impulsu-Toyota L'Universal (Productu, Preciu y Momentu Correutos dannos Impulsu Toyota)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.autodato.com/los-100-coches-mas-vendidos-en-mexico-en-2016 Auto Dato (Los 100 Coches más Vendíos en Méxicu en 2016)]&lt;/ref&gt;
|45,626
| 
|-
| 2017
| 329,196&lt;ref&gt;[http://www.goodcarbadcar.net/2011/01/toyota-corolla-sales-figures.html Good Car Bad Car (Toyota Corolla Sales Figures)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.motor.es/noticias/ventes-coches-2017-estados-unidos-febreru-201734716.html Motor Ye (Estaos Xuníos - Febreru 2017: El Nissan Rogue (X-Trail) ta n'alza)]&lt;/ref&gt;
| 10,135&lt;ref&gt;[http://www.eluniversal.com.mx/autopistes/toyota-tuvo-un-gran-anu-en-mexico L'Universal (Toyota-tuvo-un-gran-anu-en-Méxicu)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.visionautomotriz.com.mx/11458/crecen-ventes-de-toyota-7-5-mientres-agostu-en-mexico/ Vision Automotriz (Crecen Ventes de Toyota 7.5% Mientres Agostu en Méxicu)] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Vision Automotriz (Crecen Ventes de Toyota 7.5% Mientres Agostu en Méxicu) |2=http://www.visionautomotriz.com.mx/11458/crecen-ventes-de-toyota-7-5-mientres-agostu-en-mexico/ |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.toyota-pressroom.com.mx/articulo.php?id=158&amp;t=toyota-mexico-supera-ventes-con-mas-de-25000-unidaes-mientres-el-primer-trimestre-de-2017 Toyota Press Room (Toyota Méxicu supera ventes con más de 25,000 unidaes mientres el primer trimestre de 2017)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.interauto.com.mx/toyota-mexico-supera-ventes-primer-semestre-del-2017/ Inter Autu (Toyota Méxicu S-supera-ventes Primer Semestre del 2017)] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Inter Autu (Toyota Méxicu S-supera-ventes Primer Semestre del 2017) |2=https://www.interauto.com.mx/toyota-mexico-supera-ventes-primer-semestre-del-2017/ |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
|48,380
| 
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commons|Toyota Corolla}}
* [http://www.mundoautomotor.com.ar/web/2008/03/24/toyota-corolla-fielder/ Toyota Corolla Fielder 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720211956/http://www.mundoautomotor.com.ar/web/2008/03/24/toyota-corolla-fielder/ |date=2017-07-20 }}
* [http://www.toyotamexico.net/html/toyota_corolla_mexico.html Toyota Corolla Méxicu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170628154028/http://toyotamexico.net/html/toyota_corolla_mexico.html |date=2017-06-28 }}
* [http://www.mundoautomotor.com.ar/web/2008/03/07/toyota-corolla-2008-en-el-mercosur/ Toyota Corolla 2008 - Mercosur]
* [http://www.manualdereparaciondeautos.com/toyota-corolla-2009-2010-manual-de-taller-mecanico/ Toyota Corolla 2009 2010 Información Téunica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170409102906/http://www.manualdereparaciondeautos.com/toyota-corolla-2009-2010-manual-de-taller-mecanico |date=2017-04-09 }}


{{Tradubot|Toyota Corolla}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Modelos de Toyota|Corolla]]
[[Categoría:Modelos d'automóviles del segmentu C]]
[[Categoría:Páxines con errores de ficheru]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]</text>
      <sha1>50jtm0byzzjm9dzrv3crbsmaoohvyfj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Condáu de Wurtemberg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117185</id>
    <revision>
      <id>4765807</id>
      <parentid>4764734</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T11:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>488</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Wappenflagge_Herzogtum_Württemberg.svg with [[File:Wappenbanner_Württemberg.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · &quot;Wappenbanner&quot; is the correct</comment>
      <origin>4765807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8457" sha1="8iitm3in8sawhju3r2e8h6tq1hvxtyb" xml:space="preserve">{{Ficha d'estáu desapaecíu |nome_oficial
 = ''Grafschaft Württemberg''
|nome_completu = Condáu de Wurtemberg
|nome_común = Wurtemberg
|continente = Europa central
|forma_de_gobiernu = Monarquía feudal
|status = Condáu del [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]]
|yera = [[Edá Media]]
|duración = 
|año_empecipio = 1083
|añu_fin = 1495
|eventu_empecipio = Fundación del condáu por [[Conrado I de Wurtemberg|Conrado I]]
|eventu_fin = Eleváu a Ducáu |fecha_empecipio =
 antes de 1081 
|fecha_fin = 
|eventu1 = [[Tratáu de Nürtingen]] (estremó'l condáu)
|fecha_eventu1 = 1442
|eventu2 = [[Tratáu de Münsingen]] (unificó'l condáu)
|fecha_eventu2 = 1482
|p1 = Ducáu de Suabia
|bandera_p1 = Arms of Swabia.svg
|s1 = Ducáu de Wurtemberg
|bandera_s1 = Wappen Herzogtum Württemberg.svg
|imaxe_bandera = Wappenbanner Württemberg.svg
|bandera = 
|imaxe_escudu = Wuerttemberg Arms.svg
|símbolu = Escudu de Wurtemberg
|mapa = 1442 Grafschaft Wuerttemberg.png
|aclaración_mapa = División de Wurttemberg pol tratáu de Nürtingen
|capital = [[Stuttgart]]
|lema_nacional = 
|himnu_nacional = 
|idioma = [[Idioma suabu|Suabu alemán]]
|idioma_non_oficial = 
|religión = Catolicismo |moneda =
 
|título_líder = [[Soberanos de Wurtemberg#Condáu de Wurtemberg|Conde Wurttemberg]] 
|líder1 = [[Conrado I de Wurtemberg]]
|añu_líder1 = ca. 1089–1122 (1ᵉʳ conde)
|líder2 = [[Everardo V de Wurtemberg]]
|añu_líder2 =1457–1496 (últimu conde) 
|dato_año1 = 
|dato_superficie1 = 
|dato_población1 = 
|miembru_de = 
|notes = 
| güei={{DEU|BW}}
}}

El '''condáu de Württemberg''' foi un territoriu históricu con oríxenes nel reinu de la [[Casa de Württemberg]], el corazón del antiguu [[ducáu de Suabia]]. La so capital yera [[Stuttgart]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.friesian.com/deutsch.htm#wurttemberg |títulu=Germany, the German Confederation |last=Ross |first=Kelley L. |publisher=Friesian.com |fechaaccesu=19 October 2012}}&lt;/ref&gt; Dende'l sieglu XII hasta 1495, foi un [[condáu]] dientro del [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]].&lt;ref name=&quot;Thibaut - Zycha&quot;&gt;{{cita llibru|títulu=Thibaut - Zycha|url=https://books.google.com/books?id=1NVRfl4gCw0C&amp;pg=PA150|fechaaccesu=4 July 2012|date=1 January 2006|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-096116-4|pages=150–}}&lt;/ref&gt; Más tarde convirtióse nun [[ducáu]] y, dempués de la rotura del Sacru Imperiu Romanu, nun reinu, el [[reinu de Württemberg]].

La familia [[Hohenstaufen]] controlara'l [[ducáu de Suabia]] hasta la muerte de [[Conradin]] en 1268, cuando una parte considerable de les sos tierres cayó en manes del conde de Württemberg, [[Conrado I de Wurtemberg|Conrado von Beutelsbach]]. Tomó esti nome del so [[Württemberg (monte)|ancestral castiellu de Württemberg]]: los rexistros d'esta familia atopar a partir d'aproximadamente 1080 d'equí p'arriba. Los primeros detalles históricos d'un conde de Württemberg rellacionar con [[Ulrico de Wurtemberg|Ulrico I]], que gobernó dende 1241 hasta 1265. Sirvió como mariscal de Suabia y defensor de la ciudá d'[[Ulm]], tuvo grandes posesiones nos valles del [[Neckar]] y el [[ríu Rems|Rems]], y adquirió [[Bad Urach|Urach]] en 1260. So los sos fíos, [[Ulrico II de Wurtemberg|Ulrico II]] y [[Everardo I de Wurtemberg|Everardo I]], según los sos socesores, l'el poder de la familia creció constantemente. Everardo I (muertu en 1325) lluchó contra tres reis alemanes distintos, y de cutiu con ésitu. Dobló l'área del so condáu y tresfirió la so residencia del castiellu de Württemberg al [[Castiellu Antiguu de Stuttgart|''Castiellu Viejo'']], nel centru de la moderna Stuttgart.

Anque menos prominentes, los sos socesores aumentaron el tamañu de les tierres de Württemberg. En 1381, foi mercáu'l [[ducáu de Teck]] y el matrimoniu con una heredera llevó a l'alquisición de [[Montbéliard]] en 1397. Delles vegaes, la familia estremó les sos tierres ente distintos herederos; en 1482, sicasí, el [[tratáu de Münsingen]] axuntó'l territoriu, declarar indivisible y apurrir el control al conde [[Everardo V de Wurtemberg|Everardo V]], que ye descritu como ''im Bart'' (el barbudu). Esti alcuerdu recibió la sanción del Sacru Emperador Romanu [[Maximiliano I d'Habsburgu|Maximiliano I]], según el de la [[Dieta Imperial]] en 1495. Inusualmente p'Alemaña, Württemberg tuvo un [[parllamentu]] [[bicameral]] dende 1457 d'equí p'arriba, el ''[[Landtag]]'', conocíu como la &quot;dieta&quot; o [[Estaos de Württemberg|&quot;Estates&quot; de Württemberg]]: tolos nuevos impuestos teníen de recibir l'aprobación d'esti parllamentu. En 1477, el conde Everardo fundó la [[Universidá de Tubinga]] y espulsó a los xudíos. 

== Etimoloxía ==

Esti condáu foi nomáu per una llomba del mesmu nome nel [[distritu de Untertürkheim]]en [[Rotenberg (Stuttgart)|Rotenberg]], [[Stuttgart]], na que'l [[castiellu de Wattenberg]] tuvo hasta 1819. Hasta aproximadamente 1350, el condáu apaecía nos rexistros solu cola ortografía &quot;Wirtenberg&quot;.. 

==Historia ==
[[Image:AltesSchlossStuttgart.JPG|thumb|200px|left|El [[Castiellu Antiguu de Stuttgart|''Castiellu Viejo'']], en Stuttgart, residencia de los condes dende'l gobiernu d'[[Everardo I de Wurtemberg|Everardo I]] (muertu en 1325). L'aspeutu actual foi bien modificáu, cola supresión de los fosos y l'estilu renacentista.]]
La [[Casa de Württemberg]] apaeció per primer vegada a fines del sieglu XI. El primer miembru de la familia mentáu nos rexistros foi [[Conrado I de Wurtemberg|Conrado I]], en 1081, que se cree que construyó'l castiellu. Los Württembergs convertir en condes (''Graf'') nel sieglu XII. En 1250, el reináu de la [[Casa de Hohenstaufen]] sobre'l [[ducáu de Suabia]] terminó; esto dexó que los Württembergs ampliaren el so territoriu pa incluyir el ducáu. [[Stuttgart]] (que más tarde se convirtió na capital) foi incorporada al condáu como resultáu del matrimoniu ente [[Ulrico III de Wurtemberg|Ulrico I]] y Mechthild de [[Margraviato de Baden|Baden]] en 1251.
 
El territoriu de Wurtemberg espandióse entá más sol reináu d'[[Ulrico III de Wurtemberg|Ulrico III]], [[Everardo II de Wurtemberg|Everardo II]] y [[Everardo III de Wurtemberg|Everardo III]]. So Everardo III, Württemberg asimiló'l [[condáu de Montbéliard]] ({{lang-de|Mömpelgard}}) al traviés del casamientu del so fíu, [[Everardo 
IV de Wurtemberg|Everardo IV]], con [[Henriette, condesa de Montbéliard]] en 1397.

En 1442, el [[Tratáu de Nürtingen]] foi robláu ente [[Ulrico V de Wurtemberg|Ulrico V]] y el so hermanu [[Lluis I de Wurtemberg-Urach|Ludwig I]]. Como resultáu, Württemberg estremar en dos partes. Ulrico recibió l'área de Stuttgart (Württemberg-Stuttgart), incluyíes les ciudaes de [[Bad Cannstatt]], [[Göppingen]], [[Marbach am Neckar]], [[Neuffen]], [[Nürtingen]], [[Schorndorf]] y [[Waiblingen]]. Ludwig recibió la seición de [[Bad Urach]] (Württemberg-Urach), incluyíes les ciudaes de [[Balingen]], [[Calw]], [[Herrenberg]], [[Münsingen (Alemaña)|Münsingen]], [[Tuttlingen]] y [[Tubinga]]. Esta seición creció pa incluyir el condáu de Montbéliard tamién dempués de la muerte de Henriette en 1444.

Como resultáu del [[Tratáu de Münsingen]] en 1482 y el [[Tratáu de Esslingen]] en 1492, el conde [[Everardo V de Wurtemberg|Everardo V]] llogró reunificar Württemberg y algamó el rangu de duque. Everardo, ensin fíos, convertir nel únicu gobernante d'esti país reunificado. El reinante [[Everardo VI de Wurtemberg|conde Everardo VI de Wurttemberg-Stuttgart]] foi designáu como'l so socesor, y tenía de gobernar n'asociación con un comité de dolce &quot;honorables&quot;, representantes de los dos estaos del país (señores y comunes).

En 1495, so la [[Dieta Imperial de Worms (1495)|Dieta Imperial de Worms]] convocada pol emperador [[Maximiliano I d'Habsburgu|Maximiliano I]] el condáu convertir nel [[Ducáu de Württemberg]].

== Ver tamién ==
* [[Soberanos de Wurtemberg]]
* [[Ducáu de Wurtemberg]]
* [[Reinu de Wurtemberg]]
* [[Estáu de Baden-Wurtemberg]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Referencies ==
{{traducíu ref|en|County of Württemberg}}

{{Tradubot|Condado de Wurtemberg}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Wurtemberg|Ducáu de Wurtemberg]]
[[Categoría:Condaos del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Wurttemberg]]
[[Categoría:Estaos y territorios fundaos en 1083]]
[[Categoría:Estaos y territorios sumíos en 1495]]
[[Categoría:Estaos desapaecíos de Baden-Wurtemberg]]</text>
      <sha1>8iitm3in8sawhju3r2e8h6tq1hvxtyb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ducáu de Wurtemberg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117190</id>
    <revision>
      <id>4765808</id>
      <parentid>4764735</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T11:27:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>488</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Wappenflagge_Herzogtum_Württemberg.svg with [[File:Wappenbanner_Württemberg.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · &quot;Wappenbanner&quot; is the correct</comment>
      <origin>4765808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14124" sha1="mn6wg6qu2olj8j55ddv2xf9j3wrxhzi" xml:space="preserve">{{Ficha d'estáu desapaecíu |nome_oficial
 = ''Herzogtum Württemberg''
|nome_completu = Ducáu de Wurtemberg
|nome_común = Wurtemberg
|continente = Europa |forma_de_gobiernu =
Monarquía feudal
|status = Vasallu del [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]]
|yera = [[Edá Moderna]]
|duración = 
|año_empecipio = 1495
|añu_fin = 1803
|eventu_empecipio = Eleváu a Ducáu |eventu_fin
= Eleváu a [[Eleutoráu de Wurtemberg|Eleutoráu]]
|fecha_entamu = 
|fecha_fin = 
|p1 = Condáu de Wurtemberg
|bandera_p1 = Armoiries Wurtemberg.svg
|s1 = Eleutoráu de Wurtemberg
|bandera_s1 = Flag of Württemberg before 1809.svg
|imaxe_bandera = Wappenbanner Württemberg.svg
|bandera = 
|imaxe_escudu = Armoiries duché de Wurtemberg 1733.svg
|símbolu = Escudu de Wurtemberg
|mapa = Duchy of Württemberg and other territories of Swabia.jpg
|aclaración_mapa = El Ducáu de Wurtemberg (en mariellu) y otros territorios de [[Suabia]]. Publicáu por Mattäus Seutter, circa 1750.
|capital = [[Stuttgart]]
|lema_nacional = 
|himnu_nacional = 
|idioma = [[Idioma suabu|Suabu alemán]]
|idioma_non_oficial = 
|religión = Catolicismu, luteranismu
|moneda = 
|títulu_líder = Duque |líder1
 = [[Federico I de Wurtemberg|Federico I]]
|añu_líder1 = 1797-1803
|dato_año1 = 
|dato_superficie1 = 
|dato_población1 = 
|miembru_de = 
|notes = 
}}
[[Ficheru:Württemberg-karte pieter-van-den-keere 1619.jpg|thumb|250px|Mapa topográficu del ducáu de Wurtemberg n'Alemaña meridional de c. 1619.]]
[[Ficheru:Ludwigsburg Palace December 2018.jpg|thumb|250px|[[Palaciu de Ludwigsburg]], &quot;floriamientu barrocu&quot;, patiu interior.]]
[[Ficheru:Boundary-Stone Fohrenbühl.jpg|thumb|200px|Moyón fronterizu ente Baden y Wurtemberg.]]

El '''Ducáu de Wurtemberg''' ({{lang-de|Herzogtum Württemberg}}) foi un Estáu nel sureste d'[[Alemaña]]. Foi un miembru del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu de 1495 a 1806. La llonxevidá del ducáu mientres cuatro siglos deber al so tamañu, siendo de mayor estensión que los sos inmediatos vecinos. Mientres la [[Reforma protestante]], Wurtemberg encaró un gran presión del [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]] pa permanecer como miembru. Wurtemberg aguantó repitíes invasiones franceses nos sieglu XVII y XVIII, topándose direutamente nel camín ente los exércitos francés y austriacu que taben engardíos na enllargada rivalidá ente la [[Casa de Borbón]] y la [[Casa d'Habsburgu]]. En 1803, [[Napoleón]] alzó'l ducáu pa ser el [[Eleutoráu de Wurtemberg]] del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu, y cuando él mesmu abolió l'Imperiu en 1806, l'Eleutoráu foi elvado a [[Reinu de Wurtemberg]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.friesian.com/deutsch.htm#wurttemberg |títulu=Germany, the German Confederation |editorial=Friesian.com |fecha= |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2012}}&lt;/ref&gt;

== Historia ==
=== Duque Everardo I ===
Everardo V demostró ser ún de los gobernantes más enérxicos de Wurtemberg. En 1495 el so condáu convertir en ducáu, pasando él mesmu a ser agora [[Everardo I de Wurtemberg|Everardo I]].&lt;ref&gt;Esti tipu de duque real soberanu yera conocíu n'Alemaña como ''[[Herzog]]''.&lt;/ref&gt; A la so muerte en 1496 el so primu, el Duque [[Everardo II de Wurtemberg|Everardo II]] asoceder por un curtiu reináu de dos años, terminando cuando foi depuestu.

=== Duque Ulrico ===
El llargu reináu (1498-1550) del Duque [[Ulrico de Wurtemberg|Ulrico]], quien asocedió nel ducáu siendo inda un neñu, probó ser un periodu de gran baturiciu pal país, y delles lleendes circulen alredor de esti home dotáu, inescrupuloso y ambiciosu. Les sos estorsiones pa consiguir dineru pa los sos estravagantes placeres provocaron una rebelión conocida como ''arme Konrad'' ([[Probe Konrad]]), que foi similar a la rebelión n'Inglaterra liderada por [[Wat Tyler]]. Les autoridaes llueu restauraron l'orde, y en 1514 sol [[Tratáu de Tubinga]], el pueblu aceptó pagar les deldes del duque, pero solu en cuenta de dellos privilexos políticos, fundándose entós les llibertaes constitucionales del país.

L'enfrentamientu de Ulrico cola [[Lliga de Suabia]], resultó na invasión de les sos fuercies de Wurtemberg, espulsando al duque y la venta del ducáu a [[Carlos V del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Carlos V, emperador del Sacru Imperiu]], por 220.000 florinos. Carlos entós apurrió Wurtemberg al so hermanu, el rei alemán [[Fernandu I del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Fernandu I]], quien sirvió como gobernante nominal mientres solo unos pocos años. El descontentu causáu pola combinación del opresivo gobiernu austriacu, los disturbios n'Alemaña que llevaron a la [[Guerra de los llabradores alemanes]] y les conmociones espertaes pola [[Reforma protestante|Reforma]], llueu dieron a Ulrico una oportunidá pa recuperar el so ducáu.

En mayu de 1534, ayudáu por [[Felipe I de Hesse|Felipe]], landgrave d'[[Landgraviato de Hesse|Hesse]], y otros príncipes [[protestantismu|protestantes]], Ulrico combatió nuna batalla victoriosa contra les tropes de Fernando en [[Lauffen am Neckar|Lauffen]] qu'acabó nel [[tratáu de Kaaden]]. Cuando se convirtió en duque otra vegada, convertir en duque a encomalo d'un ducáu que yera amás feudu austriacu. Subsiguientemente introdució les doctrines de la relixón reformada y dotó d'ilesies protestantes y escueles toa'l so territoriu. Fundó'l [[seminariu de Tubinga]] (''Tübinger Stift'') en 1536. La conexones de Ulrico cola [[Lliga de Esmalcalda]] lleváron-y a una segunda espulsión, pero en 1547 Carlos V lo reinstaló, anque en condiciones en cierta midida onerosas.

== Reforma ==
=== Duque Cristóbal ===
El fíu de Ulrico y socesor, [[Cristóbal de Wurtemberg|Cristóbal]] (1515-1568), completó la obra de convertir a los sos súbditos a la fe reformada. Introdució un sistema de gobiernu pa la ilesia, el [[Grosse Kirchenordnung]], que duró en parte hasta'l sieglu XX. Nesti reináu púnxose de pies una comisión qu'empezó a supervisar les finances, y los miembros d'esti cuerpu, toos ellos pertenecientes a les clases altes, ganaron considerable poder, principalmente por cuenta de la población, que nesi tiempu, algamaba ente trés y cuatrocientes mil persones.

=== Duque Luis===
El fíu de Cristóbal, [[Lluis III de Wurtemberg (1554-1593)|Luis]], el fundador del [[Collegium illustre]] en [[Tubinga]], morrió ensin descendencia en 1593 y un pariente so, [[Federico I de Wurtemberg (1557-1608)|Federico I]] (1557-1608), asocedió nel ducáu. Esti enérxicu príncipe ignoró les llendes qu'acutaben la so autoridá so la rudimentaria constitución. En 1599, indució al emperador [[Rodolfo II]] a lliberar el ducáu de la [[suzeranía]] d'Austria. Austria, nesi tiempu, controlaba amplies rexones alredor del ducáu, conocíes como &quot;[[Austria Anterior]]&quot;. Una vegada más Wurtemberg convertir nun [[inmediación imperial|feudu inmediatu]] del Imperiu, asegurando la so independencia.

=== Duque Juan Federico ===
A diferencia de los sos predecesores, el siguiente duque, [[Juan Federico de Wurtemberg|Juan Federico]] (1582-1628), fracasó nel so intentu de convertise nun gobernante absolutu, y a encomalo tuvo que reconocer les llendes del so poder. Mientres esti reináu, que remató en xunetu de 1628, Wurtemberg sufrió gravemente la [[Guerra de los Trenta Años]], anque'l mesmu duque nun tomó parte nella.

== Guerra de los Trenta Años ==

=== Duque Everardo III ===
El fíu de Federico y socesor, [[Everardo III de Wurtemberg|Everardo III]] (1628-1674), sicasí, somorguiar na guerra como aliáu de [[Francia]] y [[Suecia]] asina algamó la mayoría d'edá en 1633. Dempués de la [[Batalla de Nördlingen (1634)|Batalla de Nordlingen]] en 1634, les tropes imperiales ocuparon el ducáu y el duque fuxó al exiliu. La [[Paz de Westfalia]] restaurar, pero ante un país despobláu y aprobetáu, pasó'l restu de los sos años esforciándose a reparar los desastres de la enllargada guerra. Wurtemberg foi un campu de batalla central de la Guerra; la so población cayó un 57% ente 1634 y 1655, principalmente por causes de muerte, enfermedaes, amenorgamientu de la natalidá, y la emigración masiva de los llabradores aterrorizaos.&lt;ref&gt;{{cita llibru |nome=Peter |apellíu=Wilson |títulu=The Thirty Years War: Europe's tragedy |url=https://archive.org/details/thirtyyearswareu0000wils |allugamientu=Cambridge |editorial=Belknap Press |añu=2009 |isbn=978-0-674-03634-5 |páxina=[https://archive.org/details/thirtyyearswareu0000wils/page/789 789] }}&lt;/ref&gt;

=== Duque Everardo Luis ===
Mientres el reináu d'[[Everardo Luis de Wurtemberg|Everardo Luis]] (1676-1733), quien asocedió con solo un añu d'edá cuando'l so padre, el Duque [[Guillermo Luis de Wurtemberg|Guillermo Luis]] morrió en 1677, Wurtemberg topó otru enemigu destructivu, [[Lluis XIV de Francia|Lluis XIV]]. En 1688, 1703 y 1707 los franceses entraron nel ducáu, infligiendo brutalidaes y penalidaes sobre los habitantes. 

El país agora escasamente pobláu dio la bienvenida a los fuxitivos [[Valdense|Valdenses]], quien realizaron un gran esfuerciu pa restaurar la prosperidá. Sicasí, les estravagancies del duque, ansiosu por satisfacer los caros gustos del so amante, [[Christiana Wilhelmina von Grävenitz]], neutralizaron parcialmente esti beneficiu. En 1704 Everardo Luis empezó la construcción del [[Palaciu de Ludwigsburg]], nel norte de Stuttgart, a imitación del [[Palaciu de Versalles]].

=== Duque Carlos Alejandro ===
[[Carlos Alejandro de Wurtemberg|Carlos Alejandro]], quien sería duque en 1733, convertir al [[Catolicismu]] mientres yera oficial nel serviciu austriacu. El so conseyeru favoritu yera'l xudíu [[Josef Süss Oppenheimer]], y surdieron suspicacias conforme que maestru y sirviente preparaben la supresión de la [[dieta (asamblea)|dieta]] (el parllamentu local) y la introducción del Catolicismu. Sicasí, la repentina muerte de Carlos Alejandro en marzu de 1737 punxo un fin abrupto a cualesquier d'estos planes, y el rexente, [[Carlos Rodolfo de Wurtemberg-Neuenstadt]], fixo colgar a Oppenheimer.

== Ruina y cayente ==
=== Duque Carlos Eugenio ===
[[Carlos Eugenio de Wurtemberg|Carlos Eugenio]] (1728-1793), quien algamó la mayoría d'edá en 1744, paecía dotáu, pero viciosu y estravagante, llueu cayó en manes d'indignos favoritos. Gastó una gran cantidá de dineru na construcción del &quot;[[Palaciu Nuevu de Stuttgart|Nuevu Castillo]]&quot; en [[Stuttgart]], y púnxose contra [[Reinu de Prusia|Prusia]] mientres la [[Guerra de los Siete Años]] de 1756-1763, que se fixo impopular ente los sos súbditos protestantes.

El so enteru reináu amosó disensiones ente'l gobernante y los gobernaos, y los irregulares y arbitrarios métodos del duque pa consiguir dineru amenaron gran descontentu. Sobrevinieron la intervención del emperador ya inclusive de potencies estranxeres, y en 1770 un alcuerdu formal retiró dalgunos de los agravios de la población. Carlos Eugenio nun caltuvo les sos promeses, anque na so vieyera fixo delles concesiones. 

=== Duque Luis Eugenio ===
Carlos Eugenio nun dexó herederos llexítimos, y foi asocedíu pol so siguiente hermanu, [[Luis Eugenio de Wurtemberg|Luis Eugenio]] (m. 1795), quien nun tenía fíos, polo que pasó al siguiente, [[Federico II Eugenio de Wurtemberg|Federico Eugenio]] (m. 1797). Esti últimu príncipe, quien sirviera nel exércitu de [[Federico II el Grande]], con quien taba emparentáu por matrimoniu, xestionara les sos finques familiares alredor de [[Montbéliard]] y educáu a los sos fíos na fe Protestante como [[francófonos]]. Tola subsiguiente [[Casa de Wurtemberg|familia real de Wurtemberg]] son los sos descendientes.

=== Duque Federico Eugenio (1795-1797)===
Mientres -y curtiu reináu de [[Federico II Eugenio de Wurtemberg|Federico Eugenio]], tropes de la [[Primer República Francesa|República Francesa]] a les órdenes del Xeneral [[Jean Victor Marie Moreau|Moreau]] invadieron Wurtemberg (1796), obligando al duque a retirar les sos tropes del exércitu imperial y pagar arreglos por 8 millones de francos. Anque solo gobernó mientres dos años, Federico II Eugenio salvó con efeutu la independencia del ducáu. Al traviés del matrimoniu de los sos fíos tenía destacaes conexones en toa Europa, incluyendo enllaces coles families reales de Rusia, Austria y Reinu Xuníu.

=== Duque Federico II ===
El fíu de Luis Eugenio, [[Federico I de Wurtemberg|Federico II]], convertir en duque en 1797. El Protestantismu volvió al llar de la casa ducal, y la famila real xuntar a la fe Protestante a partir d'entós.

Federico II (1754-1816), un príncipe que se modelaba en Federico'l Grande, tomó parte na guerra contra Francia desafiando los deseos del so pueblu, y cuando los franceses invadieron de nuevu y afararon el país retirar a [[Erlangen]], onde permaneció hasta la conclusión de la [[Tratáu de Lunéville|paz de Lunéville]] el 9 de febreru de 1803. Por aciu un tratáu priváu con Francia, robláu en marzu de 1802, dexó'l so posesiones na marxe izquierda del [[Rin]], recibiendo a cambéu nueve ciudaes imperiales, ente elles [[Reutlingen]] y [[Heilbronn]], y dellos otros territorios, atropando conxuntamente unes 850 milles cuadraes (2200&amp;nbsp;km²) y conteniendo unos 124.000 habitantes.

Tamién aceptó de [[Napoleón]] en 1803 el títulu de [[Príncipe-eleutor]]. Los nuevos distritos nun fueron incorporáu al ducáu, sinón que permanecieron separaos; fueron conocíos como &quot;Nuevu Wurtemberg&quot; y fueron gobernaos ensin asamblea (dieta). Otres árees fueron adquiríes en 1803-1806 como parte del procesu alemán de [[mediatización]]. En 1805 Wurtemberg tomó les armes al llau de Francia, y pol [[tratáu de Presburgu]], n'avientu de 1805 l'eleutor recibió delles posesiones austriaques en [[Suabia]] y otros territorios como compensa. 

== Referencies ==
{{llistaref}}

{{ORDENAR:Wurtemberg, Ducáu}}


{{Tradubot|Ducado de Wurtemberg}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Wurtemberg|Ducáu de Wurtemberg]]
[[Categoría:Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Wurttemberg]]
[[Categoría:Estaos y territorios fundaos en 1495]]
[[Categoría:Estaos desapaecíos de Baden-Wurtemberg]]</text>
      <sha1>mn6wg6qu2olj8j55ddv2xf9j3wrxhzi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Villanueva de San Juan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122642</id>
    <revision>
      <id>4765743</id>
      <parentid>4746170</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T22:16:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7784" sha1="6j5pglvas22mjf1k3bft8bue9uy28nc" xml:space="preserve">{{llocalidá}}
'''Villanueva de San Juan''' ye un [[conceyu]] [[España|español]] de la [[provincia de Sevilla]], [[Andalucía]] Asitiáu na Sierra Sur de la provincia cerca del picu más altu, El Terril. Nel añu [[2008|2016]] cuntaba con 1.202 habitantes.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.juntadeandalucia.es/institutodeestadisticaycartografia/sima/ficha.htm?mun=41100|títulu=Institutu d'Estadística y Cartografía d'Andalucía. TORCA - Villanueva de San Juan (Sevilla)|fechaaccesu=26 d'ochobre de 2017|sitiuweb=www.juntadeandalucia.es|idioma=es}}&lt;/ref&gt; La so estensión superficial ye de 34 km² y tien una densidá de 40,82 hab/km². Los sos [[coordenaes xeográfiques]] son 37º 03' N, 5º 10' O. Asítiase a una altitú de 466 [[metros]] y a 95 quilómetros de la capital de provincia, [[Sevilla]].

El so fiesta celebren el 24 de xunu, día de San Xuan, patrón del pueblu.

== Demografía ==
Númberu d'habitantes nos últimos diez años.

{{Evolución demográfica |1996=1.610|1998=1.571|1999=1.565|2000=1.527|2001=1.493|2002=1.476

|2003=1.438|2008=1.513|2011=1.328|2014=1.257
|fonte=INE-es}}

== Historia ==
=== Primeros pobladores ===
Nel periodu conocíu como Paleolíticu (periodu más antiguu de la historia), onde s'empecipien les primeres manifestaciones humanes, tamién podemos dicir qu'esta zona tuvo habitada, pos l'afayu d'hachos y otros oxetos de piedra, dan prueba de qu'ello tuvo de ser asina. Pudieren habitar unes cueves o covarones que s'atopen mui cerca del pueblu, les del “Sislillo”, na finca de la “Albina” otra qu'esiste mui cerca de la paraxa denomada “Albina Rivera”, y les del peñón de Algámitas, desconociéndose la esistencia d'otres.

=== Dómina romana ===
Nun tenemos constancia d'otres cultures hasta la dómina de la denominación romana, pos de los restos d'oxetos de folla (texas, vasíes, etc.) tuberíes de plomu y delles monedes del imperiu, que fueron topaos en llugares como la “Laina” a un quilómetru del nucleu urbanu y al SE del TM (Ensin entrar nos descubrimientos de les famoses plaques d'El Saucejo, etc.)

=== Edá Media y dominación árabe ===
Nun sería nada escabarriáu atopar el primer antecedente del nucleu urbanu actual, nun llugar non bien llonxanu al mesmu conocíu como'l “El Xaral”, güei nel T.M. De Pruna, al S. del nuesu T.M., onde ye bien corriente atopar restos humanos y otres muertes propies del pueblu árabe. La situación d'esta zona no que se conoció como la BANDA MORISCA, asitiada ente los reinos cristianos y los musulmanes dio llugar a la creación del nucleu antes citáu de xuru con calter militar, dada la so proximidá con Pruna onde esistía un castiellu y mui cerca tamién del cuetu de la Talaya” en cantu de la carretera de Villanueva de San Juan a Morón de la Frontera.

=== Pertenencia a la Casa ducal de Osuna ===
Cuando nel añu de 1562, el Rei Felipe II concede'l Ducáu de Osuna a D. Pedro Girón de la Cueva, que yera V Conde de Ureña, empieza una nueva etapa de la historia non yá d'esta comarca de Osuna sinón de tola parte d'Andalucía qu'apodera al mentáu Duque.

Ye sol dominiu d'esta Casa Ducal cuando s'alza la so parroquia, primero n'ayuda de la correspondiente a la Colexal de Osuna y yá más tarde con independencia. El primer Tte. Cura que se designó foi D. Fernando de Andrades, y nel periodu entendíu ente l'añu 1.692 y 1.721, predicaron l'Evanxeliu n'este pueblo cuarenta sacerdotes, desempeñando distintes funciones ministeriales. Nestos años namái hubo seis párrocos que tuvieron ayudaos de cutio por otros sacerdotes y relixosos de conventos vecinos, sobre manera polos flaires de la Orde Tercer de San Francisco, del conventu de “Caño Santos” de Cañete la Real (Güei T.M. De Olvera). Dalgunos d'estos apaecen como Ttes. Cures y como capellanes de Misa. Tamién apaecen nesta parroquia relixosos Agustinos, Mercedarios, Mínimos, Carmelites, Franciscanos y Dominicos (estos postreros tuvieron de tener influyencia decisiva a la d'escoyer el Patronalgu de la Virxe del Rosariu.

=== Desapaición de los señoríos ===
Tres el cambéu que se produz na nación española dempués de la Guerra de la Independencia y col espíritu que crea la [[constitución de 1812]], los señoríos feudales lleguen al so fin, España quier ser un estáu llibre y lliberal y empieza un periodu nel que munches aldegues y pedaníes deciden independizase de les villes y ciudaes a les que pertenecíen. Villanueva participa tamién d'esti movimientu y decide lluchar pola so separación del Conceyu de la Villa de Osuna a la que pertenez. En soportando mientres un periodu d'unos 12/14 años unes cargues económiques qu'arruinen a munchos vecinos de l'aldea, deciden dirixise por aciu escritu de fecha 30 d'abril de 1834 al Subdelegáu de Fomentu de la Provincia (Gobiernu Civil) pidiendo la separación de la Villa de Osuna. Tres los trámites oportunos con fecha 15 d'ochobre de 1835 convócase-yos pa la formación de Conceyu propiu (nun se sabe la fecha exauta de la formación d'esti Conceyu pero con seguridá foi'l mesmu añu de 1835).

== Situación xeográfica ==
Allugada na comarca de Osuna, dientro de la sierra sur de la provincia de Sevilla con una superficie de 34,5 Km. Cuadraos, con una altitú sobre'l nivel de mar de 468 metros.
La zona onde s'alluga, al igual que gran parte d'Andalucía, na Dómina Terciaria tuvo ocupada per grandes llagos o quiciabes dafechu pel mar. Prueba d'ello son los numberosos estratos por sedimentación que nun atopamos en cualesquier parte cercana al nuesu nucleu urbanu, (“Los Tajos”, “La Cueva del Pitero”, “La Sienda Alta”, “El Regueru de les Muyeres”, “El Carril”, etc.) que suelen atopase con bastante facilidá.

== Fiestes ==
La Fiesta mayor del conceyu ye la celebrada n'honor del patrón San Xuan Bautista que tomando como referencia'l 24 de xunu cunta con tres díes de duración, nel que s'entamen diversos actos culturales, conciertos musicales y competiciones deportives, magar tocantes a arribación popular la importancia d'estes fiestes ye menor que la del Güertu” ente los villanoveños sigue siendo la de mayor raigón.

El domingu de Resurección celébrase la fiesta del Güertu”, nel que se representa na Plaza de la Ilesia un güertu, un corral con animales, engalánase la cai axacente con vexetación y llántase nel centru de la plaza un árbol con un espantuxu representando a Judas, mientres el día desenvuélvense diverses actuaciones culturales y musicales, púyense los productos de güerta y animales y rematar cola quema del Judas. Esta Fiesta algamó gran popularidá rexistrando una gran arribación de visitantes.

N'abril o mayu (en función de les feches de selmana santa) celébrase la romería n'honor de la patrona la Virxe del Rosariu na ponte de los Seis Güeyos y zona recreativa del ríu Corbones aprovechando'l trazáu de l'antigua carretera El Saucejo-Villanueva de San Juan.

El 7 d'ochobre de cada añu celebra'l día de la patrona de Villanueva de San Juan con, ente otros eventos, procesión n'honor de la patrona.

== Heráldica ==
- Escudu partíu -Primero d'oru,
tres jirón de gules, bordura jaquelada d'oru y gules en trés órdenes.
-Segundu de sinople, una venera de plata

- Al timbre Corona real zarrada

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
* [https://web.archive.org/web/20201228002728/http://www.villanuevadesanjuan.es/opencms/opencms/villanueva-san-juan Páxina web oficial del Escelentísimu Conceyu de Villanueva de San Juan]


{{Tradubot|Villanueva de San Juan}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Conceyos de Sevilla]]
[[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Sevilla]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]]</text>
      <sha1>6j5pglvas22mjf1k3bft8bue9uy28nc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vaaletoa Sualauvi II</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127700</id>
    <revision>
      <id>4765728</id>
      <parentid>4597812</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T18:31:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1981" sha1="8kaksn7b1uicj1j72gmeuqvdboqk46w" xml:space="preserve">{{Tradubot|Vaaletoa Sualauvi II}}
{{persona}}
'''Va{{okina}}aleto{{okina}}a Eti Sualauvi II''' {{nym}} ye'l ''[[O le Ao o le Malo]]'' (Xefe d'Estáu) de [[Samoa]], dende'l [[21 de xunetu]] de [[2017]].&lt;ref&gt;[http://www.samoaplanet.com/new-head-state-sworn-into-office/ Samoa Planet] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Samoa Planet |2=http://www.samoaplanet.com/new-head-state-sworn-into-office/ |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Ostenta'l títulu de ''Tuimaleali{{okina}}ifano'' dende [[1977]].&lt;ref&gt;[http://members.iinet.net.au/~royalty/states/oceania/tuimalealiifano.html Genealogy]&lt;/ref&gt;

Tamién ostenta los títulos de ''Tui A{{okina}}ana y Tama{{okina}}aiga.

== Biografía ==
Miembro de la dinastía [[Taua{{okina}}ana]], ye bisnietu d'unu de los líderes del Movimientu Mau, Tuimaleali{{okina}}ifano Fa{{okina}}aoloi{{okina}}i, y sobrín del miembru orixinal del Conseyu de los Diputaos, [[Tuimaleali{{okina}}ifano Suatipatipa II]]. Trabayó como abogáu y primero fuera inspeutor Xefe de policía y profesor d'enseñanza secundaria. Foi oficial de policia en [[Nueva Zelanda]] mientres trés años. Tamién emprestó serviciu como fiduciario públicu, abogáu y procurador na [[Corte Suprema de Samoa]]. Ye diáconu mayor y tamién predicador llaicu de la villa de Matautu Falelatai y predicó sermones n'[[Australia]] y [[Nueva Zelanda]] pa la [[Ilesia Congregacional Cristiana de Samoa]]. Foi miembru del Conseyu de Diputaos del Xefe del Estáu dende [[1993]] hasta [[2001]], y darréu dende [[2004]]. Foi alzáu a ''[[O le Ao o le Malo]]'' el [[21 de xunetu]] de [[2017]].

== Educación ==
Sualauvi II tien una Llicenciatura en Lleis pola [[Universidá Nacional Australiana]] y un Diploma n'Estudios Teolóxicos pol [[Malua Theological College]].

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces persona}}

{{NF|1947||Sualauvi, Vaaletoa}}
[[Categoría:Políticos y polítiques de Samoa]]</text>
      <sha1>8kaksn7b1uicj1j72gmeuqvdboqk46w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Xuegos Olímpicos de Nagano 1998</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130902</id>
    <revision>
      <id>4765771</id>
      <parentid>4762837</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T05:28:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95296" sha1="979l6n91e4hbsjoqp54b0ps02cd6s5x" xml:space="preserve">{{competición deportiva}}
Los '''Xuegos Olímpicos de Nagano 1998''', oficialmente conocíos como los '''XVIII''' '''[[Xuegos Olímpicos d'Iviernu]]''', fueron un [[eventu multideportivu]] internacional celebráu en Nagano, [[Xapón]], ente'l 7 y el 22 de febreru de [[1998]]. Nesta edición participaron 2176 atletes —1389 homes y 787 muyeres— de 72 [[Comité olímpicu nacional|comités olímpicos nacionales]], que compitieron en 68 eventos de 14 [[Deporte|deportes]].

La XVIII Olimpiada d'Iviernu foi la segunda entamada en [[Xapón]] dempués de Sapporo 1972, y la tercer cita olímpica si cuntamos l'eventu de branu de [[Xuegos Olímpicos de Tokyo 1964|Tokiu 1964.]] La mayoría de competencies tuvieron llugar en cuatro estaciones de monte de la prefeutura de Nagano, ente que na capital atopaben l'estadiu olímpicu y los pabellones cubiertos. Hubo dos nueves incorporaciones al programa olímpicu: el [[curling]] —que debutara en Chamonix 1924— y el [[Snowboarding|snowboard]], según el primer tornéu femenín de ḥoquei sobre xelu.

Nel planu deportivu hubo actuaciones destacaes como les cinco medayes de la rusa Larisa Lazutina n'esquí de fondu, deporte nel que tamién rellumaría'l noruegu Bjørn Dæhlie con tres oros. En ḥoquei sobre xelu #llegar a un alcuerdu por que s xugadores profesionales pudieren asistir al eventu, con victoria de la [[República Checa]] sobre les grandes favorites. L'austriacu Hermann Maier #sobreponer a una dura cayida pa ganar dos medayes d'oru n'esquí alpín; el [[Saltu d'esquí|saltador d'esquí]] xaponés Kazuyoshi Funaki fixo una puntuación perfeuta en trampolín xigante, y l'americana [[Tara Lipinski]] #convertir na campeona olímpica más nueva de la historia —14 años— col oru en [[Patinaxe artísticu sobre xelu|patinaxe artísticu.]] Amás, les innovaciones introducíes en [[Patinaxe de velocidá sobre xelu|patinaxe de velocidá]] dexaron bater hasta cinco récores mundiales.

Alemaña volvió #liderar el medayeru tanto en númberu de preseas como n'oros, siguida per Noruega y Rusia. Los anfitriones quedaron en séptima posición.

Les males condiciones climatolóxiques obligaron a retrasar la celebración de nueve pruebes, siete d'esquí alpín. Magar ello considérase que Nagano 1998 resultó un ésitu organizativo.

== Eleición ==
[[Ficheru:View_of_Nagano_City_from_Mt._Asahiyama.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|280x280px|Panorámica de Nagano, [[Xapón]].]]
N'entamando los Xuegos Olímpicos de [[Xuegos Olímpicos de Tokyo 1964|Tokiu 1964]] (branu) y Sapporo 1972 (iviernu), el Comité Olímpicu Xaponés (JOC) presentó la candidatura de Nagano con vistes a la edición iverniza de 1998. La prefeutura de Nagano, asitiada na parte central de la isla de Honshū, ye una rexón montascosa que yá se postuló pa los Xuegos d'Iviernu en 1940 y en 1968, siendo refugada en dambos casos en favor de [[Sapporo]].&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=30}}&lt;/ref&gt;

Dempués de que'l JOC anunciara la so intención de presentar candidatura pa los XVIII Xuegos Olímpicos d'Iviernu, el gobiernu prefeutural y el sector priváu local fixeron un frente común pa defender una propuesta. El [[1 de xunu]] de [[1988]], Nagano #imponer na votación del Comité con 34 votos sobre 45, frente a les opciones de Asahikawa, Morioka y Yamagata.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=32}}&lt;/ref&gt; El gobiernu xaponés non solo sofitó-yos, sinón que vio una oportunidá pa desenvolver la economía ya infraestructures de Nagano y la so redolada.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu=Weisman |nome=Steven R. |títulu=Development For Olympics Divides Japan|url=http://www.nytimes.com/1991/08/30/world/development-for-olympics-divides-japan.html|fecha=30 d'agostu de 1991 |fechaaccesu=8 de xineru de 2018|periódico=The New York Times |páxina=|issn=0362-4331|idioma=en}}&lt;/ref&gt;

La candidatura apostaba pola concentración de pruebes nun radiu de 40 quilómetros y pol mayor presupuestu, según pola esperiencia xaponesa pa montar eventos deportivos.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cita web|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1991/06/16/pagina-45/1237719/pdf.html|autor=|enllaceautor=|fecha=16 de xunu de 1991|títulu=Nagano '98 ya es un hecho|idioma=|editorial=|fechaaccesu=8 de xineru de 2018|sitiuweb=Mundo Deportivo|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180114020245/http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1991/06/16/pagina-45/1237719/pdf.html|fechaarchivu=2018-01-14}}&lt;/ref&gt; Sicasí, la gran mayoría de les infraestructures previstes taben pendientes de construcción, polo qu'enfrentaba tanto la oposición de los movimientos ecoloxistes como les crítiques al sobrecostu organizativo.

La votación final tuvo llugar na 97ª sesión del COI, celebrada'l 15 de xunu de 1991 en [[Birmingham]], con dos candidatures favorites: Nagano y [[Salt Lake City]] (Estaos Xuníos). Tamién participaron les ciudaes de Aosta (Italia), [[Jaca]] (España) y Östersund (Suecia), toes elles con posibilidaes bien llindaes.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1991/06/15/pagina-41/1450394/pdf.html|fecha=15 de xunu de 1991|títulu=Jaca quema el último cartucho|fechaaccesu=8 de xineru de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180114020314/http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1991/06/15/pagina-41/1450394/pdf.html|fechaarchivu=2018-01-14}}&lt;/ref&gt; Magar la delegación de Salt Lake City ganara opciones conforme averábase la sesión, pesó más ente los miembros del COI el fechu de que l'americana [[Atlanta]] entamaría los Xuegos Olímpicos de 1996.&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/1991/06/16/sports/olympics-olympics-to-return-to-asia-in-1998.html «Olympics To Return To Asia In 1998»]. ''The New York Times'' (en inglés). 16 de xunu de 1991. &lt;small&gt;ISSN&amp;nbsp;[//www.worldcat.org/issn/0362-4331 0362-4331]&lt;/small&gt;. Consultáu'l 8 de xineru de 2018.{{cita publicación |apellíu= |nome= |títulu=Olympics To Return To Asia In 1998|url=http://www.nytimes.com/1991/06/16/sports/olympics-olympics-to-return-to-asia-in-1998.html|fecha=16 de xunu de 1991 |fechaaccesu=8 de xineru de 2018|periódico=The New York Times |páxina=|issn=0362-4331|idioma=en}}&lt;/ref&gt; Foi necesariu llegar a la última ronda, na que los xaponeses vencieron a la capital d'Utah por solu cuatro votos de diferencia.&lt;center&gt;
{| width=&quot;350px&quot; style=&quot;margin: 0.5em 1em 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; border=&quot;1&quot;
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; |'''97ª''' '''[[Sesión del Comité Olímpicu Internacional|Sesión del Comité Olímpicu Internacional15]]'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
de xunu de [[1991]], [[Birmingham]], [[Reinu Xuníu]]
|-
! width=&quot;75%&quot; |Ciudá
! colspan=&quot;6&quot; |Votación
|-
|  ()
| align=&quot;center&quot; |'''21'''
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; |'''30'''
| align=&quot;center&quot; |'''36'''
| align=&quot;center&quot; |'''46'''
|-
|  ()
| align=&quot;center&quot; |15
| align=&quot;center&quot; |(59)
| align=&quot;center&quot; |27
| align=&quot;center&quot; |29
| align=&quot;center&quot; |42
|-
|[[Ficheru:Flag_of_Sweden.svg|link=|borde|20x20px| ]]  ()
| align=&quot;center&quot; |18
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; |25
| align=&quot;center&quot; |23
| align=&quot;center&quot; | -
|-
|[[Ficheru:Flag_of_Spain.svg|link=|borde|20x20px| ]]  ()
| align=&quot;center&quot; |19
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; |5
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
|-
|[[Ficheru:Flag_of_Italy.svg|link=|borde|20x20px| ]]  ()
| align=&quot;center&quot; |15
| align=&quot;center&quot; |(29)
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
|}
&lt;/center&gt;

== Organización ==

=== Comité Organizador ===
El Comité Organizador de Nagano 1998 (NAOC, poles sos sigles n'inglés) quedó constuido el [[27 de payares]] de [[1991]], solu cinco meses dempués de la eleición del COI, con un total de 35 miembros nel conseyu executivu; 14 comisiones específiques, y hasta 22 subcomisiones pa una mayor especialización.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=48}}&lt;/ref&gt; El so máximu responsable foi Eishiro Saito, presidente de la Fundación d'Inversiones Deportives de Xapón y exdirigente de Nippon Steel.&lt;ref&gt;[http://articles.latimes.com/2002/apr/25/local/me-passing25.1 «Eishiro Saito, 90; Participated in U.S.-Japan Trade Talks»]. ''Los Angeles Times'' (en inglés). 25 d'abril de 2002. &lt;small&gt;ISSN&amp;nbsp;[//www.worldcat.org/issn/0458-3035 0458-3035]&lt;/small&gt;. Consultáu'l 9 de xineru de 2018.{{cita publicación |apellíu= |nome= |títulu=Eishiro Saito, 90; Participated in U.S.-Japan Trade Talks|url=http://articles.latimes.com/2002/apr/25/local/me-passing25.1|fecha=25 d'abril de 2002 |fechaaccesu=9 de xineru de 2018|periódico=Los Angeles Times |páxina=|issn=0458-3035|idioma=en}}&lt;/ref&gt; La direición xeneral correría a cargu del viceministru del Interior, Tadashi Tsuda (1991-1993) y Makoto Kobayashi (1993-1998). Amás nomáronse cuatro vicepresidentes: Hironoshin Furuhashi, presidente del Comité Olímpicu Xaponés; Yoshiaki Tsutsumi, presidente de la Federación Xaponesa d'Esquí; Goro Yoshimura, gobernador de la prefeutura de Nagano, y Tasuku Tsukada, alcalde de Nagano.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=46}}&lt;/ref&gt;

El NAOC marcárase tres principios básicos pa la operativa: incentivar la participación de la infancia, respetar el medioambiente, y promover la paz mundial ente pueblos.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=51}}&lt;/ref&gt; El primer puntu contemplaba numberosos programes nacionales p'arreyar a la infancia cola so redolada. Y yá que l'impautu ambiental fuera ún de los aspeutos más revesosos, los organizadores centraron esfuercios na reutilización de sedes dempués de los Xuegos, ente elles l'estadiu olímpicu. El plan básicu contemplaba ocho apartaos: «deportes», «cultura», «medios de comunicación», «loxística», «villa olímpica», «sistema de telecomunicaciones», «estructura operativa y personal», y «rellaciones públiques y diseñu».&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=52}}&lt;/ref&gt;

A pidimientu de Xapón, l'Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes aprobó en 1997 una resolución pol cumplimientu de la [[tregua olímpica]] mientres l'eventu.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=12}}&lt;/ref&gt;

=== Financiamientu ===
[[Ficheru:Nagano-10000yen-1st.jpg|miniaturadeimagen|Moneda conmemorativa de los Xuegos Olímpicos de Nagano 1998.]]
Los XVIII Xuegos d'Iviernu fueron los más costosos hasta la fecha. Magar nun esiste una cifra oficial porque'l NAOC #negar a apurrila ya inclusive se destruyó documentación, envalórase que'l gastu total foi cimeru a los 12 500 millones de dólares. La mayor parte nun tuvo que ver coles instalaciones deportives, nes que se #gastar 914 millones de dólares, sinón col agospiamientu y los nuevos medios de tresporte como la llinia de tren bala (''shinkansen'') ente [[Tokiu]] y Nagano, contemplaes nes cuentes. Otru factor desestabilizador foi l'españíu de la burbuya financiera de Xapón y la devaluación del [[yen]], qu'obligó a los organizadores a replantegar tol presupuestu.&lt;ref name=&quot;:34&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.washingtonpost.com/wp-srv/digest/daily/jan99/nagano21.htm|autor=|enllaceautor=|fecha=21 de xineru de 1999 |títulu=Nagano Burned Documents Tracing '98 Olympics Bid|idioma=en|editorial= |fechaaccesu=12 de xineru de 2018|sitiuweb=Washington Post}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:35&quot;&gt;{{cita publicación|apellíu=Macintyre|nome=Donald|títulu=Japan's Sullied Bid|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2053970,00.html|fecha=1 de febreru de 1999|fechaaccesu=11 de xineru de 2018|periódico=Time|páxina=|issn=0040-781X|idioma=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220626173316/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2053970,00.html|archivedate=2022-06-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnnnagano&quot;&gt;Riley, Charles. [http://money.cnn.com/gallery/news/2013/09/07/olympics-cost/4.html «Olympics disasters: 5 cities that spent too much»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180323161039/http://money.cnn.com/gallery/news/2013/09/07/olympics-cost/4.html |date=2018-03-23 }}. ''CNN Money'' (en inglés). Consultáu'l 12 de xineru de 2018.{{cita publicación|apellíu=Riley|nome=Charles|títulu=Olympics disasters: 5 cities that spent too much|url=http://money.cnn.com/gallery/news/2013/09/07/olympics-cost/4.html|fecha=|fechaaccesu=12 de xineru de 2018|periódico=CNN Money|páxina=|idioma=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180323161039/http://money.cnn.com/gallery/news/2013/09/07/olympics-cost/4.html|archivedate=2018-03-23}}&lt;/ref&gt;

Los gastos fueron cubiertos con subvenciones estatales, venta d'entraes, llotería, ''merchandising'', patrocinios deportivos y venta de derechos de televisión. La inversión de Nagano 1998 nun sería superada hasta la celebración de los [[Xuegos Olímpicos de Sochi 2014]].

=== Venta d'entraes ===
El comité organizador punxo a la venta 1 286 000 entraes pa les distintes competencies y ceremonies. Al terminar los XX.OO. vendiérense 1 149 615 llocalidaes, que representen el 89,4% del total. Si sumamos les invitaciones y entraes reservaes, hubo 1 275 529 espectadores nel acumuláu de toles pruebes. Los datos yeren meyores que los rexistraos en Lillehammer 1994, y ensin llegar a superar en númberu a Calgary 1988 sí representaben un porcentaxe mayor. De fechu el beneficiu total foi de 8500 millones de yenes, percima de lo previsto. Parte del ésitu #deber a la bona acoyida del públicu xaponés; comercializáronse abonos pa delles pruebes, y los neños gociaben d'un 50% de descuentu.&lt;ref name=&quot;coiticket&quot;&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=80}}&lt;/ref&gt;

Les pruebes con meyor acoyida fueron el ḥoquei sobre xelu, con 295 802 llocalidaes que representen el 26% del total; l'esquí alpín (166 092), el saltu d'esquí (96 000) y el patinaxe de velocidá (93 000 000). Escosáronse toles entraes disponibles n'ocho de los catorce disciplines, según nes ceremonies d'apertura y clausura. L'únicu puntu débil foi l'esquí de fondu, que solo vendió'l 56,6% de los 146 000 boletos disponibles.&lt;ref name=&quot;tickettotal&quot;&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=81}}&lt;/ref&gt;

=== Tresportes ===
[[Ficheru:E2_J6_Asama_Karuizawa_19980218.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|250x250px|«Tren bala» de la Serie Y2 que cubría la llinia ente Tokiu y Nagano ([[1998]]).]]
El mayor desafíu de los organizadores yera desenvolver una rede de tresporte eficiente nuna redolada bien contraria, marcáu pelos montes y les intenses nevaes pel hibiernu. Una de les principales dificultaes foi coneutar la [[Villa Olímpica|villa olímpica]], a 7 km del centru de Nagano, coles sedes asitiaes en cinco #emplazamiento distintos. La situación xeográfica de la prefeutura de Nagano llindaba la construcción de carreteres, polo que yera previsible qu'hubiera atascos, y amás húbose de trabayar con previsiones porque nun se conocería'l númberu exactu d'atletes y públicu hasta los meses previos.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=234}}&lt;/ref&gt;

L'estáu financió la construcción del tren d'alta velocidá: la llinia Shinkansen Nagano, inaugurada'l [[1 d'ochobre]] de [[1997]], coneuta los 221 km que dixebren Nagano de [[Tokiu]] en menos de dos hores gracies al tren bala». Per otru llau, llevantáronse dos nueves autopistes y ameyoráronse los 114 km de carreteres nel interior de la prefeutura. Los aeropuertos que recibiríen a les delegaciones yeren Narita (Tokiu), Kansai (Osaka) y [[Nagoya]]; casi tolos visitantes aterrizaron na capital.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=238}}&lt;/ref&gt;

El plan de tresporte tomaba dende l'apertura de la villa olímpica ([[24 de xineru]]) hasta la ceremonia de clausura (25 de febreru).&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=236}}&lt;/ref&gt; Aproximadamente'l 64% de los participantes llegaren na primer selmana de febreru, ente que el 74% colárense nos últimos trés díes de los XX. OO.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=237}}&lt;/ref&gt; El comité d'organización consiguiera que les autoridaes ampliaren los horarios y la flota de vehículos disponibles, munchos vencíos poles prefeutures vecines. A pesar del esfuerciu de los espectadores por usar tresporte públicu, los embotellamientos na zona metropolitana fueron inevitables.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cita web|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/02/23/pagina-41/392958/pdf.html|fecha=23 de febreru de 1998|títulu=Los Juegos de la tecnología y de las tormentas|obra=Mundo Deportivo|fechaaccesu=12 de xineru de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180114020311/http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/02/23/pagina-41/392958/pdf.html|fechaarchivu=2018-01-14}}&lt;/ref&gt;

Los XX. OO. de 1998 destacaron pol usu de sistemes intelixentes de tresporte pa indicar les restricciones de tráficu. Aproximadamente 1.520 vehículos fueron forníos con esti modelu de navegación.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=248}}&lt;/ref&gt;

=== Medios de comunicación ===
El Centru Internacional de Tresmisión (IBC) tuvo asitiáu nuna antigua fábrica testil a 2 km del centru de Nagano, ente que'l Centru de Prensa #allugar nun edificiu cercanu que taba xustu al llau del estadiu de ḥoquei sobre xelu (''Big'' Hat).&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=169}}&lt;/ref&gt; Un total de 8329 persones recibieron acreditaciones pa cubrir los XX. OO.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=168}}&lt;/ref&gt;

La responsable de producir la señal internacional de los XX. OO. foi la Organización de Radio y Televisión Olímpica (ORTO'98), compuesta pola radiodifusora pública NHK y delles cadenes privaes xaponeses. Los participantes partieron les pruebes en base a la so aportación, ya inclusive hubo collaboraciones de medios estranxeros en deportes como'l ḥoquei sobre xelu o'l [[curling]]. Más de de 1600 emplegaos y 380 cámares #encargar de producir más de 10 000 hores de señal en direuto y reportaxes, polo qu'hubo un aumentu de la cobertoria televisiva del 55% al respeutive de Lillehammer 1994. Los XX. OO. pudieron trate en 160 países, cuarenta más que na edición anterior. Per primer vegada utilizárase fibra óptica pa la tresmisión d'imáxenes.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=190}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=188}}&lt;/ref&gt;

El costu de los derechos d'emisión foi de 513 millones de dólares, más del doble de #llograr en 1994. A nivel internacional #vender a [[CBS]] pa Estaos Xuníos, CBC en Canadá y la Xunión Europea de Radiodifusión (UER) n'Europa.

== Sedes ya instalaciones ==
[[Ficheru:Nagano_Olympic_Stadium.jpg|miniaturadeimagen|270x270px|Fachada del Estadiu Olímpicu de Nagano.]]

=== Instalaciones deportives ===
Utilizáronse 15 instalaciones pa los XVIII Xuegos Olímpicos d'Iviernu, toes elles na prefeutura de Nagano. Les pruebes en pabellones #celebrar en Nagano, ente que les de monte tendríen llugar nes estaciones de ciudaes cercanes: Iizuna (20 km al norte), Yamanouchi (30 km al nordeste), Hakuba (50 km al oeste) y Nozawaonsen (50 km al norte).&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=105 (vol.2)}}&lt;/ref&gt;

Les cinco sedes de Nagano fueron construyíes espresamente pal eventu y con vistes a ser reutilizaes. L'Estadiu Olímpicu de Nagano, diseñáu p'allugar les ceremonies d'apertura y clausura, ye l'estadiu llocal de [[béisbol]] dende'l 2000. Lo mesmo asocedió col ''Aqua Wing Arena'', que pasó d'allugar [[Ḥoquei sobre xelu|ḥoquei sobre xelu]] a ser una piscina olímpica, y col ''White Ring'', güei convertíu nun ximnasiu. Les pistes de xelu de ''Big Hat'' y ''M-Wave'' sí caltendríen el so usu orixinal. El [[curling]] #celebrar en Karuizawa, a 80 km de la capital de prefeutura.

Tocantes a les sedes de monte, el comité organizador fixo dellos cambeos p'afaese a les demandes tantu de les federaciones deportives como de l'Axencia Medioambiental de Xapón. La prueba de [[biatlón]], pa la que se previera una pista en Hakuba, tuvo que ser treslladada a Nozawaonsen, en cumplimientu del protocolu CITES sobre [[Especie en peligru d'estinción|especies protexíes.]] Y en [[1996]] el NAOC caltuvo un enfrentamientu cola Federación Internacional d'Esquí sobre'l tamañu de la pista de descensu masculín en Happoone, que finalmente amplióse a pidimientu de los esquiadores.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=190 (vol.2)}}&lt;/ref&gt; De la mesma, non pudieron construyise instalaciones permanentes nos montes Higashidate y Yakebitai pola so condición de [[Parque nacional|parques nacionales]].

La pista de [[bobsleigh]] y [[luge]] de Iizuna foi la primera d'Asia con homologación p'allugar competencies internacionales de dambos deportes.

==== Sedes de monte ====
[[Ficheru:Happou1.jpg|miniaturadeimagen|Estación d'esquí de Happoone.]]

===== Hakuba =====
* Estación de Happoone – [[esquí alpín]] (descensu, súper xigante, combinada).
* Estadiu de saltos d'esquí de Hakuba – [[Saltu d'esquí|saltos d'esquí]], [[combinada nórdica]] (saltos).
* Snow Harp – [[esquí de fondu]], combinada nórdica (fondu)

===== Iizuna =====
* Estación de Iizuna Kogen – [[esquí acrobáticu]].
* Spiral – [[bobsleigh]], [[luge]].

===== Nozawaonsen =====
* Estación de Nozawa Onsen – [[biatlón]].

===== Yamanouchi =====
* Monte Higashidate – esquí alpín (eslalon xigante).
* Monte Yakebitai – esquí alpín (eslalon), [[Snowboarding|snowboard]] (eslalon xigante).
* Kanbayashi – snowboard (mediu tubu).

==== Sedes en ciudá ====
[[Ficheru:Aqua_Wing_Arena.JPG|miniaturadeimagen|Esterior del Aqua Wing Arena.]]

===== Nagano =====
* Estadiu Olímpicu de Nagano – ceremonies d'apertura y clausura.
* Big Hat – [[Ḥoquei sobre xelu|ḥoquei sobre xelu]].
* Aqua Wing Arena – ḥoquei sobre xelu (solo preliminares)
* M-Wave – [[Patinaxe de velocidá sobre xelu|patinaxe de velocidá]]
* White Ring – [[Patinaxe artísticu sobre xelu|patinaxe artísticu]], [[Patinaxe de velocidá sobre pista curtia|patinaxe de velocidá en pista curtia]]

===== Karuizawa =====
* Sable de Kazakoshi – [[curling]].

=== Villa Olímpica ===
La [[Villa Olímpica|villa olímpica]] foi inaugurada'l [[24 de xineru]] de [[1998]] y tuvo allugada nel distritu de Imai, a 7 km del centru de Nagano. Trátase d'un complexu residencial, formáu por 1032 apartamentos en 22 edificios, qu'a lo llargo del eventu acoyería a más de 3200 atletes, entrenadores y árbitros. Amás habilitáronse dos villes adicionales en Hakuba y en Karuizawa. Al términu de los XX.OO. tolos pisos salieron al mercáu inmobiliariu.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=238 (vol.2)}}&lt;/ref&gt;

== Símbolos ==

=== Imaxe corporativa ===
[[Ficheru:1998_Nagano_Olympics_bridge_(4415089217).jpg|miniaturadeimagen|240x240px|Logotipu de Nagano 1998 nuna ponte de la ciudá.]]
L'emblema de los Xuegos Olímpicos de Nagano 1998 consiste nuna flor de les nieves que simboliza la redolada natural de Nagano. Cada pétalu ta formáu polos colores y solombres de seis pictogrames de deportes d'iviernu, toos ellos con formes enérxiques. Na parte inferior figuren el nome de la ciudá, l'añu del eventu y los [[Aniellos olímpicos|aniellos olímpicos]].

El comité organizador trabayó estrechamente col COI pa implementar la imaxe corporativa a cargu del estudiu Landor Associates, responsables de la imaxe d'Atlanta 1996. Amás diseñáronse dellos cartelos artísticos: el principal corrió al cargu de Masuteru Aoba y reflexa a un malvís posáu nunos cayaos d'esquí. Tola temática #centrar nel respetu al mediu ambiente y na harmonía cola naturaleza.

La de 1998 foi tamién la primer edición de los Xuegos Olímpicos d'Iviernu en cuntar con un sitiu web. El comité organizador collaboró con [[IBM]] pa diseñar un portal d'información en xaponés, inglés y francés.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=112}}&lt;/ref&gt;

=== Mascotes ===
Les mascotes oficiales de Nagano 1998 fueron cuatro uxos de diseñu astrautu, conocíos como ''Snowlets'': Sukki, Nokki, Lekki y Tsukki. Cada animal simboliza los [[elementos de l'antigüedá]]: fueu, aire, tierra y agua. De la mesma, l'uxu representa la sabiduría del monte» na [[mitoloxía griega]] y ye tamién un animal característicu de los montes de la prefeutura de Nagano, polo que foi escoyíu pa reflexar el venceyu ente naturaleza ya iviernu. L'axencia responsable del diseñu ye Landor Associates y el nome salió por votación popular ente los escolares xaponeses.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.olympic.org/nagano-1998-mascots |títulu=Nagano 1998 Mascots|idioma=en|obra=Comité Olímpicu Internacional |fechaaccesu=13 de xineru de 2018}}&lt;/ref&gt;

=== Medayes ===
Les medayes taben trabayaes con laqueado xaponés y per primer vegada incluyíen colores distintos al del metal. Nel anverso figura un sol naciente en laqueado ''maki-y'' y la inscripción «The XVIII Olympic Winter Games», arrodiáu per lloreos y col logotipu de Nagano n'esmalte alveolado. Nel aviesu, el mesmu emblema ta representáu en ''maki-y'' sobre un fondu del monte Shinshu. Tolos laqueados corrieron al cargu d'artistes de la rexón de Kiso, al suroeste de Nagano.&lt;ref&gt;[https://www.olympic.org/nagano-1998-medals «Nagano 1998 Medals - Design, History &amp; Photos»]. ''Comité Olímpicu Internacional'' (en inglés). 27 d'abril de 2017. Consultáu'l 13 de xineru de 2018.{{cita publicación |apellíu= |nome= |títulu=Nagano 1998 Medals - Design, History &amp; Photos|url=https://www.olympic.org/nagano-1998-medals|fecha=27 d'abril de 2017 |fechaaccesu=13 de xineru de 2018|periódico=Comité Olímpicu Internacional |páxina=|idioma=en}}&lt;/ref&gt;

== Antorcha olímpica ==
[[Ficheru:Nagano_torch.JPG|miniaturadeimagen|213x213px|[[Llapa olímpica|Antorcha olímpica]] oficial de Nagano 1998.]]
Acordies cola tradición, la llapada olímpica foi encendida colos rayos del sol nuna ceremonia entamada nel Templu de Hera ([[Grecia]]) el [[19 d'avientu]] de [[1997]].&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=105 (vol.2)}}&lt;/ref&gt; Los organizadores recoyeron trés díes depués pa lleva-y la n'avión hasta [[Tokiu]], con una receición oficial del primer ministru Ryūtarō Hashimoto, y dempués #esponer al públicu nel distritu de Ginza y nel parque Yoyogi.

Por que la llapada olímpica pudiera percorrer tolos rincones de Xapón en pocu tiempu, el [[4 de xineru]] encendieron trés antorches que percorreríen trés rutes distintes:
* Ruta 1: [[Sapporo]], Hakodate, Aomori, Fukushima, Tokiu, Nagano.
* Ruta 2: Kagoshima, Oita, Tokushima, [[Osaka]], Nagano.
* Ruta 3: Okinawa, [[Nagasaki]], Yamaguchi, [[Hiroshima]], Tottori, Fukui, Niigata, Nagano.
Los trés relevos empezaron el [[6 de xineru]] dende les sos respeutives ciudaes; el [[23 de xineru]] llegaron a la prefeutura de Nagano pa pasar por toles sos 120 conceyos, y el [[5 de febreru]] converxeron nuna sola antorcha en Nagano, onde tuvo llugar el tramu final. La postrera relevista y encargada d'encender el pebeteru foi la patinadora artística Midori Itō, medaya de plata en Albertville 1992.

Los relevos de la llapada olímpica en Xapón, patrocinaos por Coca Cola, duraron 33 díes con un percorríu total de 1162 km en 162 etapes.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=104 (vol.2)}}&lt;/ref&gt; En total participaron 6901 relevistas, partíos n'equipos de seis persones: un corredor, un acompañante y cuatro persones de sofitu. El diseñu de l'antorcha, de 55 centímetros y forma hexagonal, taba inspiráu nes tees tradicionales xaponeses (''taimatsu'').&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.olympic.org/nagano-1998-torch-relay |títulu=Nagano 1998 Torch Relay|idioma=en|obra=Comité Olímpicu Internacional |fechaaccesu=13 de xineru de 2018}}&lt;/ref&gt;

== Deportes ==
L'eventu deportivu tomó 68 pruebes —siete pruebes más que na pasada edición— en 14 deportes. Añadiéronse dos nuevos deportes al programa olímpicu, el [[curling]] y el [[Snowboarding|snowboard]], según el tornéu femenín de ḥoquei sobre xelu.
{| style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
|
* [[Ficheru:Biathlon_pictogram.svg|17x17px]] Biatlón (&lt;small&gt;6&lt;/small&gt;)
* [[Ficheru:Bobsleigh_pictogram.svg|17x17px]] Bobsleigh (&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;)
* [[Ficheru:Nordic_combined_pictogram.svg|17x17px]] Combinada nórdica (&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;)
* [[Ficheru:Curling_pictogram.svg|17x17px]] Curling (&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;)
* [[Ficheru:Freestyle_skiing_pictogram.svg|17x17px]] Esquí acrobáticu (&lt;small&gt;4&lt;/small&gt;)
* [[Ficheru:Alpine_skiing_pictogram.svg|17x17px]] Esquí alpín (&lt;small&gt;10&lt;/small&gt;)
* [[Ficheru:Cross_country_skiing_pictogram.svg|17x17px]] Esquí de fondu (&lt;small&gt;10&lt;/small&gt;)
| valign=&quot;top&quot; |
* [[Ficheru:Ice_hockey_pictogram.svg|17x17px]] Ḥoquei sobre xelu (&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;)
* [[Ficheru:Luge_pictogram.svg|17x17px]] Luge (&lt;small&gt;3&lt;/small&gt;)
* [[Ficheru:Figure_skating_pictogram.svg|17x17px]] Patinaxe artísticu (&lt;small&gt;4&lt;/small&gt;)
* [[Ficheru:Speed_skating_pictogram.svg|17x17px]] Patinaxe de velocidá (&lt;small&gt;10&lt;/small&gt;)
* [[Ficheru:Short_track_speed_skating_pictogram.svg|17x17px]] Patinaxe de velocidá en pista curtia (&lt;small&gt;6&lt;/small&gt;)
* [[Ficheru:Ski_jumping_pictogram.svg|17x17px]] Saltos d'esquí (&lt;small&gt;3&lt;/small&gt;)
* [[Ficheru:Snowboarding_pictogram.svg|17x17px]] Snowboard (&lt;small&gt;4&lt;/small&gt;)
|}

=== Calendariu ===
{| style=&quot;border-collapse: collapse; margin: 0px auto 10px;&quot; class=&quot;toccolours&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; border=&quot;1&quot;
! Febreru 
!7
!8
!9
!10
!11
!12
!13
!14
!15
!16
!17
!18
!19
!20
!21
!22
! Total
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | Inauguración 
| bgcolor=&quot;#00cc33&quot; | '''A''' 
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Ficheru:Biathlon_pictogram.svg|23x23px]] Biatlón 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; |1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; |1
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; |1
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; |1
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; |1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; |1 
|6
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Ficheru:Bobsleigh_pictogram.svg|23x23px]] Bobsleigh 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; |1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; |1 
|2
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Ficheru:Nordic_combined_pictogram.svg|23x23px]] Combinada nórdica 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; |1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; |1 
|2
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Ficheru:Curling_pictogram.svg|23x23px]] Curling 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; |1 
|2
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Ficheru:Freestyle_skiing_pictogram.svg|23x23px]] Esquí acrobáticu 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 2 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 2 
|4
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Ficheru:Alpine_skiing_pictogram.svg|23x23px]] Esquí alpín 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; |2 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 2 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 2 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
|10
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Ficheru:Cross_country_skiing_pictogram.svg|23x23px]] Esquí de fondu 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 2 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
|10
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Ficheru:Ice_hockey_pictogram.svg|23x23px]] Ḥoquei sobre xelu 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
|2
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Ficheru:Luge_pictogram.svg|23x23px]] Luge 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
|3
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Ficheru:Figure_skating_pictogram.svg|23x23px]] Patinaxe artísticu 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; |1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; |1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; |1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; |1 
| bgcolor=&quot;#ffdead&quot; | '''GUE''' 
|4
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Ficheru:Speed_skating_pictogram.svg|23x23px]] Patinaxe de velocidá 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
|10
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Ficheru:Short_track_speed_skating_pictogram.svg|23x23px]] Patinaxe de velocidá en pista curtia 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 2 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 3 
|6
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Ficheru:Ski_jumping_pictogram.svg|23x23px]] Saltos d'esquí 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
|3
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Ficheru:Snowboarding_pictogram.svg|23x23px]] Snowboard 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 1 
| bgcolor=&quot;#ffcc00&quot; | 2 
|4
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | Clausura 
| bgcolor=&quot;#ee3333&quot; | '''C''' 
|- bgcolor=&quot;lightsteelblue&quot; align=&quot;center&quot;
! Febreru 
!8
!9
!10
!11
!12
!13
!14
!15
!16
!17
!18
!19
!20
!21
!22
! Total
|}
{| style=&quot;margin: 0.5em auto 10px; font-size: 90%; position: relative;&quot; {{tablaguapa}}
| style=&quot;width:2.5em; background:#00cc33; text-align:center&quot; |'''A'''
|Apertura
|Clasificatorias
| style=&quot;width:2.5em; background:#ffcc00; text-align:center&quot; |'''#'''
|Eventos finales
| style=&quot;width:2.5em; background:#ffdead; text-align:center&quot; |'''GUE'''
|Gala d'exhibición
| style=&quot;width:2.5em; background:#ee3333; text-align:center&quot; |'''C'''
|Clausura
|}

=== Aplazamientos ===
El Comité Organizador tuvo que retardar nueve pruebes por cuenta de les condiciones climatolóxiques, siete n'esquí alpín. Mientres la primer selmana produciéronse intenses nevaes, raches de vientu y [[borrina]] en delles estaciones, especialmente en Hakuba, que retrasaron dellos díes el calendariu previstu pal esquí.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/02/09/pagina-50/390349/pdf.html|fecha=9 de febreru de 1998|títulu=Sobra nieve en Hakuba|fechaaccesu=17 de febreru de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180217202846/http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/02/09/pagina-50/390349/pdf.html|fechaarchivu=2018-02-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{cita web|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/02/10/pagina-35/1392577/pdf.html|fecha=10 de febreru de 1998|títulu=A temblar|fechaaccesu=17 de febreru de 2018|sitiuweb=Mundo Deportivo|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180217202844/http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/02/10/pagina-35/1392577/pdf.html|fechaarchivu=2018-02-17}}&lt;/ref&gt; Esto afectó non solo a los deportistes sinón tamién al públicu movíu, de cuenta que el NAOC tuvo que modificar la so política de devolución d'entraes. A pesar de toes eses dificultaes, les pruebes pudieron celebrase dientro de les feches previstes gracies a la collaboración de l'Axencia Meteorolóxica de Xapón y a los voluntarios de l'Axencia de Defensa.&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{cita web|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/02/15/pagina-45/388087/pdf.html|fecha=15 de febreru de 1998|títulu=Una pesadilla blanca|fechaaccesu=17 de febreru de 2018|sitiuweb=Mundo Deportivo|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180217202842/http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/02/15/pagina-45/388087/pdf.html|fechaarchivu=2018-02-17}}&lt;/ref&gt;

== Participantes ==
Nesta edición de los Xuegos Olímpicos d'Iviernu inscribiéronse 2176 participantes —1389 homes y 787 muyeres—.&lt;ref&gt;[https://www.joc.or.jp/english/historyjapan/nagano1998.html «Nagano 1998 Winter Olympic Games»]. ''Comité Olímpicu Xaponés'' (en inglés). Consultáu'l 13 de xineru de 2018.{{cita publicación |apellíu= |nome= |títulu=Nagano 1998 Winter Olympic Games|url=https://www.joc.or.jp/english/historyjapan/nagano1998.html|fecha= |fechaaccesu=13 de xineru de 2018|periódico=Comité Olímpicu Xaponés |páxina=|idioma=en}}&lt;/ref&gt; Esta cifra representa cinco países y 439 atletes más qu'en Lillehammer 1994, un nuevu récor de participación nos Xuegos d'Iviernu. Cinco comités tomaron parte de la edición iverniza per primer vegada: [[Azerbaixán]], [[Kenia]], [[República de Macedonia]], [[Uruguái]] y [[Venezuela]]. Amás produciéronse los remanecimientos d'Irán depués de #venti años d'ausencia y de [[Corea del Norte]], [[India]], [[República d'Irlanda|Irlanda]] y [[Serbia]]. Sicasí, cinco naciones que participaren na edición previa quedáronse fora equí: [[Islles Fixi|Fixi]], [[Méxicu]], [[San Marín]], [[Samoa Americana]] y [[Senegal]].
{| {{tablaguapa}} width=&quot;100%&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot; 
! colspan=&quot;3&quot; |Lista de naciones participantes
|- valign=&quot;top&quot;
| width=&quot;33%&quot; |
* &lt;small&gt;(125)&lt;/small&gt;
* [[Ficheru:Flag_of_Andorra.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(3)&lt;/small&gt;
* [[Ficheru:Flag_of_Argentina.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt;
* [[Ficheru:Flag_of_Armenia.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(7)&lt;/small&gt;
* [[Ficheru:Flag_of_Australia.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(23)&lt;/small&gt;
* [[Ficheru:Flag_of_Austria.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(96)&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;(4)&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;(1)&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;(1)&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;(59)&lt;/small&gt;
* [[Ficheru:Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(8)&lt;/small&gt;
* [[Ficheru:Flag_of_Brazil.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(1)&lt;/small&gt;
* [[Ficheru:Flag_of_Bulgaria.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(19)&lt;/small&gt;
* [[Ficheru:Flag_of_Canada.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(144)&lt;/small&gt;
* [[Ficheru:Flag_of_Chile.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(3)&lt;/small&gt;
* [[Ficheru:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(57)&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;(7)&lt;/small&gt;
* [[Ficheru:Flag_of_Cyprus.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(1)&lt;/small&gt;
* [[Ficheru:Flag_of_North_Korea.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(8)&lt;/small&gt;
* [[Ficheru:Flag_of_South_Korea.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(37)&lt;/small&gt;
* [[Ficheru:Flag_of_Croatia.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(6)&lt;/small&gt;
* [[Ficheru:Flag_of_Denmark.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(12)&lt;/small&gt;
* [[Ficheru:Flag_of_Slovakia.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(37)&lt;/small&gt;
* [[Ficheru:Flag_of_Slovenia.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(34)&lt;/small&gt;
| width=&quot;33%&quot; |
* [[Ficheru:Flag_of_Spain.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(12)&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;(186)&lt;/small&gt;
* [[Ficheru:Flag_of_Estonia.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(20)&lt;/small&gt;
* [[Ficheru:Flag_of_Finland.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(85)&lt;/small&gt;
* [[Ficheru:Flag_of_France.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(106)&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;(4)&lt;/small&gt;
* [[Ficheru:Flag_of_Greece.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(13)&lt;/small&gt;
* [[Ficheru:Flag_of_Hungary.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(17)&lt;/small&gt;
* [[Ficheru:Flag_of_India.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(1)&lt;/small&gt;
* [[Ficheru:Flag_of_Iran.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(1)&lt;/small&gt;
* [[Ficheru:Flag_of_Ireland.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(6)&lt;/small&gt;
* [[Ficheru:Flag_of_Iceland.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(7)&lt;/small&gt; 
* &lt;small&gt;(7)&lt;/small&gt; 
* [[Ficheru:Flag_of_Israel.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(3)&lt;/small&gt; 
* [[Ficheru:Flag_of_Italy.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(113)&lt;/small&gt; 
* &lt;small&gt;(6)&lt;/small&gt; 
* &lt;small&gt;(156)&lt;/small&gt; 
* &lt;small&gt;(60)&lt;/small&gt; 
* [[Ficheru:Flag_of_Kenya.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(1)&lt;/small&gt; 
* &lt;small&gt;(1)&lt;/small&gt; 
* [[Ficheru:Flag_of_Latvia.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(29)&lt;/small&gt; 
* [[Ficheru:Flag_of_Liechtenstein.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(8)&lt;/small&gt; 
* [[Ficheru:Flag_of_Lithuania.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(7)&lt;/small&gt; 
* &lt;small&gt;(1)&lt;/small&gt; 
| width=&quot;33%&quot; |
* [[Ficheru:Flag_of_Moldova.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt; 
* [[Ficheru:Flag_of_Monaco.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(4)&lt;/small&gt; 
* [[Ficheru:Flag_of_Mongolia.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(3)&lt;/small&gt; 
* [[Ficheru:Flag_of_Norway.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(76)&lt;/small&gt; 
* [[Ficheru:Flag_of_New_Zealand.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(8)&lt;/small&gt; 
* &lt;small&gt;(22)&lt;/small&gt; 
* [[Ficheru:Flag_of_Poland.svg|link=|borde|20x20px| ]]&lt;small&gt;(39)&lt;/small&gt; 
* [[Ficheru:Flag_of_Portugal.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt; 
* [[Ficheru:Flag_of_Puerto_Rico.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(6)&lt;/small&gt; 
* &lt;small&gt;(34)&lt;/small&gt; 
* [[Ficheru:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(61)&lt;/small&gt; 
* [[Ficheru:Flag_of_Macedonia.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(3)&lt;/small&gt; 
* [[Ficheru:Flag_of_Romania.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(16)&lt;/small&gt; 
* [[Ficheru:Flag_of_Russia.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(177)&lt;/small&gt; 
* [[Ficheru:Flag_of_Serbia.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt;
* [[Ficheru:Flag_of_South_Africa.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt; 
* [[Ficheru:Flag_of_Sweden.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(99)&lt;/small&gt; 
* [[Ficheru:Flag_of_Switzerland.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(69)&lt;/small&gt; 
* &lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt; 
* [[Ficheru:Flag_of_Turkey.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(1)&lt;/small&gt; 
* [[Ficheru:Flag_of_Ukraine.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(56)&lt;/small&gt; 
* [[Ficheru:Flag_of_Uruguay.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(1)&lt;/small&gt; 
* [[Ficheru:Flag_of_Venezuela.svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(1)&lt;/small&gt; 
* &lt;small&gt;(4)&lt;/small&gt; 
* [[Ficheru:Flag of Yugoslavia (1946–1992).svg|link=|borde|20x20px| ]] &lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt; 
|}

== Desenvolvimientu ==

=== Ceremonia d'apertura ===
La inauguración tuvo llugar el [[7 de febreru]] de [[1998]] nel Estadiu Olímpicu de Nagano ante más de 50 000 persones. A les 11:00 hores ([[Tiempu Coordináu Universal|UTC+9]]), los monxos de Zenko-ji fixeron sonar la campana del templu budista pa marcar l'empiezu d'una gala centrada na cultura xaponesa. Hubo demostraciones del ''Onbashira'' («festival de les pilastres honraes»); una actuación de lluchadores de sumu lideraos por Akebono Tarō, y un númberu musical infantil acompañáu pola voz de Ryoko Moriyama. Los atletes desfilaron con melodíes folclóriques xaponeses de fondu: empezó [[Grecia]] acordies cola tradición y depués salieron el restu de países per orde del [[Katakana|silabariu katakana]]: dende [[Andorra]] hasta [[Yugoslavia]]. Los anfitriones de [[Xapón]] cerraron la marcha al ritmu del ''Shinano no Kuni'' («provincia de Shinano»), un cantar tradicional acomuñada a Nagano.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cita web |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/02/08/pagina-46/389915/pdf.html|fecha=8 de febreru de 1998 |títulu=Sumo apertura |fechaaccesu=10 de febreru de 2018|sitiuweb=Mundo Deportivo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=120 (vol.2)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=122 (vol.2)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=119 (vol.2)}}&lt;/ref&gt;

Dempués de ''los'' discursos protocolarios del presidente del NAOC y del presidente del COI, nos que s'incidió nel respetu a la [[tregua olímpica]], l'emperador [[Akihito]] declaró inauguraos «los XVIII Xuegos Olímpicos d'Iviernu de Nagano 1998».&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=124 (vol.2)}}&lt;/ref&gt; Cola entrada de la bandera olímpica llegó l'últimu relevu de l'antorcha, encendida pola patinadora artística Midori Ito. Y dempués del xuramentu, al cargu de Kenji Ogiwara polos atletes y Junko Hiramatsu polos árbitros, lliberáronse 1998 globos con forma de palombos de la paz.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998||p=125 (vol.2)|sp=sí}}&lt;/ref&gt; La ceremonia concluyó con una interpretación del Himnu de l'Allegría empobinao por Seiji Ozawa, na qu'intervinieron de forma simultánea coros y orquestes de los cinco continentes.

=== Biatlón ===
[[Ficheru:Ekaterina_Dafovska.jpg|miniaturadeimagen|225x225px|Ekaterina Dafovska llogró'l primer oru de Bulgaria nunos [[Xuegos Olímpicos d'Iviernu|Xuegos d'Iviernu]].]]
Los seis competencies de biatlón #celebrar na estación d'esquí de Nozawa Onsen, al norte de la prefeutura de Nagano. En total participaron 183 atletes —96 homes y 87 muyeres— de 32 países.&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{cita web|url=https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/BIA/|títulu=Biathlon at the 1998 Nagano Winter Games|idioma=en|obra=Sports-reference.com|fechaaccesu=12 de febreru de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200417041014/https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/BIA/|fechaarchivu=2020-04-17}}&lt;/ref&gt; Noruega y Alemaña apoderaron el medayeru con cinco metales #cada unu.

L'eventu quedó abiertu coles pruebes femenines. En categoría individual de 15 km la búlgara Ekaterina Dafovska llogró'l primer oru ivernizo na historia del so país, siguida nel podiu pola ucraniana Olena Petrova y l'alemana Uschi Disl (Alemaña), triple medayista nesta cita.&lt;ref&gt;[https://www.olympic.org/news/dafovska-strikes-first-gold-for-bulgaria «Dafovska strikes first gold for Bulgaria»]. ''Comité Olímpicu Internacional'' (en inglés). Consultáu'l 12 de febreru de 2018.{{cita publicación |apellíu= |nome= |títulu=Dafovska strikes first gold for Bulgaria|url=https://www.olympic.org/news/dafovska-strikes-first-gold-for-bulgaria |fechaaccesu=12 de febreru de 2018|periódico=Comité Olímpicu Internacional |páxina=|idioma=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{cita web |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/02/11/pagina-39/384474/pdf.html|fecha=11 de febreru de 1998 |títulu=Gretzky llega dispuesto a recoger su primer oro |fechaaccesu=17 de febreru de 2018|sitiuweb=Mundo Deportivo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.olympic.org/uschi-disl |títulu=Uschi Disl|idioma=en|obra=Comité Olímpicu Internacional |fechaaccesu=12 de febreru de 2018}}&lt;/ref&gt; La siguiente final foi la de velocidá en 7,5 km, con trunfu de la rusa Galina Kúkleva. Les esquiadores xermanes pudieron esquitase col oru na final de relevos gracies a una actuación destacada de Katrin Apel, plata en velocidá y l'atleta con meyor tiempu del so equipu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/02/20/pagina-34/1396526/pdf.html|fecha=20 de febreru de 1998 |títulu=Clasificaciones (20 de febreru) |fechaaccesu=12 de febreru de 2018}}&lt;/ref&gt;

Les finales masculines tuvieron apoderaes polos esquiadores de [[Noruega]]. N'individual de 20 km, Halvard Hanevold ganó l'oru con amplia alloña sobre l'italianu Pieralberto Carrara, quien magar tou nun falló un solu oxetivu. La prueba de velocidá en 10 km, marcada por un aplazamientu por borrina, vio tamién la victoria del campeón mundial Ole Einar Bjørndalen sobre'l so compatriota Frode Andresen. La última prueba fueron los relevos, nos qu'Alemaña revalidó l'oru per tercer edición consecutiva sobre Noruega y Rusia.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=230 (vol.3)}}&lt;/ref&gt;

=== Bobsleigh ===
Dende la pista Spiral de Iizuna, al norte de la capital, celebráronse dos pruebes de bobsleigh en categoría masculina cola inscripción de 156 atletes de 28 países, toos ellos homes. Tou tuvo marcáu pola máxima igualdá ente los participantes, pos hubo dos preseas compartíes y tan solo Alemaña resultó capaz de sacar daqué de dambes competencies.

Nel bobsleigh doble dio una situación inédita: los equipos d'Italia y [[Canadá]] compartieron l'oru al marcar el mesmu tiempu (3:37.24), imponiéndose a la pareya alemana que venía d'habese axudicáu'l campeonatu mundial.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/02/16/pagina-53/387556/pdf.html|fecha=16 de febreru de 1998 |títulu=Italia y Canadá comparten el oro en bobsleigh a dos |fechaaccesu=14 de febreru de 2018}}&lt;/ref&gt; Los teutones sí xubieron lo más alto del podiu nel eventu cuádruple, con un afechu trunfo #sobre Suiza. El bronce foi pa Reinu Xuníu y Francia, tamién compartíu.&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{cita web|url=https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/BOB/mens-four.html|títulu=Bobsleigh at the 1998 Nagano Winter Games: Men's Four|idioma=en|fechaaccesu=14 de febreru de 2018|sitiuweb=Sports-Reference.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200417202027/https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/BOB/mens-four.html|fechaarchivu=2020-04-17}}&lt;/ref&gt;

=== Combináu nórdicu ===
[[Ficheru:Number_Bjarte_Engen_Vik_Nagano.jpg|miniaturadeimagen|Dosal de Bjarte Engen Vik na [[combinada nórdica]] de 1998.]]
Pal combináu nórdicu, los saltos d'esquí tuvieron llugar en Hakuba y l'esquí de fondu en Snow Harp. [[Noruega]] #convertir nel primer país que ganaba tantu l'individual como la prueba por equipos.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cita web|url=https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/NCO/|títulu=Nordic Combined at the 1998 Nagano Winter Games|idioma=en|fechaaccesu=14 de febreru de 2018|sitiuweb=Sports-Reference.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200417041405/https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/NCO/|fechaarchivu=2020-04-17}}&lt;/ref&gt; Compitieron un total de 53 deportistes, toos ellos homes

La competición individual #apostar del 13 al 14 de febreru, cola concurrencia de 48 atletes. El noruegu Bjarte Engen Vik, líder de la clasificación nel Mundial d'Esquí Nórdicu, cumplió lo esperao y colgóse la medaya d'oru gracies al lideralgu en dos tales pruebes. Anque'l rusu Valeri Stoliarov quedó segundu en saltu d'esquí, terminaría apostráu al bronce en siendo superáu nel ranking final pol finlandés Samppa Lajunen, por tan solu siete décimes de segundu.

La prueba por equipos tuvo llugar ente'l 19 y el 20 de febreru con once seleiciones. L'equipu de Finlandia púnxose en cabeza nel saltu, con una ventaya mínima sobre austriacos y noruegos. Sicasí, los escandinavos remontaron n'esquí de fondu práuticamente dende l'entamu; Finlandia terminó en segunda posición y Francia llogró'l bronce.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{cita web |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/02/21/pagina-35/392860/pdf.html|fecha=21 de febreru de 1998 |títulu=Lipinski, la reina más joven del hielo |fechaaccesu=14 d'agostu de 2018|sitiuweb=Mundo Deportivo}}&lt;/ref&gt; Agorárase un bon papel de Xapón daes les victories olímpiques de 1992 y 1994 nel mesmu eventu, pero esta vegada quedaron fora del podiu al rematar quintos.

=== Curling ===
El [[curling]] tornaba al programa olímpicu depués de 74 años d'ausencia, y ensin que'l so debú nos Xuegos Olímpicos de Chamonix 1924 fuera reconocíu hasta [[2006]].&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/other_sports/winter_sports/4699008.stm «GB curlers awarded belated gold»]. ''BBC'' (en inglés). 9 de febreru de 2006. Consultáu'l 11 de febreru de 2018.{{cita publicación |apellíu= |nome= |títulu=GB curlers awarded belated gold|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/other_sports/winter_sports/4699008.stm|fecha=9 de febreru de 2006 |fechaaccesu=11 de febreru de 2018|periódico=BBC |páxina=|idioma=en}}&lt;/ref&gt; Tanto'l masculín como'l femenín #celebrar na ciudá vecina de Karuizawa, cola participación de 80 llanzadores de nueve países.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/CUR/ |títulu=Curling at the 1998 Nagano Winter Games |idioma=en |fechaaccesu=14 de febreru de 2018 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170707194047/http://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/CUR/ |fechaarchivu=2017-07-07}}&lt;/ref&gt;

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;Cada tornéu constaba d'ocho seleiciones y dos fases: una liguilla de toos contra toos, y una ronda eliminatoria poles medayes. Na final masculina, [[Suiza]] venció a [[Canadá]] por 3:9 ente que Noruega llogró'l bronce. Y en categoría femenina, les canadianes lideraes pola so estrella [[Sandra Schmirler]] #imponer a Dinamarca tres una reñida final (5:7), en cuantes que'l tercer puestu recayó en Suecia.&lt;ref&gt;McElroy, Kathleen (4 de marzu de 2000). [https://www.nytimes.com/2000/03/04/sports/sandra-schmirler-36-dies-olympic-curling-champion.html «Sandra Schmirler, 36, Dies; Olympic Curling Champion»]. ''The New York Times'' (en inglés). &lt;small&gt;ISSN&amp;nbsp;[//www.worldcat.org/issn/0362-4331 0362-4331]&lt;/small&gt;. Consultáu'l 12 de febreru de 2018.{{cita publicación |apellíu=McElroy |nome=Kathleen |títulu=Sandra Schmirler, 36, Dies; Olympic Curling Champion|url=https://www.nytimes.com/2000/03/04/sports/sandra-schmirler-36-dies-olympic-curling-champion.html|fecha=4 de marzu de 2000 |fechaaccesu=12 de febreru de 2018|periódico=The New York Times |páxina=|issn=0362-4331|idioma=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ici.radio-canada.ca/allonagano/htmfr/nouvelles/nouv_281.htm |títulu=Les XVIIIèmes Jeux Olympiques d'hiver - Nagano 1998|idioma=fr |fechaaccesu=11 de febreru de 2018}}&lt;/ref&gt;

=== Esquí acrobáticu ===
Un total de 110 esquiadores —58 homes y 52 muyeres— de 25 países #presentar a cuatro #evento celebraos na estación de Iizuna Kogen. [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] nun tuvo rival y llevóse trés de les cuatro medayes doraes en xuegu.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cita web|url=https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/FRS/|títulu=Freestyle Skiing at the 1998 Nagano Winter Games|idioma=en|fechaaccesu=14 de febreru de 2018|sitiuweb=Sports-Reference.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090120223106/http://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/FRS/|fechaarchivu=2009-01-20}}&lt;/ref&gt;

La mayor allegría pal públicu local foi la victoria na prueba femenina de baches de la xaponesa Tae Satoya, natural de Nagano, gracies a la so remontada na final sobre Tatjana Mittermayer y la favorita Kari Traa. Tocantes a los saltos, tuvieron marcaos por un temporal adversu y l'americanu Nikki Stone tuvo que facer un triple saltu invertíu p'alzase trunfadora. En categoría masculina, trunfos de los sos compatriotes Jonny Moseley (baches) y Eric Bergoust (saltos).

=== Esquí alpín ===
[[Ficheru:Hermann_Maier_2.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|213x213px|Hermann Maier #sobreponer a una espaxarada cayida pa ganar dos oros.]]
El calendariu del esquí alpín #caltener en diez pruebes, con un total de 249 esquiadores inscritos —141 homes y 108 muyeres— de 49 países. Les competencies de velocidá (descensu y súper xigante) y la combinada #apostar en Happo-one, ente que les pruebes téuniques (eslálon y eslálon xigante) fueron en Shiga Kogen. Delles pruebes tuvieron que ser retardaes poles condiciones meteorolóxiques.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/02/10/pagina-36/1392578/pdf.html|fecha=10 de febreru de 1998 |títulu=El fantasma de Morioka-93 |fechaaccesu=12 de febreru de 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cita web |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/02/16/pagina-52/387555/pdf.html|fecha=16 de febreru de 1998 |títulu=¡Banzai! |fechaaccesu=12 de febreru de 2018|sitiuweb=Mundo Deportivo}}&lt;/ref&gt; El medayeru tuvo apoderáu per [[Austria]] y hubo dos bicampeones: el austriacu Hermann Maier y l'alemana Katja Seizinger.&lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;{{cita web|url=https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/ASK/|títulu=Alpine Skiing at the 1998 Nagano Winter Games|idioma=en|fechaaccesu=17 de febreru de 2018|sitiuweb=Sports-Reference.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200417041407/https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/ASK/|fechaarchivu=2020-04-17}}&lt;/ref&gt;

La prueba de descensu masculín, prevista pal 8 de febreru, tuvo que ser retardada tres veces por mal tiempu hasta'l 13 de febreru. L'oru foi para Jean-Luc Crétier, primer esquiador francés en llogralo dende Grenoble 1968.&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://sport.francetvinfo.fr/les-jeux-olympiques/1998-la-descente-en-or-de-cretier-nagano|títulu=1998 : La descente en or de Crétier à Nagano|idioma=fr|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180217202751/https://sport.francetvinfo.fr/les-jeux-olympiques/1998-la-descente-en-or-de-cretier-nagano|fechaarchivu=2018-02-17}}&lt;/ref&gt; Los retrasos tamién afectaron a la prueba combinada porque la so eslálon tuvo llugar primero que'l descensu: el austriacu Mario Reiter llogró los meyores tiempos na primer prueba y fixo inútiles los esfuercios del noruegu Lasse Kjus (plata) y de Christian Mayer (bronce) na segunda. Al coincidir dambes disciplines esi día, Kjus foi'l primer atleta olímpicu que ganó dos medayes d'esquí —dambes de plata— nuna mesma xornada. Trés díes depués Hermann Maier, quien sufriera un perduru accidente en descensu, pudo recuperase a tiempu pa ganar tanto'l súper-G (16 de febreru) como'l eslálon xigante (19 de febreru).&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/02/14/pagina-34/1383679/pdf.html|fecha=14 de febreru de 1998 |títulu=Maier voló cincuenta metros antes de caer |fechaaccesu=17 de febreru de 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{cita web|url=http://relevomagazine.com/la-tenacidad-de-hermann-maier-nagano-1998-esqui-alpino-alpine-skiing-fis-juegos-olimpicos-invierno-winter-olympic-games-coi-ioc/|fecha=1 de febreru de 2018|títulu=La tenacidad de Hermann Maier: Nagano 1998|idioma=|fechaaccesu=11 de febreru de 2018|sitiuweb=relevomagazine.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180212005216/http://relevomagazine.com/la-tenacidad-de-hermann-maier-nagano-1998-esqui-alpino-alpine-skiing-fis-juegos-olimpicos-invierno-winter-olympic-games-coi-ioc/|fechaarchivu=2018-02-12}}&lt;/ref&gt; N'últimu llugar el eslálon, retardáu tamién por culpa d'un terremotu, deparó'l trunfu del noruegu Hans Petter Buraas sobre'l so compatriota Ole Kristian Furuseth y el austriacu Thomas Sykora.

Los XX.OO. de Nagano supunxeron tamién la despidida del italianu Alberto Tomba, quien se retiraría meses dempués de cayer esaniciáu nos dos modalidaes nes que figuraba.&lt;ref&gt;[https://elpais.com/diario/1998/10/04/deportes/907452020_850215.html «'La Bomba' se desactiva»]. ''El País''. 4 d'ochobre de 1998. &lt;small&gt;ISSN&amp;nbsp;[//www.worldcat.org/issn/1134-6582 1134-6582]&lt;/small&gt;. Consultáu'l 12 de febreru de 2018.{{cita publicación |apellíu= |nome= |títulu='La Bomba' se desactiva|url=https://elpais.com/diario/1998/10/04/deportes/907452020_850215.html|fecha=4 d'ochobre de 1998 |fechaaccesu=12 de febreru de 2018|periódico=El País |páxina=|issn=1134-6582|idioma=es}}&lt;/ref&gt;

L'apertura femenina foi la final de súper-G el 11 de febreru, nel que l'americana Picabo Street #imponer a les austriaques Dorfmeister y Meissnitzer tres recuperase d'una grave mancadura.&lt;ref name=&quot;:21&quot;&gt;{{cita web |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/02/12/pagina-39/384522/pdf.html|fecha=12 de febreru de 1998 |títulu=Picabo Street gana de calle|idioma=en |fechaaccesu=17 de febreru de 2018|sitiuweb=Mundo Deportivo}}&lt;/ref&gt; Anque les favorites del equipu alemán quedaron fora d'esi podiu por una mala eleición de materiales, nun fallaron nel restu de pruebes; la campeona mundial Katja Seizinger colgóse dos preseas doraes en descensu y combináu, según el bronce nel eslálon xigante, y Hilde Gerg resultó vencedora nel normal.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/02/18/pagina-36/396762/pdf.html|fecha=18 de febreru de 1998 |títulu=Katja Seizinger iguala la gesta de Vreni Schneider |fechaaccesu=17 de febreru de 2018}}&lt;/ref&gt; La italiana Deborah Compagnoni revalidó'l títulu de Lillehammer 1994 na última prueba del eslálon xigante, convirtiéndose na primer esquiadora que ganaba tres oros en trés XX.OO. distintos.&lt;ref&gt;[http://www.ilsole24ore.com/art/notizie/2014-02-17/tre-ori-tre-olimpiadi-sci-nessuna-e-come-deborah-compagnoni-093745.shtml?uuid=ABMDu4w «Tre ori in tre Olimpiadi: nello sci nessuna è come Deborah Compagnoni»]. ''Il Sole 24 Ore'' (en italiano). 17 de febreru de 2014. Consultáu'l 17 de febreru de 2018.{{cita publicación |apellíu= |nome= |títulu=Tre ori in tre Olimpiadi: nello sci nessuna è come Deborah Compagnoni|url=http://www.ilsole24ore.com/art/notizie/2014-02-17/tre-ori-tre-olimpiadi-sci-nessuna-e-come-deborah-compagnoni-093745.shtml?uuid=ABMDu4w|fecha=17 de febreru de 2014 |fechaaccesu=17 de febreru de 2018|periódico=Il Sole 24 Ore |páxina=|idioma=it}}&lt;/ref&gt;

=== Esquí de fondu ===
Les diez pruebes d'esquí de fondu, celebraes na estación de Nozawa Onsen, cuntaron con 228 esquiadores —126 homes y 102 muyeres— de 37 países.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{cita web|url=https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/CCS/|títulu=Cross Country Skiing at the 1998 Nagano Winter Games|idioma=en|fechaaccesu=17 de febreru de 2018|sitiuweb=Sports-Reference.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200417041400/https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/CCS/|fechaarchivu=2020-04-17}}&lt;/ref&gt; Dos nomes rellumaron con lluz propio: el noruegu Bjørn Dæhlie sumó cuatro preseas (trés doraes) pa retirase de los Xuegos col récor de #doce medayes, ente que la rusa Larisa Lazutina xubió al podiu de les cinco pruebes femenines: tres oros, una plata y un bronce.&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{cita web |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/02/13/pagina-34/387975/pdf.html|fecha=13 de febreru de 1998 |títulu=Su majestad Daehlie |fechaaccesu=17 de febreru de 2018|sitiuweb=Mundo Deportivo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{cita publicación|apellíu=|nome=|títulu=Qué fue de… Larisa Lazutina: coleicionista de medayes bajo la sombra del dopaxe|url=https://blogs.20minutos.es/quefuede/2016/05/26/que-fue-de-larisa-lazutina-coleccionista-de-medallas-bajo-la-sombra-del-dopaje/|fecha=26 de mayu de 2016|fechaaccesu=17 de febreru de 2018|periódico=20minutos|páxina=|idioma=}}&lt;/ref&gt;

La categoría masculina dio empiezu'l 9 de febreru cola victoria en 30 km individual del finlandés Mika Myllylä, triple medayista en Lillehammer 1994 y que nun ganara hasta esa fecha. Naquella prueba Bjørn Dæhlie cayera a la ventena posición por distintos factores, pero nun concedió un solu error nes siguientes: #imponer en 10 km individual y 50 km llibre, y ayudó na remontada de Noruega nel relevu de 4x10.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/02/19/pagina-38/398724/pdf.html|fecha=19 de febreru de 1998 |títulu=El más grande |fechaaccesu=17 de febreru de 2018}}&lt;/ref&gt; Tan solo nos 15 km persecución, Dæhlie acabó por detrás del so compañeru de #equipo Thomas Alsgaard. Munches de les pruebes viéronse afeutaes pol mal tiempu.

Toles competencies femenines tuvieron apoderaes per [[Rusia]] polo xeneral y por Larisa Lazutina en particular. La esquiadora solo viose superada por dos compatriotes en dos tales pruebes: na primera de 15 km clásicu por Olga Danilova —ganadora de la primer medaya de Nagano 1998—, y nos 30 km salida en grupu pola moza Julia Chepalova. Sicasí, Larisa venció con solvencia en 5 km clásicu, a cinco segundos de distancia de la checa Kateřina Neumannová, y en 10 km persecución en superando a Danilova. En relevu de 4x5 km repitióse'l podiu de la pasada edición: trunfu pa Rusia, plata pa Noruega y bronce pa Italia gracies a la remontada impulsada por Stefania Belmondo.

=== Ḥoquei sobre xelu ===
[[Ficheru:Nagano_1998-Russia_vs_Czech_Republic.jpg|miniaturadeimagen|250x250px|Final de ḥoquei sobre xelu masculino ente la [[República Checa]] y [[Rusia]].]]
El ḥoquei sobre xelu olímpicu tuvo marcáu por dos afitaos: la inclusión de la categoría femenina nel programa y un alcuerdu cola [[National Hockey League|National Ḥoquei League]] (NHL), la lliga profesional norteamericana, por que-yos vencieren les meyores xugadores. Les sedes d'esti deporte fueron el pabellón Big Hat y el Aqua Wing Arena.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{cita web|url=https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/ICH/|títulu=Ice Hockey at the 1998 Nagano Winter Games|idioma=en|fechaaccesu=14 de febreru de 2018|sitiuweb=Sports-Reference.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200417041404/https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/ICH/|fechaarchivu=2020-04-17}}&lt;/ref&gt;

El tornéu masculín, formáu por catorce seleiciones, implementó un nuevu formatu de competición. Los ocho países más débiles apostaben una fase previa, y los dos meyores —Bielorrusia y Kazakstán— pasaben a una segunda ronda nos que yá taben los seis cabeces de serie: Canadá, Estaos Xuníos, Finlandia, República Checa, Rusia y Suecia. El resultáu de dicha fase determinaba les posiciones pa la eliminación direuta poles medayes. Contra tou pronósticu, la seleición de República Checa con figures como Dominik Haišek y Jaromír Jágr esanició a les grandes favorites (EE.XX. y Canadá) pa facese cola medaya d'oru, gracies a una afecha victoria por 0:1 #sobre Rusia.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ceskatelevize.cz/ivysilani/10596597931-60-let-s-vami/213471294060011/ |títulu=60 let s vámi: Triumf českých hokejistů Nagano 1998|idioma=cs |fechaaccesu=14 de febreru de 2018}}&lt;/ref&gt; Nel partíu pol bronce, la Finlandia de Teemu Selänne #imponer a la seleición canadiana encabezada por [[Wayne Gretzky]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/02/22/pagina-40/392915/pdf.html|fecha=22 de febreru de 1998 |títulu=Duro despertar del Dream Team |fechaaccesu=14 de febreru de 2018}}&lt;/ref&gt;

Un total de seis seleiciones compitieron na modalidá femenina. Estaos Xuníos superó a Canadá (3:1) na gran final, ente que Finlandia ganó a China (4:1) pol bronce.

=== Luge ===
La pista Spiral de Iizuma allugó trés pruebes de luge cola participación de 93 deportistes —64 homes y 29 muyeres— de 24 países.&lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{cita web|url=https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/LUG/|títulu=Luge at the 1998 Nagano Winter Games|idioma=en|fechaaccesu=17 de febreru de 2018|sitiuweb=Sports-Reference.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200417041406/https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/LUG/|fechaarchivu=2020-04-17}}&lt;/ref&gt; Alemaña nun tuvo rival y llevóse cinco medayes en total, incluyíos los trés oros.

En primer llugar celebróse la prueba masculina individual. El campeón vixente Georg Hackl venía d'una mala racha nos títulos mundiales, pero pa los XX.OO. pudo ameyorar les sos marques gracies a un trinéu rediseñáu y botes aerodinámiques, xubiendo lo más alto d'un podiu compartíu pol italianu Armin Zöggeler y el xermanu Jens Müller.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cita web |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/02/10/pagina-37/390387/pdf.html|fecha=10 de febreru de1998 |títulu=Hackl encadena su tercer oro a más de 130 [[km]]/h |fechaaccesu=12 de febreru de 2018|sitiuweb=Mundo Deportivo}}

&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:25&quot;&gt;{{cita web |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/02/09/pagina-51/390350/pdf.html|fecha=9 de febreru de 1998 |títulu=Un récor mundial, peaje para el podio de 5.000 m |fechaaccesu=17 de febreru de 2018|sitiuweb=Mundo Deportivo}}&lt;/ref&gt; Con éses Hackl #convertir nel sestu atleta en ganar tres oros olímpicos consecutivos. El líder mundial de la dómina, el austriacu Markus Prock, tuvo que conformase col cuartu puestu. Na femenina hubo un duelu ente #los alemanes Silke Kraushaar y Barbara Niedernhuber, con victoria pa la primera por tan solu dos milésimes de segundu.

Les competencies dobles dexaben duos mestos, pero toos tuvieron compuestos por homes. Stefan Kraußy y Jan Behrendt, quien llevaben catorce años compitiendo xuntos, superaron na final a los dos equipos d'Estaos Xuníos, plata y bronce respeutivamente. Per primer vegada dende la inclusión del luge nel programa olímpicu, hubo medayes pa deportistes que nun yeren alemanes, austriacos, italianos o de l'antigua Xunión Soviética.

=== Patinaxe artísticu ===
[[Ficheru:Tara_lipinski.jpg|miniaturadeimagen|225x225px|[[Tara Lipinski]] #convertir na campeona olímpica más nueva.]]
El patinaxe artísticu caltuvo'l so programa en cuatro pruebes más la exhibición, con un total de 145 participantes —73 homes y 72 muyeres— de 37 países dende'l Nagano White Ring.&lt;ref name=&quot;:26&quot;&gt;{{cita web|url=https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/FSK/|títulu=Figure Skating at the 1998 Nagano Winter Games|idioma=en|fechaaccesu=17 de febreru de 2018|sitiuweb=Sports-Reference.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180217202730/https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/FSK/|fechaarchivu=2018-02-17}}&lt;/ref&gt; Tal que asocediera en Lillehammer 1994, dexábase la participación de los patinadores profesionales que tuvieren en torneos de la Unión Internacional de Patinaxe.

La competición quedó abierta col eventu de pareyes: el dúu rusu formáu por Oksana Kazakova y Artur Dmitriev llogró la puntuación más alta del programa téunicu y aguantó el tipu en llibre. Dmitriev yá llograra l'oru en Albertville 1992 con otra patinadora, convirtiéndose nel primeru que vencía esta disciplina con dos pareyes distintos. De siguío llegó la categoría masculina, con victoria del rusu Ilia Kulik tantu nel curtiu como nel llibre; el canadianu Elvis Stojko repitió la plata de 1994, y Philippe Candeloro fixo lo propio col bronce.

En danza por pareyes, los campeones mundiales rusos Oksana Grishuk y Evgeni Platov revalidaron la victoria de Lillehammer 1994. Hubo polémica nel xuráu, pos la canadiana Jean Senft acusó de votu políticu» a dos de los sos colegues europeos pa dexar fora del podiu a la pareya de Canadá.&lt;ref name=&quot;:27&quot;&gt;{{cita publicación|apellíu=Reaves|nome=Jessica|títulu=Interview: Canadian Skating Judge Jean Senft|url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,203274,00.html|fecha=15 de febreru de 2002|fechaaccesu=17 de febreru de 2018|periódico=Time|páxina=|issn=0040-781X|idioma=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170321024135/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,203274,00.html|archivedate=2017-03-21}}&lt;/ref&gt; La denunciante llegó a apurrir conversaciones telefóniques d'un xuez ucraín y el [[Tribunal d'Arbitraxe Deportivu]] (TAS) dio-y la razón, pero la Unión Internacional de Patinaxe terminaría suspendiendo a dambos por conflictu d'intereses.

En categoría femenina producióse un esperáu duelu ente los dos favorites, les americanes [[Tara Lipinski]] y [[Michelle Kwan]].&lt;ref&gt;Longman, Jere (24 de marzu de 1997). [https://www.nytimes.com/1997/03/24/sports/lipinski-and-kwan-a-rivalry-is-born.html «Lipinski and Kwan: A Rivalry Is Born»]. ''The New York Times'' (en inglés). &lt;small&gt;ISSN&amp;nbsp;[//www.worldcat.org/issn/0362-4331 0362-4331]&lt;/small&gt;. Consultáu'l 16 de febreru de 2018.{{cita publicación |apellíu=Longman |nome=Jere |títulu=Lipinski and Kwan: A Rivalry Is Born|url=https://www.nytimes.com/1997/03/24/sports/lipinski-and-kwan-a-rivalry-is-born.html|fecha=24 de marzu de 1997 |fechaaccesu=16 de febreru de 2018|periódico=The New York Times |páxina=|issn=0362-4331|idioma=en}}&lt;/ref&gt; La patinadora d'orixe ḥongkonés lideraba la clasificación a la fin del programa curtiu per estrechu marxe. Sicasí, Lipinski remontó en llibre con un exerciciu bien téunicu, superior a les combinaciones de triples saltos de Kwan. Siete de los nueve xueces dieron la so máxima puntuación a Lipinski, polo qu'ella se convirtió na campeona olímpica más nueva de la historia (14 años), superando'l récor qu'hasta entós ostentaba la noruega [[Sonja Henie]] en Sankt Moritz 1928.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.espn.com/classic/s/moment010220lipinski.html |títulu=Lipinski, 15, wins Olympic gold|idioma=en |fechaaccesu=16 de febreru de 2018}}&lt;/ref&gt; El bronce foi pa la china Chen Lu.

=== Patinaxe de velocidá ===
[[Ficheru:Choi_Jea-Bong_(2006).jpg|izquierda|miniaturadeimagen|Los patinos clap usáronse per primer vegada en Nagano 1998.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu= |nome= |títulu=Not all are clapping for new speed skate Sport shouldn't hinge on technology, foes say|url=http://articles.baltimoresun.com/1998-02-03/sports/1998034115_1_clap-skate-skate-sport-international-skating-union|fecha=3 de febreru de 1998 |fechaaccesu=16 de febreru de 2018|periódico=The Baltimore Sun |páxina=|idioma=en}}&lt;/ref&gt;]]
Apostáronse un total de diez pruebes nel recién construyíu M-Wave cola inscripción de 171 atletes —92 homes y 79 muyeres— de 25 estaos.&lt;ref name=&quot;:28&quot;&gt;{{cita web|url=https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/SSK/|títulu=Speed Skating at the 1998 Nagano Winter Games|idioma=en|fechaaccesu=17 de febreru de 2018|sitiuweb=Sports-Reference.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200417041408/https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/SSK/|fechaarchivu=2020-04-17}}&lt;/ref&gt; En total batiéronse cinco récores mundiales y dolce olímpiques gracies a dos innovaciones teunolóxiques: l'equipu de Países Baxos estrenara traxes aerodinámicos y unos novedosos patinos clap (con gonciu) pa estender la pierna ensin perder contautu col xelu, darréu emulaos pol restu de delegaciones.&lt;ref&gt;Press, The Associated (21 de marzu de 1998). [https://www.nytimes.com/1998/03/21/sports/speed-skating-world-cup-clap-skates-4-races-and-4-records.html «Clap Skates: 4 Races and 4 Records»]. ''The New York Times'' (en inglés). &lt;small&gt;ISSN&amp;nbsp;[//www.worldcat.org/issn/0362-4331 0362-4331]&lt;/small&gt;. Consultáu'l 16 de febreru de 2018.{{cita publicación |apellíu=Press |nome=The Associated |títulu=Clap Skates: 4 Races and 4 Records|url=https://www.nytimes.com/1998/03/21/sports/speed-skating-world-cup-clap-skates-4-races-and-4-records.html|fecha=21 de marzu de 1998 |fechaaccesu=16 de febreru de 2018|periódico=The New York Times |páxina=|issn=0362-4331|idioma=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/02/11/pagina-41/384476/pdf.html|fecha=11 de febreru de 1998 |títulu=Un arsenal de armas secretas |fechaaccesu=16 de febreru de 2018}}&lt;/ref&gt;

Los neerlandeses apoderaron la disciplina masculina con nueve de les quince medayes en xuegu. Gianni Romme batió la marca mundial na final de 5000 y 10 000 metros, ente que Ids Postma fixo lo propio en 1000 m y quedó segundu en 1500 m La gran esperanza del país anfitrión, el plusmarquista Hiroyasu Shimizu, llogró un oru en 500 m y el bronce en 1000 m A lo último, el noruegu Ådne Søndrål fíxose valir col récor del mundu en 1000 m, percima de los holandeses Postma y Rintje Ritsma, triple medayista d'esta edición.

La categoría femenina tuvo mayor igualdá. En 500 m hubo victoria de la canadiana Catriona Le May Doan, quien batiera'l récor olímpicu nos dos carreres de la final. La neerlandesa Marianne Timmer batió'l récor mundial nes finales de 1000 m y 1000 m Nes categoríes de mayor alloña hubo un duelu ente les xermanes Gunda Niemann-Stirnemann y Claudia Pechstein: la primera llogró la victoria en 3000 m, pero la segunda pudo desquitase ganándola en 5000 m con otru récor del mundu, a solu cuatro centésimes de distancia. Al términu de Nagano 1998, Niemann retiróse con ocho medayes olímpiques, trés d'elles doraes, qu'igualaben el finxu de Karin Enke.

=== Patinaxe de velocidá en pista curtia ===
Dende'l Nagano White Ring, unos 94 patinadores —49 homes y 45 muyeres— de 18 países tomaron parte de les seis pruebes incluyíes nel eventu.&lt;ref name=&quot;:29&quot;&gt;{{cita web|url=https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/STK/|títulu=Short Track Speed Skating at the 1998 Nagano Winter Games|idioma=en|fechaaccesu=17 de febreru de 2018|sitiuweb=Sports-Reference.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200417041400/https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/STK/|fechaarchivu=2020-04-17}}&lt;/ref&gt; Al tradicional dominiu surcoreanu sumáronse esta vegada los chinos, quien llograron seis de los sos ocho preseas nesta modalidá.

Los eventos femeninos #celebrar en primer llugar; la surcoreana Chun Lee-kyung revalidó los oros de Lillehammer nes categoríes de 1000 m y 3000 m del relevu por equipos, según un bronce na prueba de 500 m onde la canadiana Annie Perreault resultó ganadora. Pela so parte, les pruebes masculines tuvieron protagonizaes pol xaponés Takafumi Nishitani, vencedor per sorpresa de los 500 m, y del debutante surcoreanu Kim Dong-sung nos 1000 m El campeón mundial #canadianu Marc Gagnon, quien fuera descalificáu de la final anterior, pudo desquitase col oru de Canadá nos 5000 m relevos.

=== Saltos d'esquí ===
[[Ficheru:FunakiKazuyoshiOkuryama2014.jpg|miniaturadeimagen|238x238px|Kazuyoshi Funaki foi oru nel trampolín llargu con una puntuación perfecta n'estilu.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{cita web |url=https://www.olympicchannel.com/en/playback/on-the-record/on-the-record-epsiodes/kazuyoshi-funaki-soars-to-five-perfect-20s-in-nagano/ |títulu=Kazuyoshi Funaki Skis To Perfect 20S in Nagano|idioma=en |fechaaccesu=16 de febreru de 2018|sitiuweb=Olympic Channel}}&lt;/ref&gt;]]
Les competencies de saltu d'esquí enllenaron les graes del estadiu de Hakuba cola presencia de 68 atletes —toos homes— de 19 países.&lt;ref name=&quot;:30&quot;&gt;{{cita web|url=https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/SKJ/|títulu=Ski Jumping at the 1998 Nagano Winter Games|idioma=en|fechaaccesu=17 de febreru de 2017|sitiuweb=Sports-Reference.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200417041357/https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/SKJ/|fechaarchivu=2020-04-17}}&lt;/ref&gt; Per primer vegada nuna cita olímpica, la clasificación a la segunda ronda taba acutada a los trenta meyores saltadores.

Nel trampolín normal el podiu tuvo acopáu pol finlandés Jani Soininen, siguíu pol xaponés Kazuyoshi Funaki y el austriacu Andreas Widhölzl. Cuatro díes más tarde celebróse'l trampolín llargu, onde Funaki fizo historia al superar una distancia de 132,5 metros y, daqué hasta entós inéditu nos XX.OO., la puntuación perfeuta n'estilu. D'esta miente el nipón degolaba a Soininen y colgábase un oru que'l so país nun ganara dende Sapporo 1972. D'últimes llegóse a la prueba d'equipos, con victoria xaponesa gracies al récor olímpicu de Takanobu Okabe (137 metros); Alemaña robló la plata y Austria llogró'l bronce.

=== Snowboard ===
El snowboard #estrenar nel programa con un total de 125 deportistes —69 homes y 56 muyeres— de 22 países.&lt;ref name=&quot;:31&quot;&gt;{{cita web|url=https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/SNB/|títulu=Snowboarding at the 1998 Nagano Winter Games|idioma=en|fechaaccesu=17 de febreru de 2018|sitiuweb=Sports-Reference.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090421202137/http://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/SNB/|fechaarchivu=2009-04-21}}&lt;/ref&gt; Tanto'l eslalon xigante como'l mediu tubu, dambos cola so correspondiente división por sexos, tuvieron entamaos pola Federación Internacional d'Esquí, únicu organismu reconocíu pol [[Comité Olímpicu Internacional]].&lt;ref&gt;Galbraith, Jeff (9 de febreru de 1998). [http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,987801,00.html «Nagano 1998: Snowboarding: Rebel Revels»]. ''Time'' (en inglés). &lt;small&gt;ISSN&amp;nbsp;[//www.worldcat.org/issn/0040-781X 0040-781X]&lt;/small&gt;. Consultáu'l 17 de febreru de 2018.{{cita publicación|apellíu=Galbraith|nome=Jeff|títulu=Nagano 1998: Snowboarding: Rebel Revels|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,987801,00.html|fecha=9 de febreru de 1998|fechaaccesu=17 de febreru de 2018|periódico=Time|páxina=|issn=0040-781X|idioma=en}}&lt;/ref&gt;

El 8 de febreru celebró la final del eslalon xigante masculín nel monte Yakebitai, con victoria del snowboarder canadianu Ross Rebagliati. Trés díes depués retiráron-y la presea por dar positivu en cannabinoides, siendo'l primer casu de suspensión por drogues non amestaes al rindimientu deportivu.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu= |nome= |títulu=Olympian Ross Rebagliati advocates for cannabis as mental performance enhancer|url=http://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/ross-rebagliati-advocates-marijuana-and-athletes-1.4532025|fecha=12 de febreru de 2016 |fechaaccesu=16 de febreru de 2016|periódico=CBC/Radio-Canada |páxina=|idioma=en-US}}&lt;/ref&gt; Sicasí, tres el recursu de los canadianos al TAS, el COI tuvo que devolve-y la porque la mariguana nun taba na so llista de sustancies prohibíes. La prueba femenina, prevista pal día 9, deparó la victoria de la francesa Karine Ruby. Esta modalidá d'eslalon foi reemplazada en [[Xuegos Olímpicos de Salt Lake City 2002|Salt Lake City 2002]] pol xigante paralelu.

Dambes finales de ''halfpipe'' entamáronse'l 12 de febreru nel Parque de Snowboard de Kanbayashi. La masculina vivió la conquista del suizu Gian Simmen, quien hasta entós nun s'impunxera n'otra gran prueba, sobre los favoritos Daniel Franck (Noruega, plata) y Ross Powers (EE.XX., bronce). Y en la femenina'l trunfu foi pa la moza alemana Nicola Thost, per un estrechu marxe sobre la noruega Stine Brun Kjeldaas. L'americana Shannon Dunn-Downing fixo la meyor puntuación na primer manga, pero na segunda cometió dellos errores que-y apostraron al bronce.

=== Ceremonia de clausura ===
Ante más de 50 000 espectadores nel Estadiu Olímpicu, el [[22 de febreru]] #llevar a cabu'l zarru de los XVIII Xuegos d'Iviernu. L'emperador Akihito y la so esposa punxeron en marcha la gala a les 18:00 hores ([[Tiempu Coordináu Universal|UTC+9]]), dempués de lo que los atletes fixeron actu de presencia portando les banderes de los 72 comités. Les dances tradicionales de la prefeutura de Nagano dieron pasu a una delegación de la siguiente sede, [[Xuegos Olímpicos de Salt Lake City 2002|Salt Lake City 2002]], representada por una escolta de ''[[Cowboy|cowboys.]]'' Y dempués de tolos actos protocolarios, #proceder al apagáu de la llapada al ritmu del cantar tradicional ''Furusato'' («El mio llar»), interpretada por Anri, pa concluyir por fin con un espectáculu de [[pirotecnia]].&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=133 (vol.2)}}&lt;/ref&gt;

== Medayeru ==
Un total de 24 países terminaron los Xuegos Olímpicos d'Iviernu con medaya, de los cualos 15 ganaron siquier una presea d'oru. Alemaña quedó en primer posición tanto en númberu d'oros (12) como nel cómputu total (29), cuatro percima de Noruega. En tercer llugar quedó Rusia, anterior vencedora de Lillehammer 1994, con 18 metales. Nengún país de [[Castellanu|fala hispana]] consiguió xubise al podiu.&lt;ref name=&quot;:33&quot;&gt;{{cita web|url=https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/|títulu=1998 Nagano Winter Games|idioma=en|fechaaccesu=17 de febreru de 2018|sitiuweb=Sports-Reference.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200417040452/https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/|fechaarchivu=2020-04-17}}&lt;/ref&gt;

Bulgaria (biatlón) y República Checa (ḥoquei sobre xelu) ganaron les sos primeres medayes d'oru nunos Xuegos Olímpicos d'Iviernu, ente que Dinamarca debutó nel palmarés cola so plata en curling.

La deportista más gallardoniada foi la esquiadora rusa Larisa Lazutina, con tres oros y siquier un metal en caúna de les cinco pruebes femenines del [[Esquí de fondu|esquí de fondu.]] L'únicu atleta que pudo igualar los sos trunfos foi'l noruegu Bjørn Dæhlie, retirándose con un total de 12 medayes olímpiques en tres ediciones.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.eurosport.es/esqui-de-fondo/pyeongchang/2018/bjorn-daehlie-s-amazing-12-olympic-medals-cross-country-skiing_vid1010613/video.shtml |títulu=Bjørn Dæhlie's Amazing 12 Olympic Medals - Cross-Country Skiing|idioma=en |fechaaccesu=17 de febreru de 2018}}&lt;/ref&gt; La patinadora artística d'Estaos Xuníos [[Tara Lipinski]] #convertir na persona más nueva en ganar una prueba de los Xuegos d'Iviernu.&lt;center style=&quot;&quot;&gt;
{| {{Medayeru|tipo=1}}
|-
||1|| {{BanderaCOI|GER|Nagano 1998}}
||12||9||8||29
|-
||2|| {{BanderaCOI|NOR|Nagano 1998}}
||10||10||5||25
|-
||3|| {{BanderaCOI|RUS|Nagano 1998}}
||9||6||3||18
|-
||4|| {{BanderaCOI|CAN|Nagano 1998}}
||6||5||4||15
|-
||5|| {{BanderaCOI|USA|Nagano 1998}}
||6||3||4||13
|-
||6|| {{BanderaCOI|NED|Nagano 1998}}
||5||4||2||11
|-
||7|| {{BanderaCOI|JPN|Nagano 1998}}
||5||1||4||10
|-
||8|| {{BanderaCOI|AUT|Nagano 1998}}
||3||5||9||17
|-
||9|| {{BanderaCOI|KOR|Nagano 1998}}
||3||1||2||6
|-
||10|| {{BanderaCOI|ITA|Nagano 1998}}
||2||6||2||10
|}
&lt;/center&gt;

=== Máximos medayistes ===
&lt;center class=&quot;&quot; style=&quot;&quot;&gt;
{| style=&quot;background:#f7f8ff; text-align:center; font-size:92%; border:gray solid 1px;&quot; class=&quot;wikitable centered&quot;
|+Tableru&lt;ref name=&quot;SportsReference&quot;&gt;{{cita web|url=https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/|títulu=1998 Nagano Winter Games|idioma=inglés|editorial=Sports Reference|fechaaccesu=17 de febreru de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200417040452/https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1998/|fechaarchivu=2020-04-17}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;width:150px;&quot; |Atleta
! style=&quot;width:150px;&quot; |País
! style=&quot;width:200px;&quot; |Deporte
| style=&quot;width:30px;&quot; |[[Ficheru:Gold_medal.svg|15x15px]]
| style=&quot;width:30px;&quot; |[[Ficheru:Silver_medal.svg|15x15px]]
| style=&quot;width:30px;&quot; |[[Ficheru:Bronze_medal.svg|15x15px]]
! style=&quot;width:30px;&quot; |Total
|- style=&quot;vertical-align:top; text-align:center; background:#fff;&quot;
|Larisa Lazutina
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{RUS}} 
| align=&quot;center&quot; |[[Esquí de fondu]]
|3
|1
|1
|'''5'''
|- style=&quot;vertical-align:top; text-align:center; background:#fff;&quot;
|Bjørn Dæhlie
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{NOR}} {{NOR}}
| align=&quot;center&quot; |[[Esquí de fondu]]
|3
|1
|0
|'''4'''
|- style=&quot;vertical-align:top; text-align:center; background:#fff;&quot;
|Olga Danilova
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{RUS}} 
| align=&quot;center&quot; |[[Esquí de fondu]]
|2
|1
|0
|'''3'''
|- style=&quot;vertical-align:top; text-align:center; background:#fff;&quot;
|Kazuyoshi Funaki
| style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Ficheru:Flag_of_Japan.svg|borde|20x20px| ]] 
| align=&quot;center&quot; |[[Saltu d'esquí]]
|2
|1
|0
|'''3'''
|- style=&quot;vertical-align:top; text-align:center; background:#fff;&quot;
|Chun Lee-kyung
| style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Archivu:Flag_of_South_Korea.svg|link=|borde|20x20px]] {{KOR}}
| align=&quot;center&quot; |[[Patinaxe de velocidá sobre pista curtia|Patinaxe sobre pista curtia]]
|2
|0
|1
|'''3'''
|- style=&quot;vertical-align:top; text-align:center; background:#fff;&quot;
|Katja Seizinger
| style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Ficheru:Flag_of_Germany.svg|link=|borde|20x20px| ]] 
| align=&quot;center&quot; |[[Esquí alpín]]
|2
|0
|1
|'''2'''
|}
&lt;/center&gt;

== Legáu ==
[[Ficheru:Nagano_Olympic_Memorial_Park_20120625.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|255x255px|Parque Olímpicu nel centru de Nagano.]]
Los Xuegos Olímpicos de 1998 tuvieron un impautu positivu en Nagano y el restu de la prefeutura. Amás de convertila nun destín turísticu pa [[Deporte d'iviernu|deportes d'iviernu]], la nueva rede de tresportes amenorgó la desigualdá territorial con otres rexones de la isla de Honshū, en bona parte gracies al tren d'alta velocidá (actual Hokuriku Shinkansen) y los dos autopistes.&lt;ref&gt;[https://japantoday.com/category/features/travel/5-things-to-do-in-nagano-city-that-arent-winter-sports «5 things to do in Nagano City (that aren't winter sports)»]. ''Japan Today'' (en inglés). 6 de xineru de 2017. Consultáu'l 18 de febreru de 2018.{{cita publicación |apellíu= |nome= |títulu=5 things to do in Nagano City (that aren't winter sports)|url=https://japantoday.com/category/features/travel/5-things-to-do-in-nagano-city-that-arent-winter-sports|fecha=6 de xineru de 2017 |fechaaccesu=18 de febreru de 2018|periódico=Japan Today |páxina=|idioma=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://japan-magazine.jnto.go.jp/en/1611_nagano.html |títulu=Snow Paradise Nagano |idioma=en |fechaaccesu=18 de febreru de 2018 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180326141336/http://japan-magazine.jnto.go.jp/en/1611_nagano.html |fechaarchivu=2018-03-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.olympic.org/news/transport-infrastructure-provides-lasting-legacy-of-nagano-1998 «Transport infrastructure provides lasting legacy of Nagano 1998»]. ''Comité Olímpicu Internacional'' (en inglés). 21 de xunetu de 2016. Consultáu'l 18 de febreru de 2018.{{cita publicación |apellíu= |nome= |títulu=Transport infrastructure provides lasting legacy of Nagano 1998|url=https://www.olympic.org/news/transport-infrastructure-provides-lasting-legacy-of-nagano-1998|fecha=21 de xunetu de 2016 |fechaaccesu=18 de febreru de 2018|periódico=Comité Olímpicu Internacional |páxina=|idioma=en}}&lt;/ref&gt; En términos xenerales, considérase que fueron un ésitu organizativo magar los problemes climatolóxicos y a los embotellamientos.

Les autoridaes nipones tuvieron que xestionar el caltenimientu de les sedes deportives.&lt;ref&gt;[https://www.deseretnews.com/article/250008504/Games-left-Nagano-in-debt.html «Games left Nagano in debt»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180219090313/https://www.deseretnews.com/article/250008504/Games-left-Nagano-in-debt.html |date=2018-02-19 }}. ''DeseretNews.com'' (en inglés). 4 de febreru de 2001. Consultáu'l 18 de febreru de 2018.{{cita publicación|apellíu=|nome=|títulu=Games left Nagano in debt|url=https://www.deseretnews.com/article/250008504/Games-left-Nagano-in-debt.html|fecha=4 de febreru de 2001|fechaaccesu=18 de febreru de 2018|periódico=DeseretNews.com|páxina=|idioma=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180219090313/https://www.deseretnews.com/article/250008504/Games-left-Nagano-in-debt.html|archivedate=2018-02-19}}&lt;/ref&gt; Delles cortiles fueron tresformaos en nueves instalaciones, ente elles l'Estadiu Olímpicu en campu de béisbol ([[2000]]) y el Aqua Wing Arena en centru de [[natación]] (1999). Caltuvieron el so usu orixinal les estaciones d'esquí, el pabellón M-Wave ([[Patinaxe de velocidá sobre xelu|patinaxe de velocidá]]) y el Big Hat (patinaxe artísticu).&lt;ref&gt;[https://www.cbsnews.com/news/olympic-challenge-how-do-host-cities-fare-after-the-games/ «Olympic challenge: How do host cities fare after the games?»]. ''CBS News'' (en inglés). Consultáu'l 18 de febreru de 2018.{{cita publicación |apellíu= |nome= |títulu=Olympic challenge: How do host cities fare after the games?|url=https://www.cbsnews.com/news/olympic-challenge-how-do-host-cities-fare-after-the-games/|fecha= |fechaaccesu=18 de febreru de 2018|periódico=CBS News |páxina=|idioma=en}}&lt;/ref&gt; Sicasí, non toles instalaciones corrieron la mesma suerte: la pista Spiral de Iizuna ye deficitaria y tuvo que cerrar en delles ocasiones por falta de caltenimientu.&lt;ref&gt;[https://www.japantimes.co.jp/news/2017/02/20/national/naganos-spiral-track-flirts-closure-mayor-mulls-cost-cuts-pyeongchang-olympics/ «Nagano's Spiral track flirts with closure as mayor mulls cost cuts after Pyeongchang Olympics»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180218212310/https://www.japantimes.co.jp/news/2017/02/20/national/naganos-spiral-track-flirts-closure-mayor-mulls-cost-cuts-pyeongchang-olympics/ |date=2018-02-18 }}. ''The Japan Times Online'' (n'inglés d'Estaos Xuníos). 20 de febreru de 2017. &lt;small&gt;ISSN&amp;nbsp;[//www.worldcat.org/issn/0447-5763 0447-5763]&lt;/small&gt;. Consultáu'l 17 de febreru de 2018.{{cita publicación|títulu=Nagano's Spiral track flirts with closure as mayor mulls cost cuts after Pyeongchang Olympics|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2017/02/20/national/naganos-spiral-track-flirts-closure-mayor-mulls-cost-cuts-pyeongchang-olympics/|fecha=20 de febreru de 2017|fechaaccesu=17 de febreru de 2018|periódico=The Japan Times Online|issn=0447-5763|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180218212310/https://www.japantimes.co.jp/news/2017/02/20/national/naganos-spiral-track-flirts-closure-mayor-mulls-cost-cuts-pyeongchang-olympics/|archivedate=2018-02-18}}&lt;/ref&gt;

El NAOC utilizó parte de los ingresos pa crear un fondu conmemorativo de los Xuegos Olímpicos de 1998», que'l so dineru sería invertíu nel entrenamientu d'atletes xaponeses y nel financiamientu de les siguientes competiciones de deportes ivernizos que s'entamaren nel archipiélagu.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Comité Organizador|1998|sp=sí|p=61}}&lt;/ref&gt;

Dalgunes d'eses competencies fueron el Campeonatu Mundial de Patinaxe de Velocidá de 2000, el Mundial de Ḥoquei sobre Xelu sub-20 de 2000, el Mundial de Patinaxe Artísticu de 2002, el Mundial de Patinaxe de Velocidá en Distancia Curtia de [[2004]], y delles eliminatories de les series mundiales de patinaxe.

== Discutiniu ==
Al términu de los Xuegos, el Comité Olímpicu Xaponés abrió una investigación sobre los gastos de la candidatura de Nagano pa garantizase la eleición en 1991. El diariu Mainichi Shimbun reveló que la delegación habría desembolsado 740 millones de yenes en distintos conceutos, incluyendo un gastu adicional de 24 millones de yenes pa tresportar a la delegación nipona (de 180 miembros) hasta [[Birmingham]], sede de la 97ª sesión del COI.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.theguardian.com/sport/1999/feb/04/olympic-bribes-nagano-bid-investigation |apellíu=Watts |nome=John|fecha=4 de febreru de 1999 |títulu=Investigation launched into spiralling allegations about Nagano bid|idioma=en |fechaaccesu=18 de febreru de 2018|sitiuweb=The Guardian}}&lt;/ref&gt; Mientres la evaluación de sedes candidates, Nagano llegó a pagar estancies en primer clase, regalos y rutes turístiques a 62 miembros del COI, ente ellos el presidente Juan Antonio Samaranch. Sicasí, el NAOC destruyera tola documentación relativa a esos gastos, según ellos «p'aforrar espaciu», polo que nunca se pudo cuantificar la cifra exauta.

== Ver tamién ==

== Bibliografía ==
* Comité Organizador (1998). [https://library.olympic.org/Default/doc/SYRACUSE/44952/the-xviii-olympic-winter-games-official-report-nagano-1998-the-organizing-committee-for-the-xviii-ol?_lg=en-GB ''Official Report of the Organizing Committee of the Games of the XVIII Olympiad''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180113150157/https://library.olympic.org/Default/doc/SYRACUSE/44952/the-xviii-olympic-winter-games-official-report-nagano-1998-the-organizing-committee-for-the-xviii-ol?_lg=en-GB |date=2018-01-13 }} (n'inglés). {{cita llibru |apellíu=Comité Organizador |títulu=Official Report of the Organizing Committee of the Games of the XVIII Olympiad|url=https://library.olympic.org/Default/doc/SYRACUSE/44952/the-xviii-olympic-winter-games-official-report-nagano-1998-the-organizing-committee-for-the-xviii-ol?_lg=en-GB |añu=1998|editorial=[[Comité Olímpicu Internacional]]|ubicación=[[Nagano]]|idioma=inglés}}: {{cita llibru |apellíu=Comité Organizador |títulu=Official Report of the Organizing Committee of the Games of the XVIII Olympiad|url=https://library.olympic.org/Default/doc/SYRACUSE/44952/the-xviii-olympic-winter-games-official-report-nagano-1998-the-organizing-committee-for-the-xviii-ol?_lg=en-GB |añu=1998|editorial=[[Comité Olímpicu Internacional]]|ubicación=[[Nagano]]|idioma=inglés}} 
* Dunkelberger, Robert (2004). ''Encyclopedia of the Modern Olympic Movement'' (n'inglés). {{cita llibru |apellíu=Dunkelberger |nome=Robert |títulu=Encyclopedia of the Modern Olympic Movement |añu=2004|editorial=Greenwood Press|ubicación=[[Westport (Connecticut)|Westport]] |páxinas=415-421|idioma=inglés}}: Greenwood Press. pp. {{cita llibru |apellíu=Dunkelberger |nome=Robert |títulu=Encyclopedia of the Modern Olympic Movement |añu=2004|editorial=Greenwood Press|ubicación=[[Westport (Connecticut)|Westport]] |páxinas=415-421|idioma=inglés}}

== Referencies ==
{{llistaref|3}}

== Enllaces esternos ==
{{Socesión|predecesor={{bandera|Noruega}} [[Xuegos Olímpicos de Lillehammer 1994|Lillehammer 1994]] |títulu=[[Xuegos Olímpicos d'Iviernu|XVIII Xuegos Olímpicos d'Iviernu]]|periodu={{bandera|Xapón}} '''Nagano 1998'''}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Xuegos Olímpicos d'Iviernu|Nagano 1998]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]</text>
      <sha1>979l6n91e4hbsjoqp54b0ps02cd6s5x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yvonne Strahovski</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131556</id>
    <revision>
      <id>4765778</id>
      <parentid>4582824</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T07:48:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 3 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16663" sha1="1b8bfrjnw0ij3stahk6aytjzicdn8kk" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Yvonne Jaqueline Strzechowski''' {{nym}} más conocida como '''Yvonne Strahovski''', ye una actriz [[Australia|australiana]]. Ye conocida pol so papel de Sarah Walker na serie ''Chuck'', pero tamién foi la imaxe y voz de Miranda Lawson, personaxe de los videoxuegos ''Mass Effect 2'' y ''Mass Effect'' 3.&lt;ref&gt;{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140225113517/http://www.theaustralian.com.au/news/nation/unknown-aussie-lands-tv-lead-in-us/story-e6frg6nf-1111113663177 |fechaarchivu=2014-02-25 |url=http://www.theaustralian.com.au/news/nation/unknown-aussie-lands-tv-lead-in-us/story-e6frg6nf-1111113663177 |títulu=Unknown Aussie lands TV lead in US}}&lt;/ref&gt; Amás interpretó a Hannah McKay, personaxe na séptima y octava temporada de ''[[Dexter]]''.

== Primeros años ==
Yvonne Strahovski nació en Campbelltown, un suburbiu de Sydney, como Yvonne Strzechowski, fía de Peter y Bozena Strzechowski.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101108171603/http://au.lifestyle.yahoo.com/who/celebrity-interviews/article/-/7253183/10-minutes-with-i-love-you-toos-yvonne-strahovski/ 10 Minutes With ... I Love You Too's Yvonne Strahovski&amp;nbsp;— Who Magazine&amp;nbsp;— Yahoo!7 Lifestyle]&lt;/ref&gt; Los sos padres emigraron de [[Varsovia]], [[Polonia]], a Australia. Adoptó l'apellíu Strahovski cuando empezó a trabayar na serie ''Chuck'', a pidimientu del productor de la serie, Josh Schwartz, por cuenta de la difícil pronunciación del so apellíu de nacencia. El so padre ye un inxenieru electrónicu y la so madre trabaya como téunica de llaboratoriu.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.virgin1.co.uk/shows/chuck/yvonne-strahovski.php?ssid=2 |títulu=Only child |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090821081157/http://www.virgin1.co.uk/shows/chuck/yvonne-strahovski.php?ssid=2 |fechaarchivu=2009-08-21 }}&lt;/ref&gt;

== Carrera ==
Cursó los sos estudios na Santa Sabina College, en Strathfield, onde foi una estudiante escelente, y darréu graduóse en teatru de la Western Sydney University. Amás, Yvonne tomó lleiciones de danza dende los 5 años d'edá.

La so primer actuación foi nuna obra de la escuela, onde interpretó a Viola na producción “Twelfth Night”.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.virgin1.co.uk/shows/chuck/yvonne-strahovski.php?ssid=3 |títulu=Acting Bug |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090921160521/http://www.virgin1.co.uk/shows/chuck/yvonne-strahovski.php?ssid=3 |fechaarchivu=2009-09-21 }}&lt;/ref&gt;
Ante les cámares, Yvonne debutó n'Australia participando en delles películes y series de televisión locales. Dempués de graduase nel Teatru Nepean(institutu perteneciente a la Escuela d'Artes Contemporaneu na Universidá del Oeste de Sydney) en 2003, Yvonne rápido fíxose conocida.&lt;ref&gt;[http://www.nbc.com/chuck/about/yvonne_strahovski.shtml Yvonne Strahovski]&lt;/ref&gt; #El so talentu llevólo a ser contratada pola Canal 7 d'Australia pa realizar la so serie ''Headland.'' Anque'l show duró pocu, foi abondu como pa llograr un papel na película pa televisión ''Blackjack-Dead Memory.'' Depués actuaría como Martina na serie de la Canal 9, ''Sea Patrol''.

Al llegar a [[Los Angeles]] ([[California]]), unvió un videu pa la serie de televisión ''Chuck'' de la cadena [[NBC]], mientres audicionaba para ''Bionic Woman.'' Unvió un video pa l'audición mientres s'enteraba de el resultáu de los otros dos trabayos. Foi contactada polos productores de la serie pa &quot;prauticar diálogos&quot; con [[Zachary Levi]]. Los productores #llamar una selmana dempués p'avisa-y que formaría parte del repartu de ''Chuck'' nel papel de Sarah Walker. Seis meses dempués camudóse a [[Los Angeles]].

Strahovski fala polacu fluidamente y #usar nun curtiu diálogu con un colega (Tim Loden, el so noviu na vida real) nun episodiu de Chuck, &quot;''Chuck contra'l Wookiee''&quot;, y de nuevu nos episodios &quot;''Chuck contra les trés pallabres''&quot; y &quot;''Chuck'' contra la lluna de miel&quot;. De toes formes, fala con un acentu d'Estaos Xuníos abondo decente, anque faló de volao con un acentu australianu nel episodiu &quot;''Chuck contra la ex''&quot;.
[[Ficheru:Yvonne_Strahovski_TIFF_2011.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|upright=0.7|Strahovski nel Toronto International Film Festival (TIFF) de 2011.]]
Strahovski apaez nos videoxuegos ''Mass Effect Galaxy'', ''Mass Effect 2'' y ''Mass Effect 3'' como la voz de Miranda Lawson. Escaniaron y #volver de forma animada pa interpretar el papel de Miranda Lawson en ''Mass Effect'' 2. Strahovski punxo voz al spin-off de ''Parasite Eve'' ''The 3rd Birthday'', que foi llanzáu en marzu de 2011 pa PSP. Tamién apaeció en CollegeHumor n'abril de 2011, faciendo una parodia de [[Katy Perry]], Ke$hai y [[Lady Gaga]].&lt;ref&gt;[http://www.collegehumor.com/video/6474802/three-pop-stars-one-song-with-yvonne-strahovski Three Pop Stars, One Song (with Yvonne Strahovski) – CollegeHumor Video]&lt;/ref&gt;

En 2006 realizó la película australiana ''Gone''. En 2007, Yvone filmó ''The Canyon'', una película de suspense dirixida por Richard Harrah, y amás apaeció na película ''Persons of Interest'', como Lara.

En 2010, Strahovski recibió'l [[Teen Choice Awards]] por Meyor Actriz de Series d'Aición por ''Chuck'', según una nominación pa los Spike Video Awards por Meyor Actuación Humana Femenina en ''Mass Effect'' 2. En 2011, Strahovski foi nomada nuevamente pa los Teen Choice Awards por Choice Action TV Actress. En 2011, ''Cosmopolitan Magacín'' (Australia) nomó a Strahovski como la Muyer más risondera y valiente del añu al pie del so premiu d'Actriz de TV Favorita. En payares de 2011, formó parte del repartu de la película I, Frankenstein.&lt;ref&gt;[http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/chuck-yvonne-strahovski-frankenstein-263263 'Chuck' Star Yvonne Strahovski to Play Scientist in 'I, Frankenstein' (Exclusive)]&lt;/ref&gt;

En 2011 apaeció como Anne Frazier en ''Killer Elite'', al pie de Jason Statham, Clive Owen y [[Robert De Niro]].&lt;ref&gt;{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140318162212/http://www.theaustralian.com.au/news/arts/elite-signed-up-for-killer-roles/story-e6frg8n6-1225859043444 |fechaarchivu=2014-03-18 |url=http://www.theaustralian.com.au/news/arts/elite-signed-up-for-killer-roles/story-e6frg8n6-1225859043444 |títulu=Elite signed up for killer roles}}&lt;/ref&gt; El 11 de mayu de 2011 #xunir a la comedia ''The Guilt's Trip'', al pie de Seth Rogen y [[Barbra Streisand]].&lt;ref&gt;[http://www.hollywoodreporter.com/news/chuck-actress-joins-barbra-streisand-188390 'Chuck' Actress Joins Barbra Streisand Road Trip Comedy 'Mother's Curse' (Exclusive)]&lt;/ref&gt;

Apaeció en revistes como ''Modern Dog'', ''Maxim'', ''Dirrty Glam'' y ''Saturday Night.'' Quedó nel puestu 24 na llista de les muyeres más sexys de televisión de ''Wizard's Magacín'' en marzu de 2008, nel puestu 77 de les 100 muyeres más sexys según ''Maxim'' en 2010, y quedó nel puestu 50 na llista ''FHM'' d'Australia de les 100 muyeres más sexys del mundu. En 2012 posó pa un comercial pa ''SoBe'', una bébora d'Estaos Xuníos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.justjared.com/2012/01/03/yvonne-strahovski-nearly-nude-sobe-lifewater/|fecha=3 de xineru de 2012 |títulu=Yvonne Strahovski: Nearly Nude for SoBe Lifewater!|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Yvonne Strahovski Comic-Con 2012.jpg|derecha|miniaturadeimagen|upright=0.9|Strahovski na [[Convención Internacional de Cómics de San Diego]] de 2012.]]
En mayu de 2012, Yvonne tuvo nel puestu 35 na llista de Les 100 muyeres más sexys de ''Maxim'' del añu.&lt;ref&gt;[http://www.maxim.com/hot-100/2012 Maxim's Hot 100]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120705010253/http://www.maxim.com/girls-of-maxim/yvonne-strahovski Galería de Yvonne Strahovski em Maxim 2012]&lt;/ref&gt; En xunu de 2012 la cadena Showtime anunció que Yvonne #xunir al repartu de la séptima temporada de ''[[Dexter]]'', nel rol de Hannah McKay, una muyer fuerte ya independiente que lluchó por dexar el so pasáu tras.&lt;ref&gt;[http://www.seat42f.com/yvonne-strahovski-joins-the-cast-of-dexter.html Yvonne Strahovski Joins The Cast Of DEXTER]&lt;/ref&gt;

Yvonne sofita a la Fundación PETA y apaeció nun anunciu de la campaña Adopt, Don't Buy.&lt;ref&gt;[http://www.looktothestars.org/celebrity/yvonne-strahovski Yvonne Strahovski Charity Work, Events and Causes (En Inglés)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://secure.peta.org/site/Advocacy?cmd=display&amp;page=UserAction&amp;id=3500 Yvonne Strahovski Is an 'Angel for Animals' En Inglés)]&lt;/ref&gt;

En 2017 dio vida a Serena Joy Waterford na serie de televisión ''The Handmaid's Tale'', basada nel llibru homónimu de l'autora canadiana [[Margaret Atwood]].

== Vida personal ==
Tuvo una rellación de novialgu col actor australianu Matt Doren ente 2006 y 2007. Dende 2009 hasta l'actualidá caltién una rellación sentimental con Tim Loden, actor que realizó un cameo en ''Chuck''.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.justjared.com/2009/12/22/tim-loden-yvonne-strahovskis-boyfriend/|fecha=22 d'avientu de 2009 |títulu=Tim Loden: Yvonne Strahovski's Boyfriend!|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

== Filmografía ==

=== Cine ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-bottom: 105px;&quot;
! Añu
! Títulu
! Personaxe
! class=&quot;unsortable&quot; | Notes
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2007
| ''Gone''
| Sondra
| Como Yvonne Strechowski
|-
| ''Persons Of Interest''
| Lara
| Curtiumetraxe. Apaez como Yvonne Strechowski
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2008
| ''The Plex''
| Sarah
|-
| ''The Canyon''
| Lori
| Estrenu en cines: 23 d'ochobre de 2009&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://shocktillyoudrop.com/news/topnews.php?id=10741 |títulu=First Look: Yvonne Strahovski in The Canyon|editorial=ShockTillYouDrop.com |fechaaccesu=13 de xineru de 2010}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2009
| ''I Love You Too''
| Alice
| Estrenu en cines: 6 de mayu de 2010 (Australia)Llanzamientu en DVD: 6 d'ochobre de 2010 (Australia)&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=SybwJyLq8Tc|fecha=14 de xunetu de 2010 |títulu=I Love You Too&amp;nbsp;— In Cinemas May 6|editorial=YouTube |fechaaccesu=28 de xunetu de 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://iloveyoutoomovie.com.au/ |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100430053642/http://www.iloveyoutoomovie.com.au/ |fechaarchivu=30 d'abril de 2010 |títulu=In Cinemas Now|editorial=I Love You Too Movie |fechaaccesu=28 de xunetu de 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;ref&gt;https://twitter.com/pjhelliar/status/22124833628&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2010
| ''Matching Jack''&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.matchingjack.com/ |títulu=A new film from Nadia Tass and David Parker |editorial=Matching Jack |fechaaccesu=28 de xunetu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160402033256/http://www.matchingjack.com/ |fechaarchivu=2016-04-02 }}&lt;/ref&gt;
| Veronica
|-
| LEGO: The Adventures of Clutch Powers&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.imdb.com/title/tt1587414/ |títulu=LEGO: The Adventures of Clutch Powers at IMDb|editorial=imdb.com |fechaaccesu=22 de febreru de 2010}}&lt;/ref&gt;
| Peg Mooring
| Nun foi llanzada en cines, sinón que-y la llanzó direutamente en DVD.
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2011
| ''Killer Elite''&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.theaustralian.com.au/news/arts/elite-signed-up-for-killer-roles/story-e6frg8n6-1225859043444|autor=REEL TIME: Michael Bodey|fecha=28 d'abril de 2010|títulu=Elite signed up for killer roles|editorial=The Australian|fechaaccesu=28 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140318162212/http://www.theaustralian.com.au/news/arts/elite-signed-up-for-killer-roles/story-e6frg8n6-1225859043444|fechaarchivu=2014-03-18}}&lt;/ref&gt;
| Anne Frazier
|-
| ''The Outback''
| Miranda
| Voz
|-
| 2012
| ''The Guilt Trip''&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.variety.com/article/VR1118033692 |apellíu=Stewart |nome=Andrew|fecha=9 de marzu de 2011 |títulu=Date set for ''Mother's Curse'' release – Entertainment News, Top News, Media|obra=Variety |fechaaccesu=10 d'agostu de 2011}}&lt;/ref&gt;
| Jessica
|-
| 2014
| Yo, Frankenstein&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/chuck-yvonne-strahovski-frankenstein-263263 |apellíu=Kits |nome=Borys |títulu='Chuck' Star Yvonne Strahovski to Play Scientist in 'I, Frankenstein' (Exclusive)|obra=The Hollywood Reporter |fechaaccesu=17 de payares de 2011}}&lt;/ref&gt;
| Terra Wessex
|-
| 2015
| ''Shadows from the Sky''
| Jill
| Protagonista
|-
| 2016
| ''Manhattan Night''
| Caroline Crowley
| Protagonista
|-
| 2018
|''The Predator''
| Protagonista
|}

=== Televisión ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-bottom: 222px;&quot;
! Añu
! Títulu
! Personaxe
! Episodios
! class=&quot;unsortable&quot; |Notes
|-
| 2004 !2004 !&lt;span class=&quot;sorttext&quot; id=&quot;cxmw-Q&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;2004&lt;/span&gt;
| ''Double the Fist''
| Suzie
| 1
| Episodiu: &quot;Fear Factory&quot;
|-
| 2005 !&lt;span class=&quot;sorttext&quot; id=&quot;cxmwAQI&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;2005–2006&lt;/span&gt; !
| ''HeadLand''
| Freya Lewis
| 26
|-
| 2007 !2007 !&lt;span class=&quot;sorttext&quot; id=&quot;cxmwAQw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;2007&lt;/span&gt;
| ''Sea Patrol''
| Axente especial Martina Royce
| 1
| Episodiu: &quot;Cometh the Hour&quot;
|-
| 2007.5 !&lt;span class=&quot;sorttext&quot; id=&quot;cxmwARc&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;2007–2012&lt;/span&gt; !
| ''Chuck''&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://featuresblogs.chicagotribune.com/entertainment_tv/2010/04/yvonne-strahovski-chuck.html |títulu='Sarah' shares her feelings about 'Chuck': Yvonne Strahovski speaks |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181016031250/http://featuresblogs.chicagotribune.com/entertainment_tv/2010/04/yvonne-strahovski-chuck.html |fechaarchivu=2018-10-16 }}&lt;/ref&gt;
| Axente especial de la CIA Sarah Walker
| 91
| Co-protagonistaGanadora de los Teen Choice Awards en 2010 por Meyor Actriz Principal nuna Serie de AcciónGanadora de los TV Guide AwardsTV Guide Award for Favorite Couple (Compartíu con Zachary Levi)Nominada a los [[Teen Choice Awards]] en 2011 y en 2012 por Meyor Actriz Principal nuna Serie d'Aición&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
|-
| 2007.5 !&lt;span class=&quot;sorttext&quot; id=&quot;cxmwASo&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;2012&lt;/span&gt; !2012 - 
| ''[[Dexter]]''&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.pizquita.com/noticia10363.html |títulu='Dexter', temporada 7: emisión del segundo capítulo, Sunshine and Frosty Swirl |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121209055236/http://www.pizquita.com/noticia10363.html |fechaarchivu=2012-12-09 }}&lt;/ref&gt;
| Hannah McKay
| 10
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2014
| ''Louie''
| Blake
| 1 episodiu; temporada 4, episodiu 2; Modelu
|-
| 24: Live Another Day
| Kate Morgan
| 12 episodios
|-
| 2015
| ''The Astronaut Wives Club''
| Rene Carpenter&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/yvonne-strahovski-star-abcs-astronaut-736923|fecha=30 de setiembre de 2014 |títulu=Yvonne Strahovski to Co-Star in ABC's 'Astronaut Wives Club'|obra=The Hollywood Reporter |fechaaccesu=30 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
|2017
|''The Handmaid's Tale''
|Serena Joy Waterford
|10
|}

=== Videoxuegos ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! Añu
! Títulu
! Personaxe
! class=&quot;unsortable&quot; | Notes
|-
| 2009
| ''Mass Effect Galaxy''
| Miranda Lawson
| Voz ya imaxe
|-
| 2010
| ''Mass Effect 2''&lt;ref&gt;[http://www.g4tv.com/videos/43885/interview-with-mass-effect-2s-yvonne-strahovski/ Interview with Mass Effect 2's Yvonne Strahovski]&lt;/ref&gt;
| Miranda Lawson
| Voz ya imaxe
|-
| 2011
| ''The 3rd Birthday''&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://twitter.com/Y_Strahovski/status/14825336789274624 |títulu=Yvonne Strahovski will be in The 3rd Birthday|editorial=Twitter |fechaaccesu=14 d'avientu de 2010}}&lt;/ref&gt;
| Aya Brea
| Voz (versión inglesa)
|-
| 2012
| ''Mass Effect 3''&lt;ref&gt;[http://www.zonared.com/noticias/carrie-ann-moss-yvonne-strahovski-seth-green-voz-personajes-mass-effect-3/ Carrie-Anne Moss, Yvonne Strahovski y Seth Green pondrán su voz a los personajes de 'Mass Effect 3']&lt;/ref&gt;
| Miranda Lawson
| Voz ya imaxe
|}

== Premios y nomamientos ==
{| {{tablaguapa}} style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! Añu
! Resultáu
! Categoría
! Premios
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | '''2010''' 
| '''Ganadora''' 
| Meyor actriz principal en series d'aición 
| [[Teen Choice Awards]]
|-
| Nomada 
| Meyor actuación d'una muyer 
| Spike Video Game Awards
|-
| '''2011''' 
| Nomada 
| Meyor actriz principal en series d'aición 
| [[Teen Choice Awards]]
|-
| '''2012''' 
| Nomada 
| Meyor actriz principal en series d'aición 
| [[Teen Choice Awards]]
|}

== Otros premios ==
{| {{tablaguapa}} style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! Añu
! Resultáu
! Categoría
! Premios
|-
| '''2011''' 
| '''Ganadora''' 
| Actriz favorita de televisión;Muyer más risondera del añu&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt; 
| Cosmopolitan Magacín Award (Australia)
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces persona}}
{{NF|1982||Strahovski, Yvonne}}
[[Categoría:Actores y actrices d'Australia]]
[[Categoría:Ganadores del Theatre World Award]]</text>
      <sha1>1b8bfrjnw0ij3stahk6aytjzicdn8kk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Valentina Tereshkova</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137764</id>
    <revision>
      <id>4765729</id>
      <parentid>4689358</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T18:58:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19583" sha1="qzc44ubgaf2zep5s0pociy3om6l5f45" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Valentina Vladímirovna Tereshkova''' ({{Lang-ru|Валенти́на Влади́мировна Терешко́ва}}; {{nym|paréntesis=non}}) ye una cosmonauta y política rusa yá retirada, ye una inxeniera que como cosmonauta convirtióse na primer muyer, y al empar la primera civil, que voló al espaciu, siendo escoyida ente más de cuatrocientos aspirantes y cinco finalistes pa ser pilotu del [[Vostok 6]], llanzáu'l 16 de xunu de 1963. Completó 48 órbites alredor de la Tierra nos sos trés díes nel espaciu. Pa xunise al Cuerpu de Cosmonautes, Tereshkova foi incorporada de manera honoraria a la Fuercia Aerea Soviética, siendo asina la primera civil en volar al espaciu.&lt;ref name=&quot;BRIT&quot;&gt;{{cita web |url=https://www.britannica.com/biography/Valentina-Tereshkova|títulu=Valentina Tereshkova|idioma=en|obra=Encyclopaedia Britannica|fechaaccesu=25 d'agostu de 2017}}&lt;/ref&gt;

Antes del so reclutamientu como cosmonauta, Tereshkova foi una obrera que trabayaba nuna fábrica de texíos y paracaidista aficionada. Dempués de la disolución del primer grupu de cosmonautes femeninos en 1969, foi un prominente miembru del Partíu Comunista de la Xunión Soviética, participando en delles oficines polítiques. Remaneció activa na política tres el colapsu de la Xunión Soviética (URSS) y ta considerada tamién una heroína na Rusia post-soviética.

Tien una bona rellación col presidente de Rusia [[Vladimir Putin|Vladímir Putin.]] En 2013, ufiertóse para facer un viaxe a Marte si-y daben la oportunidá.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.theguardian.com/science/2013/sep/17/mars-one-way-ticket|fecha=17 de septiembe de 2013|títulu=Valentina Tereshkova, 76, first woman in space, seeks one-way ticket to Mars|idioma=en|obra=The Guardian. Science|fechaaccesu=25 d'agostu de 2017}}(en). ''The Guardian. Science'' (17 de septiembe de 2013). Consultáu'l 25 d'agostu de 2017.&lt;/ref&gt; Na ceremonia d'inauguración de los Xuegos Olímpicos d'Iviernu, corrió cola bandera olímpica.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.today.com/news/sochi-olympic-torchbearers-announced-first-female-astronaut-headlines-list-6C10565448|fecha=8 de xunetu de 2013|títulu=Sochi Olympic torchbearers announced: First female astronaut headlines list|idioma=en|obra=Today|fechaaccesu=26 d'agostu de 2017}}&lt;/ref&gt;

== Biografía ==
Nació na aldega de [[Bolshoye Máslennikovo]] nel distritu de Tutayevsky, [[Yaroslavl Oblast]], nel centru de Rusia. Los sos padres emigraren de Bielorrusia.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://nn.by/?c=ar&amp;i=25785|fecha=24 d'abril de 2009|títulu=Першая жанчына‑касманаўт ў дзяцінстве гаварыла па‑беларуску|idioma=Belarusian|obra=[[Nasha Niva]]|fechaaccesu=3 d'abril de 2016}}&lt;/ref&gt; El so padre yera conductor de tractor y la so madre trabayaba nuna planta testil. Tereshkova empezó la escuela en 1945 a la edá d'ocho años, pero dexóla en 1953 y siguió la so educación por aciu cursos per correspondencia. A temprana edá interesóse nel paracaidismu, entrenándose nel Aeroclub llocal. Fixo'l so primer saltu a los 22 años el 21 de mayu de 1959, momentu nel cual yera una trabayadora testil. Sería la so esperiencia en paracaidismu lo que condució a la so seleición como cosmonauta. En 1961 convirtióse na secretaria del Komsomol (Unión de Mozos Comunistes) y más tarde xunióse al [[Partíu Comunista de la Xunión Soviética]].

=== Carrera nel programa espacial soviéticu ===
Dempués del vuelu de [[Yuri Gagarin]] en 1961, [[Serguéi Koroliov]], principal inxenieru de cohetes, tuvo la idea de realizar un vuelu llevando a una muyer al espaciu. El 16 de febreru de 1962, Valentina Tereshkova foi escoyida para xunise al cuerpu de [[Astronauta|cosmonautes]] femenín. De les más de cuatrocientes candidates, fueron escoyíes cinco: [[Tatiana Kuznetsova]], graduada como pilotu de caza del Institutu Aereu de Moscú, [[Irina Soloviova]], que yera miembru del equipu nacional de paracaidismu de la Xunión Soviética, [[Zhanna Yérkina]], maestra d'escuela, [[Valentina Ponomariova]] esperta paracaidista y Tereshkova. Los requerimientos incluyíen que fueren paracaidistes menores de 30 años d'edá, menores de 1.70 metros d'altu y de menos de 70 kg de pesu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-34270395|apellíu=Ghosh|nome=Pallab|fecha=17 de setiembre de 2015|títulu=Valentina Tereshkova: USSR was 'worried' about women in space|obra=[[BBC News]]|fechaaccesu=3 d'abril de 2016}}&lt;/ref&gt;

Tereshkova foi considerada como una candidata particularmente digna, en parte por cuenta del so orixe «proletariu», y porque'l so padre, el líder y sarxentu de tanque Vladimir Tereshkov, foi un héroe de guerra.&lt;ref&gt;Tereshkova, Valentina (2015). ''Valentina Tereshkova, The First Lady of Space: In Her Own Words''. SpaceHistory101.com Press. ISBN 978-1887022996.{{cita llibru |nome=Valentina|apellíu=Tereshkova|títulu=Valentina Tereshkova, The First Lady of Space: In Her Own Words|añu=2015|editorial=SpaceHistory101.com Press|isbn=978-1887022996}}&lt;/ref&gt; Morrió n'aición mientres la Guerra d'Iviernu que se desenvolvió en Finlandia mientres la Segunda Guerra Mundial nel área de Lemetti en Carelia. Nesi momentu, Tereshkova tenía dos años. Dempués de la so misión, consultóse-y que podía facer la Xunión Soviética en forma d'agradecimientu pol so serviciu al país. Tereshkova pidió que'l gobiernu buscara'l llugar onde'l so padre morrió n'aición. Esto fixo, y el gobiernu construyó un monumentu qu'anguaño ta en Lemetti -anguaño nel llau rusu de la frontera-. Tereshkova visitó Finlandia delles vegaes.

La capacitación incluyó vuelos d'ingravidez, pruebes d'aislamientu, pruebes en centrifugador, teoría de cohetes, naves espaciales d'inxeniería, 120 saltos en paracaíes y formación de pilotos n'aviones de combate MiG-15UTI. El grupu pasó dellos meses nun entrenamientu intensivu, acabando con exámenes en payares de 1962, dempués de lo que les cuatro candidates restantes graduáronse como subtenientes de la Fuercia Aerea Soviética. Tereshkova, Soloviova y Ponomariova fueron les otres principales candidates, y desenvolvióse un programa de misiones que llograría que dos muyeres volaren al espaciu, en dos vuelos Vostok en díes siguíos en marzu o abril de 1963.&lt;ref name=&quot;earthmagazine&quot;&gt;{{cita publicación |apellíos=Sever|apellíu=Sever|nome=Megan|fecha=xunu de 2014|títulu=June 16, 1963 &amp; June 18, 1983: Valentina Tereshkova and Sally Ride Become First and Third Women in Space|url=http://www.earthmagazine.org/article/benchmarks-june-16-1963-june-18-1983-valentina-tereshkova-and-sally-ride-become-first-and|publicación=[[Earth (magazine)|Earth]]|volumen=59 |númberu=6|páxines=60-61|fechaaccesu=3 d'abril de 2016}}&lt;/ref&gt;

Pa xunise al Cuerpu de Cosmonautes, Tereshkova foi almitida de mou honorariu na Fuercia Aerea Soviética polo que foi la primera civil en volar al espaciu.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.yarregion.ru/eng/Pages/famous_people_Valentina_Vladimirovna_Tereshkova.aspx|añu=2016|títulu=Valentina Vladimirovna Tereshkova|obra=Yaroslavl Region|fechaaccesu=3 d'abril de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150904004808/http://www.yarregion.ru/eng/Pages/famous_people_Valentina_Vladimirovna_Tereshkova.aspx|fechaarchivu=2015-09-04}}&lt;/ref&gt;

Orixinalmente pretendíase que Tereshkova viaxara primero nel vuelu Vostok 5 ente que Ponomaryova siguiría n'órbita nel Vostok 6. Sicasí, esti plan de vuelu alteróse'n marzu de 1963. Vostok 5 agora llevaría a un cosmonauta masculín, Valeri Bykovski realizando la misión en xunto con una cosmonauta a bordu del Vostok 6 en xunu de 1963. La Comisión Estatal del Espaciu nomó a Tereshkova para pilotar Vostok 6 nel so aconceyamientu del 21 de mayu y esto foi confirmáu por [[Nikita Khrushchov]]. Tereshkova yera exautamente diez años más nueva que l'astronauta más nuevu del Mercury 7, Gordon Cooper.
[[Ficheru:Sello_URSS_-_1973,_primera_mujer_cosmonauta.jpg|miniaturadeimagen|340x340px|Sellu de la Xunión Soviética conmemorando'l vuelu espacial de la primer muyer cosmonauta.]]
Dempués del esitosu llanzamientu del Vostok 5 el 14 de xunu, Tereshkova empezó los preparativos finales pal so propiu vuelu. Ella tenía 26 años nesi momentu. Na mañana del 16 de xunu de 1963, Tereshkova y Soloviova fueron vistíos colos traxes espaciales correspondientes y llevaos a la plataforma de llanzamientu n'autobús. Dempués de completar les sos comunicaciones y comprobar l'encontu vital, quedó sellada dientro de la Vostok. Dempués d'una cuenta de dos hores, el Vostok 6 foi puestu en marcha ensin errores, y Tereshkova convirtióse na primer muyer en llegar al espaciu.&lt;ref&gt;Knapton, Sarah (17 de setiembre de 2015). [http://www.telegraph.co.uk/news/science/space/11871598/Russia-forgot-to-send-toothbrush-with-first-woman-in-space.html «Russia forgot to send toothbrush with first woman in space»]. ''[[The Daily Telegraph]]''. Consultáu'l 3 d'abril de 2016.{{cita publicación |url=http://www.telegraph.co.uk/news/science/space/11871598/Russia-forgot-to-send-toothbrush-with-first-woman-in-space.html|títulu=Russia forgot to send toothbrush with first woman in space|nome=Sarah|apellíu=Knapton|obra=[[The Daily Telegraph]]|fecha=17 de setiembre de 2015|fechaaccesu=3 d'abril de 2016}}&lt;/ref&gt; La so señal de llamada nesti vuelu yera Chaika (inglés: Gavilueta, rusu: Чайка), más tarde conmemoráu como'l nome d'un asteroide, 1671 Chaika.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos=Knight|apellíu=Knight|nome=Kelly|fecha=xunu de 2003|títulu=Earth calling Seagull|publicación=[[Astronomy (magazine)|Astronomy]]|volumen=31 |númberu=6|páxina=30}}&lt;/ref&gt;

Anque Tereshkova esperimentó estomagaes y malestar físico mientres gran parte del vuelu, y dolor nel pescuezu polo pesao del cascu, orbitó la Tierra 48 vegaes y tuvo casi trés díes nel espaciu.&lt;ref name=&quot;rian&quot;&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/review/20060616/49619382.html|fecha=16 de xunu de 2006|títulu=Валентина Терешкова: чьей воле покорялась женщина, покорившая космос|idioma=ruso|obra=[[RIA Novosti]]|fechaaccesu=3 d'abril de 2016}}&lt;/ref&gt; Con un solu vuelu, rexistró más tiempu de vuelu que la sumatoria de tolos tiempos de tolos astronautes d'Estaos Xuníos que volaren antes d'esa fecha. Tereshkova tamién caltuvo un rexistru de vuelu y tomó fotografíes del horizonte, que seríen utilizaes para identificar les capes d'[[aerosol]] de l'atmósfera.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos=Tereshkova|apellíu=Tereshkova|nome=Valentina|fecha=4 de xineru de 1964|títulu=Three days in outer space|publicación=[[The Saturday Evening Post]]|volumen=237 |númberu=1|páxines=62-63}}&lt;/ref&gt;

Vostok 6 foi'l vuelu final de la misión Vostok, y foi llanzáu dos díes depués de Vostok 5, que condució a Valeri Bykovski a una órbita asemeyada mientres cinco díes, aterrizando trés hores dempués que Tereshkova. Les dos naves averáronse a cinco quilómetros nun puntu, y Tereshkova comunicó per radio con Bykovski y con Khrushchov.

A pesar de qu'esistíen planes pa futuros vuelos con cosmonautes muyeres, pasaron 19 años hasta que la segunda muyer, Svetlana Savítskaya, voló al espaciu. Nenguna de les otres cuatro muyeres del grupu de Tereshkova voló, y n'ochobre de 1969 el grupu foi disueltu.

[[Serguéi Koroliov]] taba descontentu col comportamientu de Tereshkova n'órbita y nun se-y dexó tomar el control manual de la nave, tal que taba entamáu. Anque taben previstos más vuelos nos que participaren muyeres, pasaron 19 años hasta qu'otra muyer, [[Svetlana Savítskaya]], viaxara al espaciu. Nenguna de les otres cuatro cosmonautes del grupu de Tereshkova viaxó al espaciu. Ella mesma era consciente d'esta situación y asina lo espresó na primer entrevista que dio a un periodista español n'ochobre de [[1967]].&lt;ref&gt;[http://w390w.gipuzkoa.net/WAS/CORP/DKPPrensaHistoricaWEB/buscar.do?buscar&amp;amicus=178866 Diario Vasco, 4 d'ochobre de 1967]&lt;/ref&gt;

Tres la misión espacial estudió na [[Academia de la Fuercia Aérea de Zhukovski|Academia de la Fuercia Aerea de Zhukovski]], y graduóse como inxeniera espacial en [[1969]]. En [[1977]] recibió'l doctoráu n'inxeniería. Por cuenta de la so prominencia desempeñó diversos cargos políticos: de 1966 a 1974 foi miembru del Sóviet Supremu, de [[1974]] a 1989 formó parte del Presidium del [[Sóviet Supremu de la Xunión Soviética|Sóviet Supremu]], y de [[1966|1969]] a [[1991]] perteneció al Comité Central del [[Partíu Comunista de la Xunión Soviética|Partíu Comunista.]] Tuvo políticamente activa dempués del colapsu de la Xunión Soviética y sigue siendo considerada como un héroe na Rusia post-soviética.

En [[1997]] retiróse de la fuercia aerea y del cuerpu de cosmonautes. Na ceremonia d'inauguración de los [[Xuegos Olímpicos d'Iviernu de 2014]], foi portadora de la [[bandera olímpica]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.news.com.au/technology/science/first-female-astronaut-valentina-tereshkovas-mars-plan/story-fn5fsgyc-1226660740625#ixzz2XWZKQD1c|fecha=9 de xunu de 2013|títulu=First female astronaut Valentina Tereshkova wants one-way Mars ticket|obra=[[News.com.au]]|fechaaccesu=3 d'abril de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160416025905/http://www.news.com.au/technology/science/first-female-astronaut-valentina-tereshkovas-mars-plan/story-fn5fsgyc-1226660740625#ixzz2XWZKQD1c|fechaarchivu=2016-04-16}}&lt;/ref&gt;

El [[3 de payares]] de 1963 casóse col cosmonauta [[Andrián Nikoláyev]] (1929-2004) y un añu más tarde dio a lluz a la so fía [[Yelena Andriánovna Nikoláyeva-Tereshkova]] ([[8 de xunu]] de [[1963|1964]]), qu'agora ye doctora en medicina y que foi la primer persona nacida de dos cosmonautes que salieren al espaciu.&lt;ref&gt;Feldman, Heather. ''[https://books.google.com/books?id=r_LHO5_AzwQC&amp;pg=PT24#v=onepage&amp;q&amp;f=false Valentina Tereshkova: The First Woman in Space]''. The Rosen Publishing Group, 2003. {{ISBN|0-8239-6246-6}}&lt;/ref&gt; Valentina divorcióse del so primer home'n [[1982]]. El so segundu home, el Dr. Shapóshnikov, morrió en [[1999]].

En [[2013]], Tereshkova, con 76 años, sorprendió a toos espresando'l so deséu de viaxar a [[Marte (planeta)|Marte]], anque'l viaxe fuera namái d'ida.&lt;ref&gt;[http://www.diariolibre.com/noticias/la-primera-mujer-vol-al-espacio-hace-50-aos-MDDL388567 «La primera mujer voló al espacio hace 50 años»]. ''www.diariolibre.com''. Consultáu'l 27 de febreru de 2017.{{cita publicación |títulu=La primera mujer voló al espacio hace 50 años|url=http://www.diariolibre.com/noticias/la-primera-mujer-vol-al-espacio-hace-50-aos-MDDL388567|fechaaccesu=27 de febreru de 2017|periódico=www.diariolibre.com}}&lt;/ref&gt;

== Vida privada ==
Tereshkova casó con [[Andrián Nikoláyev]] (1929-2004) el [[3 de payares]] de 1963 nel Palaciu de bodes de Moscú, con [[Nikita Khrushchov]] presidiendo la fiesta xunto col gobiernu cimeru y los líderes del programa espacial.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos=Eidelman|apellíu=Eidelman|nome=Tamara|añu=2013|títulu=A Cosmic Wedding|url=https://archive.org/details/sim_soviet-life_november-december-2013_56_6/page/22|publicación=Russian Life|volumen=56 |númberu=6|páxines=22-25}}&lt;/ref&gt;

El [[8 de xunu]] de 1964, dio a lluz a la so fía [[Yelena Andriánovna Nikoláyeva-Tereshkova]], qu'estudió y graduóse como médicu. Yelena foi la primer persona nacida de dos cosmonautes que salieren al espaciu.&lt;ref&gt;Feldman, Heather (2003). [https://books.google.com/books?id=r_LHO5_AzwQC&amp;pg=PT24#v=onepage&amp;q&amp;f=false ''Valentina Tereshkova: The First Woman in Space'']. Rosen Publishing Group. ISBN 0-8239-6246-6.{{cita llibru |apellíu=Feldman|nome=Heather|url=https://books.google.com/books?id=r_LHO5_AzwQC&amp;pg=PT24#v=onepage&amp;q&amp;f=false|títulu=Valentina Tereshkova: The First Woman in Space|editorial=Rosen Publishing Group|añu=2003|isbn=0-8239-6246-6}}&lt;/ref&gt; Valentina y Nikoláyev divorciáronse'n 1982. Nikoláyev morrió en 2004. El so segundu home, l'ortopedista Yuli Shapóshnikov, morrió en 1999.

== Honores ==
; Rusia

* Orde del Méritu de la Patria;
** 2ª clase (6 de marzu de 2007) - pola so destacada contribución al desenvolvimientu del dominiu del espaciu.
** 3ª clase (6 de marzu de 1997) - polos servicios al Estáu y la gran contribución personal al desenvolvimientu del dominiu del espaciu.
* [[Orde d'Aleksandr Nevski]] (2013) Orde d'Honor (10 de xunu de 2003) pola so destacada contribución al desenvolvimientu y fortalecimientu de los llazos científicos, culturales y sociales internacionales.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://the-japan-news.com/news/article/0000310658|títulu=Noticies de Xapón|obra=Japan-news.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Orde de l'Amistá]] (12 d'abril de 2011) pola so destacada contribución al desenvolvimientu del vuelu espacial tripuláu nacional y la so actividá pública.
* [[Premiu Estatal de la Federación Rusa]] polos llogros sobresalientes nel ámbitu de l'acción humanitaria en 2008 (4 de xunu de 2009).
* Certificaos d'agradecimientu del Gobiernu de la Federación Rusa;
** 16 de xunu de 2008, por una actividá granible y pública a llargu plazu, una considerable contribución personal al desenvolvimientu del vuelu espacial tripuláu y en rellación col 45º aniversariu del vuelu espacial.
** 12 de xunu de 2003, pol so gran contribución al desenvolvimientu de los vuelos espaciales tripulaos.
** 3 de marzu de 1997, pola contribución al desenvolvimientu del espaciu, el fortalecimientu de los llazos científicos y culturales internacionales y los años de trabayu acuciosu.

; Xunión Soviética

* Honorable Maestra del Deporte (19 de xunu de 1963)
* [[Héroe de la Xunión Soviética]] (22 de xunu de 1963)
* [[Orde de Lenin]] (22 de xunu de 1963, 6 de mayu de 1981), por avanzar nel desenvolvimientu y fortalecimientu de los venceyos cola comunidá y les fuercies pacificadores de países estranxeros
* Orde de la Revolución d'Ochobre (1 d'avientu de 1971)
* Orde de la Bandera Colorada del Trabayu (5 de marzu de 1987), por actividaes sociales
* Orde de l'Amistá de los Pueblos
* Pilotu-Cosmonauta de la Xunión Soviética

== Deséu nunca realizáu ==
Valentina Tereshkova siempre tuvo un deséu que nunca pudo realizar: conducir una llocomotora.&lt;ref&gt;Alba Amoia, Bettina Knapp. [https://books.google.es/books?id=eaSLG92_6EAC&amp;pg=PA285 ''Great Women Travel Writers: From 1750 to the Present''] (en inglés). A&amp;C Black, 2006. pp.&amp;nbsp;284-285 de 304. ISBN 9780826418401. Consultáu'l 26 d'agostu de 2017.{{cita llibru |apellíos1=Alba Amoia, Bettina Knapp|títulu=Great Women Travel Writers: From 1750 to the Present|editorial=A&amp;C Black, 2006|isbn=9780826418401|páxines=284-285 de 304|url=https://books.google.es/books?id=eaSLG92_6EAC&amp;pg=PA285|fechaaccesu=26 d'agostu de 2017|idioma=en}}&lt;/ref&gt;

== Eponimia ==
* El [[Tereshkova (crater)|cráter llunar Tereshkova]] lleva esti nome na so alcordanza.&lt;ref&gt;[http://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/5926 «Tereshkova»]. ''Gazetteer of Planetary Nomenclature'' (en inglés). Flagstaff: USGS Astrogeology Research Program. &lt;small&gt;OCLC&amp;nbsp;[//www.worldcat.org/oclc/44396779 44396779]&lt;/small&gt;.{{gpn|5926|Tereshkova}}&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Programa Vostok]]
* [[Vostok 6]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces persona}}

{{NF|1937||Tereshkova, Valentina}}
[[Categoría:Astronautes de Rusia]]
[[Categoría:Astronautes de la Xunión Soviética]]
[[Categoría:Políticos y polítiques de Rusia]]
[[Categoría:Políticos y polítiques de la Xunión Soviética]]</text>
      <sha1>qzc44ubgaf2zep5s0pociy3om6l5f45</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vostok 6</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137765</id>
    <revision>
      <id>4765759</id>
      <parentid>4752023</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T00:46:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3919" sha1="b1otl9f1l1v4bmuquv9tvfglpstix9c" xml:space="preserve">{{Vehículu}}
'''Vostok 6''' {{Etimoloxía|rusu|'''Восток-6'''}} [[Nave espacial|cosmonave]] tripulada, la postrera (tripulada) del [[Nave espacial Vostok|programa Vostok]].

== Tripulación ==

* Pilotu-[[Astronauta|cosmonauta]] [[Valentina Tereshkova|Valentina Vladimírovna Tereshkova]], la primer [[muyer]] en volar al espaciu.
* Tripulación de respaldu: [[Irina Baiánovna Solovieva]].
* Tripulación de sofitu: [[Valentina Leonídovna Ponomariova]].

== El vuelu ==

Este yera un vuelu conxuntu. Na so primera [[órbita]], la '''Vostok 6''' averóse a casi cinco [[Quilómetru|quilómetros]] de la [[Vostok 5]] (pilotada por [[Valeri Bikovski]]), el puntu más cercanu alcanzáu nel vuelu, y estableció el contautu per [[Radio (mediu de comunicación)|radio.]] Los oxetivos del vuelu incluyíen: análisis comparativu de los efeutos del vuelu espacial nel organismu d'homes y [[Muyer|muyeres]]; investigación médicu-biolóxica; desenvolvimientu y meyora de los sistemes de la nave espacial so condiciones de vuelu conxuntu. Nesti vuelu en particular foi solucionáu de manera definitiva'l problema de l'alimentación de los cosmonautes.

Realizáronse adautaciones tanto al traxe espacial como na construcción de la nave de manera que tuvieren afechos pal organismu femenín.

La mayor parte del tiempu los cosmonautes ocupáronse de los esperimentos de comunicación per radio. Los cosmonautes calteníen un enllaz cola Tierra al traviés d'[[Onda Curtia]] y ultracurtia, y tamién calteníen el contautu per radio ente ellos, coordinando les aiciones y comparando los resultaos de les observaciones.

Foi idea de [[Serguéi Koroliov]], dempués del vuelu de [[Yuri Gagarin]], el poner una muyer nel espaciu como novedá.
[[Nikita Khrushchov]] fixo la seleición final de la tripulación.

Esti vuelu tamién foi usáu con fines [[Propaganda|propagandísticos]] p'amosar los llogros del [[socialismu]], tanto polos algames de la [[téunica]] espacial como pa demostrar que na [[Xunión Soviética|URSS]] les muyeres teníen iguales posibilidaes que los homes. Sicasí, pasaron 19 años primero qu'otra muyer soviética, [[Svetlana Savítskaya]], volara al espaciu.

{{Socesión|predecesor=[[Vostok 5]]|títulu=[[Programa Vostok]]|periodu=[[1963]]|socesor=Últimu satélite del programa}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==

* [https://web.archive.org/web/20051117232124/http://www.vor.ru/Spanish/Cosmos/cosmos_sp_33.html &quot;Chaika&quot;, la primera dama del espaciu].
* [https://web.archive.org/web/20060925040131/http://space.kursknet.ru/cosmos/russian/machines/v6.shtКосмический корабль &quot;Восток-6&quot;] La cosmonave Vostok 6, en rusu.
* [https://web.archive.org/web/20050408032631/http://epizodsspace.testpilot.ru/bibl/borisenko/na_kosm/05.html Рекордный полёт &quot;Чайки&quot;] o [http://www.translate.ru/url/tran_url.asp?lang=ru&amp;url=http%3A%2F%2Fepizodsspace.testpilot.ru%2Fbibl%2Fborisenko%2Fna_kosm%2F05.html&amp;direction=rs&amp;template=General&amp;cp1=NO&amp;cp2=NO&amp;autotranslate=on&amp;transliterate=on&amp;psubmit2.x=33&amp;psubmit2.y=16 El vuelu récor de la Gavilueta] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=El vuelu récor de la Gavilueta |2=http://www.translate.ru/url/tran_url.asp?lang=ru&amp;url=http%3A%2F%2Fepizodsspace.testpilot.ru%2Fbibl%2Fborisenko%2Fna_kosm%2F05.html&amp;direction=rs&amp;template=General&amp;cp1=NO&amp;cp2=NO&amp;autotranslate=on&amp;transliterate=on&amp;psubmit2.x=33&amp;psubmit2.y=16 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&quot; (traducción robótica).
* [https://web.archive.org/web/20132200471100/http://www.astronautix.com/flights/vostok6.htm Vostok 6], n'inglés.
* [http://www.april12.de/vostok/Vostok6.html Vostok 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050511122602/http://www.april12.de/vostok/Vostok6.html |date=2005-05-11 }}, en rusu, inglés y alemán.

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Programa Vostok]]</text>
      <sha1>b1otl9f1l1v4bmuquv9tvfglpstix9c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pueblos túrquicos</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137768</id>
    <revision>
      <id>4765763</id>
      <parentid>4572507</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T01:36:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Apocheir</username>
        <id>134803</id>
      </contributor>
      <comment>png -&gt; svg</comment>
      <origin>4765763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3704" sha1="tpwyhhpf24pn9kq8ih16di0uyjxk4ig" xml:space="preserve">{{referencies|t=20201228202123}}
{{Ficha de grupu étnicu
|descripción=Países y subdivisiones autónomas en las cuales una lengua túrquica tiene un estatus oficial.
|idioma=[[Llingües túrquiques]]
}}
[[Ficheru:TurkicLanguages.svg|thumb|250px|Númberu de falantes nativos de la familia de les llingües túrquiques.]]
Los '''pueblos túrquicos''' o túrcicos del norte y el centru d'[[Eurasia]] son pueblos que falen llingües de la [[Llingües túrquiques|familia túrquica]], y que comparten delles traces #históricu y #cultural en distintos graos. La pallabra «túrquicu» representa una carauterización llingüística bien amplia y non necesariamente una carauterización étnica. Sicasí, «turcu», representa xeneralmente a los ciudadanos de [[Turquía]] y la nación [[Turcos|turca.]] 

Les [[llingües túrquiques]] son una subdivisión de la familia de les [[Familia altaica|llingües altaiques]] y una de les más llargamente estendíes nel mundu, yá que se falen nuna vasta rexón que va dende [[Europa]] hasta [[Siberia]], incluyendo les sociedaes esistentes como: turcos, [[Etnia azerbaixana|azerbaixanos]], chuvasios, cazacos, tártaros, kirguises, [[Etnia turcomana|turcomanos]], [[Uigures|uigures]], [[Etnia uzbeca|uzbecos]], baskirios, kashgai, gagauzos, yakutos, karaites, crimchacos, caracalpacos, karacháis, balkarios, nogayos; según civilizaciones del pasáu tales como los köktürks, [[cumanos]], kipchaks, [[ávaros]], protobúlgaros, turgesh, [[jázaros]], [[Imperiu selyúcida|selyúcidos]], turcos [[Imperiu Otomanu|otomanos]], [[Mamelucu|mamelucos]], [[dinastía timúrida]] y probablemente los [[hunos]] y los xiongnu.

== Distribución xeográfica ==
Los pueblos túrquicos tienen munches cañes, la so población total ye d'alredor de 200 millones de miembros{{ensin referencies}}. Aproximadamente la metá son turcos de Turquía, que na so mayor parte habiten nel mesmu país y nes árees apoderaes d'antiguo pol [[Imperiu Otomanu|Imperiu otomanu]] n'Europa oriental, el norte d'África y l'Oriente Próximu. La otra metá de los túrquicos #atopar n'Asia Central, [[Rusia]], el sur d'[[El Cáucasu]] y el noroeste d'Irán.

Na actualidá, hai seis países túrquicos independientes: [[Azerbaixán]], [[Kazakstán]], [[Kirguistán]], [[Turkmenistán]], [[Turquía]] y [[Uzbequistán]]. La [[República Turca de Xipre del Norte|República Turca del Norte de Xipre]] solo ye reconocida per Turquía y Naxçıvan ye una rexón autónoma d'Azerbaixán. Esisten delles repúbliques autónomes túrquiques y rexones gobernaes polos túrquicos na [[Rusia|Federación Rusa]]: Altái, [[República de Baskortostán|Baskortostán]], [[República de Chuvasia|Chuvasia]], Jakasia, [[República de Karacháyevo-Cherkesia|Karacháyevo-Cherkesia]], [[República de Kabardia-Balkaria|Kabardino-Balkaria]], [[República de Tatarstan|Tatarstan]], [[República de la Federación Rusa de Tuvá|Tuvá]] y Yakutia. #Cada república autónoma túrquica de la Federación Rusa tien la so propia bandera, parllamentu, lleis y llingua oficial.

Hai otres dos rexones autónomes túrquiques importantes: La [[Sinkiang|Rexón Autónoma Uigur de Xinjiang]] (tamién conocida como Turquestán Oriental) nel oeste de [[República Popular China|China]], la república autónoma de [[Karakalpakia]] nel oeste d'[[Uzbequistán]], y la rexón autónoma de Gagauzia, asitiáu en [[Moldavia]] oriental. Amás, hai delles rexones túrquiques non reconocíes n'Irán y partes d'Iraq, [[Afganistán]], [[Paquistán]] y [[Taxiquistán]].

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Pueblos túrquicos|*]]
[[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]]</text>
      <sha1>tpwyhhpf24pn9kq8ih16di0uyjxk4ig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>William Rowan Hamilton</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138346</id>
    <revision>
      <id>4765764</id>
      <parentid>4713244</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T02:47:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6786" sha1="q3e459entfw62bv7z6yad0yrfgnjs1q" xml:space="preserve">{{persona}}
'''William Rowan Hamilton''' {{nym}} foi un [[matemáticu]], [[físicu]], y [[astrónomu]] [[Irlanda|irlandés]], que fizo importantes contribuciones al desenvolvimientu de la [[óptica]], la [[dinámica]], y l'[[álxebra]]. El so descubrimientu del [[cuaternión]] xunto col trabayu de Hamilton en dinámica son los sos trabayos más conocíos. Esti últimu trabayu foi dempués decisivu nel desenvolvimientu de la [[mecánica cuántica]], onde un conceutu fundamental llamáu [[Hamiltoniano (mecánica cuántica)|hamiltoniano]] lleva'l so nome.

== Primeros años ==
Hamilton demostró'l so inmensu talentu a una edá bien temprana, cosa que fizo dicir al Dr. [[John Brinkley (astrónomu)|John Brinkley]], astrónomu y [[obispu]] de [[Cloyne]], en [[1823]], cuando Hamilton tenía 18 años: «Esti mozu, nun digo que va ser, sinón que ye, el primer matemáticu del so tiempu».

Quiciabes el momentu más recordáu de la so vida foi cuando, según cuenta él mesmu, allegó a la so cabeza como un rescamplu la estructura de los númberos cuaterniónicos. Evidentemente, Hamilton llevaba enforma tiempu pensando naquel problema, pero seya como fora, un día de 1843 pasiaba pela ponte de Brongham, que crucia la canal Real de Dublín, cuando de sópitu entendió la estructura de los cuaterniones. Darréu grabó cola punta de la so navaya, sobre una piedra de la ponte, la feliz idea (esta inscripción nun se caltién güei día). 

Los cuaterniones tienen una gran importancia en física relativista y en física cuántica, según pa demostrar un teorema propuestu por Lagrange según el cual cualesquier enteru puede escribise como la suma de 4 cuadraos perfeutos. 

Cunta la lleenda qu'a Hamilton dexábase-y triar el verde de la Universidá, daqué totalmente prohibíu. Esti fechu camina ente la realidá y la ficción. Posiblemente asocediera que, embaíu nes sos meditaciones, desdexara esta prohibición y por fuercia caminara polos xardinos, anque absolutamente naide en toa Irlanda atreviérase a ataya-y o a amonestarle. Esta anéudota de xuru sirve pa dar idea de la categoría de Hamilton como ún de los grandes matemáticos del so tiempu y de la historia.

== Contribuciones a les matemátiques ==
* '''Teorema de Hamilton de la hodógrafa'''. Postula que'l vector velocidá d'un planeta, sometíu a la llei de fuercies de Kepler alredor del Sol, describe un círculu. Hamilton llamó [[hodógrafa]] a la curva descrita pol vector velocidá (del griegu ''hodos'', camín).
* '''[[Teorema de Cayley-Hamilton]]'''
* '''[[Ecuación de Hamilton-Jacobi]]'''
* '''[[Camín hamiltoniano]]'''

=== Publicaciones ===
* Hamilton, William Rowan (Royal Astronomer Of Ireland), ''[http://www.maths.tcd.ie/pub/HistMath/People/Hamilton/Lectures/AstIntro.html Introductory Lecture on Astronomy]''. ''Dublin University Review and Quarterly Magacín'' Vol. I, Trinity College, January 1833.
* Hamilton, William Rowan, ''[https://web.archive.org/web/20060511175326/http://historical.library.cornell.edu/cgi-bin/cul.math/docviewer?did=05230001&amp;seq=9 Lectures on Quaternions]''. Royal Irish Academy, 1853.
* Hamilton (1866) ''[https://books.google.com/books?id=fIRAAAAAIAAJ Elements of Quaternions]'' [[University of Dublin]] Press. Edited by William Edwin Hamilton, son of the deceased author.
* Hamilton (1899) ''Elements of Quaternions'' volume I, (1901) volume II. Edited by [[Charles Jasper Joly]]; [[Longmans, Green &amp; Co.]].
* David R. Wilkins's collection of [http://www.maths.soton.ac.uk/EMIS/classics/Hamilton/ Hamilton's Mathematical Papers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530194018/http://www.maths.soton.ac.uk/EMIS/classics/Hamilton/ |date=2013-05-30 }}.

== Eponimia ==
* El [[Hamilton (cráter)|cráter llunar Hamilton]] lleva esti nome na so memoria.

== Referencies ==
{{llistaref}}

=== Bibliografía ===
* {{cita llibru |títulu=Sir William Rowan Hamilton |url=https://archive.org/details/sirwilliamrowanh0000hank |autor=Hankins, Thomas L. | añu=1980 | editorial=The [[Johns Hopkins University Press]] | isbn=978-0801822032 }}, 474 pages—Primarily biographical but covers the math and physics Hamilton worked on in sufficient detail to give a flavor of the work.
* {{cita web | títulu=''Life of Sir William Rowan Hamilton, Volume I'' | url=http://www.archive.org/details/lifeofsirwilliam01gravuoft | autor=Graves, Robert Perceval | editorial=Dublin University Press | añu=1882 }}
* {{cita web | títulu=''Life of Sir William Rowan Hamilton, Volume II'' | url=http://www.archive.org/details/lifeofsirwilliam02gravuoft | volume=II | autor=Graves, Robert Perceval | editorial=Dublin University Press | añu=1885 }}
* {{cita web | títulu=''Life of Sir William Rowan Hamilton, Volume III'' | url=http://www.archive.org/details/lifeofsirwilliam03gravuoft | volume=II | autor=Graves, Robert Perceval | editorial=Dublin University Press | añu=1889 }}

== Enllaces esternos ==
{{Commonscat|William Rowan Hamilton}}
* {{MacTutor|id=Hamilton}}
* Wilkins, David R., ''[http://www.maths.tcd.ie/pub/HistMath/People/Hamilton/ Sir William Rowan Hamilton]''. School of Mathematics, Trinity College, Dublin.
* [http://scienceworld.wolfram.com/biography/HamiltonWilliamRowan.html Wolfram Research's William Rowan Hamilton]
* Cheryl Haefner's [https://web.archive.org/web/20030814154355/http://www.engr.iupui.edu/~orr/webpages/cpt120/mathbios/hamil.htm Sir William Rowan Hamilton]
* [https://web.archive.org/web/20031001052010/http://31.1911encyclopedia.org/H/HAI/HAMILTON_SIR_WILLIAM_ROWAN.htm 1911 ''Britannica Hamilton]''
* [http://www.hamilton-trust.org.uk/ Hamilton Trust]
* [http://www.hamilton2005.ie/ The Hamilton year 2005 web site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616062320/http://www.hamilton2005.ie/ |date=2013-06-16 }}
* [http://www.hamilton.tcd.ie/ The Hamilton Mathematics Institute, TCD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151231173230/http://www.hamilton.tcd.ie/ |date=2015-12-31 }}
* [http://www.hamilton.ie Hamilton Institute]
* [http://physicsworld.com/cws/article/print/22749 Hamilton biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311004837/http://physicsworld.com/cws/article/print/22749 |date=2009-03-11 }}

{{NF|1805|1865|Hamilton, William Rowan}}
{{Tradubot|William Rowan Hamilton}}

[[Categoría:Físicos y físiques d'Irlanda]]
[[Categoría:Físicos y físiques del Reinu Xuníu]]
[[Categoría:Físicos teóricos]]
[[Categoría:Matemáticos y matemátiques d'Irlanda]]
[[Categoría:Matemáticos y matemátiques del Reinu Xuníu]]
[[Categoría:Astrónomos y astrónomes del Reinu Xuníu]]
[[Categoría:Astrónomos y astrónomes d'Irlanda]]
[[Categoría:Calculadores humanes]]
[[Categoría:Medaya Real]]
[[Categoría:Persones de Dublín]]
[[Categoría:Miembros de la Royal Society]]</text>
      <sha1>q3e459entfw62bv7z6yad0yrfgnjs1q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1 William Street</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138808</id>
    <revision>
      <id>4765806</id>
      <parentid>4599669</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T11:01:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16546" sha1="1nzogtgmfam9qq4vso9uen1a779jstg" xml:space="preserve">{{edificiu}}
'''1 William Street''' ye un [[rascacielos]] d'oficines asitiáu en [[Brisbane]] ([[Queensland]], [[Australia]]). Con 259,8 metros ye l'edificiu más altu de la ciudá. Asitiáu nel [[distritu financieru de Brisbane]], mui cerca de la [[Parliament House (Brisbane)|Parliament House]]. Foi promovíu pal [[Gobiernu de Queensland]] como parte del proyeutu d'un nuevu complexu alministrativu para satisfacer les sos necesidaes d'espaciu d'oficines. El costu de la construcción de la torre valoróse'n 538 millones de dólares, y el costu total del proyeutu en más de 650 millones de dólares. Completóse n'ochobre de 2016 y el treslláu a ella de los trabayadores duró seyes selmanes.

== Historia del solar ==
El solar taba travesáu d'antiguo por Short Street ya incluyía dellos usos distintos. Dende 1854 había edificios qu'ocupaben la zona y usábense para delles funciones, tales como fábriques, almacenes, viviendes y xeneración d'electricidá. El gobiernu de Queensland empezó a mercar les propiedaes nos años sesenta como parte del so proyeutu ''Government Precinct'' («Complexu del Gobiernu») y empezó a valtar los edificios qu'esistíen, datando dalgunos d'ellos  de mediaos del sieglu XIX. Los escombros resultantes de valtar l'axacente [[Bellevue Hotel (Brisbane)|Bellevue Hotel]] y de la construcción del 80 George Street refundiáronse nel solar de 1 William Street. Cerróse Short Street y tola zona fundióse nuna única mazana, 1 William Street. En 1974, designóse la parcela pa qu'agospiara futures oficines gubernamentales.&lt;ref name=&quot;sga&quot;&gt;Sarah Vogler (21 d'avientu de 2012). [http://www.couriermail.com.au/news/queensland/state-government-announces-successful-bid-for-development-of-high-rise-administrative-complex-at-1-william-street/news-story/a40fdf0dfb20160a45e4edc7692ef52c «State Government announces successful bid for development of high-rise administrative complex at 1 William Street»]. ''The Courier-Mail'' (en inglés) (News Queensland). Consultáu'l 4 de mayu de 2018.{{cita publicación |url=http://www.couriermail.com.au/news/queensland/state-government-announces-successful-bid-for-development-of-high-rise-administrative-complex-at-1-william-street/news-story/a40fdf0dfb20160a45e4edc7692ef52c |títulu=State Government announces successful bid for development of high-rise administrative complex at 1 William Street|autor=Sarah Vogler |fechaaccesu=4 de mayu de 2018|idioma=en |fecha=21 d'avientu de 2012|newspaper=The Courier-Mail |publicación=News Queensland}}&lt;/ref&gt;

1 William Street ye una parcela de 6778 m² propiedá del Gobiernu de Queensland, y dende 1982 hasta 2013 usóse como aparcamientu de coches del gobiernu. La parcela toma una mazana completa arrodiada por [[William Street (Brisbane)|William Street]], [[Alice Street (Brisbane)|Alice Street]], [[Margaret Street (Brisbane)|Margaret Street]] y [[Riverside Expressway]].

Dende 2012, 1 William Street ye denominada de vezu ''Tower of Power'' («Torre del Poder») nos medios de comunicación en referencia a ls fuercia política del gobiernu Newman, que foi'l que la encargó, y a que l'edificiu alluga dafechu [[Función pública|trabayadores públicos]] del [[Gobiernu de Queensland]].&lt;ref&gt;Herde, Chris; Bartsch, Phil (16 de marzu de 2013). [http://www.heraldsun.com.au/news/national/architects-fault-campbell-newmans-tower-of-power/news-story/35b2ceed82db20bf548d9af8d1ac293e «Architects fault Campbell Newman's tower of power»]. ''Herald Sun'' (en inglés). Consultáu'l 4 de mayu de 2018.{{cita publicación |url=http://www.heraldsun.com.au/news/national/architects-fault-campbell-newmans-tower-of-power/news-story/35b2ceed82db20bf548d9af8d1ac293e|títulu=Architects fault Campbell Newman's tower of power|periódico=Herald Sun|fecha=16 de marzu de 2013|nome1=Chris|apellíu1=Herde|nome2=Phil|apellíu2=Bartsch|fechaaccesu=4 de mayu de 2018|idioma=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Union backs Crown against 'King of Gambling' for Brisbane casino». ''Brisbane Times'' (en inglés). 18 d'avientu de 2014.{{cita publicación |títulu=Union backs Crown against 'King of Gambling' for Brisbane casino|periódico=Brisbane Times|fecha=18 d'avientu de 2014|idioma=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Remeikis, Amy (16 de xunu de 2015). [https://www.brisbanetimes.com.au/national/queensland/1-william-street-to-be-entirely-filled-by-public-servants-20150615-ghof5p.html «1 William Street to be entirely filled by public servants»]. ''Brisbane Times'' (en inglés). Consultáu'l 4 de mayu de 2018.{{cita publicación |url=https://www.brisbanetimes.com.au/national/queensland/1-william-street-to-be-entirely-filled-by-public-servants-20150615-ghof5p.html|títulu=1 William Street to be entirely filled by public servants|periódico=Brisbane Times|fecha=16 de xunu de 2015|nome=Amy|apellíu=Remeikis|fechaaccesu=4 de mayu de 2018|idioma=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;O'Brien, Chris (22 d'agostu de 2016). [https://www.abc.net.au/news/2016-08-22/1-william-street-weather-delays-completion-of-project/7771176 «1 William Street: High winds, rain delay completion of Brisbane's 'Tower of Power'»]. ''Australian Broadcasting Corporation'' (en inglés). Consultáu'l 4 de mayu de 2018.{{cita publicación |url=https://www.abc.net.au/news/2016-08-22/1-william-street-weather-delays-completion-of-project/7771176|títulu=1 William Street: High winds, rain delay completion of Brisbane's 'Tower of Power'|periódico=Australian Broadcasting Corporation|fecha=22 d'agostu de 2016|nome=Chris|apellíu=O'Brien|fechaaccesu=4 de mayu de 2018|idioma=en}}&lt;/ref&gt;

== Desarrollu ==
N'agostu de 2012 llevóse a cabu un procesu de [[llicitación]] nel que'l gobiernu solicitó ufiertes d'organizaciones con esperiencia interesaes nel proyeutu. Propúnxose que la parcela tuviera disponible pa la empresa ganadora baxo un contratu d'arrendamientu al llargu plazu y que'l gobiernu de Queensland arrendaría al llargu plazu unos 75 000 m² d'oficines nel edificiu.

En setiembre de 2012 escoyéronse seyes promotores pa que desenvolvieren propuestes para la nueva torre. Estes empreses fueron [[Cbus]], [[Lend Lease Group|Lend Lease]], [[Brookfield Office Properties|Brookfield]], [[Westfield Group|Westfield]], [[CIMIC Group#Leighton Properties|Leighton Properties]] y [[Grocon]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.urbanalyst.com/in-the-news/queensland/1399-six-developers-shortlisted-for-development-at-1-william-street-brisbane.html|títulu=Six developers shortlisted for development at 1 William Street, Brisbane|apellíu=Urbanalyst Staff|fecha=2 d'ochobre de 2012|idioma=en|editorial=urbanalyst|publicación=urbanalyst|fechaaccesu=4 de mayu de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121215051616/http://www.urbanalyst.com/in-the-news/queensland/1399-six-developers-shortlisted-for-development-at-1-william-street-brisbane.html|fechaarchivu=2012-12-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.theaustralian.com.au/business/property/giants-in-battle-for-1-billion-precinct/story-fn9656lz-1226535637272|títulu=Giants in battle for $1 billion precinct|apellíu=Carter|nome=Bridget|fecha=13 d'avientu de 2012|idioma=en|editorial=The Australian|publicación=The Australian|fechaaccesu=4 de mayu de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121217215200/http://www.theaustralian.com.au/business/property/giants-in-battle-for-1-billion-precinct/story-fn9656lz-1226535637272|fechaarchivu=2012-12-17}}&lt;/ref&gt; N'avientu de 2012, anuncióse que Cbus sería la promotora de 1 William Street.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://statements.qld.gov.au/Statement/2012/12/21/william-street-transformation-a-step-closer-to-reality|títulu=William Street transformation a step closer to reality|fecha=21 d'avientu de 2012|idioma=en|editorial=Queensland Government |publicación=Queensland Government|fechaaccesu=4 de mayu de 2018}}&lt;/ref&gt; Concedióse a la promotora un arriendu por 99 años de la parcela y un arriendu garantizáu per quince años de 60 000 m² d'oficines pal gobiernu.&lt;ref&gt;Sarah Vogler (21 d'avientu de 2012). «State announces CBD tower developer» (en inglés). News Limited.{{cita publicación |títulu=State announces CBD tower developer|autor=Sarah Vogler |fecha=21 d'avientu de 2012|idioma=en|work= |publicación=News Limited}}&lt;/ref&gt;

== Diseñu ==
[[Ficheru:1_William_Street,_Brisbane_grounds.jpg|derecha|miniaturadeimagen|1 William Street dende la so base.]]
1 William Street tien una superficie total de 119 977 m² y una superficie alquilable neta de 74 853 m² d'oficines, sacante los comercios, que cubren 1169 m². L'edificiu incluye amás 318 places d'aparcamientu pa coches.

Unos 60 000 m² axudicáronse pa usu del gobiernu, dexando unos 15 000 m² llibres pa soarrendar al sector priváu.&lt;ref name=&quot;glf&quot;&gt;Daniel Hurst (21 d'avientu de 2012). [https://www.brisbanetimes.com.au/national/queensland/green-light-for-cbd-skyscraper-20121221-2bqns.html «Green light for CBD skyscraper»]. ''Brisbane Times'' (en inglés) (Fairfax Media). Consultáu'l 4 de mayu de 2018.{{cita publicación |url=https://www.brisbanetimes.com.au/national/queensland/green-light-for-cbd-skyscraper-20121221-2bqns.html |títulu=Green light for CBD skyscraper|autor=Daniel Hurst |fechaaccesu=4 de mayu de 2018|idioma=en |fecha=21 d'avientu de 2012|work=Brisbane Times |publicación=Fairfax Media}}&lt;/ref&gt; Preténdese que les oficines reciban una calificación enerxética de cinco estrelles y una calificación de consumu d'agua de trés estrelles de [[NABERS]]. Ye'l primer edificiu nuevu d'oficines construyíu pal gobiernu nel distritu financieru de Brisbane dende la construcción del edificiu d'oficines nel 33 de [[Charlotte Street (Brisbane)|Charlotte Street]] en 2004.&lt;ref&gt;[https://brisbanedevelopment.com/1-william-street/ «Plans for 1 William Street Unveiled»]. ''Brisbane Development.com'' (en inglés). 21 d'avientu de 2012. Consultáu'l 4 de mayu de 2018.{{cita publicación |url=https://brisbanedevelopment.com/1-william-street/|títulu=Plans for 1 William Street Unveiled|periódico=Brisbane Development.com|fecha=21 d'avientu de 2012|fechaaccesu=4 de mayu de 2018|idioma=en}}&lt;/ref&gt;

La tema y los colores de cada planta tán dedicaos a un iconu o fenómenu natural distintu de Queensland:&lt;ref&gt;[https://theurbandeveloper.com/articles/people-built-1-william-street «The people who built 1 William Street»]. ''The Urban Developer'' (en inglés). 8 de setiembre de 2016. Consultáu'l 4 de mayu de 2018.{{cita publicación |url=https://theurbandeveloper.com/articles/people-built-1-william-street|títulu=The people who built 1 William Street|periódico=The Urban Developer|fecha=8 de setiembre de 2016|fechaaccesu=4 de mayu de 2018|idioma=en}}&lt;/ref&gt;
{| {{tablaguapa}}
!Planta
!Temes
|-
|PB-2
|Paleta base (tonos neutros crema, marrón y gris)
|-
|3-5
|''[[Lates calcarifer]]''
|-
|6-8
|''[[Ficus macrophylla]]''
|-
|9-11
|''[[Crocodylus porosus]]''
|-
|12-14
|Arenes de colores
|-
|16-17
|''[[Gorgonia ventalina]]''
|-
|19-21
|''[[Casuarius]]''
|-
|22-24
|''[[Litoria caerulea]]''
|-
|25-27
|''[[Ananas comosus]]''
|-
|28-30
|''[[Favolaschia calocera]]''
|-
|31-33
|Arenes del ''[[outback]]''
|-
|34-36
|[[Zafiru]]
|-
|37-39
|[[Saccharum officinarum|Caña d'azucre]]
|-
|40-41
|''[[Physignathus lesueurii]]''
|}

== Construcción ==
La construcción empezó a principios de 2013 y completóse'n 2016. La ceremonia de puesta de la [[primera piedra]], a la qu'asistió'l [[tesoreru de Queensland]] [[Tim Nicholls]] y el [[viceprimer ministru de Queensland]] [[Jeff Seeney]], celebróse'l 4 de marzu de 2013.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.brisbanetimes.com.au/national/queensland/brisbane-live-at-work-monday-march-4-20130301-2fbg9.html|títulu=Brisbane Live at Work: Monday March 4|apellíu=Remeikis |nome=Amy |idioma=en|obra=Brisbane Times|work=Brisbane Times|editorial=Fairfax Media |publicación=Fairfax Media|fechaaccesu=4 de mayu de 2018}}&lt;/ref&gt;

A partir del 1 d'ochobre de 2016, nueve departamentos y axencies completes, tolos ministros del gobiernu del estáu, la mayor parte de los direutores xenerales y más de cinco mil trabayadores públicos treslladáronse a 1 William Street.&lt;ref&gt;Hinchcliffe, Jessica (21 d'ochobre de 2016). [https://www.abc.net.au/news/2016-10-21/public-servants-move-into-1-william-street-in-brisbane/7953878 «1 William Street: Moving day arrives for public servants in Brisbane»]. ''ABC News'' (en inglés). Consultáu'l 4 de mayu de 2018.{{cita publicación |url=https://www.abc.net.au/news/2016-10-21/public-servants-move-into-1-william-street-in-brisbane/7953878 |títulu=1 William Street: Moving day arrives for public servants in Brisbane |apellíu=Hinchcliffe |nome=Jessica |fecha=21 d'ochobre de 2016|work=[[ABC News (Australia)|ABC News]]|fechaaccesu=4 de mayu de 2018|idioma=en}}&lt;/ref&gt; Delles seiciones d'otros departamentos tamién se treslladaron a 1 William Street, ente que les otres seiciones d'estos departamentos treslladáronse a otros edificios asitiaos nel centru de la ciudá. Van valtase trés edificios: l'Executive Building nel 100 George Street, l'Executive Annex nel 80 George Street y el Neville Bonner Building nel 75 William Street.

== Inquilinos ==
[[Ficheru:1_William_Street,_Brisbane_main_foyer.jpg|derecha|miniaturadeimagen|L'antepar del edificiu.]]

* Departamentu del Primer Ministru y Gabinete&lt;ref&gt;Moore, Tony (22 d'agostu de 2016). [https://www.brisbanetimes.com.au/national/queensland/where-you-end-up-in-george-st-public-servant-shuffle-20160822-gqy9qt.html «Where you end up in George St public servant shuffle»]. ''Brisbane Times'' (en inglés). Consultáu'l 4 de mayu de 2018.{{cita publicación |url=https://www.brisbanetimes.com.au/national/queensland/where-you-end-up-in-george-st-public-servant-shuffle-20160822-gqy9qt.html|títulu=Where you end up in George St public servant shuffle|nome=Tony|apellíu=Moore|fecha=22 d'agostu de 2016|periódico=Brisbane Times|fechaaccesu=4 de mayu de 2018|idioma=en}}&lt;/ref&gt;
* Departamentu d'Asociaciones con Aboríxenes y los Habitantes de les Islles d'[[Estrechu de Torres]]
* Departamentu d'Agricultura y Pesca (tamién nel 41 George Street)
* Departamentu de Comunidaes, Seguridá Infantil y Servicios para Discapacitaos (tamién en 111 George Street)
* Departamentu d'Educación y Formación (tamién nel 54 Mary Street)
* Departamentu d'Enerxía y Agua
* Departamentu de Mediu Ambiente y Proteición del Patrimoniu (tamién nel 400 George Street)
* [[Queensland Health]] (tamién nel 33 Charlotte Street)
* Departamentu de Vivienda y Obres Públiques (tamién en 41 George Street y 60 Albert Street)
* Departamentu d'Infrastructura, Gobiernu Llocal y Urbanismu
* Departamentu de Xusticia y Fiscal Xeneral (tamién en 400 George Street)
* Departamentu de Parques Nacionales, Deporte y Carreres (tamién en 400 George Street)
* Departamentu de Recursos Naturales y Mines
* Departamentu de Ciencies, Teunoloxíes de la Información ya Innovación (tamién en 140 Creek Street))
* Departamentu de Desarrollu Estatal, Infraestructura y Urbanismu
* Departamentu de Tresporte y Carreteres (tamién en 61 Mary Street y 313 Adelaide Street)
* Oficina del Inspector Xeneral de Xestión d'Emerxencies
* Ayalga de Queensland
* Departamentu de Turismu, Eventos, Pequeñes Empreses y los [[Xuegos de la Mancomunidá]] (tamién en 63 George Street)

== Ver tamién ==
* [[Edificios más altos de Brisbane]]
* [[Edificios más altos d'Australia]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|1 William Street, Brisbane}}
*[https://www.treasury.qld.gov.au/projects-infrastructure/projects/1-william-st/index.php Building at the Queensland Treasury website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150228001439/https://www.treasury.qld.gov.au/projects-infrastructure/projects/1-william-st/index.php |date=2015-02-28 }}
*[http://www.woodsbagot.com/project/1-william-street Building at the Woods Bagot website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161128135502/http://www.woodsbagot.com/project/1-william-street |date=2016-11-28 }}
*[http://www.designbuild-network.com/projects/1-william-street-tower-brisbane/ Building at the designbuild-network website]
*[http://www.skyscrapercenter.com/building/1-william-street/15228 Building at The Skyscraper Center database]
*[http://bennettandbennett.com.au/portfolio-view/1-william-street/ 1 William Street at Bennett and Bennett] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170215022816/http://bennettandbennett.com.au/portfolio-view/1-william-street/ |date=2017-02-15 }}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Arquiteutura neomoderna]]
[[Categoría:Rascacielos d'Australia]]</text>
      <sha1>1nzogtgmfam9qq4vso9uen1a779jstg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Álvaro Morata</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139142</id>
    <revision>
      <id>4765794</id>
      <parentid>4723330</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T09:29:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12884" sha1="l1afrz9fcsjzpocd5nnek1gsvd3de0v" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Álvaro Morata''' {{nym}} ye un [[xugador de fútbol|futbolista]] [[España|español]] que xuega de [[delanteru]] nel [[Club Deportivo Leganés]] de la [[Segunda División d'España]]. Tamién ye internacional absolutu cola {{Sel|España|seleición d'España}}.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.chelseafc.com/news/latest-news/2017/07/morata-transfer-agreed.html|autor=Chelsea F. C. - Web oficial |títulu=Ficha de Álvaro Morata |fechaaccesu=18 de xunetu de 2017}}&lt;/ref&gt;

Ente los sos meyores rexistros como delanteru figuren entá siendo xugador del Real Madrid Castilla C. F., una distinción a lo más goliador del Grupu I de la 2ª División &quot;B&quot; 2011 —empatáu cola so entós compañeru d'equipu Joselu— y la Bota d'oru del Européu sub-19 de Rumanía 2011 con seis goles, la mayor cifra consiguida hasta la fecha por un xugador.&lt;ref name=&quot;MORATA6&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.uefa.com/under19/news/newsid=1653263.html|autor=Uefa.com |títulu=Morata, máximo golador del Europeo sub-19 de la UEFA 2011 de Rumanía|idioma=inglés |fechaaccesu=18 de xunetu de 2012}}&lt;/ref&gt; Esta circunstancia repitiose na Eurocopa sub-21 d'Israel 2013 onde los sos cuatro tantos coronáron-y como la Bota d'oru del tornéu.&lt;ref name=&quot;ORO2013&quot;&gt;{{Enllaz rotu|{{cita web |url=http://es.uefa.com/under21/season=2013/golden-boot/index.html |títulu=Morata Bota de Oro sub-21 Euro 2013 |editor=Páxina oficial de la UEFA |fechaaccesu=18 de xunu de 2013}}|2=http://es.uefa.com/under21/season=2013/golden-boot/index.html}}([[Ayuda:Cómo recuperar un enllaz rotu|enllaz rotu]] disponible n'[[Internet Archive]]; ver el [//web.archive.org/web/*/http://es.uefa.com/under21/season=2013/golden-boot/index.html historial] y la [//web.archive.org/web/2/http://es.uefa.com/under21/season=2013/golden-boot/index.html última versión]).
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces esternos rotos]]&lt;/ref&gt; Coles mesmes destaca notablemente la cifra goliadora del xugador coles [[Seleición masculina de fútbol d'España|distintes categoríes]] de la [[Seleición masculina de fútbol d'España|seleición española]] onde anotó un total de 31 goles en 35 partíos —siendo ún de los meyores rexistros históricos de les mesmes con una media de 0,89 tantos per alcuentru—.

Tocantes a llogros deportivos, el xugador consiguió un ascensu a la [[Segunda División d'España|2]].[[Segunda División d'España|ª División]] col yá citáu equipu filial, de la que se proclamó tamién campeón de la categoría; ente que por cuenta de les sos participaciones col primer equipu proclamóse campeón de la [[Copa del Rei de fútbol 2010-11|Copa del Rei de 2011]], de la Lliga 2012 y de la Lliga de Campeones 2013-14, antes de la so llegada a Italia, onde se consagró a primer nivel.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ligabbva.com/news/2012/05/27/el-mirandes-asciende-a-la-liga-adelante.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140606204609/http://www.ligabbva.com/news/2012/05/27/el-mirandes-asciende-a-la-liga-adelante.html |fechaarchivu=6 de xunu de 2014|autor=LigaBBVA.com |títulu=El Castilla asciende a 2ª División |fechaaccesu=18 de xunetu de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/es/ActualidadCantera1112/1330108958055/noticia/Cronica/0-3:_El_Castilla,_campeon_de_Segunda_B.htm |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120716022951/http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/es/ActualidadCantera1112/1330108958055/noticia/Cronica/0-3:_El_Castilla,_campeon_de_Segunda_B.htm |fechaarchivu=16 de xunetu de 2012|autor=Realmadrid.com |títulu=El Castilla, campeón de la 2ª División &quot;B&quot; |fechaaccesu=18 de xunetu de 2012}}&lt;/ref&gt; Na so vuelta al Real Madrid llogró consiguir la Lliga 2016-17 y la Lliga de Campeones 2016-17.

Tocantes a los llogros a nivel nacional de seleiciones, destaca la medaya de bronce llograda nel Mundial Sub-17 de 2009 de [[Nixeria]], y los campeonatos d'Europa sub-19 y sub-21 nos yá citaos Européu de 2011 de [[Rumanía]] y Eurocopa de 2013 d'Israel.

== Estadístiques ==
{| style=&quot;background: rgb(249, 249, 249); font-size: 95%; border: 1px solid rgb(170, 170, 170); border-collapse: collapse; margin-bottom: 10px;&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; border=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;
! width=&quot;150px&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Club
! width=&quot;30px&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Div
! width=&quot;50px&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Temporada
! width=&quot;115px&quot; colspan=&quot;3&quot; |Lliga
! width=&quot;115px&quot; colspan=&quot;3&quot; |Copasnacionales(1)&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
! width=&quot;115px&quot; colspan=&quot;3&quot; |Torneosinternacionales(2)&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
! width=&quot;80px&quot; colspan=&quot;3&quot; |Total
! width=&quot;65px&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Mediagoleadora(3)&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
|- style=&quot;background:#DDDDDD&quot;
! align=&quot;center&quot; |Part.
! align=&quot;center&quot; |Goles
! align=&quot;center&quot; |Asist.
! align=&quot;center&quot; |Part.
! align=&quot;center&quot; |Goles
! align=&quot;center&quot; |Asist.
! align=&quot;center&quot; |Part.
! align=&quot;center&quot; |Goles
! align=&quot;center&quot; |Asist.
! align=&quot;center&quot; |Part.
! align=&quot;center&quot; |Goles
! align=&quot;center&quot; |Asist.
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
| valign=&quot;center&quot; rowspan=&quot;5&quot; |'''R. M. Castilla C. F'''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;.[[Ficheru:Flag_of_Spain.svg|vínculo=|borde|20x20px]]&lt;small&gt; &lt;/small&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
| valign=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; |[[Segunda División B d'España|2ª B]]
|2010-11
|26
|14
| -
|2
|1
| -
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; |—
! align=&quot;center&quot; |28
! align=&quot;center&quot; |15
! align=&quot;center&quot; |0
! align=&quot;center&quot; |0,54
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|2011-12
|33
|15
| -
|4
|3
|1
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; |—
! align=&quot;center&quot; |37
! align=&quot;center&quot; |18
! align=&quot;center&quot; |1
! align=&quot;center&quot; |0,49
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
| valign=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot; |[[Segunda División d'España|2ª]]
|2012-13
|18
|12
|5
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; |—
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; |—
! align=&quot;center&quot; |18
! align=&quot;center&quot; |12
! align=&quot;center&quot; |5
! align=&quot;center&quot; |0,67
|- style=&quot;background:#DDDDDD&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Total club
!77
!41
!5
!6
!4
!1
!0
!0
!0
!83
!45
!6
!0,54
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
| rowspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; |'''[[Juventus de Turín|Juventus F. C]]'''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;.[[Ficheru:Flag_of_Italy.svg|borde|20x20px]]&lt;small&gt; &lt;/small&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
| valign=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; |1ª
|2014-15
|29
|8
|5
|5
|2
| -
|12
|5
|2
! align=&quot;center&quot; |46
! align=&quot;center&quot; |15
! align=&quot;center&quot; |7
! align=&quot;center&quot; |0,33
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|2015-16
|34
|7
|8
|5
|3
|2
|8
|2
|2
! align=&quot;center&quot; |47
! align=&quot;center&quot; |12
! align=&quot;center&quot; |12
! align=&quot;center&quot; |0,26
|- style=&quot;background:#DDDDDD&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Total club
!63
!15
!13
!10
!5
!2
!20
!7
!4
!93
!27
!19
!0,29
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
| rowspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot; |#'''[[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid C. F]]'''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;.[[Ficheru:Flag_of_Spain.svg|vínculo=|borde|20x20px]]&lt;small&gt; &lt;/small&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
| valign=&quot;center&quot; rowspan=&quot;5&quot; |[[Primer División d'España|1ª]]
|2010-11
|1
| -
| -
|1
| -
|1
| -
| -
| -
! align=&quot;center&quot; |2
! align=&quot;center&quot; |0
! align=&quot;center&quot; |1
! align=&quot;center&quot; |0
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|2011-12
|1
| -
| -
| -
| -
| -
| -
| -
| -
! align=&quot;center&quot; |1
! align=&quot;center&quot; |0
! align=&quot;center&quot; |0
! align=&quot;center&quot; |0
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|2012-13
|12
|2
|1
|2
| -
|1
|1
| -
|1
! align=&quot;center&quot; |15
! align=&quot;center&quot; |2
! align=&quot;center&quot; |3
! align=&quot;center&quot; |0,15
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|2013-14
|23
|8
| -
|6
| -
|2
|5
|2
|1
! align=&quot;center&quot; |34
! align=&quot;center&quot; |10
! align=&quot;center&quot; |3
! align=&quot;center&quot; |0,26
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|2016-17
|26
|15
|5
|5
|2
| -
|12
|3
|1
! align=&quot;center&quot; |43
! align=&quot;center&quot; |20
! align=&quot;center&quot; |6
! align=&quot;center&quot; |0,47
|- style=&quot;background:#DDDDDD&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Total club
!63
!25
!6
!14
!2
!4
!18
!4
!3
!95
!31
!13
!0,33
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |'''[[Chelsea Football Club|Chelsea F. C]]'''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;.[[Ficheru:Flag_of_England.svg|borde|20x20px]]&lt;small&gt; &lt;/small&gt;
| valign=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot; |[[Premier League|1ª]]
|2017-18
|31
|11
|6
|10
|3
|0
|7
|1
|0
!48
!15
!6
!0,31
|- style=&quot;background:#DDDDDD&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Total club
!31
!11
!6
!10
!2
!0
!7
!1
!0
!48
!15
!6
!0,31
|- style=&quot;color: white;&quot; bgcolor=&quot;000000&quot; align=&quot;center&quot;
! valign=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; |Total carrera
!234
!92
!30
!40
!13
!7
!45
!12
!7
!319
!117
!44
!0,37
|-
| colspan=&quot;16&quot; |
&lt;div id=&quot;1&quot;&gt;(&lt;sup&gt;'''1'''&lt;/sup&gt;) &lt;small&gt;Inclúi datos de&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Coppa Italia&lt;/small&gt;, &lt;small&gt;Supercoppa di Lega&lt;/small&gt; (2014-16) / &lt;small&gt;[[Copa del Rei de fútbol|Copa del Rei]]&lt;/small&gt;, &lt;small&gt;[[Supercopa d'España de Fútbol|Supercopa d'España]]&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;2010-17&lt;/small&gt;) / &lt;small&gt;[[FA Cup]]&lt;/small&gt;, &lt;small&gt;Community Shield&lt;/small&gt;, &lt;small&gt;EFL Cup&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;2017-Act&lt;/small&gt;.) / En casu d'equipu filial #refierse a los partíos de play-off.
&lt;div id=&quot;2&quot;&gt;(&lt;sup&gt;'''2'''&lt;/sup&gt;) &lt;small&gt;Inclúi datos de&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[[Lliga de Campeones de la UEFA|Lliga de Campeones]]&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;2012-Act&lt;/small&gt;.); &lt;small&gt;Supercopa d'Europa&lt;/small&gt;, &lt;small&gt;[[Copa Mundial de Clubes de la FIFA|Mundial de Clubes]]&lt;/small&gt; (2016).
&lt;div id=&quot;3&quot;&gt;(&lt;sup&gt;'''3'''&lt;/sup&gt;) &lt;small&gt;Nun inclúi goles en partíos amistosos&lt;/small&gt;.&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
|}

== Palmarés y distinciones ==
{| width=&quot;100%&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: 1px solid gray; border-collapse: collapse; margin-bottom: 10px;&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot; align=&quot;center&quot;
! width=&quot;9%&quot; rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Equipu(s)
! width=&quot;28%&quot; colspan=&quot;4&quot; |Nacionales
! width=&quot;7%&quot; rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Subtotal
! width=&quot;21%&quot; colspan=&quot;3&quot; |Continentales
! width=&quot;14%&quot; colspan=&quot;2&quot; |Mundiales
! width=&quot;7%&quot; rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Subtotal
! width=&quot;7%&quot; rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Total
|- style=&quot;color:black;&quot; bgcolor=&quot;#CCDDCC&quot; align=&quot;center&quot;
| width=&quot;7%&quot; |&lt;small&gt;'''{{Abreviatura|Liga|Liga nacional}}'''&lt;/small&gt;
| width=&quot;7%&quot; |&lt;small&gt;'''{{Abreviatura|Copa|Copa nacional}}'''&lt;/small&gt;
| width=&quot;7%&quot; |&lt;small&gt;'''{{Abreviatura|Supercopa|Supercopa nacional}}'''&lt;/small&gt;
| width=&quot;7%&quot; |&lt;small&gt;'''{{Abreviatura|{{nowrap|Copa de la Liga}}|Copa de la Liga nacional / Campeonatos de grupos inferiores}}'''&lt;/small&gt;
| width=&quot;7%&quot; |&lt;small&gt;'''{{Abreviatura|C1|Copa de Europa / Liga de Campeones / Eurocopa}} '''&lt;/small&gt;
| width=&quot;7%&quot; |&lt;small&gt;'''&lt;abbr title=&quot;Copa de la UEFA / Lliga Europa / Eurocopa Sub-21&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;C2&lt;/abbr&gt; '''&lt;/small&gt;
| width=&quot;7%&quot; |&lt;small&gt;'''&lt;abbr title=&quot;Supercopa de la UEFA / Eurocopa Sub-19 / Eurocopa Sub-17&quot;&gt;C4&lt;/abbr&gt; '''&lt;/small&gt;
| width=&quot;7%&quot; |&lt;small&gt;'''&lt;abbr title=&quot;Intercontinental / Mundial / Juegos Olímpicos / Mundial Sub-20&quot;&gt;M1&lt;/abbr&gt; '''&lt;/small&gt;
| width=&quot;7%&quot; |&lt;small&gt;'''&lt;abbr title=&quot;Mundial de Clubes / Confederaciones / Meridian Cup / Mundial Sub-17&quot;&gt;M2&lt;/abbr&gt;'''&lt;/small&gt;
|- align=&quot;center&quot;
|[[Ficheru:Flag_of_Spain.svg|vínculo=|borde|20x20px]]
| align=&quot;left&quot; |'''[[Real Madrid Club de Fútbol|#Real Madrid C. F.]]'''
|[[Ficheru:Liga_trophy_(adjusted).png|21x21px]] [[Ficheru:Liga_trophy_(adjusted).png|21x21px]]
|[[Ficheru:Copa_del_Rey_(adjusted).png|20x20px]] [[Ficheru:Copa_del_Rey_(adjusted).png|20x20px]]
|[[Ficheru:RFEFSCE2.png|22x22px]]
|–
| bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot; |'''5'''
|[[Ficheru:Coppacampioni.png|21x21px]] [[Ficheru:Coppacampioni.png|21x21px]]
|–
|[[Ficheru:UEFASP2.png|20x20px]]
|–
|
| bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot; |'''4 '''
| bgcolor=&quot;#CCDDCC&quot; |'''9'''
|- align=&quot;center&quot;
|[[Ficheru:Flag_of_Italy.svg|vínculo=|borde|20x20px]]
| align=&quot;left&quot; |'''[[Juventus de Turín|Juventus F. C.]]'''
|[[Ficheru:Scudetto.svg|19x19px]] [[Ficheru:Scudetto.svg|19x19px]]
|[[Ficheru:Coppa_Italia_(Italy_Cup).svg|20x20px]] [[Ficheru:Coppa_Italia_(Italy_Cup).svg|20x20px]]
|[[Ficheru:Super_coppa_italiana.svg|21x21px]]
|–
| bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot; |'''5'''
|–
|–
|–
|–
|–
| bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot; |'''–'''
| bgcolor=&quot;#CCDDCC&quot; |'''5'''
|- align=&quot;center&quot;
|[[Ficheru:Flag_of_England.svg|vínculo=|borde|20x20px]]
| align=&quot;left&quot; |'''[[Chelsea Football Club|Chelsea F. C.]]'''
|–
|[[Ficheru:FA_Cup.png|22x22px]]
|–
|–
| bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot; |1
|–
|–
|–
|–
|–
| bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot; |'''–'''
| bgcolor=&quot;#CCDDCC&quot; |1
|- align=&quot;center&quot;
|[[Ficheru:Flag_of_Spain.svg|vínculo=|borde|20x20px]]
| align=&quot;left&quot; |'''[[Seleición masculina de fútbol d'España|Seleición d'España]]'''
|–
|–
|–
|–
| bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot; |'''–'''
|–
|[[Ficheru:UEFA_European_Under-21_Championship_(Campionato_europeo_di_calcio_Under-21).svg|23x23px]]
|[[Ficheru:UEFA_European_Under-19_Trophy.png|26x26px]]
|–
|–
| bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot; |'''2 '''
| bgcolor=&quot;#CCDDCC&quot; |'''2'''
|- style=&quot;color:white;&quot; bgcolor=&quot;#000000&quot; align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |'''Total'''
|'''4'''
|'''5 '''
|'''2 '''
|'''0'''
|'''11'''
|'''2 '''
|'''1 '''
|'''2 '''
|'''0 '''
|'''1 '''
|'''6 '''
|'''17'''
|}

=== Notes ===
{{llistaref|group=&quot;n&quot;}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces deportista}}

{{NF|1992||Morata, Alvaro}}

[[Categoría:Futbolistes de la Comunidá de Madrid]]
[[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]]</text>
      <sha1>l1afrz9fcsjzpocd5nnek1gsvd3de0v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zoofilia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140802</id>
    <revision>
      <id>4765791</id>
      <parentid>4750843</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T08:59:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59393" sha1="i0jjcyzmtvlbovf9cmps2eke9zjndzi" xml:space="preserve">{{Mal traducíu}}
[[Ficheru:Édouard-Henri Avril (28).jpg|thumb|300px|Pastor enfusando a una cabra. Litografía de Paul Avril.]]
{{otros usos|zoofilia (botánica)|la polinización realizada por animales}}

La '''zoofilia''' (del [[idioma griegu|griegu]] ''zoon'', &quot;animal&quot;, y ''philia'', &quot;amor&quot;), tamién llamada '''bestialismo''', '''bestialidá''' o '''zoosexualidad''', ye una [[parafilia]] que consiste na realización del [[actu sexual]] ente un [[Homo sapiens|ser humanu]] y un [[animal]]. Les persones que sienten esta afinidá o atraición sexual son conocíes como '''zoófilos''', '''zoofílicos''', '''zoosexuales''' o a cencielles '''&quot;zoos&quot;'''.&lt;ref name=&quot;p97&quot;&gt;https://books.google.com/?id=G_MwT9OHj4AC&amp;pg=PA201&amp;dq=zoophilia#v=onepage&amp;q=zoophilia&amp;f=false ISBN 9781557535658&lt;/ref&gt;

Pa mayor claridá, nesti artículu utilizará'l términu ''zoofilia'' pa l'atraición sexual, y el términu [[bestialismo]] pal actu sexual.

L'actividá o'l deséu sexual zoófilo ta consideráu como F65.9 Parafilia non especificada [302.9] pola cuarta edición del ''[[Manual diagnósticu y estadísticu de los trestornos mentales]]'' ([[DSM-IV|DSM-IV (TR)]]), de l'[[Asociación de Psiquiatría d'Estaos Xuníos]].&lt;ref&gt;{{cita llibru |autor=Pierre Pichot coordinador xeneral|títulu=DSM IV, Manual diagnósticu y estadísticu de los trestornos mentales|añu=1995|editorial=Barcelona, Masson, páx. 536|ISBN=84-458-0297-6}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Leda - after Michelangelo Buonarroti.jpg|thumb|300px|''Leda y el Cisne'', una copia del [[sieglu XVI]] d'un cuadru desapaecíu de [[Michelangelo]] de 1530 ([[Galería Nacional de Londres]]).]]

== Terminoloxía ==
El términu ''zoofilia'' foi introducíu per primer vegada nel estudiu de la [[sexualidá]] por [[Richard Freiherr von Krafft-Ebing]] en [[1894]]. Los términos ''zoosexualidad'' y ''zoosexual'' utilícense aproximadamente dende [[1980]]. El términu ''zoosexualidad'' refierse a tol espectru l'atraición sexual escontra los animales.&lt;ref name=&quot;zoosexuality&quot;&gt;http://zoosexuality.org/?id=1&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;p97&quot;/&gt;

L'ambiguu términu ''[[sodomía]]'' foi emplegáu en delles ocasiones nun contestu llegal pa referise a actos bestialistas. En [[pornografía]], el material que presenta práutiques sexuales ente humanos y animales non humanos lleva'l nome de ''zoofilia'' o ''bestialismo''.

== Estatus llegal ==
[[Ficheru:Franz von Bayros 011.jpg|thumb|300px|Europa y Xúpiter tresformáu en toru]]

Los actos de bestialismo son consideraos illegales en munches llexislaciones, ente que n'otres nun se fai referencia direuta al bestialismo (namái remárcase como delitu l'abusu d'animales). En munchos países les lleis nun axusten si les rellaciones sexuales con animales son implícitamente abusives o un maltratu. Ello provoca que'l bestialismo nun tea claramente contempláu nes sos llexislaciones. Munches lleis fixéronse dende 2000.

=== Llexislación d'Estaos Xuníos ===

* {{bandera2|Estaos Xuníos}} [[Estaos Xuníos]] — Dende xineru del 2016, hai 42 estaos nos [[Estaos Xuníos]] que conderguen explícitamente les rellaciones sexuales con animales (dacuando col nome de «[[sodomía]]» o «crime contra la naturaleza»).&lt;ref name=&quot;michlaw&quot;&gt;http://www.animallaw.info/articles/ovuszoophilia.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TableDec&quot;&gt;http://www.animallaw.info/topic/table-state-animal-sexual-assault-laws&lt;/ref&gt; Dieciséis estaos adoptaron una nueva llexislación en contra: Oregón, Maine, Iowa, Illinois, Indiana, Missouri, Arizona, estáu de Washington, Tennessee, Coloriáu, Alaska, Florida, Alabama, Nueva Jersey, Nueva Hampshire y Ohio. Alabama prohibir nel 2014, Nueva Jersey prohibir en payares del 2015, y Nueva Hampshire y Ohio prohibir nel 2016.&lt;ref name=&quot;TableDec&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ohio2016&quot;&gt;http://dailycaller.com/2016/12/21/ohio-bans-doing-it-with-animals/&lt;/ref&gt; Oregón fixo una nueva llei nel 2016, cola cual convirtió'l bestialismo nun delitu grave y a sigo mesmu nel primer estáu en prohibir la posesión de pornografía zoófila.&lt;ref name=&quot;OregonAnimales&quot;&gt;http://legiscan.com/OR/bill/HB2693/2015&lt;/ref&gt;

En 2017, cinco estaos ([[Nevada]], [[Texas]], [[Kentucky]], [[Virxinia Occidental]], y [[Vermont]]) fixeron proyeutos de llei pa prohibir el sexu con animales.&lt;ref&gt;http://legiscan.com/KY/bill/HB480/2017&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://legiscan.com/NV/bill/AB391/2017&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://legiscan.com/TX/bill/HB1087/2017&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://legiscan.com/VT/bill/H0325/2017&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://legiscan.com/WV/bill/HB2664/2017&lt;/ref&gt;

Una equivocación que florió en munchos estaos foi la creyencia de que, al refugar les cortes les lleis que prohibíen la sodomía», el bestialismo nun volvería ser illegal. Sicasí, el convencimientu d'un home en Florida demostró que, inclusive n'estaos ensin lleis específiques en contra del sexu zoofílico, puede recurrise a estatutos en contra del maltratu d'animales pa condergala [http://pet-abuse.com/cases/2206/FL/US/1 (vease'l casu de Randol Mitchell)]. De la mesma, en 2011 un zoófilo en [[Shelby (Ohio)|Shelby, Ohio]], que tuvo rellaciones sexuales con regularidá colos sos perros, foi arrestáu y acusáu de crueldá colos animales.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20110722212150/http://www.mansfieldnewsjournal.com/article/20110616/NEWS01/106160306/Richland-Co-dog-warden-investigates-bestiality-case-Shelby&lt;/ref&gt; Un incidente similar asocedió en [[Metairie (Luisiana)|Metairie, Luisiana]], nel 2012.&lt;ref&gt;http://www.nola.com/crime/index.ssf/2012/01/metairie_man_admitted_to_havin.html&lt;/ref&gt;

::Los estaos y territorios d'Estaos Xuníos nos que les rellaciones sexuales con animales son un delitu menor», a partir d'avientu del 2016, son:&lt;ref name=&quot;TableDec&quot; /&gt; [[Alabama]], [[Alaska]], [[Arkansas]], [[California]], [[Colorado]], [[Connecticut]], [[Dakota del Norte]], [[Florida]], [[Iowa]], [[Islles Vírxenes de los Estaos Xuníos|Islles Vírxenes]], [[Kansas]], [[Louisiana]],&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20120208180810/http://www.sodomy.org/laws/louisiana/sodomy.html&lt;/ref&gt; [[Maryland]], [[Maine]], [[Minnesota]], [[Missouri]], [[Nebraska]], [[Nueva Jersey]], [[Nueva Hampshire]], [[Nueva York]], [[Ohio]],&lt;ref name=&quot;Ohio2016&quot;/&gt; [[Pennsylvania]], [[Utah]] y [[Wisconsin]].&lt;ref name=&quot;michlaw&quot;/&gt;

::Los estaos y territorios onde la cópula con animales ye un delitu grave», a partir d'avientu del 2016, son:&lt;ref name=&quot;TableDec&quot; /&gt; [[Arizona]], [[Carolina del Norte]], [[Carolina del Sur]], [[Dakota del Sur]], [[Delaware]], [[Georgia]], [[Idaho]], [[Illinois]], [[Indiana]], [[Massachusetts]], [[Michigan]], [[Mississippi]], [[Montana]], [[Oklahoma]], [[Oregón]], [[Puertu Ricu]],&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.oslpr.org/english/PDF/penal%20code.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121016033001/http://www.oslpr.org/english/PDF/penal%20code.pdf |fechaarchivu=2012-10-16 }}&lt;/ref&gt; [[Rhode Island]], [[Tennessee]], [[Virxinia]] y [[Washington (estáu)]].&lt;ref name=&quot;TableDec&quot;/&gt;

::Los estaos y territorios que nun tienen lleis que prohiban el bestialismo: [[Distritu de Columbia]], [[Guam]], [[Ḥawai]], [[Islles Marianes del Norte]], [[Kentucky]], [[Nuevu Méxicu]], [[Nevada]], [[Samoa Americana]], [[Texas]], [[Vermont]], [[Virxinia Occidental]], y [[Wyoming]] nun tienen lleis que prohiban la cópula con animales.&lt;ref name=&quot;michlaw&quot;/&gt; Los estaos ensin estes lleis son bonos tocantes a los [[derechos humanos]] de persones zoófilas. En Maine, Alaska y Nueva Hampshire, una ''segunda'' «ofiensa» ye un delitu grave. En Maryland, Delaware, Nueva York,&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.criminaljustice.ny.gov/nsor/sortab1.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170425024026/http://www.criminaljustice.ny.gov/nsor/sortab1.htm |fechaarchivu=2017-04-25 }}&lt;/ref&gt; Nueva Hampshire&lt;ref&gt;https://legiscan.com/NH/text/HB1547/id/1286995&lt;/ref&gt; y Oregón,&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.oregon.gov/OSP/SOR/pages/sor_ors.aspx |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180523040453/http://www.oregon.gov/OSP/SOR/pages/sor_ors.aspx |fechaarchivu=2018-05-23 }}&lt;/ref&gt; los procesaos van a un [[rexistru de delincuentes sexuales]]. Nueva Hampshire, Maine, Alaska, Tennessee, l'estáu de Washington, Oregon y dalgunos otros prohiben la fabricación y distribución de pornografía zoófila; namái Oregon prohibe la so posesión.&lt;ref name=&quot;OregonAnimales&quot; /&gt;

En dos estaos (Idaho y Michigan), una persona puede llegar a la vida en prisión por sexu con animales (en Michigan, ye por una segunda ofiensa).&lt;ref&gt;http://www.glapn.org/sodomylaws/usa/idaho/idaho.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.animallaw.info/statutes/stusmi750etseq.htm#s158&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.glapn.org/sodomylaws/sensibilities/michigan.htm&lt;/ref&gt;

L'alguacil [[Joe Arpaio]], d'Arizona, cazó y arrestó a persones zoófilas 10 vegaes n'operativos.&lt;ref&gt;http://www.theguardian.com/us-news/2016/may/20/arizona-xérif-joe-arpaio-beastiality-video-craigslist-trump&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.theguardian.com/us-news/2016/may/20/xérif-joe-arpaio-anti-bestiality-video-arizona&lt;/ref&gt;

=== Lleis n'otros países ===

* {{bandera2|Arxentina}} — Esiste un proyeutu de llei que califica a la zoofilia como una conducta punible, sicasí, nun la penaliza&lt;ref&gt;http://www.animanaturalis.org/p/1387&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.adda.org.ar/reforma-a-la {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.adda.org.ar/reforma-a-la |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} llei nacional-14-34654-de-proteccion-a-los animales/&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Australia}} — Les lleis d'[[Australia]] inclúin l'abusu escontra los animales. Hasta 2011, la cópula con animales yera llegal nel territoriu perteneciente al [[territoriu de la Capital Australiana|capital d'Australia]] y el de la [[Territoriu de la Badea de Jervis|Badea de Jervis]].&lt;ref&gt;https://www.abc.net.au/news/2010-12-09/corbell-moves-to-re-instate-bestiality-law/2370114&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.legislation.act.gov.au/b/db_40369/20101209-46298/pdf/db_40369.pdf&lt;/ref&gt; La zoofilia agora ye illegal en toa Australia, anque cada Estáu australianu tien la posibilidá de derogar la llexislación nel futuru. El bestialismo ye llegal en dellos territorios [[Organización territorial d'Australia#Territorios esternos|Australianos esternos]].

* {{bandera2|Alemaña}} — La cópula con animales foi prohibida en 2013;&lt;ref name=&quot;Alemaña2013&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.bverfg.de/y/rk20151208_1bvr186414.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210306234122/http://www.bverfg.de/y/rk20151208_1bvr186414.html |fechaarchivu=2021-03-06 }}&lt;/ref&gt; sicasí, un fallu xudicial recién dixo que'l sexu con un animal ye dexáu si l'animal nun ye forzáu.&lt;ref name=&quot;Alemaña2013&quot; /&gt; El material pornográfico que lo contenga, La República Federal d'Alemaña tenía una llei que la prohibía, pero foi suprimida en [[1969]] ([[:de:Paragraph 175|Paragraph 175]]). L'Alemaña oriental, antes de la reunificación de les dos Alemañes, nun tener nenguna llei en contra del bestialismo; de toes formes, la pornografía bestialista taba acutada fuertemente. Hubo lleis a favor de la proteición d'animales (''Tierschutzgesetz''). La posesión de porno bestialista n'Alemaña anguaño ye llegal siempre y cuando nun se publicar, compartir o se vienda.&lt;ref name=&quot;Alemaña2013&quot; /&gt;

* {{bandera2|Bolivia}} — El sexu con animales foi prohibíu en Bolivia en 2015.&lt;ref&gt;http://www.derechoteca.com/gacetabolivia/ley-non-700-del-01-de-xunu-de-2015/ {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.derechoteca.com/gacetabolivia/ley-non-700-del-01-de-xunu-de-2015/ |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Llei de Bolivia, Xunu de 2015&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Brasil}} — El sexu con animales foi prohibíu en 2015 (máximu 3 años de prisión y multa)&lt;ref&gt;http://www2.camara.leg.br/camaranoticias/noticies/DIREITO-Y-JUSTICA/489354-COMISSAO-APROVA-PENA-DE-DETENCAO-PA-QUEM-PRATICA-ZOOFILIA.html&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Bután}} — El sexu con animales ye illegal (un delitu menor). (Pena: mínimu d'un mes de prisión y máximu d'un añu de prisión)&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.unodc.org/tldb/pdf/Bhutan_Penal_Code_2004_Eng.pdf |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=16 de xunetu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160809131736/https://www.unodc.org/tldb/pdf/Bhutan_Penal_Code_2004_Eng.pdf |fechaarchivu=9 d'agostu de 2016 }}&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Canada}} — El bestialismo ta prohibíu (la seición 160 de la so llexislación prohibir; nótese que nun concreta más y, poro, la tema non queda del tou claru). Un fallu recién de la Corte Suprema dixo que'l sexu ensin penetración ye llegal.&lt;ref&gt;http://www.independent.co.uk/news/world/americas/bestiality-llegal-canada-supreme-court-a7073196.html {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.independent.co.uk/news/world/americas/bestiality-llegal-canada-supreme-court-a7073196.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Colombia}} — Dende avientu del 2015, en Colombia, tener sexu con animales ye un agravante pa casos de maltratu animal.&lt;ref&gt;http://www.defensacali.org/nueva-llei-de-proteccion-animal-en-colombia/ {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.defensacali.org/nueva-llei-de-proteccion-animal-en-colombia/ |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Costa Rica}} — El sexu con animales castigar con dende 3 meses a un añu de cárcel.&lt;ref name=&quot;nacion 1&quot;&gt;{{cita noticia|apellíos1=Sequeira|nome1=Aarón|títulu=Maltratar a un animal va ser castigáu hasta con 2 años de cárcel; multes van ser hasta de ¢212.000|url=http://www.nacion.com/nacional/Diputaos-aprueben-maltratar-animales-tercer_0_1633036763.html|fechaaccesu=13 de mayu de 2017|axencia=La Nación|fecha=11 de mayu de 2017}}&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Dinamarca}} — El sexu con animales foi prohibíu en 2015 (máximu de 4 meses na cárcel); pornografía zoófila sigue siendo llegal.&lt;ref&gt;http://politik.tv2.dk/2015-04-21-flertal-for-lovaendring-nu-bliver-sex-med-dyr-ulovligt&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Ecuador}} — El bestialismo foi illegal. Según l'artículu 517 del Códigu Penal Ecuatorianu anterior: “la bestialidá va reprimir con reclusión mayor de cuatro a ocho años”.&lt;ref&gt;http://www.telegrafo.com.ec/noticias/sociedad/item/aiciones-en-contra-de-la zoofilia-fortalecer dende-dellos frentes.html&lt;/ref&gt; Anguaño'l Códigu Orgánicu Integral Penal, vixente dende'l 2014, despenalizó el bestialismo; anguaño l'artículu 249 señala que: &quot;La persona que por aición o omisión  cause dañu, produza mancadures, deterioru a la integridá física d'una mascota o animal de compañía, va ser sancionáu con pena de 50 a 100 hores de serviciu comuñal. Si causa la muerte del animal va ser sancionáu con pena privativa de llibertá de trés  a siete díes&quot;&lt;ref&gt;{{Cita noticia|apellíu=Telégrafo|nome=El títulu=El nuevu COIP sanciona'l maltratu de les mascotes|url=http://www.eltelegrafo.com.ec/noticias/judicial/13/el-nuevu-coip-sanciona-el maltratu-de-les mascotes|fecha=26 de marzu de 2014|fechaaccesu=29 de xineru de 2018|periódicu=El Telégrafu|idioma=es-es}}&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|El Salvador}} — El Salvador prohibió sexu con animales en 2016.&lt;ref&gt;http://arena.org.sv/imagenes/LLEI_PROTECCION_Y_PROMOCION_BIENESTAR_ANIMAL.pdf {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://arena.org.sv/imagenes/LLEI_PROTECCION_Y_PROMOCION_BIENESTAR_ANIMAL.pdf |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Etiopía}} — El bestialismo ye illegal y ye &quot;penable pola llei&quot;.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20120117152230/http://www.newsdire.com/news/1533-octogenerian-convicted-for-bestiality-in-addis-ababa.html&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|España}} — El sexu con animales foi prohibíu en 2015.&lt;ref&gt;El Mundo: [https://www.elmundo.es/espana/2015/01/16/54b8d933y2704y6y0a8b4572.html El Códigu Penal va castigar per primer vegada con cárcel la zoofilia y les engarradielles de gallos y perros].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;La Vanguardia [https://www.lavanguardia.com/natural/20150116/54423701035/via-llibre-penalizacion-zoofilia.html Vía llibre a la penalización de la zoofilia] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Vía llibre a la penalización de la zoofilia |2=https://www.lavanguardia.com/natural/20150116/54423701035/via-llibre-penalizacion-zoofilia.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}.&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Islles Fixi}} — El sexu con animales ye illegal so una vieya llei de sodomía máximu de 14 años de prisión.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.paclii.org/fj/legis/consol_act_OK/pc66/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161222191337/http://www.paclii.org/fj/legis/consol_act_OK/pc66/ |fechaarchivu=2016-12-22 }}&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Francia}} — En Francia esistía'l bestialismo como delitu. [[Marcela Iacub]] cunta'l casu d'un home que caltenía rellaciones sexuales col so poni, pero foi condergáu a un añu de prisión per maltratu animal.&lt;ref name=&quot;confesiones&quot;&gt;{{cita llibru |autor=Marcela Iacub|títulu=Confesiones d'una devoradora de Carne|añu=2012|editorial=Buenos Aires, Capital Intelectual|ISBN=978-9-8761-4344-8}}&lt;/ref&gt; El bestialismo foi penalizáu en 2004, con un máximu de 2 años de prisión y una multa de 30.000 [[Euru|Euros]] (€).&lt;ref&gt;http://www.equalrightstrust.org/ertdocumentbank//french_penal_code_33.pdf&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Ghana}} — El sexu con animales ye illegal (máximu 3 años de prisión).&lt;ref&gt;http://ghanalegal.com/?id=3&amp;law=19&amp;t=ghana-laws&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Guatemala}} — Guatemala prohibió sexu con animales en 2017 — tamién prohibió fotografiar sexu con animales&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://gt.transdoc.com/articulos/archivo-ley/Llei-de-Proteccin-y-Bienestar-Animal/62680 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210303021826/https://gt.transdoc.com/articulos/archivo-ley/Llei-de-Proteccin-y-Bienestar-Animal/62680 |fechaarchivu=2021-03-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://gt.transdoc.com/assets/images/users/yc/LLEI%20PROTECCION%20ANIMAL/DECRETO5-2017-16.jpg {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://gt.transdoc.com/assets/images/users/yc/LLEI%20PROTECCION%20ANIMAL/DECRETO5-2017-16.jpg |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Hondures}} — Hondures prohibió sexu con animales en 2015 (Castigu: Prinda d'animales y 10 salarios mínimos a 25 salarios mínimos)&lt;ref&gt;http://www.poderjudicial.gob.hn/CEDIJ/Lleis/Documents/Llei%20de%20Proteccion%20y%20Bienestar%20Animal.pdf {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.poderjudicial.gob.hn/CEDIJ/Lleis/Documents/Llei%20de%20Proteccion%20y%20Bienestar%20Animal.pdf |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Ḥong Kong}} — El sexu con animales ye illegal (máximu 10 años de prisión y multa de $ 50,000).&lt;ref&gt;http://www.legislation.gov.hk/blis_ind.nsf/da97f6a8ed400207482564820006b580/1659b5492cc3f751c8256483003225bd?OpenDocument&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Hungría}} — El bestialismo ye llegal, siempre y cuando nun se faiga nengún dañu físicu al animal{{ensin referencies}}.

* {{bandera2|India}} — El bestialismo ye illegal. La seición 377 de la CIP (Códigu Penal indiu) fai que seya illegal qu'una persona tenga contautu sexual con un animal. &quot;Quienquiera que voluntariamente tenga rellaciones carnales contra la orde de la naturaleza con cualquier home, muyer o animal, va ser sancionáu con 1 [[cadena perpetua]] o con pena de [[prisión]] de cualquier descripción de plazu que puede estendese a diez años y va deber tamién ser condergáu a multa.&quot; El castigu ye más difícil que'l castigu por violación; sicasí, nesta seición namái se considera la penetración.

* {{bandera2|Irán}} — El sexu con animales ye illegal. Los primeros trés delitos son determinaos por ''[[tazir]]''; La cuarta pena ye la [[pena de muerte]].&lt;ref&gt;http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrc/docs/ngo/NGO_submission_ELEI_Add.1.pdf&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Xamaica}} — El sexu con animales ye illegal so una vieya llei de sodomía que tamién prohibe les rellaciones homosexuales ente humanos (máximu 10 años de prisión).&lt;ref&gt;http://maoj.gov.jm/sites/default/files/laws/Offences_Against_the_Person_Act_0.pdf {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://maoj.gov.jm/sites/default/files/laws/Offences_Against_the_Person_Act_0.pdf |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Kenia}} — El sexu con animales ye illegal so una vieya llei de sodomía que tamién prohibe les rellaciones homosexuales etre humanos (máximu 14 años de prisión).&lt;ref&gt;http://www.vertic.org/media/National%20Legislation/Kenia/KE_Penal_Code.pdf&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Malasia}} — El sexu con animales ye illegal so una vieya llei de sodomía (máximu de 20 años de prisión, multes y paliza)&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.agc.gov.my/Akta/Vol.%2012/Act%20574.pdf |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=7 d'abril de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150226041337/http://www.agc.gov.my/Akta/Vol.%2012/Act%20574.pdf |fechaarchivu=26 de febreru de 2015 }}&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Malaui}} — El sexu con animales ye illegal so una vieya llei de sodomía máximu de 14 años de prisión.&lt;ref&gt;http://www.iglhrc.org/sites/default/files/Malawi%20Penal%20Code%207-01.pdf&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Méxicu}} — Dellos estaos prohibieron el bestialismo, como [[Quintana Roo]],&lt;ref&gt;http://www.tsjqroo.gob.mx/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=2812:llei-de-proteccion-y-bienestar-animal-del {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.tsjqroo.gob.mx/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=2812:llei-de-proteccion-y-bienestar-animal-del |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} estáu-de-quintana-roo&amp;catid=160:lleis&amp;Itemid=867&lt;/ref&gt; [[Veracruz]]&lt;ref&gt;http://www.amigosac.org/wp-content/uploads/2011/01/Llei-protecciOn-animales-Edo-Ver.pdf {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.amigosac.org/wp-content/uploads/2011/01/Llei-protecciOn-animales-Edo-Ver.pdf |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; [[Jalisco]], [[Nuevu Leon]]&lt;ref&gt;http://www.hcnl.gob.mx/trabajo_legislativo/leyes/pdf/LLEI%20DE%20PROTECCION%20Y%20BIENESTAR%20ANIMAL%20PA%20LA%20SUSTENTABILIDAD%20D'EL%20ESTÁU%20DE%20NL.pdf {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.hcnl.gob.mx/trabajo_legislativo/leyes/pdf/LLEI%20DE%20PROTECCION%20Y%20BIENESTAR%20ANIMAL%20PA%20LA%20SUSTENTABILIDAD%20D%27EL%20EST%C3%81U%20DE%20NL.pdf |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; y [[Oaxaca]] (la llei d'Oaxaca facer en 2015).&lt;ref&gt;http://www.viveoaxaca.org/2015/09/LeydeProtecionAnimalOaxaca.html&lt;/ref&gt; El Distritu Federal ([[Ciudá de Méxicu]]) prohibir.&lt;ref&gt;http://docs.mexico.justia.com.s3.amazonaws.com/estatales/distritu-federal/llei-de-proteccion-a-los {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://docs.mexico.justia.com.s3.amazonaws.com/estatales/distritu-federal/llei-de-proteccion-a-los |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} animales-del distritu federal.pdf&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Namibia}} — El sexu con animales ta prohibíu.&lt;ref&gt;http://allafrica.com/stories/201210110779.html&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Nicaragua}} — El sexu con animales foi prohibíu en 2011.&lt;ref&gt;http://legislacion.asamblea.gob.ni/normaweb.nsf/b92aaea87dac762406257265005d21f7/cf820y2a63b1b690062578b00074ec1b&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Nixeria}} — El sexu con animales ye illegal (máximu 14 años de prisión)&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.nigeria-law.org/Criminal%20Code%20Act-PartIII-IV.htm#Chapter%2021 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170720114346/http://www.nigeria-law.org/Criminal%20Code%20Act-PartIII-IV.htm#Chapter%2021 |fechaarchivu=2017-07-20 }}&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Noruega}} — El sexu con animales foi prohibíu en 2008.&lt;ref&gt;http://www.regjeringen.no/en/archive/Stoltenbergs-2nd-Government/Ministry-of-Agriculture-and-Food/Nyheter-og-pressemeldinger/nyheter/2009/new-animal-welfare-act-.html?id=562543&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Nueva Zelanda}} — El sexu con animales ye illegal (máximu de 3 a 7 años de prisión).&lt;ref&gt;http://www.legislation.govt.nz/act/public/1961/0043/latest/DLM329260.html&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Países Baxos}} — nel añu [[2004]], los [[periódicu (publicación)|periódicos]] {{ensin referencies}} del país informaron alrodiu de la esmolición d'un llexislador de qu'un home que fuera pilláu fornicando col caballu d'un vecín nun pudiera ser escorríu por nun haber nenguna llei que prohibiera esto.

* {{bandera2|Panamá}} — Panama prohibió'l sexu con animales en 2012.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://aaanpanama.com/wp-content/uploads/2013/10/LLEI-70.pdf |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=24 d'abril de 2017 |urlarchivu=http://archive.wikiwix.com/cache/20170425015043/http://aaanpanama.com/wp-content/uploads/2013/10/LLEI-70.pdf |fechaarchivu=25 d'abril de 2017 }}&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Papúa Nueva Guinea}} — El sexu con animales ye illegal (máximu 14 años de prisión)&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.unodc.org/tldb/pdf/Papua_New_Guinea_Criminal_Code_Act_1974.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160821004827/https://www.unodc.org/tldb/pdf/Papua_New_Guinea_Criminal_Code_Act_1974.pdf |fechaarchivu=2016-08-21 }}&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Polonia}} — El sexu con animales ye illegal (máximu de 3 años de prisión y prohibición de tener animales mientres 10 años).&lt;ref&gt;http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20112301373&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Reinu Xuníu}} — La [http://www.hmso.gov.uk/acts/acts2003/30042--b.htm#69 seición 69] de l'Acta d'Ofienses Sexuales de 2003 prohibe'l bestialismo, y amenorgóse la sentencia a un máximu de dos años en prisión por penetración de pene humanu n'animales y viceversa.

* {{bandera2|Singapur}} — Ye illegal (máximu de 2 años en prisión y multa)&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://statutes.agc.gov.sg/aol/search/display/view.w3p;query=Status%3Acurinforce%20Type%3Aact,sl%20Content%3A%22Sexual%22%20Content%3A%22penetration%22%20Content%3A%22with%22%20Content%3A%22living%22%20Content%3A%22animal%22;rec=0;resUrl=http%3A%2F%2Fstatutes.agc.gov.sg%2Faol%2Fsearch%2Fsummary%2Fresults.w3p%3Bquery%3DStatus%253Acurinforce%2520Type%253Aact,sl%2520Content%253A%2522Sexual%2522%2520Content%253A%2522penetration%2522%2520Content%253A%2522with%2522%2520Content%253A%2522living%2522%2520Content%253A%2522animal%2522 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160116011925/http://statutes.agc.gov.sg/aol/search/display/view.w3p;query=Status%3Acurinforce%20Type%3Aact,sl%20Content%3A%22Sexual%22%20Content%3A%22penetration%22%20Content%3A%22with%22%20Content%3A%22living%22%20Content%3A%22animal%22;rec=0;resUrl=http%3A%2F%2Fstatutes.agc.gov.sg%2Faol%2Fsearch%2Fsummary%2Fresults.w3p%3Bquery%3DStatus%253Acurinforce%2520Type%253Aact,sl%2520Content%253A%2522Sexual%2522%2520Content%253A%2522penetration%2522%2520Content%253A%2522with%2522%2520Content%253A%2522living%2522%2520Content%253A%2522animal%2522 |fechaarchivu=2016-01-16 }}&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Sudáfrica}} — El sexu con animales ye illegal (Pena determinada por un xuez).&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.justice.gov.za/legislation/acts/2007-032.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180417022314/http://www.justice.gov.za/legislation/acts/2007-032.pdf |fechaarchivu=2018-04-17 }}&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Suecia}} — El sexu con animales foi prohibíu en 2014 (pena d'hasta 2 años de prisión).&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.webpronews.com/sweden-joins-an-increasing-number-of-european-countries-that-ban-bestiality-2013-06 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150128132134/http://www.webpronews.com/sweden-joins-an-increasing-number-of-european-countries-that-ban-bestiality-2013-06 |fechaarchivu=2015-01-28 }}&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Suiza}} — El sexu con animales ye illegal.&lt;ref&gt;http://www.admin.ch/ch/d/sr/455_1/a16.html&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Tailandia}} — El sexu con animales foi prohibíu en 2014/&lt;ref&gt;{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161128200721/http://www.thailawforum.com/blog/what-are-the-laws-in-thailand-regarding-sex-with-animals |fechaarchivu=2016-11-28 |url=http://www.thailawforum.com/blog/what-are-the-laws-in-thailand-regarding-sex-with-animals |títulu=Archived copy}}&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Trinidá y Tobagu}} — El sexu con animales ye illegal.&lt;ref&gt;http://www.guardian.co.tt/news/2012-04-25/mayaro-labourer-bestiality-charge&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Uganda}} — El sexu con animales ye illegal (máximu de vida en prisión).&lt;ref&gt;http://www.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/ug/ug008en.pdf&lt;/ref&gt;

* {{bandera2|Zambia}} — El bestialismo ye illegal. El Códigu Penal (Cap 87, seición 115) prohibe los &quot;delitos contra natura&quot;, qu'inclúin el &quot;conocencia carnal d'un animal&quot;.&lt;ref&gt;http://www.afrol.com/archive/documents/ilga_2000.htm&lt;/ref&gt;

== Zoófilos ==
[[Ficheru:Franz von Bayros 020.jpg|thumb|250px|Mochacha con un venáu. Pintura de [[Franz von Bayros]].]]

=== Los zoófilos en rellación con otros grupos ===
A los zoófilos munches vegaes confundir colos ''[[furry|furries]]'' en sociedaes onde felicidá subcultura esiste. Los furries son xente con un interés pol arte antropomórficu animal. Sería falsu afirmar que tolos furries sienten deséu sexual polos animales. Munchos furries aprecien la compañía d'animales y gusten de tener arte eróticu animal-antropomórficu. Sicasí, la mayoría nun deseyen estender el so interés polos animales escontra'l campu de la sexualidá. Esiste, sicasí, un amenorgáu grupu de furries que tamién se consideren zoófilos, que s'envalora nun 5 por cientu del total{{ensin referencies}} (porcentaxe similar al de la población zoófila ente'l restu de la xente). Delles formes de [[fetichismu]], como por casu llevar amarutes d'animales o otros enclinos, nun suelen tener rellación direuta cola zoofilia.

La zoofilia nun ta rellacionada cola carauterización animal de xuegos y fantasíes sexuales, onde una persona toma'l rol de perru, caballu o otru animal mientres el compañeru actúa de caballeru, entrenador, criador o montador. Estes actividaes son xuegos de rol sexuales y nun tienen conexón implícita nin tán acomuñaos cola zoofilia. En cuenta de cola zoofilia, de normal acomúñense con práutiques sexuales de dominación y sumisión, como nel [[sadomasoquismu]]. L'actividá bestialista nun pertenez a esti grupu d'actividaes, de normal sería considerada como actividá desaxeradamente estravagante en casu de que los participantes d'esti tipu de práutiques de sumisión llegaren a ponela en práutica.

== Zoofilia y salú ==
El contautu sexual con animales ta acomuñáu a dellos riesgos significativos pa la salú. Esto ye similar a los riesgos sexuales nes interaiciones d'humanu a humanu, una y bones los seres humanos son animales. Les árees d'esmolición posible son infeiciones, mancadures físiques y reaición alérxica. Les infeiciones que se tresmiten de los animales a los seres humanos denominar [[zoonosis]]. Delles zoonosis pueden tresferise al traviés de contautu casual, pero otros son tresferíos muncho más fácilmente poles actividaes qu'esponen a los seres humanos pal semen, fluyíos vaxinales, orina, cuspia, les fieces y sangre d'animales.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20061020022612/http://www.cdc.gov/NASD/docs/d000701-d000800/d000752/d000752.html&lt;/ref&gt;

Dellos riesgos pa la salú inclúin [[brucelosis]], [[leptospirosis]], [[fiebre Q]], [[rabia]] y [[Campylobacter]].&lt;ref&gt;http://www.cdc.gov/ncidod/dpd/parasiticpathways/animals.htm&lt;/ref&gt; Sicasí, nos animales que tán bien curiaos, los riesgos son baxos. Amás, estos riesgos nun se llinden solo a actividaes sexuales, pudiendo tresmitise d'otres formes (por mordedures, consumu d'animales, etcétera). Sacante [[primates]], los animales non humanos nun pueden tresmitir el virus [[VIH]] a los seres humanos.&lt;ref&gt;http://www.thebody.com/Forums/AIDS/SafeSex/Q162650.html&lt;/ref&gt;

Un estudiu de 2011 suxirió que la cópula con animales puede conducir a cáncer de pene nos homes;&lt;ref name=&quot;huffpost&quot;&gt;http://www.huffingtonpost.com/2011/11/11/sex-with-animals-penis-cancer_n_1088874.html&lt;/ref&gt;

Pa llograr más información, vease &quot;[[zoonosis]]&quot; y consulte l'artículu de Wikipedia n'inglés alrodiu de zoofilia y salú [[:en:zoophilia_and_health]].

== Perspectives de la zoofilia ==
[[Ficheru:Tako_to_ama_retouched.jpg|thumb|right|320px|''El suañu de la esposa del pescador'']]

=== Perspectives sicolóxiques y d'investigación ===
El [[DSM IV]] diagnosticar como F65.9 Parafilia non especificada [302.9].

Los primeros estudios detallaos qu'incluyíen la zoofilia daten de 1910, ente que los primeres en tener la zoofilia como tema principal son d'alredor de 1960.

Investigaciones médiques suxeren que dellos zoófilos namái son atraíos a una especie específica (como los [[caballu|caballos]]), dellos zoofilos son atraíos a delles especies (que pueden o nun incluyir los seres humanos), y dellos zoófilos nun sienten atraición polos seres humanos polo xeneral.&lt;ref&gt;http://sax.sagepub.com/content/14/1/83.short {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://sax.sagepub.com/content/14/1/83.short |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15895645&lt;/ref&gt;

Andrea Beetz afirma qu'hai pruebes d'enfoques violentos a la cópula con animales, de cutiu caracterícense por 'enllaz, trámites, amenazante, superando a', tán venceyaos al 'comportamientu violentu' y podríen ser un ensayu de violencia dirixíu por humanos;&lt;ref name=&quot;broward&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.browardpalmbeach.com/2009-08-20/news/those-who-practice-bestiality-say-they-re-part-of-the-next-gay-rights-movement/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150215053508/http://www.browardpalmbeach.com/2009-08-20/news/those-who-practice-bestiality-say-they-re-part-of-the-next-gay-rights-movement/ |fechaarchivu=2015-02-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;interdis&quot;/&gt; Beetz sostién que los animales podríen ser traumatizaos inclusive por un enfoque non violentu, sexual d'un ser humanu.&lt;ref&gt;Beetz 2002, section 5.2.8&lt;/ref&gt;

Un exemplu d'estes estadístiques ye'l comentariu de [[PETA]] [http://www.peta.org/mc/NewsItem.asp?id=6838], sacáu d'un estudiu independiente [http://www.psyeta.org/sa/sa10.1/fleming.shtml]: ''&quot;El 96% de les persones que practiquen l'actu sexual con animales cometen de siguío crímenes contra humanos&quot;''.

El bestialismo ta considerada poles lleis del Reinu Xuníu como comportamientu fondamente alteriáu.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20120216062618/http://www.archive2.official-documents.co.uk/document/cm56/5668/5668.pdf&lt;/ref&gt;

Una de les principales crítiques escontra la zoofilia ye que l'actividá de bestialismo ye dañible pa los animales y necesariamente abusiva, porque los animales son incapaces de dar o negar el so consentimientu;&lt;ref&gt;Regan, Tom. Animal Rights, Human Wrongs. Rowman &amp; Littlefield, 2003, páxs. 63-4, 89.&lt;/ref&gt;

=== Perspectives relixoses ===
[[Ficheru:Khajuraho-Lakshmana_Temple_erotic_detal3.JPG|thumb|right|275px|L'home que copula con una yegua. Imaxe nel esterior d'un templu [[hinduismu|hinduista]]-[[jainismo|jainista]] de [[Khajuraho]], [[India]].]]

La mayoría de les relixones entamaes critiquen o conderguen la zoofilia y el bestialismo, con delles esceiciones.

* Teólogos [[xudaísmu|xudíos]] y [[cristianismu|cristianos]] citen los versículos 18:23 (''&quot;Y nun tienes de char te con besties, faciéndote inmundo por ello, y tampoco muyer dalguna tien de chase con besties; ye perversión&quot;'') y 20:15-16 (''&quot;Cualesquier que tenga cópula con bestia dalguna, ten de ser matáu; y vais matar tamién a la bestia. Y cuando una muyer avérese y tenga cópula con cualquier bestia, dambos tienen de ser mataos; la so sangre va tar sobre ellos&quot;'') del [[Levíticu]] pa denunciar el bestialismo. Dellos teólogos (n'especial cristianos) estienden estos fragmentos, de forma que los pensamientos [[lluxuria|luxuriosos]] sobre animales tamién son pecáu. Dellos zoofílicos defenden qu'estos versículos especifiquen que la postura sexual del misioneru con animales ta prohibida, ente que les otres nun lo tán. El [[Nuevu Testamentu]] de la [[Biblia]] cristiana prohibe la bestialidá (1 Corintios 6:9; Efesios5:5; Apocalipsis 22:15), yá que ye una inmoralidá sexual. Un argumentu sobre la dignidá humana ta dada por Wesley J. Smith, un investigador conservador cristianu del centru pa la ciencia y la cultura del Discovery Institute: &quot;esti tipu de comportamientu [[bestialismo]] ye fondamente degradante y absolutamente subversivu a la comprensión fundamental de que los seres humanos son úniques y especiales y del más altu valor moral nel universu conocíu--un conceutu conocíu como [[excepcionalismo humanu]]&quot;.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/005/985pgwjh.asp |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150906222530/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/005/985pgwjh.asp |fechaarchivu=2015-09-06 }}&lt;/ref&gt;

* L'Islam tien distintes postures frente al bestialismo. Esto debe a qu'ello non se menta nel [[Corán]], o a que la cópula y la sexualidá tratábense menos como [[tabú]] na sociedá musulmana que na cristiana. Dellos musulmanes afirmen que la cópula con animales ye detestable; otros, qu'a pesar de ser condenable, haber de tratar con cierta indulxencia, como'l [[lesbiana|lesbianismu]] o la [[masturbación]].&lt;ref&gt;(Bouhdiba: ''La Sexualidá nel Islam'', [http://www.well.com/user/aquarius/bouhdiba.htm Capítulu 4])&lt;/ref&gt;

* Hai diverses referencies nes escritures [[hinduismu|hindús]] de figures relixoses teniendo rellaciones sexuales con animales (por casu, el dios [[Brahmā]] copulando con un osu, o un sabiu semihumano nacíu d'una madre venada). Nel [[arte védico]] tamién hai evidencies de bestialismo&lt;!--El ritu [[ashvamedha]] nun tien nada de sexualidá de nengún tipu.--&gt; (la relixón que la [[civilización védica]] exercía ye la precursora del [[hinduismu]]) y de figures de persones copulando con animales ente los miles d'escultures que describen &quot;eventos de la vida&quot; nel esterior del templu de [[Khajuraho]].{{ensin referencies}} La doctrina hindú ortodoxa defende que la cópula tendría de tar acutada a pareyes casaes, prohibiendo'l bestialismo. Y en el [[Lleis de manu|Manusmrti]], l'apareyamientu ente los seres humanu y animal ta dexáu:

::'' &quot;Dellos sabios valoren la grana, otros el campu y entá otros la grana y el campu. Porque sabios nacieron en fema animales pola potencia de les granes y fueron honraos y valoráu, la grana valórase (Manu 10,70-72)&quot;''&lt;ref&gt;https://books.google.com/books?id=bk-rDk_OyvwC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=religion+and+the+body+by+sarah+coakley&amp;source=bl&amp;ots=cqFbBehfjH&amp;sig=oMdrJx5VpnV-usg67mcEpxNM5jY&amp;hl=en&amp;ei=mQmkTbb4IYm0sAOm8IX6DA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;sqi=2&amp;ved=0CBQQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false (páxina 172)&lt;/ref&gt;

* * El [[budismu]] trata les conductes sexuales según si éstes faen dañu a unu mesmu o a otros. La [[ética budista]] en materia sexual polo xeneral prohibe tou actu sexual onde ún de los participantes nun dea'l so consensu (violación, pedofilia, etc.), polo cual, por cuenta de que los animales nun podríen dar nunca'l consensu, la zoofilia taría implícitamente prohibida nel budismu, magar nunca lo foi explícitamente pa los llaicos y puede ser suxetu d'alderique&lt;ref&gt;http://www.thebigview.com/buddhism/eightfoldpath.html&lt;/ref&gt; Delles conductes sexuales, incluyíes les conductes sexuales con animales, tán prohibíes explícitamente pa los monxos y monxes budistes.&lt;ref&gt;http://www.britannica.com/EBchecked/topic/357776/Maha-Maya&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.buddhanet.net/e-learning/buddhism/lifebuddha/1lbud.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20011230202458/http://www.buddhanet.net/e-learning/buddhism/lifebuddha/1lbud.htm |fechaarchivu=2001-12-30 }}&lt;/ref&gt;

=== Perspectives históriques y culturales ===
[[Ficheru:Indiaerotic5.jpg|thumb|300px|right|Zoofilia nuna pintura india]]

El fenómenu de les rellaciones sexuales con animales nun ye nuevu. Les instancies d'esti comportamientu fueron atopaes na Biblia.&lt;ref&gt;http://dx.doi.org/10.1016%2Fj.jflm.2008.07.006&lt;/ref&gt; Nuna cueva en Val Camonica, nel norte italianu amuésase una pintura d'a lo menos 8000 e.C. no cual un home ta a puntu d'enfusar un animal. Raymond Christinger interpreta eso como una demostración del poder d'un xefe tribal,&lt;ref&gt;http://www.archaeometry.org/sxx.htm&lt;/ref&gt; y lo que nun sabemos ye si esta práutica yera entós más aceptable y si la escena representada yera habitual o inusual o si foi simbólicu o imaxinariu.&lt;ref&gt;https://books.googleco.uk/books?id=WzxmAAAAMAAJ&amp;q=Coren+d'el+Valento+animal&amp;dq=Coren+d'el+Valento+animal&amp;lr=&amp;client=firefox-a&amp;pgis=1&lt;/ref&gt; The Cambridge Illustrated History of Prehistoric Art diz que la escena puede ser humorística, una y bones l'home qu'enfusa paez tar saludando alegremente cola mano al empar. Potters pasó tiempu describiendo la práutica, pero esto pue ser por cuenta de que la idea ye prestada.&lt;ref&gt;https://books.googleco.uk/books?id=xwm_D1o_UTsC&amp;pg=PA188&amp;dq=%22prehistoric+art%22+bestiality&amp;lr=&amp;client=firefox-a&lt;/ref&gt; Dr. &quot;Jacobus X&quot; dixo qu'esto foi fechu 'primero que cualquier tabú conocíu contra la cópula con animales esistiera.'&lt;ref&gt;Los abusos y crímenes del sentíu xenital, 1901&lt;/ref&gt; Masters dixo que yá que l'home prehistóricu ye prehistóricu fai falta dicir que sabemos pocu del so comportamientu sexual,&lt;ref&gt;Prohibida la moralidá y el comportamientu sexual, Masters, Robert E. L., p. 5&lt;/ref&gt; representaciones en pintures rupestres namái pueden amosar esmoliciones suxetives o pensamientos del artista.

Masters siente que na bestialismo de l'antigüedá foi xeneralizada y creíen que de cutiu s'incorporó al ritual relixosu. Cree que tuvieron llugar nel antiguu Exiptu, alegando que les formes zoomorfos d'antiguos dioses exipcios asegura que bestialismo sería parte de los sos ritos.&lt;ref&gt;Masters, &quot;Prehistory of bestiality&quot;, parte del so 1962 papel, 1966 edición, p.10&lt;/ref&gt; Nun esiste nenguna prueba de que la presencia de dioses con atributos zoomorfos garantiza esto en sí mesmu. Sicasí, Píndaro, Herodotus y Plutarco afirmaron que los exipcios participen en Congresu ritual con cabres.&lt;ref&gt;https://books.googleco.uk/books?id=y5HFtMkmFMYC&amp;pg=PA61&amp;dq=bestiality+%22ancient+egypt%22+religious Human sexuality, p. 61&lt;/ref&gt; Tales afirmaciones sobre otres cultures nun reflexen necesariamente nada alrodiu de que l'autor tenía pruebes, pero ye una forma de propaganda o xenofobia, similar al libelo de sangre.

Na cultura empobinada a la Ilesia de la [[edá media]] (c. 1000-1300 EC), l'actividá d'una persona zoófila foi condergada a execución, davezu condergábase-y a la foguera, y dábase muerte a los animales arreyaos d'igual manera o por aforcamientu. El clérigu y cronista Gerald de Gales afirmó guardar a un home teniendo rellaciones sexuales con un caballu como parte d'un ritual [[paganu]] n'[[Irlanda]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_/ai_n12800341 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090208234619/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20040720/ai_n12800341/pg_1 |fechaarchivu=2009-02-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.guardian.co.uk/media/2004/jul/20/television.artsfeatures&lt;/ref&gt;

La zoofilia tamién yera común ente les tribus indíxenes, como los [[hopi|indios hopi]]. Voget describe la vida sexual de los mozos nativos americanos como &quot;abondo inclusivu&quot;, incluyida la bestialismo.&lt;ref&gt;Voget, F. W. (1961) Vida sexual de los indios americanos, en Ellis, A. &amp; Abarbanel, A. (Eds.) La enciclopedia de la conducta sexual, Volume 1. London: W. Heinemann, p90-109&lt;/ref&gt; Amás, los inuit de cobre nun teníen aparentemente &quot;nengún iñerizu a les rellaciones sexuales con animales vivos&quot;.

=== Argumentos a favor de zoofilia ===
[[Ficheru:Persian woman with an animal Wellcome L0033282.jpg|thumb|right|235px|Muyer teniendo rellaciones sexuales con un [[perru]] nuna pintura [[Irán|Iranina]]]]

Los defensores de zoofilia dicen que los argumentos en contra de la zoofilia son irracionales, porque esperen el consentimientu informáu de los animales pa l'actividá sexual, pero nun esperen el so consentimientu pal sacrifício, la eutanasia, procedimientos quirúrxicos (incluyida la capadura y mutilación estética), esperimentación potencialmente letal, caza y actividaes peligroses.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20110928155459/http://www.kapelovitz.com/animal.htm&lt;/ref&gt; Igualmente, si los animales nun pueden dar el so consentimientu, entós deduzse que nun tienen de tener rellaciones sexuales ente sigo.&lt;ref&gt;'Hustler', September 2001&lt;/ref&gt; Los zoófilos dicen que la zoofilia ye más apropiada que la capadura, porque la capadura ta fecha pa la conveniencia humana en llugar del bienestar de los animales.&lt;ref&gt;http://www.neutering.org/&lt;/ref&gt;

El profesor de bioética Brian Cutteridge declara lo siguiente en rellación con esti argumentu:

:''&quot;L'autonomía sexual del animal ye violada regularmente por que el humanu gane dineru al traviés de procedimientos tales como la [[inseminación artificial]]. Estos procedimientos son probablemente esmolecedores físicamente y psicolóxicamente pa los animales (más esmolecedor qu'actos de bestialismo), sicasí, el consentimientu del animal nunca se plantega nel alderique a tales procedimientos. Llindar el &quot;derechu&quot; de los animales solu a los actos de zoofilia ye facer una llei [contra zoofilia] basada non na razón, sinón nel prexuiciu moral; les lleis violen los derechos constitucionales de los zoófilos al debíu procesu ya igualdá ante la llei. [...] Les lleis que tipifiquen como delitu la zoofilia basándose en repunancia social de tales actos, pero non nos daños reales causaos por tales actos, son una infracción inxusta ya inconstitucional na llibertá individual.&quot;''&lt;ref name=&quot;interdis&quot;/&gt;

Los defensores de la zoofilia argumenten qu'esta nun ye un &quot;maltratu animal&quot; porque mancar físicamente a los animales nun ye normal y nun ye común na población de zoófilos; Tamién argumenten que l'actividá sexual con animales puede ser nocivu o non (y eso ye lo mesmo qu'asocede na actividá sexual humana). Los defensores de la zoofilia tamién argumenten que'l consentimientu ye irrelevante porque munches práutiques socialmente aceptaes (como la caza, pruebes de llaboratoriu y el sacrificiu d'animales pal consumu de la so carne) nun inclúi'l consentimientu del animal.&lt;ref&gt;http://www.breezejmu.org/opinion/columnists/article_f08fbb0c-42ca-11y0-ab43-00127992bc8b.html {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.breezejmu.org/opinion/columnists/article_f08fbb0c-42ca-11y0-ab43-00127992bc8b.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

Según la investigadora [[Miletski]], aquellos que sofiten la zoofilia piensen que los animales inclusive dacuando paecen esfrutar de l'atención sexual;&lt;ref&gt;Blake, 1971, and Greenwood, 1963, dambos citaos en Miletski, 1999&lt;/ref&gt; hai ocasiones en qu'un animal empecipia un alcuentru sexual por sigo mesmu.&lt;ref&gt;Dekkers, 1994&lt;/ref&gt; Animales como perros pueden tar dispuestos a participar na actividá sexual colos seres humanos y &quot;paecen esfrutar de l'atención proporcionada pola interacción sexual con un ser humanu.&quot;&lt;ref name=&quot;interdis&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.inter-disciplinary.net/wp-content/uploads/2010/04/cutteridgepaper.pdf |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=26 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120722100122/http://www.inter-disciplinary.net/wp-content/uploads/2010/04/cutteridgepaper.pdf |fechaarchivu=22 de xunetu de 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;(Einsenhaim, 1971, cited in Katmandu, 2004)&quot;&lt;/ref&gt;

El filósofu [[utilitarismu|utilitariu]] y miembru del [[movimientu de lliberación animal]] [[Peter Singer]] argumenta que la zoofilia ye ética, siempre y cuando nun se trate de nengún dañu o crueldá escontra los animales&lt;ref&gt;Singer, Peter. Heavy Petting, Nerve, 2001. https://web.archive.org/web/20080616055314/http://www.nerve.com/Opinions/Singer/heavyPetting/main.asp&lt;/ref&gt; (a favor del &quot;[[:en:Harm_principle|principiu del dañu]]&quot;). Nel so artículu &quot;Heavy Petting,&quot;&lt;ref name=&quot;psinger&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.utilitarian.net/singer/by/2001----.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120606173906/http://www.utilitarian.net/singer/by/2001----.htm |fechaarchivu=2012-06-06 }}&lt;/ref&gt; Singer argumenta que la bestialidá non siempre ye abusiva, y les rellaciones ente los seres humanos y los animales pueden ser mutuamente prestosos.

Jacob M. Appel tamién abogó pola despenalización del bestialismo, argumentando que la falta de consentimientu nun ye un conceutu significativu cuando se fala de cópula ente especies. Escribió que la sociedá non &quot;describe tener un perru mascota como secuestru, inclusive cuando'l canín ta acutáu al interior d'una vivienda, anque confinar un ser humanu de la mesma manera claramente sería pocu éticu.&quot; Según Appel, tales rellaciones &quot;pueden ser neutru o inclusive placentera pa los animales&quot;, y elles tán prohibíes por cuenta de los tabús sociales y la intolerancia, non por cualesquier razón filosófica o moral defendible.&lt;ref&gt;Appel, Jacob M. (March 13, 2009) &quot;Three Reasons Society Shouldn't Rush to Condemn Bestiality&quot;, Opposing Views&lt;/ref&gt;

:''&quot;La creencia de la nuesa sociedá ye que los seres humanos son les meyores especies, la más intelixente, la más pervalible y tienen un &quot;derechu&quot; dau por Dios. Polo que toles otres especies (a pesar de les sos capacidá de sentir y tener emociones tal como lo faemos) tán por &quot;debaxo&quot; de nós. Ello ye que según la sociedá, los animales non humanos nun son comunidaes o individuos colos sos propios intereses, pero objeto y recursos pa ser esplotaos. Equí anicia'l problema: tener un compañeru sexual implica qu'ellos tienen que ser iguales; y si esi sociu ye un animal non humanu, hai contradicción col mentáu paradigma.&quot;''&lt;ref&gt;http://www.createdebate.com/alderica/show/Should_zoophilia_be_llegal_in_all_states&lt;/ref&gt;

Los defensores de zoofilia argumenten que la creyencia del &quot;[[excepcionalismo humanu]]&quot; ye errónea y ye causada por un [[especismo]] y un [[antropocentrismu]] irracionales;&lt;ref name=&quot;Sciam&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=animal-lovers-zoophiles-make-scient-2010-03-24 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110319022034/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=animal-lovers-zoophiles-make-scient-2010-03-24 |fechaarchivu=2011-03-19 }}&lt;/ref&gt; Los zoófilos dicen que los humanos nun son cimeros a los animales non humanos (pos los seres humanos son animales). Amás, argumenten que la zoofilia ye totalmente independiente de la pedofilia porque la zoofilia tien que ver con animales maduros, ente que la pedofilia tien que ver col ser humanu neñón.&lt;ref name=&quot;sciam&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=animal-lovers-zoophiles-make-scient-2010-03-24 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110319022034/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=animal-lovers-zoophiles-make-scient-2010-03-24 |fechaarchivu=2011-03-19 }}&lt;/ref&gt; Los estudios qu'intenten atopar un venceyu ente la pedofilia y zoofilia fueron clasificaos como siendo &quot;seriamente defectuosos de diverses maneres&quot;, yá que son utilizaos &quot;estudios que se llinden a pequeñes muestres d'individuos atípicos, tales como los presos.&quot;&lt;ref name=&quot;interdis&quot;/&gt;

Como les rellaciones sexuales producir ente distintes especies na naturaleza (cópula interespecie), y como los humanos son animales, los críticos argumenten que ye inxustu llamar bestialismo &quot;contra natura&quot;.&lt;ref&gt;http://news.nationalgeographic.com/news/2007/03/070314-hybrids.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.stanford.edu/group/pwruab/cgi-bin/pwrofthepen/wp-content/uploads/2008/04/kerstin-grune1.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121111052653/http://www.stanford.edu/group/pwruab/cgi-bin/pwrofthepen/wp-content/uploads/2008/04/kerstin-grune1.pdf |fechaarchivu=2012-11-11 }}&lt;/ref&gt; Tamién individuos de distintes especies (como los [[delfines]]) paecen ser atraíos sexualmente a los seres humanos; esto conozse como &quot;bestialismo inversu&quot;.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20111028064923/http://scienceblogs.com/observations/2011/01/reverse_bestiality_when_animal.php&lt;/ref&gt; Dellos animales fueron vistos copulando por prestar y non pa fines de reproducción;&lt;ref&gt;Wells, R.S. (1995). Estructura de la comunidá de delfines ñariz de botella cerca Sarasota, Florida. Documentu presentáu na 24th Conferencia Internacional Etolóxica, Honolulu, Hawaii.&lt;/ref&gt; esto contradiz la noción de que los animales namái tienen rellaciones sexuales con cuenta de que reproducir.&lt;ref&gt;http://www.slate.com/id/2223013/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.snopes.com/critters/wild/pleasure.asp&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://books.google.com/books?id=EftT_1bsPOAC&amp;lpg=PR7&amp;ots=dEaLdiussh&amp;dq=animals%20homosexuality&amp;lr&amp;pg=PR7#v=onepage&amp;q=animals%20homosexuality&amp;f=false&lt;/ref&gt;

La perspeutiva [[llibertarismu|llibertariu]] de la zoofilia non siempre ye crítica de la mesma:

:''&quot;Por motivos llibertarios, [[los argumentos alrodiu de la homosexualidá]] son tamién los mesmos argumentos que puedan convencenos&quot;, acordies con Peter Singer (sobre bestialismo) — esto ye, lo qu'unu fai nel mesmu establu nun pueden ser controlaos pol gobiernu. Les pallabres clave son, poques gracies, 'normal' y 'natural'. Dambos son términos que s'utilizaron pa condergar a homosexuales, y dambos son igualmente ensin sentíu cuando s'aplica a la cópula interespecie (bestialismo).&quot;''&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.villagevoice.com/2001-03-27/nyc-life/you-re-an-animal/1/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130426050318/http://www.villagevoice.com/2001-03-27/nyc-life/you-re-an-animal/1/ |fechaarchivu=2013-04-26 }}&lt;/ref&gt;

Acordies con ''Scientific American'', la mayoría de los zoófilos nun son crueles colos animales:&lt;ref name=&quot;sciam&quot;/&gt;

:''&quot;N'otres encuestes recién, la mayoría de los zoófilos burllar a la noción de que yeren abusivos escontra los animales — lloñe d'eso, dixeron. Ello ye que munchos zoófilos son activistes de los derechos animales.&quot;''&lt;ref name=&quot;sciam&quot;/&gt;

== Referencies na cultura ==
[[Ficheru:Isabel II fornicando con un asno.jpg|thumb|«Por probar de too... de tirase a un pollín atopó manera». [[Acuarela]] de la serie ''[[Los Borbones en pelota]]''.]]
* Na mitoloxía griega, [[Pasífae]] la esposa del rei [[Minos]], amarutar de vaca pa copular col toru blancu de Creta.
* En 378 los detractores del papa [[Dámaso I]], encabezaos pol antipapa [[Ursino (antipapa)|Ursino]], acusar de abominaciones tales como violar a una cabra.
* Según la obra ''Hestoria secreta'' de [[Procopio de Cesarea]], antes de ser emperatriz, [[Teodora]] de [[Bizanciu]] ganábase la vida con espectáculos eróticos onde s'espardía granos de cebada na so vulva por que gansos entrenaos comer.

* Na obra ''[[Les mil y una nueches]]'' rellátense dos escenes manifiestes de zoofilia.

* Na mitoloxía de la [[Isla de Chiloé]] esiste la lleenda del míticu perru [[Trehuaco (lleenda)|Trehuaco]], criatura que caltién rellaciones sexuales coles muyeres.
* Ente les munches aberraciones de les que s'acusó al papa [[Benedicto IX]] (1012-1056) figura la violación d'animales.

* En [[Francia]], en [[1601]], [[Claudine de Culam]], una moza de 16 años, foi aforcada xunto col so perru tres un xuiciu que lu atopó culpable nel cargu de zoofilia.

* Na serie d'[[acuarela|acuareles]] ''[[Los Borbones en pelota]]'', atribuyida a los hermanos [[Valeriano Domínguez Bécquer]] y [[Gustavo Adolfo Bécquer]], puede vese a [[Sabela II d'España]] fornicando con un [[Equus asinus|burru]].

* En 1971, l'actriz [[Linda Lovelace]] actuó en Dog Fucker, un curtiu de bestialidá.

* En 1973, el dramaturgu [[Peter Shaffer|Peter Levin Shaffer]] escribió la obra ''Equus'', na qu'ún de los protagonistes ye un adolescente que siente fascinación sexual y relixosa polos caballos.

* ''[[La Bête]]'' (1975), aldericada película de [[Walerian Borowczyk]], basada na lleenda de la [[Bestia de Gévaudan]], narra la historia d'una noble francesa que tien rellaciones sexuales con una monstruosa criatura asemeyada a un perru xigante.

* En 1977, el direutor [[Eloy de la Iglesia]] dirixó la película ''[[La criatura (película)|La criatura]]'', na qu'una muyer namorar d'un perru llamáu Bruno.

* En 1978, el direutor xaponés [[Shôgorô Nishimura]] dirixó la película ''[[Dan Oniroku: Nawa-geshô]]'', na qu'una muyer, interpretada por [[Naomi Tani]], garrasti a unes clases pa convertise nuna perfeuta muyer-perru.

* En 1979, el direutor [[Bigas Luna]] dirixó la película ''[[Caniche (película)|Caniche]]'', na que la pareya protagonista caltienen rellaciones zoofílicas colos sos perros.

* ''[[Passion in the Desert]]'', de Lavinia Currier, ye una película de [[1998]] basada nuna historia curtia de [[Honoré de Balzac]] na qu'un soldáu napoleónicu, perdíu nel desiertu exipciu, tien un intensu romance con un lleopardu llamáu por él Simoom.

* El xéneru pornográficu tien un subxéneru propiu dedicáu a la zoofilia o inclusive'l bestialismo.&lt;ref name=&quot;fish&quot;&gt;Mr. X, [https://web.archive.org/web/20110924134541/http://www.superheroinecentral.com/mrx/xpage/ggvsfm/sample/intro/character.htm Got Gal vs. The Fishmen from the Deep], última visita 15/10/2011&lt;/ref&gt;
* En 2006, nel capítulu 4 de la cuarta temporada de [[Nip/Tuck]], [[Melissa Gilbert]] interpreta a Shari Noble, esposa d'un soldáu que, mientres esti esta na guerra, pierde un tetu nún de los sos constantes adulterios col so perru guardían 

* ''Sleeping Dogs Lie'' ye una película que s'estrenó en 2006 n'España, en qu'una muyer fai-y una felación al so perru. Tres esa aición, tien qu'a aprender a vivir con esi secretu por mieu al refugu de la so familia, pol mieu a la soledá.

* El documental ''[[Zoo (película)|Zoo]]'', del añu 2007, narra la historia de Kenneth Pinyan, un home que morrió de peritonitis por cuenta de una perforación na so colon dempués de rellacionase sexualmente con un caballu que lu enfusó analmente.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Zoophilia}}
* [https://web.archive.org/web/20070920174502/http://www.museumofbestialart.com/main01.html Museum of bestial art (Muséu d'arte bestial) n'inglés]


{{Tradubot|Zoofilia}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Práutiques sexuales]]
[[Categoría:Parafilies]]
[[Categoría:Maltratu animal]]


[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]</text>
      <sha1>i0jjcyzmtvlbovf9cmps2eke9zjndzi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Virginia Gay</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145424</id>
    <revision>
      <id>4765754</id>
      <parentid>4686554</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T23:31:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9425" sha1="9n2ggbstpwwaob5nk0c0009tqv6co9r" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Virginia Gay''' {{nym}} ye una actriz [[Australia|australiana]], más conocida por haber interpretáu a Gabrielle Jager na serie ''[[All Saints (serie de televisión)|All Saints]]'' y a [[Frances James]] na serie ''[[Winners &amp; Losers]]''.

== Biografía ==
Virginia creció al oeste de Sydney, ye fía de Penelope. Vivió n'Inglaterra mientres la so madre investigaba alrodiu de la lliteratura inglesa. Desenvuelvo un gustu poles artes dende bien temprana edá mientres los sos padres como aficionaos arreyar en teatru. 

En 1999 graduar del Newtown High School d'Artes Escéniques, en Newtown, Sydney, Nueva Gales del Sur, Australia.&lt;ref&gt;[http://www.newtown-h.schools.nsw.edu.au/newsletters/Sept06.pdf Newton High School of the Performing Arts]&lt;/ref&gt;

En 2005 graduar de l'[[Academia d'Australia Occidental d'Artes Escéniques]] '''WAAPA''', (n'inglés: Western Australian Academy of Performing Arts '''WAAPA''', en Perth, Australia Occidental, con un dipla avanzáu n'artes escéniques. Ganó'l prestixosu premiu &quot;Sangora Education Foundation Award&quot;. Tamién ganó'l Coles Myer Institute Vocational Studet, dempués en setiembre de 2005 foi a representar a Australia Occidental como finalista nos premios Australian Training Awards en Perth. En xunu de 2008, Virginia foi víctima d'un violentu asaltu y cutida repetidamente na cara, depués de que dos homes se -y averaron por detrás y esixéron-y el so bolsa, nel suburbiu de Marrickville en Sydney.&lt;ref&gt;[http://www.heraldsun.com.au/news/national/tv-star-bashed-in-deadly-rampage/story-y6frf7l6-1111116684483 All Saints star Virginia Gay bashed in deadly rampage]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://www.abc.net.au/news/stories/2008/06/19/2279905.htm |títulu=All Saints Star Attack! |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110701235400/http://www.abc.net.au/news/stories/2008/06/19/2279905.htm |fechaarchivu=2011-07-01}}&lt;/ref&gt; N'ochobre de 2008 foi parte del repartu d'un conciertu de deseos musicales en sofitu al cáncer de mama.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080918075145/http://www.sydneytheatre.org.au/event.asp?pID=165 Breast Wishes: Gala Concert Performance]&lt;/ref&gt;

== Carrera ==
En 2005 apaeció na película ''Once Upon a Time''. Un añu dempués apaeció en ''Violet'' onde interpretó a Jessica y na serie de televisión ''The Team'' onde igual foi la escritora. En 2008 apaeció na película ''Winners &amp; Losers''. En 2008 apaeció nel ''reality'' de cantar ''It Takes Two'', la so pareya foi'l cantante Ian Moss, de Cold Chisel fame, a pesar llegar a les últimes trés pareyes quedaron na tercer posición. Dambos fixeron historia al llograr una puntuación de 10 na so primer actuación nel ''show''.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091125171906/http://au.tv.yahoo.com/it-takes-two/couples/bio/virginia-gai/ It Takes Two]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=ukSviY_boIY Virginia and Ian sing on Week 9 of It Takes Two]&lt;/ref&gt; Ente febreru y marzu de 2009, pidióse-y que reemplazara a Courtney Act nel papel de Shane Jenek na producción de &quot;Gentlemen Prefer Blokes&quot; pal festival de Mardi Gras, yá que Courtney mancárase una pierna mientres esquiaba.&lt;ref&gt;[http://www.2dayfm.com.au/shows/kyleandjackieo/galleries/courtney-act?selectedImage=10 Gentlemen Prefer Blokes]&lt;/ref&gt; Dende 2006 hasta 2009, interpretó a la enfermera Gabrielle Jaeger na esitosa serie australiana ''[[All Saints (serie de televisión)|All Saints]]''. Virginia había audicionado pal papel de Ricky ensin ésitu, pero impresionó tanto a los direutores que dempués de graduase del Drama School, llamar por que audicionara pal papel de Gabrielle, personaxe que foi escritu especialmente pa ella y el cual llogró.

En 2011 xunióse al repartu principal del drama ''[[Winners &amp; Losers]]'', onde interpretó a l'abogada [[Frances James]]&lt;ref&gt;[http://www.tvtonight.com.au/2010/09/winners-and-losers-seven-confirms-new-drama.html Winners and Losers: Seven confirms new drama!]&lt;/ref&gt; hasta'l final de la serie'l 12 de setiembre de 2016.

== Filmografía ==

=== Series de televisión ===
{| {{tablaguapa}}
! Añu !! Títulu !! Personaxe !! Notes
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 2011 - 2016 || ''[[Winners &amp; Losers]]'' || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| [[Frances James]] || '''109''' episodios
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 2006 - 2009 || ''[[All Saints (serie de televisión)|All Saints]]''&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://au.tv.yahoo.com/all-saints/ |títulu=All Saints Official Page |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130227184312/http://au.tv.yahoo.com/all-saints/ |fechaarchivu=2013-02-27 }}&lt;/ref&gt; || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| Gabrielle Jaeger&lt;ref&gt;[http://au.tv.yahoo.com/all-saints/characters/article/-/article/5193438/gabrielle-jaeger/ All Saints Character: Gabrielle Jaeger]&lt;/ref&gt; || '''137''' episodios
|}

=== Películes ===
{| {{tablaguapa}}
! Añu !! Títulu !! Personaxe !! Notes
|-
| 2011 || ''Some Say Love'' || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| Parte del Repartu || xunto a [[Stephen Curry (actor)|Stephen Curry]] y Roz Hammond
|-
| 2008 || ''Winners &amp; Losers'' || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| Alison Atkinson || ''curtiu'' - xunto a Paul Tassone
|-
| 2006 || ''The Team'' || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| Virginia || ''punxo la so voz pal personaxe''
|-
| 2006 || ''Violet'' || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| Muyer nel Bañu || ''curtiu''
|-
| 2005 || ''Once Upon a Time'' || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| Gabriella || ''curtiu''
|}

=== Escritora ===
{| {{tablaguapa}}
! Añu !! Títulu
|- 
| 2006 || ''The Team'' 
|}

=== Apaiciones ===
{| {{tablaguapa}}
! Añu !! Programa !! Notes
|-
| 2008 || ''It Takes Two'' || '''concursante''' - quedó en tercer llugar col so compañeru Ian Moss 
|-
| 2007 || ''Theleton'' || episodiu del 13 d'ochobre
|}

=== Teatru ===
{| {{tablaguapa}}
! Añu !! Obra&lt;ref&gt;[http://www.ausstage.edu.au/pages/contributor/409764 AusStage Theatre - Filmography]&lt;/ref&gt; !! Personaxe !! Direutor (a) !! Teatru !! Notes
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 2012 || ''The Producers'' || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| - || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| Andrew Hallsworth || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| Statae Theatre || xunto a Emma Clark, Brent Hill, Nicole Melloy ''&amp;'' David Spencer
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 2008, 2011 || ''Breast Wishes'' || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| - || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| Jason Langley || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| Sydney Theatre || xunto a Valerie Bader ''&amp;'' Lisa Hewitt
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 2010 || ''The Wharf Revue-Pennies from Kevin'' || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| - || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| - || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| Glen St. Theatre || xunto a Jonathan Biggins, Drew Forsythe ''&amp;'' Phillip Scott
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 2009 || ''Showqueen'' || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| - || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| - || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| - || xunto a Marika Aubrey, Marney McQueen ''&amp;'' Alex Rathgeber
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 2009 || ''Gentlemen Prefer Blokes'' || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| - || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| - || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| - || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| - 
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 2007 || ''Puppets Versus Breast Cancer'' || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| - || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| - || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| - || xunto a Cale Bain, Daniel Cordeaux ''&amp;'' Nicola Parry
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 2006 || ''The Rood Screen'' || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| - || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| Anna Messariti || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| Darlinghurst Theatre || xunto a Amelia Kerr, Christina O'Neill ''&amp;'' Rebecca Verrier
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 2005 || ''The Tempest'' || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| - || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| Kate Cherry || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| Stables Theatre || xunto a [[Ian Meadows]], Natalie Hoover ''&amp;'' Penelope Jonas
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 2005 || ''Electra'' || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| - || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| Gillian Jones || rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| New Theatre || xunto a [[Ian Meadows]] ''&amp;'' Renato Fabretti 
|}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
* {{IMDb nome|2332962|Virginia Gay}}
* [http://au.tv.yahoo.com/all-saints/cast/article/-/article/5193400/virginia-gay/ Virginia Gay Biography]
* {{Enllaz rotu|1=Virginia Gay at TV.com |2=http://www.tv.com/virginia-gai/person/446694/summary.html?tag=mini;content_nav |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://resources0.news.com.au/images/2007/08/29/va1237263995717/-All-Saints-5631017.jpg Actress Virginia Gay Picture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304185458/http://resources0.news.com.au/images/2007/08/29/va1237263995717/-All-Saints-5631017.jpg |date=2016-03-04 }}
* [http://tvweek.ninemsn.com.au/article.aspx?id=163531 Virginia Gay Interview]
* [http://www.news.com.au/common/imagedata/0,,6102096,00.jpg Virginia Gay Picture] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Virginia Gay Picture |2=http://www.news.com.au/common/imagedata/0,,6102096,00.jpg |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}
* [https://web.archive.org/web/20091107171040/http://www.news.com.au/couriermail/story/0,23739,26238073-5003422,00.html Costs catch up with Seven's All Saints series]

{{NF|1981||Gay, Virginia}}

{{Tradubot|Virginia Gay}}
[[Categoría:Actores y actrices de televisión d'Australia]]
[[Categoría:Actores y actrices d'Australia]]
[[Categoría:Persones de Sydney]]</text>
      <sha1>9n2ggbstpwwaob5nk0c0009tqv6co9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Virginia Imaz Quijera</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145441</id>
    <revision>
      <id>4765756</id>
      <parentid>4454305</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T23:34:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6953" sha1="6q18nbnhaamqr5j1ejvysa4bp8kltht" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Virginia Imaz Quijera''' {{nym}} ye una [[Payasu|payasa]] profesional, fundadora del grupu de teatru Oihulari Klown y [[premiu Emakunde a la Igualdá]] 2017.

== Biografía ==
Virginia Imaz crióse nel barriu d'[[Egia]], en San Sebastián.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.emakunde.euskadi.eus/o72-rev83con/es/contenidos/informacion/aldizkaria_083_2011/ye_portada/02_virginia_imaz.html|títulu=Entevistes a muyeres de portada |fechaaccesu=30 de payares de 2017|apellíu=JBLAZQUE|fecha=12 d'avientu de 2011|sitiuweb=www.emakunde.euskadi.eus|idioma=es}}&lt;/ref&gt; Estudió [[Enseñanza|magisterio]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://laaventuradelavida.net/tag/virginia-imaz/|títulu=Virginia Imaz {{!}} L'Aventura de la Vida|fechaaccesu=30 de payares de 2017|sitiuweb=laaventuradelavida.net|idioma=es-ES|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170711004027/http://laaventuradelavida.net/tag/virginia-imaz/|fechaarchivu=2017-07-11}}&lt;/ref&gt; y más tarde [[filoloxía hispánica]]. Exerció como maestra n'escueles de pueblu y n'aules pa persones adultes. Anguaño ye conocida pola so faceta artística.

== Trayeutoria ==
Creó la so propia compañía de [[teatru]] 'Oihulari Klown' en 1979&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; y ye [[Payasu|payasa]] profesional dende 1988. Afondó nel [[teatru de mázcara]] con más de 40 profesionales, especialmente con [[JB. Bonange]], [[Anne-Marie Bernard]] y [[Bertil Sylvander]] de [[Bataclown]], a quien reconoz como maestros principales. Impartió talleres a la busca de la mesma comicidad mientres más de 12.000 hores. Dirixó y asesoró en teatru de mázcara 38 espectáculos a 15 compañíes de teatru. 

Dende xunu de 1998 hasta avientu de 2000 participó como personaxe risible nel espectáculu [[La Nouba]] del [[Cirque du Soleil|Circu del Sol]] en [[Canadá]] y [[Estaos Xuníos]].

Anguaño Virginia imparte formación de clown, teatru, cuentacuentos y ye conocida polos sos 'clownclusiones', que rexistró como marca propia, y qu'ella denomina como reeducación emocional al traviés del humor pa rematar congresos, seminarios o xuntes d'empresa.

En 2016 foi xuráu del [[Premiu Emakunde a la Igualdá]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos=Press |nome=Europa|títulu=La doctora en matemátiques Marta Macho, Premiu Emakunde 2016|url=https://www.europapress.es/euskadi/noticia-doctora-matematicas-responsable-blog-mujer-ciencia-marta-macho-premiu-emakunde-2016-20161202105418.html|fecha=2 d'avientu de 2016 |fechaaccesu=28 d'abril de 2017|periódicu=europapress.es|idioma=es-ES}}&lt;/ref&gt; En 2017 Emakunde dio esti premiu a Imaz pola so trayeutoria y conciencia feminista&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=La payasa Virginia Imaz recibe'l Premiu Emakunde a la igualdá 2017|url=http://www.diariovasco.com/sociedad/payasa-virginia-imaz-20171130120905-nt.html|fecha=30 de payares de 2017 |fechaaccesu=30 de payares de 2017|periódicu=El Diario Vasco|idioma=es}}&lt;/ref&gt; y &quot;pol so impecable, valiente y llarga trayeutoria como payasa profesional y cuentacuentos con conciencia feminista&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.eitb.eus/es/noticias/sociedad/detalle/5549425/entrega-premio-emakunde-igualdad-2018-virginia-imaz/ |títulu=Virginia Imaz recibe'l Premiu Emakunde pol so 'impecable trayeutoria' |fechaaccesu=25 d'abril de 2018|apellíu=Vasca|nome=EiTB Radio Televisión Pública|sitiuweb=www.eitb.eus|idioma=es-ES}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=La maestra clown Virginia Imaz recibe'l Premiu Emakunde a la Igualdá|url=http://www.elcorreo.com/culturas/maestra-clown-cuentacuentos-20180424205400-nt.html|fecha=25 d'abril de 2018 |fechaaccesu=25 d'abril de 2018|periódicu=El Correo|idioma=es}}&lt;/ref&gt;

== Obres ==

====== Teatru (autora y coautora) ======
* Infantil: Bigarren Printzesa, Zu jaio zinen egunean, Monstruoak bizi diren lekuan, Alfonbra Majikoa

* Mocedá: Les mil y una nueches, El filo de Ariadna, Mari, El portador de besos

* Adultos: Muyeres de güeyos grandes, Como una gota d'aceite na agua, La recordadora, La memoria del fueu, La muyer selvaxe, Pelos pelos, Déxame que te cunte..., Encantaes&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.artezblai.com/artezblai/virginia-imaz-tresformar en-pauxa-en-la obra-consumiendonos.html|títulu=Virginia Imaz tresformar en Pauxa na obra 'Consumiéndonos' {{!}} Estrenos|fechaaccesu=30 de payares de 2017|apellíu=Artez|nome=Redacción|sitiuweb=www.artezblai.com|idioma=es-es}}&lt;/ref&gt;, JaqueXake, La espera, Sex o non sex,&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=El CCP acueye un nuevu espectáculu del ciclu Muyeres Clown, Sex o non sex con Virginia Imaz como protagonista|url=http://www.malaga.es/cultura/1315/com1_md3_cd-28448/acueye-nuevu-espectaculo-ciclo-mujer-clown-virginia-imaz-como-protagonista|fecha=4 de xunu de 2016|fechaaccesu=30 de payares de 2017|idioma=es-ES|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190719074652/http://www.malaga.es/cultura/1315/com1_md3_cd-28448/acueye-nuevu-espectaculo-ciclo-mujer-clown-virginia-imaz-como-protagonista|archivedate=2019-07-19}}&lt;/ref&gt; Zai, beti zai, Trostan, Y-Zinema, Divines,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Consumiéndonos,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Comunicando.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://lameva.barcelona.cat/barcelonacultura/es/recomanem/clown-virginia-imaz-preestrena-comunicando-almazen|títulu=La clown Virginia Imaz preestrena 'Comunicando' nel Almazen {{!}} Barcelona Cultura |fechaaccesu=30 de payares de 2017|sitiuweb=lameva.barcelona.cat|idioma=es}}&lt;/ref&gt;

====== Llibros ======
* Les güeles y otros cuentos (2007).

== Premios y reconocencies ==
* 2009 Pregonera de los Antroxos de [[Vitoria|Vitoria-Gasteiz]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.elcorreo.com/vizcaya/ocio/gps/planes/120210/planes-antroxos-virginia-imaz.html|títulu=Virginia Imaz (Clown). «Hai que sacar el llau ocultu». El Correo|fechaaccesu=30 de payares de 2017|apellíu=Corréu|nome=El|sitiuweb=www.elcorreo.com}}&lt;/ref&gt;
* 2017 [[Premiu Emakunde a la Igualdá|Premiu Emakunde a la igualdá]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.irekia.euskadi.eus/es/embed/videos?flv_video=2017/11/30/premiu_emakunde_igualdá/premio_emakunde_igualdá.flv|títulu=Eusko Jaurlaritza - Gobiernu Vascu Irekia :: Irekia |fechaaccesu=30 de payares de 2017|apellíu=Irekia|sitiuweb=www.irekia.euskadi.eus|idioma=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada|títulu=Actu d'entrega del Premiu Emakunde 2017 (Billingüe)|apellíos=Emakunde|url=https://www.youtube.com/watch?v=-tnsRNfn9fI&amp;t=1s |fechaaccesu=25 d'abril de 2018|fecha=25 d'abril de 2018}}&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=R5GFnnewGRA Los qu'escriben y los que cunten. Alcuentru ente Laura Freixas y Virginia Imaz.] (Videu 2015)
* [http://www.pikaramagazine.com/2010/11/ridiculum-vitae/ Pikara Magazine - Opiniones d'una payasa]
* {{Facebook|virginia.imazquijera}}
* {{Twitter|virginiaimaz}}

{{NF|1962||Imaz, Virginia}}

{{Tradubot|Virginia Imaz Quijera}}
[[Categoría:Artistes]]
[[Categoría:Feministes del País Vascu]]
[[Categoría:Persones de Donostia]]</text>
      <sha1>6q18nbnhaamqr5j1ejvysa4bp8kltht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Virginia Ruano</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145470</id>
    <revision>
      <id>4765757</id>
      <parentid>4728708</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T23:42:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26694" sha1="hpxeuhoul8mmjs8yg088ba9ak9owngr" xml:space="preserve">{{Tradubot|Virginia Ruano}}
{{persona}}
'''Virginia Ruano Pascual''' {{nym}}, más conocida como '''Vivi Ruano''', ye una ex[[tenista]] [[España|española]]. 

Considerada como una de les meyores tenistes de dobles de la historia,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.20minutos.es/deportes/noticia/ruando-retirada-tenis-700230/0/|títulu='Vivi' Ruano anuncia la so retirada}}&lt;/ref&gt; ganó diez [[Grand Slam (tenis)|Grand Slam]] y el [[WTA Tour Championships]]. Amás, llogró dos [[Xuegos Olímpicos|medayes olímpiques]] y tres títulos de [[Copa Federación]] con [[Equipu de Fed Cup d'España|España]].

== Biografía ==
Tola so familia vien de la [[provincia de Lleón]], más en concreto de [[Matanza de los Oteros]], onde entá mora parte d'ella.

Ganó 3 torneos individuales pero nun ye esa l'área onde destaca. En dobles ganó 42 títulos, incluyendo 10 [[Grand Slam (tenis)|Grand Slam]].&lt;ref&gt;[https://www.marca.com/2009/06/05/tenis/roland_garros/1244212369.html Anabel Medina y Vivi Ruano reediten trunfu en ganando a Elena Vesnina y Victoria Azarenka]&lt;/ref&gt; Cola arxentina [[Paola Suárez]] formó la meyor pareya del mundu mientres delles temporaes. Amás foi númberu 1 del mundu en dobles mientres más de 2 años de forma ininterrumpida.
Tamién ganó 1 [[Grand Slam (tenis)|Grand Slam]] na modalidá de dobles mestos, foi [[Tornéu de Roland Garros|Roland Garros]] na temporada [[2001]], xunto a [[Tomás Carbonell]].

El 25 de xunu de 2001, llogró una de les sos victories más importantes nel circuitu individual de la WTA al vencer na primer ronda del tornéu de Wimbledon a la entós númberu 1 del ranking, [[Martina Hingis]], por 6-4 y 6-2.&lt;ref&gt;{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110920123549/http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/2001/06/26/pagina-30/1463407/pdf.html |fechaarchivu=2011-09-20 |url=http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/2001/06/26/pagina-30/1463407/pdf.html |títulu=Vini, VIVI, vinci}}&lt;/ref&gt;

Representando a España, Virginia Ruano llogró dos medayes de plata nos [[Xuegos Olímpicos]] d'[[Atenes 2004]] y [[Beixín 2008]], dambes nel tornéu de dobles femenín, la primera formando pareya con [[Conchita Martínez]] y la segunda con [[Anabel Medina]]. Tamién ganó la medaya de plata nos [[Xuegos Mediterráneos de 1993]] celebraos en [[Languedoc-Rosellón]] ([[Francia]]), al perder la final contra la croata [[Maya Muric]].

Ruano apostó'l 13 de mayu de 2010 en [[Madrid]] el so postreru partíu como profesional.&lt;ref&gt;[https://www.marca.com/2010/05/13/tenis/masters_1000/1273763650.html Virginia Ruano despidir del so públicu al cayer en dobles]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.marca.com/2010/05/07/tenis/1273239372.html Vivi Ruano anuncia la so retirada a final de temporada]&lt;/ref&gt;

== Títulos (46; 3+43) ==

=== Individuales (3) ===
{| {{tablaguapa}}
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; 
|'''Lleenda'''
|- bgcolor=&quot;#e5d1cb&quot; 
| Grand Slam (0)
|- bgcolor=&quot;ffffcc&quot;
| WTA Tour Championships (0)
|- bgcolor=&quot;#dfe2e9&quot; 
| Premier (0)
|- bgcolor=&quot;#ffffff&quot; 
| International (3)
|}

{| {{tablaguapa}}
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
! Nᵘ
! Fecha
!Tornéu
!Superficie
!Oponente na final
! Resultáu
|-bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
| 1.
| 24 de mayu de 1997
| {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Cardiff]]
| Tierra batida
|{{bandera|Francia}} [[Alexia Dechaume]] 
| 6-1 3-6 6-2
|- bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
| 2.
| 3 de mayu de 1998
| {{bandera|Hungría}} [[Tornéu de Budapest|Budapest]]
| Tierra batida
| {{bandera|Italia}} [[Silvia Farina]] 
| 6-4 4-6 6-3
|- bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
| 3.
| 27 de mayu de 2005 
| {{bandera|Uzbequistán}} [[Tornéu de Tashkent|Tashkent]]
| Dura
| {{bandera|Xapón}} [[Saori Obata]] 
| 6-2 7-6(2)
|}

=== Finalista n'individuales (0) ===

=== Clasificación en torneos del Grand Slam n'individuales ===
{| bgcolor=&quot;#f7f8ff&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Tornéu !! [[2010]] !! [[2009]] !! [[2008]] !! [[2007]] !! [[2006]] !! [[2005]] !! [[2004]] !! [[2003]] !! [[2002]] !! [[2001]] !! [[2000]] !! [[1999]] !! [[1998]] !! [[1997]] !! [[1996]] !! [[1995]] !! [[1994]] !! [[1993]] !! [[1992]] !! Títulos 
|-

|[[Abiertu d'Australia|Australian Open]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot;|3r
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ebc2af&quot;|4r
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffebcd&quot;|QF
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot;|3r
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-

|[[Abiertu de Francia|Roland Garros]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot;|3r
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot;|3r
|align=&quot;center&quot;|3r
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffebcd&quot;|QF
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-

|[[Campeonatu de Wimbledon|Wimbledon]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot;|3r
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot;|3r
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ebc2af&quot;|4r
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-

|[[Abiertu d'Estaos Xuníos de tenis|US Open]]
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot;|3r
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot;|3r
|align=&quot;center&quot;|3r
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-

|[[WTA Tour Championships|Championsh.]]
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|}

=== Dobles (43) ===
{| {{tablaguapa}}
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; 
|'''Lleenda'''
|- bgcolor=&quot;#e5d1cb&quot; 
| Grand Slam (10)
|- bgcolor=&quot;ffffcc&quot;
| WTA Tour Championships (1)
|- bgcolor=&quot;#dfe2e9&quot; 
| Premier (11)
|- bgcolor=&quot;#ffffff&quot; 
| International (21)
|}

{| {{tablaguapa}}
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
! Nᵘ
! Fecha
!Tornéu
!Superficie
!Pareya
!Oponentes na final
! Resultáu
|-bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
| 1.
| 24 de xineru de 1998
| {{bandera|Australia}} [[Tornéu de Hobart|Hobart]]
| Tierra batida
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]]
| {{bandera|Eslovaquia}} [[Janette Husárová]]&lt;br /&gt;{{bandera|Francia}} [[Julie Halard]]
| 7-6(6) 6-3
|- bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
| 2.
| 3 de mayu de 1998
| {{bandera|Hungría}} [[Tornéu de Budapest|Budapest]]
| Tierra batida
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]]
| {{bandera|Rumanía}} [[Catalina Cristea]]&lt;br /&gt;{{bandera|Arxentina}} [[Laura Montalvo]]
| 4-6 6-1 6-1 
|- bgcolor=&quot;#dfe2e9&quot;
| 3.
| 16 de mayu de 1998
| {{bandera|Italia}} [[Masters de Roma|Roma]]
| Tierra batida
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]] 
| {{bandera|España}} [[Arantxa Sánchez Vicario]]&lt;br /&gt;{{bandera|Sudáfrica}} [[Amanda Coetzer]]
| 7-6(1) 6-4
|- bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
| 4.
| 29 de mayu de 1999
| {{bandera|España}} [[Madrid]]
| Tierra batida
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]]
| {{bandera|Arxentina}} [[María Fernanda Landa]]&lt;br /&gt;{{bandera|Alemaña}} [[Marlene Weingartner]]
| 6-2 0-6 6-0
|- bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
| 5.
| 29 d'abril de 2000
| {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Hilton Head]]
| Tierra batida
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]]
| {{bandera|España}} [[Conchita Martínez]]&lt;br /&gt;{{bandera|Arxentina}} [[Patricia Tabarini]]
| 7-5 6-3
|- bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
| 6.
| 29 de xunetu de 2000
| {{bandera|Polonia}} [[Sopot]]
| Tierra batida
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]]
| {{bandera|Suecia}} [[Rusti Svensson]]&lt;br /&gt;{{bandera|Italia}} [[Rita Grande]]
| 7-5 6-1
|- bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
| 7.
| 26 de mayu de 2001
| {{bandera|Bélxica}} [[Amberes|Antwerp]]
| Tierra batida
| {{bandera|Bélxica}} [[Els Callens]]
| {{bandera|Países Baxos}} [[Kristie Boogert]]&lt;br /&gt;{{bandera|Países Baxos}} [[Miriam Oremans]]
| 6-3 3-6 6-4 
|- bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
| 8.
| 2 de xunu de 2001
| {{bandera|España}} [[Madrid]]
| Tierra batida
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]] 
| {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Lisa Raymond]]&lt;br /&gt;{{bandera|Australia}} [[Rennae Stubbs]]
| 7-5 2-6 7-6(4)
|- bgcolor=&quot;#e5d1cb&quot;
| '''9.'''
| '''23 de xunu de 2001'''
| {{bandera|Francia}} '''[[Abiertu de Francia|Roland Garros]]'''
| Tierra batida
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]]
| {{bandera|Australia}} [[Jelena Dokić]]&lt;br /&gt;{{bandera|España}} [[Conchita Martínez]]
| 6-2 6-1
|- bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
| 10.
| 28 de xunetu de 2001
| {{bandera|Bélxica}} [[Knokke-Heist]]
| Tierra batida
| {{bandera|España}} [[Magüi Serna]]
| {{bandera|Rumanía}} [[Ilie Dragomir]]&lt;br /&gt;{{bandera|Rumanía}} [[Andreea Vanc]]
| 6-4 6-3
|- bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
| 11.
| 3 de marzu de 2002
| {{bandera|Colombia}} [[Copa Sony Ericsson Colsanitas|Bogotá]]
| Tierra batida
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]]
| {{bandera|Eslovenia}} [[Tina Krizan]]&lt;br /&gt;{{bandera|Eslovenia}} [[Katarina Srebotnik]]
| 6-2 6-1 
|- bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
| 12.
| 9 de marzu de 2002
| {{bandera|Méxicu}} [[Tornéu d'Acapulco|Acapulco]]
| Tierra batida
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]] 
| {{bandera|Eslovenia}} [[Tina Krizan]]&lt;br /&gt;{{bandera|Eslovenia}} [[Katarina Srebotnik]]
| 7-5 6-1
|- bgcolor=&quot;#dfe2e9&quot;
| 13.
| 29 de mayu de 2002
| {{bandera|Italia}} [[Masters de Roma|Roma]]
| Tierra batida
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]] 
| {{bandera|España}} [[Conchita Martínez]]&lt;br /&gt;{{bandera|Arxentina}} [[Patricia Tabarini]]
| 6-3 6-4
|- bgcolor=&quot;#e5d1cb&quot;
| '''14.'''
| '''22 de xunu de 2002'''
| {{bandera|Francia}} '''[[Abiertu de Francia|Roland Garros]]'''
| Tierra batida
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]]
| {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Lisa Raymond]]&lt;br /&gt;{{bandera|Australia}} [[Rennae Stubbs]]
| 6-4 6-2
|- bgcolor=&quot;#dfe2e9&quot;
| 15.
| 23 d'agostu de 2002
| {{bandera|Canadá}} [[Masters de Canadá|Montreal]]
| Dura
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]]
| {{bandera|Xapón}} [[Rika Fujiwara]]&lt;br /&gt;{{bandera|Xapón}} [[Ai Sugiyama]]
| 6-4 7-6(4)
|- bgcolor=&quot;#e5d1cb&quot;
| '''16.'''
| '''21 de setiembre de 2002'''
| {{bandera|Estaos Xuníos}} '''[[Abiertu d'Estaos Xuníos de tenis|US Open]]'''
| Dura
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]]
| {{bandera|Rusia}} [[Elena Dementieva]]&lt;br /&gt;{{bandera|Eslovaquia}} [[Janette Husárová]]
| 6-2 6-1
|- bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
| 17.
| 20 de setiembre de 2002
| {{bandera|Brasil}} [[Salvador de Bahia|Bahia]]
| Dura
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]]
| {{bandera|Francia}} [[Emilie Loit]]&lt;br /&gt;{{bandera|Paraguái}} [[Rossana de los Ríos]]
| 6-4 6-1 
|- bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
| 18.
| 27 de setiembre de 2002
| {{bandera|Indonesia}} [[Bali]]
| Dura
| {{bandera|Zimbabue}} [[Cara Black]]
| {{bandera|España}} [[Arantxa Sánchez Vicario]]&lt;br /&gt;{{bandera|Rusia}} [[Svetlana Kuznetsova]]
| 6-2 6-3
|- bgcolor=&quot;#dfe2e9&quot;
| 19.
| 26 d'abril de 2003
| {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Charleston (Carolina del Sur)|Charleston]]
| Tierra batida
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]]
| {{bandera|Eslovaquia}} [[Janette Husárová]]&lt;br /&gt;{{bandera|España}} [[Conchita Martínez]]
| 6-0 6-3
|- bgcolor=&quot;#dfe2e9&quot;
| 20.
| 17 de mayu de 2003
| {{bandera|Alemaña}} [[Tornéu de Berlín|Berlín]]
| Dura
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]] 
| {{bandera|Bélxica}} [[Kim Clijsters]]&lt;br /&gt;{{bandera|Xapón}} [[Ai Sugiyama]]
| 6-3 4-6 6-4
|- bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
| 21.
| 29 d'agostu de 2003
| {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Tornéu de New Haven|New Haven]]
| Dura
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]]
| {{bandera|Australia}} [[Alicia Molik]]&lt;br /&gt;{{bandera|España}} [[Magüi Serna]]
| 7-6(6) 6-3 
|- bgcolor=&quot;#e5d1cb&quot;
| '''22.'''
| '''27 de setiembre de 2003'''
| {{bandera|Estaos Xuníos}} '''[[Abiertu d'Estaos Xuníos de tenis|US Open]]'''
| Dura
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]]
| {{bandera|Rusia}} [[Svetlana Kuznetsova]]&lt;br /&gt;{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Martina Navratilova]]
| 6-2 6-3
|- bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;
| '''23.'''
| '''27 de setiembre de 2003'''
| {{bandera|Estaos Xuníos}} '''[[WTA Tour Championships]]'''
| Dura
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]]
| {{bandera|Bélxica}} [[Kim Clijsters]]&lt;br /&gt;{{bandera|Xapón}} [[Ai Sugiyama]]
| 6-4 3-6 6-3
|- bgcolor=&quot;#e5d1cb&quot;
| '''24.'''
| '''14 de febreru de 2004'''
| {{bandera|Australia}} '''[[Abiertu d'Australia|Australian Open]]'''
| Dura
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]]
| {{bandera|Rusia}} [[Svetlana Kuznetsova]]&lt;br /&gt;{{bandera|Rusia}} [[Yelena Líjovtseva]]
| 6-4 6-3
|- bgcolor=&quot;#dfe2e9&quot;
| 25.
| 27 de marzu de 2004
| {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Masters d'Indian Wells|Indian Wells]]
| Dura
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]]
| {{bandera|Rusia}} [[Svetlana Kuznetsova]]&lt;br /&gt;{{bandera|Rusia}} [[Yelena Líjovtseva]]
| 6-1 6-2
|- bgcolor=&quot;#dfe2e9&quot;
| 26.
| 24 d'abril de 2004
| {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Charleston (Carolina del Sur)|Charleston]]
| Tierra batida
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]]
| {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Martina Navratilova]]&lt;br /&gt;{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Lisa Raymond]]
| 6-4 6-1
|- bgcolor=&quot;#e5d1cb&quot;
| '''27.'''
| '''16 de xunu de 2004'''
| {{bandera|Francia}} '''[[Abiertu de Francia|Roland Garros]]'''
| Tierra batida
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]]
| {{bandera|Rusia}} [[Svetlana Kuznetsova]]&lt;br /&gt;{{bandera|Rusia}} [[Yelena Líjovtseva]]
| 6-0 6-3
|- bgcolor=&quot;#e5d1cb&quot;
| '''28.'''
| '''24 de setiembre de 2004'''
| {{bandera|Estaos Xuníos}} '''[[Abiertu d'Estaos Xuníos de tenis|US Open]]'''
| Dura
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]]
| {{bandera|Rusia}} [[Svetlana Kuznetsova]]&lt;br /&gt;{{bandera|Rusia}} [[Yelena Líjovtseva]]
| 6-4 7-5
|- bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
| 29.
| 6 de payares de 2004
| {{bandera|Luxemburgu}} [[Luxemburgu]]
| Dura
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]]
| {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Jill Craybas]]&lt;br /&gt;{{bandera|Alemaña}} [[Marlene Weingartner]]
| 6-1 6-7(1) 6-3
|- bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
| 30.
| 11 de marzu de 2005
| {{bandera|Emiratos Árabes Xuníos}} [[Tornéu de Dubái|Dubái]]
| Dura
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]]
| {{bandera|Rusia}} [[Svetlana Kuznetsova]]&lt;br /&gt;{{bandera|Australia}} [[Alicia Molik]]
| 6-7(7) 6-2 6-1
|- bgcolor=&quot;#dfe2e9&quot;
| 31.
| 25 de marzu de 2005
| {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Masters d'Indian Wells|Indian Wells]]
| Dura
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]] 
| {{bandera|Rusia}} [[Nadia Petrova]]&lt;br /&gt;{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Meghann Shaughnessy]]
| 7-6(3) 6-1
|- bgcolor=&quot;#dfe2e9&quot;
| 32.
| 23 d'abril de 2005
| {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Charleston (Carolina del Sur)|Charleston]]
| Tierra batida
| {{bandera|España}} [[Conchita Martínez]]
| {{bandera|República Checa}} [[Iveta Benešová]]&lt;br /&gt;{{bandera|República Checa}} [[Kveta Peschke]]
| 6-1 6-4
|- bgcolor=&quot;#e5d1cb&quot;
| '''33.'''
| '''17 de xunu de 2005'''
| {{bandera|Francia}} '''[[Abiertu de Francia|Roland Garros]]'''
| Tierra batida
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]]
| {{bandera|Zimbabue}} [[Cara Black]]&lt;br /&gt;{{bandera|Sudáfrica}} [[Liezel Huber]]
| 4-6 6-3 6-3
|- bgcolor=&quot;#dfe2e9&quot;
| 34.
| 13 d'agostu de 2005
| {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Tornéu de San Diego|San Diego]]
| Dura
| {{bandera|España}} [[Conchita Martínez]]
| {{bandera|Eslovaquia}} [[Daniela Hantuchová]]&lt;br /&gt;{{bandera|Xapón}} [[Ai Sugiyama]]
| 6-7(7) 6-1 7-5
|- bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
| 35.
| 19 d'agostu de 2006
| {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Los Angeles (California)|Los Angeles]]
| Dura
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]]
| {{bandera|Eslovaquia}} [[Daniela Hantuchová]]&lt;br /&gt;{{bandera|Xapón}} [[Ai Sugiyama]]
| 6-3 6-4
|- bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
| 36.
| 30 de setiembre de 2006
| {{bandera|China}} [[Tornéu de Beixín|Beixín]]
| Dura
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]] 
| {{bandera|Rusia}} [[Anna Chakvetadze]]&lt;br /&gt;{{bandera|Rusia}} [[Elena Vesnina]]
| 6-2 6-4
|- bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
| 37.
| 7 d'ochobre de 2006
| {{bandera|Corea del Sur}} [[Seúl]]
| Dura
| {{bandera|Arxentina}} [[Paola Suárez]]
| [[Ficheru:Flag of the Republic of China.svg|border|20px]] [[Chuang Chia-jung|Chia-jung Chuang]]&lt;br /&gt;{{bandera|Arxentina}} [[Mariana Díaz-Oliva]]
| 6-2 6-3
|- bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
| 38.
| 5 d'agostu de 2007
| {{bandera|Suecia}} [[Estocolmu]]
| Dura
| {{bandera|España}} [[Anabel Medina]] 
| [[Ficheru:Flag of the Republic of China.svg|border|20px]] [[Chin-Wei Chan]]&lt;br /&gt;{{bandera|Ucraína}} [[Tetiana Luzhanska]]
| 6-1 5-7 10-6
|- bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
| 39.
| 11 de xineru de 2008
| {{bandera|Australia}} [[Tornéu de Hobart|Hobart]]
| Dura
| {{bandera|España}} [[Anabel Medina]]
| {{bandera|Grecia}} [[Eleni Daniilidou]]&lt;br /&gt;{{bandera|Alemaña}} [[Jasmin Woehr]]
| 6-2 6-4
|- bgcolor=&quot;#e5d1cb&quot;
| '''40.'''
| '''6 de xunu de 2008'''
| {{bandera|Francia}} '''[[Abiertu de Francia|Roland Garros]]'''
| Tierra batida
| {{bandera|España}} [[Anabel Medina]]
| {{bandera|Australia}} [[Casey Dellacqua]]&lt;br /&gt;{{bandera|Italia}} [[Francesca Schiavone]]
| 2-6 7-5 6-4
|- bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
| 41.
| 2 d'agostu de 2008
| {{bandera|Eslovenia}} [[Tornéu de Portoroz|Portoroz]]
| Dura
| {{bandera|España}} [[Anabel Medina]]
| {{bandera|Rusia}} [[Vera Dushevina]]&lt;br /&gt;{{bandera|Rusia}} [[Ekaterina Makarova]]
| 6-4 6-1
|- bgcolor=&quot;#e5d1cb&quot;
| '''42.'''
| '''5 de xunu de 2009'''
| {{bandera|Francia}} '''[[Abiertu de Francia|Roland Garros]]'''
| Tierra batida
| {{bandera|España}} [[Anabel Medina]]
| {{bandera|Bielorrusia}} [[Victoria Azarenka]]&lt;br /&gt;{{bandera|Rusia}} [[Elena Vesnina]]
| 6-1 6-1
|- bgcolor=&quot;#dfe2e9&quot;
| 43.
| 22 de mayu de 2010
| {{bandera|Polonia}} [[Tornéu de Varsovia|Varsovia]]
| Tierra batida
| {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Meghann Shaughnessy]]
| {{bandera|Zimbabue}} [[Cara Black]]&lt;br /&gt;{{bandera|China}} [[Zi Yan]]
| 6-3 6-4
|}

=== Finalista en dobles (35) ===
[[Imaxe:Virginia Ruano Pascual 2007 Australian Open R1.jpg|thumb|200px|Virginia Ruano Pascual nel Open Australian 2007.]]
* [[1999]]: Budapest (xunto a [[Laura Montalvo]] pierden ante [[Evgenia Koulikovskaya]] y [[Sandra Macuk]]).
* [[2000]]: '''Roland Garros''' (xunto a [[Paola Suárez]] pierden ante [[Martina Hingis]] y [[Mary Pierce]]).
* 2000: Palermo (xunto a [[Ruxandra Dragomir]] pierden ante [[Silvia Farina]] y [[Rita Grande]]).
* 2000: New Haven (xunto a [[Paola Suárez]] pierden ante [[Julie Halard]] y [[Ai Sugiyama]]).
* [[2001]]: Hobart (xunto a [[Ruxandra Dragomir]] pierden ante [[Cara Black]] y [[Yelena Líjovtseva]]).
* 2001: Acapulco (xunto a [[Paola Suárez]] pierden ante [[María José Martínez]] y [[Anabel Medina]]).
* 2001: Indian Wells (xunto a [[Paola Suárez]] pierden ante [[Nicole Arendt]] y [[Ai Sugiyama]]).
* 2001: Charleston (xunto a [[Paola Suárez]] pierden ante [[Lisa Raymond]] y [[Rennae Stubbs]]).
* [[2002]]: Miami (xunto a [[Paola Suárez]] pierden ante [[Lisa Raymond]] y [[Rennae Stubbs]]).
* 2002: '''Wimbledon''' (xunto a [[Paola Suárez]] pierden ante [[Serena Williams]] y [[Venus Williams]]).
* [[2003]]: '''Australian Open''' (xunto a [[Paola Suárez]] pierden ante [[Serena Williams]] y [[Venus Williams]]).
* 2003: Amelia Island (xunto a [[Paola Suárez]] pierden ante [[Lindsay Davenport]] y [[Lisa Raymond]]).
* 2003: '''Roland Garros''' (xunto a [[Paola Suárez]] pierden ante [[Kim Clijsters]] y [[Ai Sugiyama]]).
* 2003: '''Wimbledon''' (xunto a [[Paola Suárez]] pierden ante [[Kim Clijsters]] y [[Ai Sugiyama]]).
* 2003: Zurich (xunto a [[Paola Suárez]] pierden ante [[Kim Clijsters]] y [[Ai Sugiyama]]).
* [[2004]]: Auckland (xunto a [[Paola Suárez]] pierden ante [[Mervana Jugic]] y [[Jelena Kostanic]]).
* 2004: Roma (xunto a [[Paola Suárez]] pierden ante [[Nadia Petrova]] y [[Meghann Shaughnessy]]).
* 2004: Los Angeles (xunto a [[Conchita Martínez]] pierden ante [[Nadia Petrova]] y [[Meghann Shaughnessy]]).
* 2004: San Diego (xunto a [[Paola Suárez]] pierden ante [[Cara Black]] y [[Rennae Stubbs]]).
* 2004: '''[[Tenis nos Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004|Xuegos Olímpicos d'Atenes]]''' (xunto a [[Conchita Martínez]] pierden ante [[Ting Li]] y [[Tiantian Sun]]).
* 2004: Moscú (xunto a [[Paola Suárez]] pierden ante [[Anastasia Mýskina]] y [[Vera Zvonariova]]).
* 2004: Zurich (xunto a [[Paola Suárez]] pierden ante [[Cara Black]] y [[Rennae Stubbs]]).
* [[2005]]: Toronto (xunto a [[Conchita Martínez]] pierden ante [[Anna-Lena Groenefeld]] y [[Martina Navratilova]]).
* 2005: Bangkok (xunto a [[Conchita Martínez]] pierden ante [[Shinobu Asagoe]] y [[Gisela Dulko]]).
* 2005: Linz (xunto a [[Conchita Martínez]] pierden ante [[Gisela Dulko]] y [[Kveta Peschke]]).
* [[2006]]: Sydney (xunto a [[Paola Suárez]] pierden ante [[Corina Morariu]] y [[Rennae Stubbs]]).
* 2006: Indian Wells (xunto a [[Meghann Shaughnessy]] pierden ante [[Lisa Raymond]] y [[Samantha Stosur]]).
* 2006: Charleston (xunto a [[Meghann Shaughnessy]] pierden ante [[Lisa Raymond]] y [[Samantha Stosur]]).
* 2006: '''Wimbledon''' (xunto a [[Paola Suárez]] pierden ante [[Zi Yan]] y [[Jie Zheng]]).
* [[2007]]: Hobart (xunto a [[Anabel Medina]] pierden ante [[Yelena Líjovtseva]] y [[Yelena Vesniná]]).
* 2007: Amelia Island (xunto a [[Anabel Medina]] pierden ante [[Mara Santangelo]] y [[Katarina Srebotnik]]).
* 2007: s´Hertogenbosch (xunto a [[Anabel Medina]] pierden ante [[Chan Yung-jan|Yung-jan Chan]] y [[Chuang Chia-jung|Chia-jung Chuang]]).
* [[2008]]: Birmingham (xunto a [[Séverine Bremond]] pierden ante [[Cara Black]] y [[Liezel Huber]]).
* 2008: '''[[Tenis nos Xuegos Olímpicos de Beixín 2008|Xuegos Olímpicos de Beixín]]''' (xunto a [[Anabel Medina]] pierden ante [[Serena Williams]] y [[Venus Williams]]).
* [[2009]]: Marbella (xunto a [[Anabel Medina]] pierden ante [[Klaudia Jans]] y [[Alicja Rosolska]]).

=== Clasificación en torneos del Grand Slam en dobles ===
{| bgcolor=&quot;#f7f8ff&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Tornéu !! [[2010]] !! [[2009]] !! [[2008]] !! [[2007]] !! [[2006]] !! [[2005]] !! [[2004]] !! [[2003]] !! [[2002]] !! [[2001]] !! [[2000]] !! [[1999]] !! [[1998]] !! [[1997]] !! [[1996]] !! [[1995]] !! [[1994]] !! [[1993]] !! [[1992]] !! Títulos 
|-

|[[Abiertu d'Australia|Australian Open]]
|align=&quot;center&quot;|3r
|align=&quot;center&quot;|3r
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;yellow&quot;|SF
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffebcd&quot;|QF
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#00ff00&quot;|'''W'''
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D8BFD8&quot;|'''F'''
|align=&quot;center&quot;|3r
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffebcd&quot;|QF
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffebcd&quot;|QF
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|-

|[[Abiertu de Francia|Roland Garros]]
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#00ff00&quot;|'''W'''
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#00ff00&quot;|'''W'''
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffebcd&quot;|QF
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#00ff00&quot;|'''W'''
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#00ff00&quot;|'''W'''
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D8BFD8&quot;|'''F'''
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#00ff00&quot;|'''W'''
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#00ff00&quot;|'''W'''
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D8BFD8&quot;|'''F'''
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot;|'''6'''
|-

|[[Campeonatu de Wimbledon|Wimbledon]]
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;yellow&quot;|SF
|align=&quot;center&quot;|3r
|align=&quot;center&quot;|3r
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D8BFD8&quot;|'''F'''
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;yellow&quot;|SF
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D8BFD8&quot;|'''F'''
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D8BFD8&quot;|'''F'''
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;yellow&quot;|SF
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffebcd&quot;|QF
|align=&quot;center&quot;|3r
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-

|[[Abiertu d'Estaos Xuníos de tenis|US Open]]
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|3r
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;yellow&quot;|SF
|align=&quot;center&quot;|3r
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffebcd&quot;|QF
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;yellow&quot;|SF
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#00ff00&quot;|'''W'''
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#00ff00&quot;|'''W'''
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#00ff00&quot;|'''W'''
|align=&quot;center&quot;|3r
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;yellow&quot;|SF
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|1r
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|2r
|align=&quot;center&quot;|'''3'''
|-

|[[WTA Tour Championships|WTA Champions.]]
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;yellow&quot;|SF
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;yellow&quot;|SF
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;yellow&quot;|SF
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#00ff00&quot;|'''W'''
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffebcd&quot;|QF
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;yellow&quot;|SF
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffebcd&quot;|QF
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|}

== Xuegos mediterráneos ==

=== Languedoc-Rosellón 1993 ===
{| {{tablaguapa}}
|- bgcolor==&quot;#eeeeee&quot;
|'''Nᵘ'''
|width=&quot;30&quot;|'''Añu'''
|width=&quot;267&quot;|'''Tornéu'''
|width=&quot;150&quot;|'''Oponente na final'''
|width=&quot;100&quot;|'''Resultancia'''
|-bgcolor=&quot;silver&quot;
| 1.
| 1993
| {{bandera|FRA}} [[Xuegos Mediterráneos de 1993|Xuegos Mediterráneos de Languedoc_Rosellón]]
| {{bandera|CRO}} [[Maya Muric]]
| 6-3, 6-4
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
* [http://www.sonyericssonwtatour.com/player/virginia-ruano-pascual_2257889_6855 Perfil na páxina oficial de la WTA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180119120107/http://www.sonyericssonwtatour.com/player/virginia-ruano-pascual_2257889_6855 |date=2018-01-19 }} {{en}}

{{NF|1973||Ruano, Virginia}}
[[Categoría:Tenistes de la Comunidá de Madrid]]
[[Categoría:Deportistes de Madrid]]
[[Categoría:Campeones de Roland Garros]]
[[Categoría:Campeones del Abiertu d'Australia]]
[[Categoría:Campeones del Abiertu d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Medayistes olímpicos de plata]]
[[Categoría:Medayistes olímpicos d'Atenes 2004]]
[[Categoría:Medayistes olímpicos de Beixín 2008]]
[[Categoría:Medayistes olímpicos de tenis]]
[[Categoría:Medayistes olímpicos d'España]]</text>
      <sha1>hpxeuhoul8mmjs8yg088ba9ak9owngr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Usuariu:Omarete/Llista de parroquies xeneral</title>
    <ns>2</ns>
    <id>150036</id>
    <revision>
      <id>4765731</id>
      <parentid>4539973</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T19:53:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>32147</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>4765731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="190760" sha1="h5f0jqzjx99sppwokev4w9clufntv7s" xml:space="preserve">{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q55102916.?item wdt:P131 ?sub0.}
|sort=P131
|columns=number:#,P18,label:Parroquia,item,P131,P1082,p2046,P1538,P625,P281
|thumb=128
|min_section=1
}}
{| class='wikitable sortable'
! #
! imaxe
! Parroquia
! item
! asitiáu na entidá alministrativa territorial
! población
! superficie
! númberu de viviendes
! coordenaes
! códigu postal
|-
| style='text-align:right'| 1
| 
| [[Abres (parroquia)|Abres]]
| [[:d:Q331319|Q331319]]
| [[A Veiga]]
| 191
| 8.66 km²
| 128
| {{Coord|43.439503|-7.094238|display=inline}}
| 33779
|-
| style='text-align:right'| 2
| 
| [[Meredo (parroquia)|Meredo]]
| [[:d:Q828936|Q828936]]
| [[A Veiga]]
| 211
| 27.56 km²
| 163
| {{Coord|43.427567|-7.001583|display=inline}}
| 33779
|-
| style='text-align:right'| 3
| [[Ficheru:Piantón (Vegadeo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Piantón (parroquia)|Piantón]]
| [[:d:Q829037|Q829037]]
| [[A Veiga]]
| 435
| 16.49 km²
| 293
| {{Coord|43.460722|-7.028675|display=inline}}
| 33778
|-
| style='text-align:right'| 4
| [[Ficheru:Guiar (Vegadeo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Guiar (parroquia)|Guiar]]
| [[:d:Q1553435|Q1553435]]
| [[A Veiga]]
| 29
| 4.51 km²
| 31
| {{Coord|43.409733|-7.090848|display=inline}}
| 33779
|-
| style='text-align:right'| 5
| [[Ficheru:Crucero de Paramios (Vegadeo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Paramios]]
| [[:d:Q2051694|Q2051694]]
| [[A Veiga]]
| 81
| 11.77 km²
| 57
| {{Coord|43.39095|-7.01893|display=inline}}&lt;br/&gt;{{Coord|43.388173|-7.014483|display=inline}}
| 33776
|-
| style='text-align:right'| 6
| [[Ficheru:A veiga - Ríu Suarón.jpg|center|128px]]
| [[A Veiga (parroquia)|A Veiga]]
| [[:d:Q2511834|Q2511834]]
| [[A Veiga]]
| 2984
| 14.26 km²
| 1609
| {{Coord|43.464167|-7.048911|display=inline}}
| 33770
|-
| style='text-align:right'| 7
| [[Ficheru:Lago, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Llago (parroquia)|Llago]]
| [[:d:Q121632|Q121632]]
| [[Allande]]
| 12
| 37.776 km²
| 
| {{Coord|43.253169|-6.730558|display=inline}}
| 33886
|-
| style='text-align:right'| 8
| [[Ficheru:Bustantigo, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Bustantigo (parroquia)|Bustantigo]]
| [[:d:Q426706|Q426706]]
| [[Allande]]
| 18
| 15.575 km²
| 
| {{Coord|43.355292|-6.690375|display=inline}}
| 33888
|-
| style='text-align:right'| 9
| 
| [[Bisuyu (Allande)|Bisuyu]]
| [[:d:Q600783|Q600783]]
| [[Allande]]
| 74
| 13.188 km²
| 40
| {{Coord|43.187364|-6.632086|display=inline}}
| 33815
|-
| style='text-align:right'| 10
| [[Ficheru:Lomesok.png|center|128px]]
| [[Ḷḷomes (parroquia)|Ḷḷomes]]
| [[:d:Q609307|Q609307]]
| [[Allande]]
| 76
| 7.27 km²
| 
| {{Coord|43.214028|-6.570239|display=inline}}
| 33890
|-
| style='text-align:right'| 11
| [[Ficheru:Berducedo 16.jpg|center|128px]]
| [[Berducedo (parroquia)|Berducedo]]
| [[:d:Q818870|Q818870]]
| [[Allande]]
| 118
| 28.928 km²
| 90
| {{Coord|43.233156|-6.768139|display=inline}}
| 33887
|-
| style='text-align:right'| 12
| [[Ficheru:San Emiliano, Allande.jpg|center|128px]]
| [[Santo Miyao (parroquia)|Santo Miyao]]
| [[:d:Q997845|Q997845]]
| [[Allande]]
| 44
| 22.589 km²
| 
| {{Coord|43.258465|-6.833407|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 13
| [[Ficheru:Linares, Allande, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Ḷḷinares (parroquia d'Allande)|Ḷḷinares]]
| [[:d:Q1017838|Q1017838]]
| [[Allande]]
| 46
| 4.055 km²
| 
| {{Coord|43.232483|-6.559331|display=inline}}
| 33890
|-
| style='text-align:right'| 14
| [[Ficheru:Celón, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Zalón (parroquia)|Zalón]]
| [[:d:Q1017850|Q1017850]]
| [[Allande]]
| 85
| 4.137 km²
| 
| {{Coord|43.240522|-6.582478|display=inline}}
| 33889
|-
| style='text-align:right'| 15
| 
| [[Viḷḷar de Sapos (parroquia)|Viḷḷar de Sapos]]
| [[:d:Q1017881|Q1017881]]
| [[Allande]]
| 15
| 2.53 km²
| 
| {{Coord|43.204064|-6.594077|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 16
| [[Ficheru:Parajas, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Paraxes (parroquia)|Paraxes]]
| [[:d:Q1018038|Q1018038]]
| [[Allande]]
| 40
| 1.69 km²
| 
| {{Coord|43.203406|-6.584281|display=inline}}
| 33815
|-
| style='text-align:right'| 17
| 
| [[Viḷḷagrufe (parroquia)|Viḷḷagrufe]]
| [[:d:Q1018040|Q1018040]]
| [[Allande]]
| 107
| 23.045 km²
| 
| {{Coord|43.244701|-6.599622|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 18
| [[Ficheru:VILLAVERDE, Allande.jpg|center|128px]]
| [[Viḷḷaverde (parroquia)|Viḷḷaverde]]
| [[:d:Q1018070|Q1018070]]
| [[Allande]]
| 70
| 9.25 km²
| 
| {{Coord|43.22597|-6.608115|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 19
| 
| [[Viḷḷabaser (parroquia)|Viḷḷabaser]]
| [[:d:Q1018072|Q1018072]]
| [[Allande]]
| 54
| 4.207 km²
| 
| {{Coord|43.241819|-6.573993|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 20
| 
| [[San Salvador (parroquia)|San Salvador]]
| [[:d:Q1018074|Q1018074]]
| [[Allande]]
| 56
| 38.92 km²
| 
| {{Coord|43.156471|-6.804125|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 21
| 
| [[Samartín (parroquia d'Allande)|Samartín]]
| [[:d:Q1018084|Q1018084]]
| [[Allande]]
| 65
| 50.655 km²
| 
| {{Coord|43.156471|-6.804125|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 22
| [[Ficheru:Aytoallande.jpg|center|128px]]
| [[La Puela (parroquia)|La Puela]]
| [[:d:Q1341106|Q1341106]]
| [[Allande]]
| 605
| 33.99 km²
| 
| {{Coord|43.272161|-6.608867|display=inline}}
| 33880
|-
| style='text-align:right'| 23
| [[Ficheru:Santa Coloma, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Santa Colomba (parroquia)|Santa Colomba]]
| [[:d:Q1428114|Q1428114]]
| [[Allande]]
| 46
| 41.576 km²
| 
| {{Coord|43.295717|-6.725452|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 24
| [[Ficheru:Amieva, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Amieva (parroquia)|Amieva]]
| [[:d:Q470955|Q470955]]
| [[Amieva]]
| 64
| 48.68 km²
| 80
| {{Coord|43.245155|-5.072537|display=inline}}
| 33558
|-
| style='text-align:right'| 25
| [[Ficheru:San Román, Amieva, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[San Román (parroquia d'Amieva)|San Román]]
| [[:d:Q471440|Q471440]]
| [[Amieva]]
| 10
| 6.23 km²
| 9
| {{Coord|43.257548|-5.08922|display=inline}}
| 33558
|-
| style='text-align:right'| 26
| [[Ficheru:Sebarga desde Cetín.jpg|center|128px]]
| [[Sebarga]]
| [[:d:Q471453|Q471453]]
| [[Amieva]]
| 144
| 25.59 km²
| 118
| {{Coord|43.26058|-5.158688|display=inline}}
| 33557
|-
| style='text-align:right'| 27
| [[Ficheru:Sames Asturias España 640x480.jpg|center|128px]]
| [[Mian]]
| [[:d:Q471465|Q471465]]
| [[Amieva]]
| 243
| 19.31 km²
| 191
| {{Coord|43.264654|-5.12384|display=inline}}
| 33558
|-
| style='text-align:right'| 28
| [[Ficheru:Argolibio (Amieva, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Samartín (Amieva)|Samartín]]
| [[:d:Q471467|Q471467]]
| [[Amieva]]
| 142
| 15.18 km²
| 111
| {{Coord|43.250586|-5.120148|display=inline}}
| 33558
|-
| style='text-align:right'| 29
| [[Ficheru:Puerto de Avilés.jpg|center|128px]]
| [[Avilés (parroquia)|Avilés]]
| [[:d:Q531129|Q531129]]
| [[Avilés]]
| 70796
| 9.74 km²
| 34244
| {{Coord|43.557546|-5.930596|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 30
| 
| [[San Cristoba (Avilés)|San Cristoba]]
| [[:d:Q987656|Q987656]]
| [[Avilés]]
| 2028
| 3.06 km²
| 425
| {{Coord|43.563622|-5.942554|display=inline}}
| 33403
|-
| style='text-align:right'| 31
| 
| [[Miranda (parroquia)|Miranda]]
| [[:d:Q987665|Q987665]]
| [[Avilés]]
| 1522
| 1.96 km²
| 
| {{Coord|43.541299|-5.939177|display=inline}}
| 33410
|-
| style='text-align:right'| 32
| 
| [[San Xuan de Nieva]]
| [[:d:Q987700|Q987700]]
| [[Avilés]]
| 12
| 0.73 km²
| 
| {{Coord|43.589879|-5.909447|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 33
| 
| [[Valliniello]]
| [[:d:Q987841|Q987841]]
| [[Avilés]]
| 825
| 9.54 km²
| 
| {{Coord|43.567344|-5.899458|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 34
| 
| [[La Madalena de Corros]]
| [[:d:Q1135379|Q1135379]]
| [[Avilés]]
| 480
| 1.69 km²
| 284
| {{Coord|43.545932|-5.920736|display=inline}}
| 33402
|-
| style='text-align:right'| 35
| [[Ficheru:Pelugano.jpg|center|128px]]
| [[Peḷḷuno (parroquia)|Peḷḷuno]]
| [[:d:Q161835|Q161835]]
| [[Ayer]]
| 151
| 16.81 km²
| 168
| {{Coord|43.150731|-5.584026|display=inline}}
| 33686
|-
| style='text-align:right'| 36
| [[Ficheru:Iglesia parroquial de Casomera, Aller, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Casomera (parroquia)|Casomera]]
| [[:d:Q386912|Q386912]]
| [[Ayer]]
| 130
| 70.45 km²
| 183
| {{Coord|43.081546|-5.577429|display=inline}}
| 33681
|-
| style='text-align:right'| 37
| [[Ficheru:Vista de Murias01.JPG|center|128px]]
| [[Murias (parroquia d'Ayer)|Murias]]
| [[:d:Q471429|Q471429]]
| [[Ayer]]
| 151
| 49.49 km²
| 112
| {{Coord|43.130255|-5.671802|display=inline}}
| 33676
|-
| style='text-align:right'| 38
| [[Ficheru:Pineres.jpg|center|128px]]
| [[Piñeres (Ayer)|Piñeres]]
| [[:d:Q471432|Q471432]]
| [[Ayer]]
| 561
| 16.63 km²
| 520
| {{Coord|43.170028|-5.703553|display=inline}}
| 33685
|-
| style='text-align:right'| 39
| [[Ficheru:Emplazamiento-torre-soto-02.jpg|center|128px]]
| [[Soto (parroquia d'Ayer)|Soto]]
| [[:d:Q471435|Q471435]]
| [[Ayer]]
| 214
| 11.66 km²
| 152
| {{Coord|43.162549|-5.646026|display=inline}}
| 33685
|-
| style='text-align:right'| 40
| [[Ficheru:Llamas, Aller, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Ḷḷamas (Ayer)|Ḷḷamas]]
| [[:d:Q471470|Q471470]]
| [[Ayer]]
| 69
| 4.42 km²
| 49
| {{Coord|43.105959|-5.572924|display=inline}}
| 33681
|-
| style='text-align:right'| 41
| [[Ficheru:Vista-general-iglesia-san-vicente-serrapio.jpg|center|128px]]
| [[Serrapio (parroquia)|Serrapio]]
| [[:d:Q471474|Q471474]]
| [[Ayer]]
| 133
| 9.18 km²
| 116
| {{Coord|43.167646|-5.631977|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 42
| [[Ficheru:Nembra (Aller, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Nembra]]
| [[:d:Q471484|Q471484]]
| [[Ayer]]
| 284
| 22.92 km²
| 227
| {{Coord|43.147929|-5.71126|display=inline}}
| 33677
|-
| style='text-align:right'| 43
| [[Ficheru:Bello, Aller, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Beyo (Ayer)|Beyo]]
| [[:d:Q471489|Q471489]]
| [[Ayer]]
| 229
| 14.142 km²
| 160
| {{Coord|43.140042|-5.610626|display=inline}}
| 33686
|-
| style='text-align:right'| 44
| [[Ficheru:CUERIGO. Aller, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Cuergo]]
| [[:d:Q471493|Q471493]]
| [[Ayer]]
| 60
| 4.11 km²
| 72
| {{Coord|43.120449|-5.569229|display=inline}}
| 33680
|-
| style='text-align:right'| 45
| [[Ficheru:Conforcos, Aller, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Conforcos (Ayer)|Conforcos]]
| [[:d:Q471497|Q471497]]
| [[Ayer]]
| 23
| 8.4 km²
| 37
| {{Coord|43.110699|-5.590328|display=inline}}
| 33681
|-
| style='text-align:right'| 46
| 
| [[Vega (parroquia d'Ayer)|Vega]]
| [[:d:Q471503|Q471503]]
| [[Ayer]]
| 129
| 6.75 km²
| 151
| {{Coord|43.155211|-5.608812|display=inline}}
| 33686
|-
| style='text-align:right'| 47
| [[Ficheru:San Juan de Riomera 003.jpg|center|128px]]
| [[Santibanes de la Fuente (parroquia)|Santibanes de la Fuente]]
| [[:d:Q471506|Q471506]]
| [[Ayer]]
| 357
| 12.04 km²
| 264
| {{Coord|43.123619|-5.560388|display=inline}}
| 33680
|-
| style='text-align:right'| 48
| [[Ficheru:Boo (Aller, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Bo (parroquia)|Bo]]
| [[:d:Q892941|Q892941]]
| [[Ayer]]
| 359
| 7.298 km²
| 294
| {{Coord|43.170792|-5.765712|display=inline}}
| 33675
|-
| style='text-align:right'| 49
| [[Ficheru:Moreda, Aller, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Morea (parroquia)|Morea]]
| [[:d:Q963662|Q963662]]
| [[Ayer]]
| 3962
| 25.59 km²
| 2547
| {{Coord|43.168499|-5.737561|display=inline}}
| 33670
|-
| style='text-align:right'| 50
| [[Ficheru:Caborana, Aller, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Caborana (parroquia)|Caborana]]
| [[:d:Q1017802|Q1017802]]
| [[Ayer]]
| 1085
| 3.297 km²
| 
| {{Coord|43.175634|-5.751659|display=inline}}
| 33684
|-
| style='text-align:right'| 51
| [[Ficheru:El Pino, Aller, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[El Pino (parroquia)|El Pino]]
| [[:d:Q1018057|Q1018057]]
| [[Ayer]]
| 755
| 88.94 km²
| 547
| {{Coord|43.106061|-5.519839|display=inline}}
| 33687
|-
| style='text-align:right'| 52
| [[Ficheru:Ayuntamiento de Cabañaquinta, Aller, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Cabanaquinta (parroquia)|Cabanaquinta]]
| [[:d:Q1018067|Q1018067]]
| [[Ayer]]
| 1338
| 4.191 km²
| 755
| {{Coord|43.161789|-5.623914|display=inline}}
| 33686
|-
| style='text-align:right'| 53
| 
| [[Santu Medero (Bimenes)|Santu Medero]]
| [[:d:Q1017844|Q1017844]]
| [[Bimenes]]
| 689
| 17.42 km²
| 630
| {{Coord|43.315605|-5.565369|display=inline}}
| 33528
|-
| style='text-align:right'| 54
| [[Ficheru:Iglesia de Santa María, Suares.jpg|center|128px]]
| [[Suares (parroquia)|Suares]]
| [[:d:Q1017873|Q1017873]]
| [[Bimenes]]
| 223
| 3.83 km²
| 198
| {{Coord|43.339008|-5.584107|display=inline}}
| 33527
|-
| style='text-align:right'| 55
| [[Ficheru:Iglesia de San Julián de Bimenes.jpg|center|128px]]
| [[Santuyano (parroquia de Bimenes)|Santuyano]]
| [[:d:Q1018028|Q1018028]]
| [[Bimenes]]
| 735
| 11.38 km²
| 489
| {{Coord|43.338042|-5.562231|display=inline}}
| 33528
|-
| style='text-align:right'| 56
| [[Ficheru:Serandinas, Boal, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Serandías (parroquia)|Serandías]]
| [[:d:Q568403|Q568403]]
| [[Bual]]
| 176
| 17.85 km²
| 
| {{Coord|43.449679|-6.743048|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 57
| 
| [[A Ronda (parroquia de Bual)|A Ronda]]
| [[:d:Q634838|Q634838]]
| [[Bual]]
| 49
| 15.68 km²
| 
| {{Coord|43.404637|-6.878345|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 58
| [[Ficheru:Castry.jpg|center|128px]]
| [[Castriyón (parroquia)|Castriyón]]
| [[:d:Q987609|Q987609]]
| [[Bual]]
| 148
| 19.5 km²
| 
| {{Coord|43.398175|-6.791465|display=inline}}
| 33727
|-
| style='text-align:right'| 59
| [[Ficheru:Carrugueiro - panoramio.jpg|center|128px]]
| [[Doiras (parroquia)|Doiras]]
| [[:d:Q987920|Q987920]]
| [[Bual]]
| 91
| 11.69 km²
| 
| {{Coord|43.393536|-6.828972|display=inline}}
| 33728
|-
| style='text-align:right'| 60
| [[Ficheru:Boal, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Bual (parroquia)|Bual]]
| [[:d:Q4931241|Q4931241]]
| [[Bual]]
| 789
| 26.06 km²
| 
| {{Coord|43.429186|-6.817489|display=inline}}
| 33720
|-
| style='text-align:right'| 61
| 
| [[Rozadas (parroquia)|Rozadas]]
| [[:d:Q5295886|Q5295886]]
| [[Bual]]
| 120
| 23.57 km²
| 
| {{Coord|43.438569|-6.861665|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 62
| 
| [[Llebredo (Bual)|Llebredo]]
| [[:d:Q56605048|Q56605048]]
| [[Bual]]
| 7
| 5.93 km²
| 9
| {{Coord|43.48317|-6.814203|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 63
| [[Ficheru:Palacio del Mayorazgo, Iguanzo - 3.jpg|center|128px]]
| [[Berodia (parroquia)|Berodia]]
| [[:d:Q826967|Q826967]]
| [[Cabrales]]
| 153
| 16.21 km²
| 
| {{Coord|43.310493|-4.881779|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 64
| [[Ficheru:Tielve. Cabrales, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Tielve]]
| [[:d:Q828958|Q828958]]
| [[Cabrales]]
| 45
| 23.93 km²
| 
| {{Coord|43.263027|-4.775586|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 65
| 
| [[San Roque (Cabrales)|San Roque]]
| [[:d:Q828978|Q828978]]
| [[Cabrales]]
| 167
| 19.18 km²
| 
| {{Coord|43.3185|-4.905088|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 66
| [[Ficheru:Casa de Cernuda - 02.jpg|center|128px]]
| [[Po (Cabrales)|Po]]
| [[:d:Q829027|Q829027]]
| [[Cabrales]]
| 151
| 4.61 km²
| 
| {{Coord|43.30804|-4.836081|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 67
| 
| [[Santolaya (Cabrales)|Santolaya]]
| [[:d:Q829045|Q829045]]
| [[Cabrales]]
| 120
| 13.99 km²
| 
| {{Coord|43.329734|-4.878056|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 68
| [[Ficheru:Bulnes Asturies.jpg|center|128px]]
| [[Bulnes (parroquia)|Bulnes]]
| [[:d:Q1004663|Q1004663]]
| [[Cabrales]]
| 32
| 61.36 km²
| 
| {{Coord|43.235229|-4.819731|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 69
| [[Ficheru:Vista de Carreña 01.jpg|center|128px]]
| [[Carreña (parroquia)|Carreña]]
| [[:d:Q1018032|Q1018032]]
| [[Cabrales]]
| 364
| 21.1 km²
| 218
| {{Coord|43.315846|-4.846182|display=inline}}
| 33555
|-
| style='text-align:right'| 70
| [[Ficheru:Arenas cabrales.jpg|center|128px]]
| [[Arenas (parroquia)|Arenas]]
| [[:d:Q1026373|Q1026373]]
| [[Cabrales]]
| 773
| 40.82 km²
| 
| {{Coord|43.305915|-4.822528|display=inline}}
| 33554
|-
| style='text-align:right'| 71
| [[Ficheru:SotresPanorama.jpg|center|128px]]
| [[Sotres]]
| [[:d:Q2037537|Q2037537]]
| [[Cabrales]]
| 108
| 37.63 km²
| 
| {{Coord|43.232739|-4.748475|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 72
| 
| [[Fresnéu (parroquia de Cabranes)|Fresnéu]]
| [[:d:Q850300|Q850300]]
| [[Cabranes]]
| 280
| 12.01 km²
| 
| {{Coord|43.39785|-5.442875|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 73
| 
| [[Santolaya (Cabranes)|Santolaya]]
| [[:d:Q850308|Q850308]]
| [[Cabranes]]
| 362
| 4.87 km²
| 344
| {{Coord|43.417702|-5.40989|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 74
| 
| [[Graméu (parroquia)|Graméu]]
| [[:d:Q850328|Q850328]]
| [[Cabranes]]
| 41
| 1.42 km²
| 
| {{Coord|43.414204|-5.379131|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 75
| 
| [[Pandenes (parroquia)|Pandenes]]
| [[:d:Q850333|Q850333]]
| [[Cabranes]]
| 63
| 4.2 km²
| 78
| {{Coord|43.408986|-5.469382|display=inline}}
| 33529
|-
| style='text-align:right'| 76
| [[Ficheru:Torazo, Cabranes, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Torazu (parroquia)|Torazu]]
| [[:d:Q987594|Q987594]]
| [[Cabranes]]
| 240
| 9.78 km²
| 
| {{Coord|43.394991|-5.399296|display=inline}}
| 33310
|-
| style='text-align:right'| 77
| [[Ficheru:Museu Escuela Rural Asturies.JPG|center|128px]]
| [[Viñón (parroquia)|Viñón]]
| [[:d:Q5198358|Q5198358]]
| [[Cabranes]]
| 109
| 6.03 km²
| 
| {{Coord|43.427239|-5.42429|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 78
| [[Ficheru:Grullos, Candamo, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Grullos (parroquia)|Grullos]]
| [[:d:Q132493|Q132493]]
| [[Candamu]]
| 193
| 2.78 km²
| 76
| {{Coord|43.436593|-6.059158|display=inline}}
| 33829
|-
| style='text-align:right'| 79
| [[Ficheru:San Román, Candamo, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[San Román (parroquia de Candamu)|San Román]]
| [[:d:Q527623|Q527623]]
| [[Candamu]]
| 276
| 4.81 km²
| 189
| {{Coord|43.451628|-6.07101|display=inline}}
| 33828
|-
| style='text-align:right'| 80
| 
| [[Ventosa (parroquia)|Ventosa]]
| [[:d:Q597951|Q597951]]
| [[Candamu]]
| 263
| 12.54 km²
| 
| {{Coord|43.471613|-6.008353|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 81
| 
| [[Murias (parroquia de Candamu)|Murias]]
| [[:d:Q837813|Q837813]]
| [[Candamu]]
| 236
| 9.27 km²
| 165
| {{Coord|43.429853|-6.047105|display=inline}}
| 33829
|-
| style='text-align:right'| 82
| [[Ficheru:El Valle, Candamo.jpg|center|128px]]
| [[El Valle (parroquia de Candamu)|El Valle]]
| [[:d:Q837817|Q837817]]
| [[Candamu]]
| 126
| 4.49 km²
| 
| {{Coord|43.463168|-6.040167|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 83
| [[Ficheru:Llamero, Candamo, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Llameiru (parroquia)|Llameiru]]
| [[:d:Q837821|Q837821]]
| [[Candamu]]
| 170
| 7.99 km²
| 97
| {{Coord|43.452178|-6.033041|display=inline}}
| 33829
|-
| style='text-align:right'| 84
| 
| [[Fenoeda (parroquia)|Fenoeda]]
| [[:d:Q837841|Q837841]]
| [[Candamu]]
| 191
| 7.42 km²
| 131
| {{Coord|43.461427|-6.084504|display=inline}}
| 33828
|-
| style='text-align:right'| 85
| 
| [[Praúa (parroquia)|Praúa]]
| [[:d:Q845108|Q845108]]
| [[Candamu]]
| 78
| 11.04 km²
| 74
| {{Coord|43.421449|-6.088031|display=inline}}
| 33828
|-
| style='text-align:right'| 86
| [[Ficheru:PA120024 CUERO 650.jpg|center|128px]]
| [[Cueru (parroquia)|Cueru]]
| [[:d:Q845277|Q845277]]
| [[Candamu]]
| 168
| 5.14 km²
| 87
| {{Coord|43.409345|-6.054895|display=inline}}
| 33829
|-
| style='text-align:right'| 87
| [[Ficheru:Aces, Candamu.jpg|center|128px]]
| [[Aces]]
| [[:d:Q845280|Q845280]]
| [[Candamu]]
| 73
| 1.52 km²
| 56
| {{Coord|43.441923|-6.068266|display=inline}}
| 33828
|-
| style='text-align:right'| 88
| [[Ficheru:San Tirso, Candamo, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[San Tisu (parroquia)|San Tisu]]
| [[:d:Q845299|Q845299]]
| [[Candamu]]
| 123
| 4.98 km²
| 94
| {{Coord|43.449824|-6.095567|display=inline}}
| 33828
|-
| style='text-align:right'| 89
| 
| [[Cibuyu (parroquia)|Cibuyu]]
| [[:d:Q629937|Q629937]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 178
| 12.87 km²
| 
| {{Coord|43.12361|-6.579164|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 90
| [[Ficheru:San Martín de Sierra, Cangas del Narcea.jpg|center|128px]]
| [[Samartín de Sierra]]
| [[:d:Q927209|Q927209]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 132
| 16.39 km²
| 
| {{Coord|43.236895|-6.454813|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 91
| 
| [[Santianes (parroquia de Cangas del Narcea)|Santianes]]
| [[:d:Q943483|Q943483]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 129
| 32.99 km²
| 
| {{Coord|43.183538|-6.461007|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 92
| 
| [[Larna (parroquia)|Larna]]
| [[:d:Q971893|Q971893]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 65
| 10.37 km²
| 
| {{Coord|43.075578|-6.620239|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 93
| [[Ficheru:Corias, Cangas del Narcea, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Courias (parroquia de Cangas del Narcea)|Courias]]
| [[:d:Q2880530|Q2880530]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 301
| 8.14 km²
| 
| {{Coord|43.194903|-6.544348|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 94
| 
| [[Adralés (parroquia)|Adralés]]
| [[:d:Q4684690|Q4684690]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 112
| 2.619 km²
| 
| {{Coord|43.166611|-6.569692|display=inline}}
| 33813
|-
| style='text-align:right'| 95
| 
| [[Ambres (parroquia)|Ambres]]
| [[:d:Q4741720|Q4741720]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 47
| 10.275 km²
| 
| {{Coord|43.172565|-6.421356|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 96
| 
| [[Auguera (parroquia)|Auguera]]
| [[:d:Q4821627|Q4821627]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 88
| 9.988 km²
| 
| {{Coord|43.117441|-6.637055|display=inline}}
| 33814
|-
| style='text-align:right'| 97
| [[Ficheru:Bergame, Cangas del Narcea, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Bergame]]
| [[:d:Q4891430|Q4891430]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 68
| 5.76 km²
| 
| {{Coord|43.137755|-6.610783|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 98
| 
| [[Berguñu (parroquia)|Berguñu]]
| [[:d:Q4891743|Q4891743]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 43
| 3.47 km²
| 
| {{Coord|43.11713|-6.570815|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 99
| [[Ficheru:Bimeda, Cangas del Narcea, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Bimeda (parroquia)|Bimeda]]
| [[:d:Q4913737|Q4913737]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 120
| 13.55 km²
| 
| {{Coord|43.093538|-6.530895|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 100
| [[Ficheru:Besullo.jpg|center|128px]]
| [[Bisuyu (parroquia de Cangas del Narcea)|Bisuyu]]
| [[:d:Q4918624|Q4918624]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 156
| 21.31 km²
| 91
| {{Coord|43.187364|-6.632086|display=inline}}
| 33815
|-
| style='text-align:right'| 101
| [[Ficheru:Cangas del Narcea, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Cangas del Narcea (parroquia)|Cangas del Narcea]]
| [[:d:Q5032341|Q5032341]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 5729
| 2.59 km²
| 
| {{Coord|43.176775|-6.550119|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 102
| [[Ficheru:Carballo, Cangas del Narcea, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Carbachu (parroquia)|Carbachu]]
| [[:d:Q5037833|Q5037833]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 170
| 8.42 km²
| 
| {{Coord|43.116257|-6.488744|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 103
| [[Ficheru:Carceda, Cangas del Narcea, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Carceda (parroquia)|Carceda]]
| [[:d:Q5038140|Q5038140]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 142
| 11.75 km²
| 
| {{Coord|43.202582|-6.516345|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 104
| 
| [[Castanéu (parroquia)|Castanéu]]
| [[:d:Q5049633|Q5049633]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 68
| 2.19 km²
| 
| {{Coord|43.10997|-6.589902|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 105
| [[Ficheru:La Regla de Cibea. Cangas del Narcea, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Cibea]]
| [[:d:Q5119223|Q5119223]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 174
| 41.04 km²
| 
| {{Coord|43.066301|-6.454176|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 106
| 
| [[Abanceña (parroquia)|Abanceña]]
| [[:d:Q5175408|Q5175408]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 85
| 10.71 km²
| 38
| {{Coord|43.127564|-6.617781|display=inline}}
| 33814
|-
| style='text-align:right'| 107
| 
| [[Santolaya (parroquia de Cangas del Narcea)|Santolaya]]
| [[:d:Q5192599|Q5192599]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 113
| 3.89 km²
| 
| {{Coord|43.161692|-6.561916|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 108
| 
| [[San Xulianu (parroquia)|San Xulianu]]
| [[:d:Q5195235|Q5195235]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 145
| 27.622 km²
| 
| {{Coord|43.044156|-6.474569|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 109
| [[Ficheru:Tainás, Cangas del Narcea.jpg|center|128px]]
| [[Robléu de Teinás (parroquia)|Robléu de Teinás]]
| [[:d:Q5195264|Q5195264]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 139
| 27.82 km²
| 
| {{Coord|43.184485|-6.44694|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 110
| [[Ficheru:Villarmental, Cangas del Narcea.jpg|center|128px]]
| [[Viḷḷarmental (parroquia)|Viḷḷarmental]]
| [[:d:Q5195461|Q5195461]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 50
| 5.43 km²
| 
| {{Coord|43.099662|-6.491635|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 111
| [[Ficheru:Larón, Cangas del Narcea.jpg|center|128px]]
| [[Ḷḷarón (parroquia)|Ḷḷarón]]
| [[:d:Q5195471|Q5195471]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 6
| 20.153 km²
| 
| {{Coord|42.987432|-6.629409|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 112
| [[Ficheru:Villaláez (Cangas del Narcea, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Viḷḷalái (parroquia)|Viḷḷalái]]
| [[:d:Q5195478|Q5195478]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 56
| 4.7 km²
| 
| {{Coord|43.129659|-6.504547|display=inline}}
| 33817
|-
| style='text-align:right'| 113
| 
| [[Viḷḷatexil (parroquia)|Viḷḷatexil]]
| [[:d:Q5195491|Q5195491]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 100
| 4.74 km²
| 
| {{Coord|43.121067|-6.535996|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 114
| [[Ficheru:La Regla de Perandones. Cangas del Narcea, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[La Riela (parroquia)|La Riela]]
| [[:d:Q5195492|Q5195492]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 245
| 9.9 km²
| 
| {{Coord|43.144124|-6.582658|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 115
| [[Ficheru:Linares del Acebo, Cangas del Narcea.jpg|center|128px]]
| [[Ḷḷinares (parroquia de Cangas del Narcea)|Ḷḷinares]]
| [[:d:Q5195518|Q5195518]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 60
| 12.49 km²
| 
| {{Coord|43.15545|-6.477546|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 116
| [[Ficheru:Tebongo, Cangas del Narcea, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Tubongu (parroquia)|Tubongu]]
| [[:d:Q5195529|Q5195529]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 192
| 14.09 km²
| 
| {{Coord|43.23876|-6.503051|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 117
| [[Ficheru:Genestoso, Cangas del Narcea, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Xinestosu]]
| [[:d:Q5195530|Q5195530]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 42
| 18.71 km²
| 
| {{Coord|43.065109|-6.396025|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 118
| 
| [[Brañas]]
| [[:d:Q5195548|Q5195548]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 50
| 16.52 km²
| 
| {{Coord|42.999571|-6.419714|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 119
| [[Ficheru:Monasterio de Hermo.JPG|center|128px]]
| [[Monesteriu d'Ermu]]
| [[:d:Q5195576|Q5195576]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 22
| 31.311 km²
| 
| {{Coord|42.978666|-6.538382|display=inline}}
| 33811
|-
| style='text-align:right'| 120
| [[Ficheru:Regla de Naviego, Cangas del Narcea.jpg|center|128px]]
| [[Naviegu (parroquia)|Naviegu]]
| [[:d:Q5196074|Q5196074]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 149
| 17.43 km²
| 84
| {{Coord|43.06611|-6.542989|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 121
| [[Ficheru:Mieldes, Cangas del Narcea.jpg|center|128px]]
| [[Mieldes (parroquia)|Mieldes]]
| [[:d:Q5196112|Q5196112]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 81
| 12.85 km²
| 
| {{Coord|43.216905|-6.399172|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 122
| [[Ficheru:San Pedro de Las Montañas, Cangas del Narcea, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Las Montañas]]
| [[:d:Q5196384|Q5196384]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 50
| 49.27 km²
| 
| {{Coord|43.159546|-6.664386|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 123
| [[Ficheru:Jarceley, Cangas del Narcea, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Xarceléi (parroquia)|Xarceléi]]
| [[:d:Q5196860|Q5196860]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 81
| 6.671 km²
| 
| {{Coord|43.254858|-6.461247|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 124
| [[Ficheru:Villacibrán, Cangas del Narcea.jpg|center|128px]]
| [[Viḷḷacibrán (parroquia)|Viḷḷacibrán]]
| [[:d:Q5196903|Q5196903]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 57
| 12.14 km²
| 
| {{Coord|43.064615|-6.523768|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 125
| [[Ficheru:Trones, Cangas del Narcea.jpg|center|128px]]
| [[Trones (parroquia)|Trones]]
| [[:d:Q5196937|Q5196937]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 165
| 11.78 km²
| 
| {{Coord|43.186328|-6.598466|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 126
| [[Ficheru:Paneras Oballo - panoramio - frankblacknoir.jpg|center|128px]]
| [[Oubachu (parroquia)|Oubachu]]
| [[:d:Q5198280|Q5198280]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 29
| 56.208 km²
| 
| {{Coord|43.057643|-6.645615|display=inline}}
| 33811
|-
| style='text-align:right'| 127
| 
| [[San Cristóbal (parroquia)|San Cristóbal]]
| [[:d:Q5198366|Q5198366]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 106
| 9.72 km²
| 
| {{Coord|43.165346|-6.539136|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 128
| 
| [[Pousada de Rengos (parroquia)|Pousada de Rengos]]
| [[:d:Q5198384|Q5198384]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 184
| 9.108 km²
| 
| {{Coord|43.054527|-6.612581|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 129
| 
| [[Noceda (parroquia de Cangas del Narcea)|Noceda]]
| [[:d:Q5198405|Q5198405]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 76
| 13.01 km²
| 
| {{Coord|43.049243|-6.583934|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 130
| [[Ficheru:Fuentes de Corbero, Cangas del Narcea, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Fontes de Corveiru (parroquia)|Fontes de Corveiru]]
| [[:d:Q5198522|Q5198522]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 23
| 14.21 km²
| 15
| {{Coord|43.098085|-6.456925|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 131
| 
| [[Piñera (parroquia de Cangas del Narcea)|Piñera]]
| [[:d:Q5198570|Q5198570]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 49
| 5.72 km²
| 
| {{Coord|43.113275|-6.517135|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 132
| [[Ficheru:Onón, Cangas del Narcea.jpg|center|128px]]
| [[Ounón (parroquia)|Ounón]]
| [[:d:Q5198584|Q5198584]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 16
| 1.16 km²
| 
| {{Coord|43.220429|-6.455782|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 133
| [[Ficheru:Santiago de Sierra, Cangas del Narcea.jpg|center|128px]]
| [[Santiáu de Sierra]]
| [[:d:Q5199156|Q5199156]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 146
| 16.39 km²
| 
| {{Coord|43.212813|-6.447752|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 134
| [[Ficheru:San Pedro de Arbas, Cangas del Narcea.jpg|center|128px]]
| [[San Pedru d'Arbas (parroquia)|San Pedru d'Arbas]]
| [[:d:Q5199161|Q5199161]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 35
| 4.499 km²
| 
| {{Coord|43.062733|-6.507716|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 135
| [[Ficheru:Gedrez, Cangas del Narcea, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Xedré (parroquia)|Xedré]]
| [[:d:Q5199205|Q5199205]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 153
| 12.92 km²
| 
| {{Coord|43.012754|-6.608679|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 136
| 
| [[Veiga de Rengos (parroquia)|Veiga de Rengos]]
| [[:d:Q5199436|Q5199436]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 215
| 27.26 km²
| 142
| {{Coord|43.046039|-6.615735|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 137
| [[Ficheru:Foto de Gillón.jpg|center|128px]]
| [[Xichón (parroquia)|Xichón]]
| [[:d:Q5562456|Q5562456]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 35
| 17.378 km²
| 
| {{Coord|43.024863|-6.55114|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 138
| 
| [[Santa Marina (parroquia de Cangas del Narcea)|Santa Marina]]
| [[:d:Q6047889|Q6047889]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 129
| 4.73 km²
| 66
| {{Coord|43.184882|-6.551517|display=inline}}
| 33800
|-
| style='text-align:right'| 139
| [[Ficheru:Limés (Cangas del Narcea, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Ḷḷumés (parroquia)|Ḷḷumés]]
| [[:d:Q6549974|Q6549974]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 424
| 14.47 km²
| 
| {{Coord|43.151224|-6.535645|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 140
| 
| [[Maganes]]
| [[:d:Q6729678|Q6729678]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 30
| 5.16 km²
| 
| {{Coord|43.201855|-6.46762|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 141
| 
| [[Veigaḷḷagar]]
| [[:d:Q7918266|Q7918266]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 67
| 68.32 km²
| 
| {{Coord|43.109437|-6.664031|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 142
| 
| [[San Pedru Culiema (parroquia)|San Pedru Culiema]]
| [[:d:Q9073698|Q9073698]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 91
| 10.2 km²
| 
| {{Coord|43.235753|-6.476819|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 143
| [[Ficheru:Covandoga01.jpg|center|128px]]
| [[Cuadonga]]
| [[:d:Q1018048|Q1018048]]
| [[Cangues d'Onís]]
| 55
| 3.79 km²
| 
| {{Coord|43.312107|-5.058879|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 144
| [[Ficheru:Congas de Onis.JPG|center|128px]]
| [[Cangues d'Onís (parroquia)|Cangues d'Onís]]
| [[:d:Q3326365|Q3326365]]
| [[Cangues d'Onís]]
| 4487
| 30.84 km²
| 
| {{Coord|43.34839|-5.127498|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 145
| [[Ficheru:Santa Eulalia de Abamia - 09.jpg|center|128px]]
| [[Abamia]]
| [[:d:Q4663339|Q4663339]]
| [[Cangues d'Onís]]
| 505
| 15.99 km²
| 327
| {{Coord|43.340456|-5.06566|display=inline}}
| 33556
|-
| style='text-align:right'| 146
| 
| [[Margolles (Cangues d'Onís)|Margolles]]
| [[:d:Q5195116|Q5195116]]
| [[Cangues d'Onís]]
| 209
| 19.8 km²
| 
| {{Coord|43.406974|-5.111812|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 147
| [[Ficheru:San Vicente de Triongo (Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Triongu (parroquia)|Triongu]]
| [[:d:Q5195332|Q5195332]]
| [[Cangues d'Onís]]
| 246
| 12.57 km²
| 118
| {{Coord|43.394766|-5.148012|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 148
| [[Ficheru:San Martin de Grazanes. Cangas de Onís, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Samartín de Grazanes]]
| [[:d:Q5196222|Q5196222]]
| [[Cangues d'Onís]]
| 154
| 14.65 km²
| 
| {{Coord|43.348367|-5.005717|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 149
| [[Ficheru:Palacio de Labra, Labra, Cangas de Onís, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Llabra (parroquia)|Llabra]]
| [[:d:Q5196515|Q5196515]]
| [[Cangues d'Onís]]
| 88
| 7.67 km²
| 
| {{Coord|43.361114|-5.058586|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 150
| [[Ficheru:La Riera, Cangas de Onís, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[La Riera (parroquia de Cangues d'Onís)|La Riera]]
| [[:d:Q5199257|Q5199257]]
| [[Cangues d'Onís]]
| 81
| 76.5 km²
| 
| {{Coord|43.324458|-5.078932|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 151
| [[Ficheru:Zardón 01.jpg|center|128px]]
| [[Zardón (parroquia)|Zardón]]
| [[:d:Q8066710|Q8066710]]
| [[Cangues d'Onís]]
| 82
| 12.82 km²
| 
| {{Coord|43.380757|-5.04677|display=inline}}
| 33556
|-
| style='text-align:right'| 152
| [[Ficheru:San Pedro de Villanueva, Villanueva de Cangas, Cangas de Onís, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Villanueva (parroquia de Cangues d'Onís)|Villanueva]]
| [[:d:Q9094085|Q9094085]]
| [[Cangues d'Onís]]
| 175
| 4.3 km²
| 
| {{Coord|43.365013|-5.150047|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 153
| [[Ficheru:San Pedro de Con, Mestas de Con, Cangas de Onís, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Mestas de Con]]
| [[:d:Q11182524|Q11182524]]
| [[Cangues d'Onís]]
| 305
| 14.28 km²
| 
| {{Coord|43.33865|-5.015513|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 154
| [[Ficheru:Playa de la Espasa, Caravia, Asturias - panoramio.jpg|center|128px]]
| [[Caravia La Baxa]]
| [[:d:Q5037808|Q5037808]]
| [[Caravia]]
| 240
| 5.76 km²
| 164
| {{Coord|43.467731|-5.207833|display=inline}}
| 33344
|-
| style='text-align:right'| 155
| [[Ficheru:Prado, Caravia Alta, Caravia, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Caravia L'Alta (parroquia)|Caravia L'Alta]]
| [[:d:Q5037810|Q5037810]]
| [[Caravia]]
| 252
| 7.49 km²
| 255
| {{Coord|43.465674|-5.183652|display=inline}}
| 33344
|-
| style='text-align:right'| 156
| 
| [[Albandi]]
| [[:d:Q4709028|Q4709028]]
| [[Carreño]]
| 743
| 2.75 km²
| 475
| {{Coord|43.562852|-5.738527|display=inline}}
| 33492
|-
| style='text-align:right'| 157
| 
| [[Ambás (parroquia de Carreño)|Ambás]]
| [[:d:Q4742030|Q4742030]]
| [[Carreño]]
| 195
| 5.33 km²
| 
| {{Coord|43.525263|-5.803397|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 158
| [[Ficheru:Candaspuerto.jpg|center|128px]]
| [[Candás (parroquia)|Candás]]
| [[:d:Q5008805|Q5008805]]
| [[Carreño]]
| 6910
| 3.61 km²
| 3822
| {{Coord|43.58903|-5.765603|display=inline}}
| 33430
|-
| style='text-align:right'| 159
| [[Ficheru:Central térmica de Aboño.jpg|center|128px]]
| [[Carrió]]
| [[:d:Q5046488|Q5046488]]
| [[Carreño]]
| 115
| 2.31 km²
| 
| {{Coord|43.555642|-5.731267|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 160
| 
| [[Perlora]]
| [[:d:Q5195037|Q5195037]]
| [[Carreño]]
| 694
| 10.62 km²
| 
| {{Coord|43.576732|-5.756619|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 161
| 
| [[Prevera]]
| [[:d:Q5195114|Q5195114]]
| [[Carreño]]
| 161
| 2.27 km²
| 
| {{Coord|43.551576|-5.739378|display=inline}}
| 33492
|-
| style='text-align:right'| 162
| [[Ficheru:Santa María de Piedeloro, Carreño, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[El Pieloro]]
| [[:d:Q5195458|Q5195458]]
| [[Carreño]]
| 181
| 3.62 km²
| 
| {{Coord|43.572304|-5.809047|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 163
| 
| [[Priendes]]
| [[:d:Q5195460|Q5195460]]
| [[Carreño]]
| 109
| 2.52 km²
| 
| {{Coord|43.561008|-5.755282|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 164
| 
| [[Tamón]]
| [[:d:Q5196396|Q5196396]]
| [[Carreño]]
| 264
| 9.25 km²
| 
| {{Coord|43.533653|-5.839181|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 165
| 
| [[El Valle (Carreño)|El Valle]]
| [[:d:Q5196533|Q5196533]]
| [[Carreño]]
| 257
| 5.77 km²
| 
| {{Coord|43.535816|-5.787921|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 166
| 
| [[Quimarán]]
| [[:d:Q5196888|Q5196888]]
| [[Carreño]]
| 340
| 7.47 km²
| 
| {{Coord|43.544655|-5.772485|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 167
| [[Ficheru:Llorgozana.jpg|center|128px]]
| [[Llorgozana]]
| [[:d:Q5199176|Q5199176]]
| [[Carreño]]
| 286
| 10.81 km²
| 
| {{Coord|43.546182|-5.813156|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 168
| 
| [[Samiguel de Quiloñu]]
| [[:d:Q609741|Q609741]]
| [[Castrillón]]
| 900
| 8.79 km²
| 
| {{Coord|43.556731|-5.96568|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 169
| [[Ficheru:Playon de bayas.jpg|center|128px]]
| [[Bayas (parroquia)|Bayas]]
| [[:d:Q812106|Q812106]]
| [[Castrillón]]
| 126
| 5.948 km²
| 
| {{Coord|43.576308|-6.024843|display=inline}}
| 33457
|-
| style='text-align:right'| 170
| 
| [[Naveces (parroquia)|Naveces]]
| [[:d:Q845295|Q845295]]
| [[Castrillón]]
| 565
| 5.17 km²
| 
| {{Coord|43.567476|-6.007323|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 171
| [[Ficheru:Salinas, Castrillón, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Salinas]]
| [[:d:Q5196052|Q5196052]]
| [[Castrillón]]
| 4325
| 1.81 km²
| 
| {{Coord|43.575573|-5.96128|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 172
| [[Ficheru:Iglesia de San Cipriano 009.jpg|center|128px]]
| [[Piarnu]]
| [[:d:Q5198707|Q5198707]]
| [[Castrillón]]
| 767
| 15.21 km²
| 
| {{Coord|43.524275|-5.981163|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 173
| [[Ficheru:2 Santa María del Mar.jpg|center|128px]]
| [[El Puertu (parroquia)|El Puertu]]
| [[:d:Q5199216|Q5199216]]
| [[Castrillón]]
| 497
| 2.544 km²
| 261
| {{Coord|43.572371|-5.996379|display=inline}}
| 33457
|-
| style='text-align:right'| 174
| 
| [[Samartín de L'Aspra]]
| [[:d:Q6493822|Q6493822]]
| [[Castrillón]]
| 11197
| 4.997 km²
| 4513
| {{Coord|43.57187|-5.972479|display=inline}}
| 33450
|-
| style='text-align:right'| 175
| [[Ficheru:Carbayo e Iglesia de Santiago de los Montes.JPG|center|128px]]
| [[Santiagu'l Monte]]
| [[:d:Q7420394|Q7420394]]
| [[Castrillón]]
| 301
| 5.34 km²
| 
| {{Coord|43.549405|-6.029015|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 176
| 
| [[Presno (parroquia)|Presno]]
| [[:d:Q955903|Q955903]]
| [[Castropol]]
| 235
| 23.67 km²
| 131
| {{Coord|43.462178|-6.991231|display=inline}}
| 33778
|-
| style='text-align:right'| 177
| [[Ficheru:Figueras01.jpg|center|128px]]
| [[As Figueiras (parroquia)|As Figueiras]]
| [[:d:Q3330125|Q3330125]]
| [[Castropol]]
| 630
| 3.1 km²
| 476
| {{Coord|43.538679|-7.022424|display=inline}}
| 33794
|-
| style='text-align:right'| 178
| 
| [[Balmonte (parroquia de Castropol)|Balmonte]]
| [[:d:Q4852368|Q4852368]]
| [[Castropol]]
| 166
| 39.84 km²
| 89
| {{Coord|43.442433|-6.942575|display=inline}}
| 33778
|-
| style='text-align:right'| 179
| [[Ficheru:Barres, Castropol, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Barres (parroquia)|Barres]]
| [[:d:Q4863395|Q4863395]]
| [[Castropol]]
| 540
| 7.13 km²
| 312
| {{Coord|43.539049|-7.002237|display=inline}}
| 33794
|-
| style='text-align:right'| 180
| 
| [[Castropol (parroquia)|Castropol]]
| [[:d:Q5050824|Q5050824]]
| [[Castropol]]
| 531
| 2.98 km²
| 365
| {{Coord|43.525937|-7.02805|display=inline}}
| 33760
|-
| style='text-align:right'| 181
| [[Ficheru:Moldes (Castropol, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[San Xuan (parroquia de Castropol)|San Xuan]]
| [[:d:Q5062999|Q5062999]]
| [[Castropol]]
| 346
| 7.89 km²
| 165
| {{Coord|43.515505|-7.025656|display=inline}}
| 33769
|-
| style='text-align:right'| 182
| 
| [[Siares (parroquia)|Siares]]
| [[:d:Q5195581|Q5195581]]
| [[Castropol]]
| 171
| 9.82 km²
| 83
| {{Coord|43.486014|-7.022906|display=inline}}
| 33769
|-
| style='text-align:right'| 183
| [[Ficheru:Tol (2).jpg|center|128px]]
| [[Tol (parroquia)|Tol]]
| [[:d:Q5196360|Q5196360]]
| [[Castropol]]
| 293
| 9.74 km²
| 117
| {{Coord|43.531656|-6.955825|display=inline}}
| 33740
|-
| style='text-align:right'| 184
| 
| [[Piñeira (parroquia de Castropol)|Piñeira]]
| [[:d:Q5198665|Q5198665]]
| [[Castropol]]
| 337
| 21.26 km²
| 193
| {{Coord|43.525064|-7.000595|display=inline}}
| 33769
|-
| style='text-align:right'| 185
| [[Ficheru:Orlé, Casu, Asturies.jpg|center|128px]]
| [[Orllé]]
| [[:d:Q404970|Q404970]]
| [[Casu]]
| 91
| 31.17 km²
| 
| {{Coord|43.197699|-5.325579|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 186
| [[Ficheru:Campo de Caso, Caso, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[El Campu (parroquia)|El Campu]]
| [[:d:Q3775140|Q3775140]]
| [[Casu]]
| 291
| 15.09 km²
| 257
| {{Coord|43.182357|-5.344019|display=inline}}
| 33990
|-
| style='text-align:right'| 187
| [[Ficheru:Bueres, Caso, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Bueres (parroquia)|Bueres]]
| [[:d:Q4985568|Q4985568]]
| [[Casu]]
| 124
| 27.65 km²
| 119
| {{Coord|43.209842|-5.350414|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 188
| [[Ficheru:Caleao.jpg|center|128px]]
| [[Caliao]]
| [[:d:Q5019204|Q5019204]]
| [[Casu]]
| 135
| 48.9 km²
| 143
| {{Coord|43.155028|-5.412021|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 189
| [[Ficheru:Caso 1991 01.jpg|center|128px]]
| [[Coballes (parroquia)|Coballes]]
| [[:d:Q5138688|Q5138688]]
| [[Casu]]
| 74
| 11.63 km²
| 84
| {{Coord|43.189985|-5.385339|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 190
| [[Ficheru:Sobrescastiello (Caso, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Sobrecastiellu]]
| [[:d:Q5195526|Q5195526]]
| [[Casu]]
| 337
| 87.62 km²
| 
| {{Coord|43.154278|-5.299825|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 191
| [[Ficheru:Felguerina (Caso, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Felguerina]]
| [[:d:Q5195997|Q5195997]]
| [[Casu]]
| 105
| 12.86 km²
| 
| {{Coord|43.151866|-5.373771|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 192
| 
| [[Tarna (parroquia)|Tarna]]
| [[:d:Q5197067|Q5197067]]
| [[Casu]]
| 56
| 30.72 km²
| 
| {{Coord|43.110063|-5.227131|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 193
| [[Ficheru:Tanes, Caso, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Tañes (parroquia)|Tañes]]
| [[:d:Q7682564|Q7682564]]
| [[Casu]]
| 163
| 21.51 km²
| 
| {{Coord|43.206505|-5.400508|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 194
| [[Ficheru:El Tozo (Caso, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[El Tozu (parroquia de Casu)|El Tozu]]
| [[:d:Q9089303|Q9089303]]
| [[Casu]]
| 48
| 19.47 km²
| 
| {{Coord|43.26642|-5.398797|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 195
| [[Ficheru:Parish and port of Lastres.JPG|center|128px]]
| [[Llastres (parroquia)|Llastres]]
| [[:d:Q1022266|Q1022266]]
| [[Colunga]]
| 835
| 12.3 km²
| 
| {{Coord|43.513519|-5.269754|display=inline}}
| 33330
|-
| style='text-align:right'| 196
| 
| [[Carrandi]]
| [[:d:Q5046017|Q5046017]]
| [[Colunga]]
| 95
| 9.95 km²
| 
| {{Coord|43.461908|-5.270665|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 197
| [[Ficheru:Lliberdón.JPG|center|128px]]
| [[Lliberdón (parroquia)|Lliberdón]]
| [[:d:Q5195325|Q5195325]]
| [[Colunga]]
| 174
| 14.12 km²
| 
| {{Coord|43.428671|-5.311674|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 198
| 
| [[La Riera (parroquia de Colunga)|La Riera]]
| [[:d:Q5198637|Q5198637]]
| [[Colunga]]
| 101
| 8.24 km²
| 
| {{Coord|43.475058|-5.284016|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 199
| [[Ficheru:Colunga.jpg|center|128px]]
| [[Colunga (parroquia)|Colunga]]
| [[:d:Q5296116|Q5296116]]
| [[Colunga]]
| 940
| 3.28 km²
| 
| {{Coord|43.484605|-5.268052|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 200
| [[Ficheru:Gobiendes (Colunga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Gobiendes (parroquia)|Gobiendes]]
| [[:d:Q5575504|Q5575504]]
| [[Colunga]]
| 259
| 17.96 km²
| 
| {{Coord|43.466848|-5.239325|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 201
| [[Ficheru:La Isla (Colunga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Isla]]
| [[:d:Q6463193|Q6463193]]
| [[Colunga]]
| 186
| 3.53 km²
| 
| {{Coord|43.48294|-5.226812|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 202
| [[Ficheru:Lué (Colunga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Llue (parroquia)|Llue]]
| [[:d:Q6699559|Q6699559]]
| [[Colunga]]
| 149
| 6.82 km²
| 
| {{Coord|43.495333|-5.31904|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 203
| 
| [[Pivierda]]
| [[:d:Q7199639|Q7199639]]
| [[Colunga]]
| 61
| 5.97 km²
| 
| {{Coord|43.452345|-5.334205|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 204
| [[Ficheru:Playa de La Griega (Colunga).JPG|center|128px]]
| [[San Xuan de la Duz]]
| [[:d:Q7414631|Q7414631]]
| [[Colunga]]
| 154
| 5.18 km²
| 
| {{Coord|43.490662|-5.264569|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 205
| [[Ficheru:Sales (Colunga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Sales (Colunga)|Sales]]
| [[:d:Q11009721|Q11009721]]
| [[Colunga]]
| 117
| 2.07 km²
| 
| {{Coord|43.48822|-5.287727|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 206
| [[Ficheru:Pernús (Colunga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Pernús (parroquia)|Pernús]]
| [[:d:Q11260742|Q11260742]]
| [[Colunga]]
| 78
| 5.42 km²
| 
| {{Coord|43.479722|-5.32512|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 207
| [[Ficheru:La Llera (Colunga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Llera (Colunga)|La Llera]]
| [[:d:Q103535904|Q103535904]]
| [[Colunga]]
| 13
| 1.84 km²
| 17
| {{Coord|43.480783|-5.343708|display=inline}}
| 33327
|-
| style='text-align:right'| 208
| 
| [[Les Vegues (parroquia)|Les Vegues]]
| [[:d:Q850321|Q850321]]
| [[Corvera]]
| 7085
| 0.63 km²
| 3159
| {{Coord|43.536195|-5.899325|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 209
| 
| [[Los Campos (parroquia)|Los Campos]]
| [[:d:Q987651|Q987651]]
| [[Corvera]]
| 3270
| 2.09 km²
| 1128
| {{Coord|43.535967|-5.890527|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 210
| 
| [[Villa (Corvera)|Villa]]
| [[:d:Q987683|Q987683]]
| [[Corvera]]
| 334
| 3.63 km²
| 139
| {{Coord|43.526382|-5.941546|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 211
| [[Ficheru:San Vicente de Trasona church.jpg|center|128px]]
| [[Tresona]]
| [[:d:Q1018062|Q1018062]]
| [[Corvera]]
| 2188
| 7.06 km²
| 942
| {{Coord|43.549394|-5.875819|display=inline}}
| 33468
|-
| style='text-align:right'| 212
| [[Ficheru:Cancienes, Corvera de Asturias (15-6-2021).jpg|center|128px]]
| [[Cancienes (parroquia)|Cancienes]]
| [[:d:Q5031476|Q5031476]]
| [[Corvera]]
| 1612
| 12.73 km²
| 692
| {{Coord|43.51309|-5.869392|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 213
| [[Ficheru:Molleda.JPG|center|128px]]
| [[Molleda]]
| [[:d:Q5198261|Q5198261]]
| [[Corvera]]
| 783
| 7.07 km²
| 269
| {{Coord|43.526142|-5.918246|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 214
| 
| [[Solís]]
| [[:d:Q5198550|Q5198550]]
| [[Corvera]]
| 358
| 12.78 km²
| 153
| {{Coord|43.496226|-5.859688|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 215
| 
| [[Folgueiras (parroquia)|Folgueiras]]
| [[:d:Q266792|Q266792]]
| [[Cuaña]]
| 995
| 12.1 km²
| 
| {{Coord|43.532023|-6.745424|display=inline}}
| 33719
|-
| style='text-align:right'| 216
| 
| [[Villacondide (parroquia)|Villacondide]]
| [[:d:Q829602|Q829602]]
| [[Cuaña]]
| 299
| 9.23 km²
| 
| {{Coord|43.505395|-6.742086|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 217
| 
| [[Cartavio (parroquia)|Cartavio]]
| [[:d:Q837789|Q837789]]
| [[Cuaña]]
| 544
| 10.03 km²
| 
| {{Coord|43.546269|-6.783267|display=inline}}
| 33719
|-
| style='text-align:right'| 218
| 
| [[Mouguías (parroquia)|Mouguías]]
| [[:d:Q837793|Q837793]]
| [[Cuaña]]
| 936
| 5.4 km²
| 
| {{Coord|43.548336|-6.740996|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 219
| [[Ficheru:Trelles.jpg|center|128px]]
| [[Trelles (parroquia)|Trelles]]
| [[:d:Q837809|Q837809]]
| [[Cuaña]]
| 212
| 11.7 km²
| 
| {{Coord|43.487983|-6.731234|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 220
| [[Ficheru:Coaña (Coaña, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Cuaña (parroquia)|Cuaña]]
| [[:d:Q5247517|Q5247517]]
| [[Cuaña]]
| 311
| 15.2 km²
| 
| {{Coord|43.514705|-6.751662|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 221
| 
| [[Llebredo (parroquia de Cuaña)|Llebredo]]
| [[:d:Q65295916|Q65295916]]
| [[Cuaña]]
| 20
| 2.2 km²
| 
| {{Coord|43.482311|-6.812531|display=inline}}
| 33756
|-
| style='text-align:right'| 222
| [[Ficheru:Faedo (Cudillero, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Faéu (parroquia)|Faéu]]
| [[:d:Q612197|Q612197]]
| [[Cuideiru]]
| 125
| 9.8 km²
| 
| {{Coord|43.520558|-6.180393|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 223
| [[Ficheru:Ballota (Cudillero, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Vaḷḷouta (parroquia)|Vaḷḷouta]]
| [[:d:Q805347|Q805347]]
| [[Cuideiru]]
| 198
| 11.38 km²
| 
| {{Coord|43.552664|-6.328691|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 224
| [[Ficheru:Oviñana (Cudillero, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Ouviñana (Cuideiru)|Ouviñana]]
| [[:d:Q3751178|Q3751178]]
| [[Cuideiru]]
| 485
| 5.31 km²
| 
| {{Coord|43.572178|-6.236807|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 225
| [[Ficheru:Cudillero1.jpg|center|128px]]
| [[Cuideiru (parroquia)|Cuideiru]]
| [[:d:Q5192533|Q5192533]]
| [[Cuideiru]]
| 1143
| 0.58 km²
| 
| {{Coord|43.562305|-6.146501|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 226
| [[Ficheru:San Martín de Luiña (Cudillero, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Samartín de Lluiña]]
| [[:d:Q5195459|Q5195459]]
| [[Cuideiru]]
| 955
| 36.66 km²
| 724
| {{Coord|43.545622|-6.218464|display=inline}}
| 33155
|-
| style='text-align:right'| 227
| 
| [[San Xuan de Piñera]]
| [[:d:Q5195485|Q5195485]]
| [[Cuideiru]]
| 657
| 9.77 km²
| 
| {{Coord|43.546496|-6.162473|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 228
| [[Ficheru:Soto de Luiña (Cudillero, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Soutu Lluiña (parroquia)|Soutu Lluiña]]
| [[:d:Q5195544|Q5195544]]
| [[Cuideiru]]
| 428
| 10.22 km²
| 
| {{Coord|43.561041|-6.230507|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 229
| [[Ficheru:Piñera (Cudillero, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Piñera (parroquia de Cuideiru)|Piñera]]
| [[:d:Q5196179|Q5196179]]
| [[Cuideiru]]
| 653
| 9.75 km²
| 
| {{Coord|43.548141|-6.156206|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 230
| [[Ficheru:Novellana (Cudillero, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Nuviana (parroquia)|Nuviana]]
| [[:d:Q5199457|Q5199457]]
| [[Cuideiru]]
| 278
| 8.03 km²
| 
| {{Coord|43.563518|-6.282694|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 231
| [[Ficheru:Aytodegana.jpg|center|128px]]
| [[Degaña (parroquia)|Degaña]]
| [[:d:Q163192|Q163192]]
| [[Degaña]]
| 241
| 45.53 km²
| 158
| {{Coord|42.940635|-6.570661|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 232
| 
| [[Zarréu (parroquia)|Zarréu]]
| [[:d:Q1017856|Q1017856]]
| [[Degaña]]
| 514
| 28.83 km²
| 369
| {{Coord|42.947822|-6.484636|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 233
| 
| [[Trabáu]]
| [[:d:Q1026738|Q1026738]]
| [[Degaña]]
| 24
| 12.81 km²
| 12
| {{Coord|42.959248|-6.646921|display=inline}}
| 33812
|-
| style='text-align:right'| 234
| [[Ficheru:Xío (Illano, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Xío]]
| [[:d:Q828943|Q828943]]
| [[Eilao]]
| 23
| 5.06 km²
| 
| {{Coord|43.360774|-6.844419|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 235
| 
| [[Eirías (parroquia)|Eirías]]
| [[:d:Q829061|Q829061]]
| [[Eilao]]
| 33
| 25.89 km²
| 
| {{Coord|43.314609|-6.807491|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 236
| [[Ficheru:Lantero (Eilao).jpg|center|128px]]
| [[Buyaso (parroquia)|Buyaso]]
| [[:d:Q4996694|Q4996694]]
| [[Eilao]]
| 57
| 16.42 km²
| 
| {{Coord|43.349185|-6.826358|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 237
| [[Ficheru:Illano (Illano, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Eilao (parroquia)|Eilao]]
| [[:d:Q5998774|Q5998774]]
| [[Eilao]]
| 160
| 39.34 km²
| 247
| {{Coord|43.332941|-6.865398|display=inline}}
| 33734
|-
| style='text-align:right'| 238
| 
| [[A Ronda (Eilao)|A Ronda]]
| [[:d:Q7365522|Q7365522]]
| [[Eilao]]
| 16
| 15.75 km²
| 
| {{Coord|43.386641|-6.890689|display=inline}}
| 33728
|-
| style='text-align:right'| 239
| [[Ficheru:El Franco-Arancedo-camino señalizado.jpg|center|128px]]
| [[Arancedo (parroquia)|Arancedo]]
| [[:d:Q625915|Q625915]]
| [[El Franco]]
| 189
| 9.29 km²
| 
| {{Coord|43.504092|-6.826864|display=inline}}
| 33756
|-
| style='text-align:right'| 240
| [[Ficheru:Lebredo (El Franco, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Llebredo (parroquia)|Llebredo]]
| [[:d:Q837767|Q837767]]
| [[El Franco]]&lt;br/&gt;[[Cuaña]]&lt;br/&gt;[[Bual]]
| 
| 
| 
| {{Coord|43.484464|-6.818794|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 241
| 
| [[Miudes (parroquia)|Miudes]]
| [[:d:Q837781|Q837781]]
| [[El Franco]]
| 491
| 14.81 km²
| 
| {{Coord|43.530767|-6.807875|display=inline}}
| 33758
|-
| style='text-align:right'| 242
| [[Ficheru:La Caridad (El Franco, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[A Caridá (parroquia)|A Caridá]]
| [[:d:Q837797|Q837797]]
| [[El Franco]]
| 1843
| 4.53 km²
| 
| {{Coord|43.5515|-6.828981|display=inline}}
| 33750
|-
| style='text-align:right'| 243
| 
| [[Valdepares (parroquia)|Valdepares]]
| [[:d:Q837801|Q837801]]
| [[El Franco]]
| 713
| 7.32 km²
| 
| {{Coord|43.559803|-6.859369|display=inline}}
| 33746
|-
| style='text-align:right'| 244
| 
| [[A Braña (parroquia)|A Braña]]
| [[:d:Q1798642|Q1798642]]
| [[El Franco]]
| 137
| 17.65 km²
| 
| {{Coord|43.475686|-6.858944|display=inline}}
| 33757
|-
| style='text-align:right'| 245
| 
| [[San Xuan de Prendonés]]
| [[:d:Q2108740|Q2108740]]
| [[El Franco]]
| 242
| 12.46 km²
| 
| {{Coord|43.534819|-6.856614|display=inline}}
| 33759
|-
| style='text-align:right'| 246
| 
| [[Villalmarzo (parroquia)|Villalmarzo]]
| [[:d:Q2526058|Q2526058]]
| [[El Franco]]
| 96
| 6.37 km²
| 
| {{Coord|43.507786|-6.848442|display=inline}}
| 33759
|-
| style='text-align:right'| 247
| [[Ficheru:Lebredo (El Franco, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Llebredo (parroquia d'El Franco)|Llebredo]]
| [[:d:Q69988565|Q69988565]]
| [[El Franco]]
| 39
| 5.78 km²
| 22
| {{Coord|43.483263|-6.821928|display=inline}}
| 33756
|-
| style='text-align:right'| 248
| [[Ficheru:Alles - 1.jpg|center|128px]]
| [[Alles]]
| [[:d:Q4732161|Q4732161]]
| [[El Valle Altu de Peñamellera]]
| 158
| 17.61 km²
| 147
| {{Coord|43.333794|-4.705668|display=inline}}
| 33578
|-
| style='text-align:right'| 249
| 
| [[Trescares]]
| [[:d:Q5195407|Q5195407]]
| [[El Valle Altu de Peñamellera]]
| 35
| 1.74 km²
| 30
| {{Coord|43.31798|-4.708864|display=inline}}
| 33576
|-
| style='text-align:right'| 250
| 
| [[Cáraves]]
| [[:d:Q5196255|Q5196255]]
| [[El Valle Altu de Peñamellera]]
| 13
| 3.8 km²
| 13
| {{Coord|43.316257|-4.727054|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 251
| [[Ficheru:Pueblu wiki.jpg|center|128px]]
| [[Ruenes]]
| [[:d:Q5199223|Q5199223]]
| [[El Valle Altu de Peñamellera]]
| 113
| 16.01 km²
| 133
| {{Coord|43.33162|-4.741811|display=inline}}
| 33576
|-
| style='text-align:right'| 252
| [[Ficheru:Vista-llonin-desde-cuera.jpg|center|128px]]
| [[Llonín]]
| [[:d:Q6662199|Q6662199]]
| [[El Valle Altu de Peñamellera]]
| 65
| 7.29 km²
| 63
| {{Coord|43.335144|-4.649886|display=inline}}
| 33578
|-
| style='text-align:right'| 253
| [[Ficheru:Vista parcial d'Oceñu.JPG|center|128px]]
| [[Oceño]]
| [[:d:Q7076288|Q7076288]]
| [[El Valle Altu de Peñamellera]]
| 57
| 18.86 km²
| 22
| {{Coord|43.297305|-4.736393|display=inline}}
| 33576
|-
| style='text-align:right'| 254
| [[Ficheru:Rozagás (Peñamellera Alta, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Rozagás]]
| [[:d:Q7375309|Q7375309]]
| [[El Valle Altu de Peñamellera]]
| 20
| 9.03 km²
| 16
| {{Coord|43.327272|-4.766972|display=inline}}
| 33576
|-
| style='text-align:right'| 255
| 
| [[Mier]]
| [[:d:Q11031918|Q11031918]]
| [[El Valle Altu de Peñamellera]]
| 55
| 17.84 km²
| 58
| {{Coord|43.314451|-4.673496|display=inline}}
| 33577
|-
| style='text-align:right'| 256
| [[Ficheru:Abándames (Peñamellera Baja, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Abándames (parroquia)|Abándames]]
| [[:d:Q336830|Q336830]]
| [[El Valle Baju de Peñamellera]]
| 127
| 7.13 km²
| 
| {{Coord|43.325649|-4.60202|display=inline}}
| 33579
|-
| style='text-align:right'| 257
| [[Ficheru:Alevia (Peñamellera Baja, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Alevia]]
| [[:d:Q952743|Q952743]]
| [[El Valle Baju de Peñamellera]]
| 63
| 7.89 km²
| 
| {{Coord|43.335358|-4.596724|display=inline}}
| 33579
|-
| style='text-align:right'| 258
| [[Ficheru:Panes, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Panes (parroquia)|Panes]]
| [[:d:Q952756|Q952756]]
| [[El Valle Baju de Peñamellera]]
| 552
| 16.58 km²
| 
| {{Coord|43.323894|-4.58256|display=inline}}
| 33570
|-
| style='text-align:right'| 259
| 
| [[Buelles (parroquia)|Buelles]]
| [[:d:Q1001735|Q1001735]]
| [[El Valle Baju de Peñamellera]]
| 107
| 3.86 km²
| 
| {{Coord|43.335299|-4.535289|display=inline}}
| 33579
|-
| style='text-align:right'| 260
| [[Ficheru:San Esteban de Cuñaba.JPG|center|128px]]
| [[Cuñaba (parroquia)|Cuñaba]]
| [[:d:Q1146809|Q1146809]]
| [[El Valle Baju de Peñamellera]]
| 39
| 16.59 km²
| 
| {{Coord|43.289333|-4.635827|display=inline}}
| 33579
|-
| style='text-align:right'| 261
| 
| [[Merodio]]
| [[:d:Q1741189|Q1741189]]
| [[El Valle Baju de Peñamellera]]
| 72
| 15.42 km²
| 
| {{Coord|43.319198|-4.54068|display=inline}}
| 33579
|-
| style='text-align:right'| 262
| 
| [[Siejo]]
| [[:d:Q2284208|Q2284208]]
| [[El Valle Baju de Peñamellera]]
| 92
| 1.95 km²
| 
| {{Coord|43.328126|-4.585803|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 263
| 
| [[Tobes (parroquia)|Tobes]]
| [[:d:Q2437671|Q2437671]]
| [[El Valle Baju de Peñamellera]]
| 90
| 10.98 km²
| 
| {{Coord|43.317633|-4.627707|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 264
| 
| [[Narganes]]
| [[:d:Q86926464|Q86926464]]
| [[El Valle Baju de Peñamellera]]
| 49
| 3.65 km²
| 
| {{Coord|43.337214|-4.553472|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 265
| [[Ficheru:Lluanco.jpg|center|128px]]
| [[Lluanco (parroquia)|Lluanco]]
| [[:d:Q859804|Q859804]]
| [[Gozón]]
| 5860
| 4.42 km²
| 
| {{Coord|43.616547|-5.788131|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 266
| [[Ficheru:0804banugues 026.jpg|center|128px]]
| [[Bañugues]]
| [[:d:Q3775146|Q3775146]]
| [[Gozón]]
| 591
| 4.17 km²
| 358
| {{Coord|43.633357|-5.819701|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 267
| 
| [[Santiao d'Ambiedes]]
| [[:d:Q4741417|Q4741417]]
| [[Gozón]]
| 631
| 13.64 km²
| 
| {{Coord|43.585722|-5.881265|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 268
| 
| [[Bocines]]
| [[:d:Q4936268|Q4936268]]
| [[Gozón]]
| 511
| 8.8
| 
| {{Coord|43.601646|-5.802112|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 269
| 
| [[Cardo]]
| [[:d:Q5038762|Q5038762]]
| [[Gozón]]
| 430
| 10.24 km²
| 
| {{Coord|43.578244|-5.841896|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 270
| 
| [[Llaviana (Gozón)|Llaviana]]
| [[:d:Q5195535|Q5195535]]
| [[Gozón]]
| 372
| 4.47 km²
| 
| {{Coord|43.589519|-5.90907|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 271
| [[Ficheru:Vioño (Gozón).JPG|center|128px]]
| [[Vioño (parroquia)|Vioño]]
| [[:d:Q5196011|Q5196011]]
| [[Gozón]]
| 159
| 3.08 km²
| 
| {{Coord|43.59969|-5.85926|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 272
| 
| [[Eres (parroquia)|Eres]]
| [[:d:Q5738222|Q5738222]]
| [[Gozón]]
| 197
| 3.33 km²
| 
| {{Coord|43.621412|-5.826504|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 273
| 
| [[Santolaya (Gozón)|Santolaya]]
| [[:d:Q6991056|Q6991056]]
| [[Gozón]]
| 697
| 8.43 km²
| 
| {{Coord|43.611504|-5.81682|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 274
| [[Ficheru:San Martín de Podes.jpg|center|128px]]
| [[Samartín de Podes]]
| [[:d:Q7206709|Q7206709]]
| [[Gozón]]
| 327
| 7.05 km²
| 
| {{Coord|43.612913|-5.888389|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 275
| [[Ficheru:Iglesia de Verdicio, Gozón, vista desde el este.jpg|center|128px]]
| [[Verdicio]]
| [[:d:Q7921115|Q7921115]]
| [[Gozón]]
| 227
| 5.52 km²
| 
| {{Coord|43.626322|-5.860027|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 276
| [[Ficheru:Faro de Peñas.jpg|center|128px]]
| [[Viodo (parroquia)|Viodo]]
| [[:d:Q7932984|Q7932984]]
| [[Gozón]]
| 233
| 5.84 km²
| 
| {{Coord|43.640383|-5.841354|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 277
| [[Ficheru:Iglesia de San Jorge (Manzaneda), concejo de Gozón - 18.jpg|center|128px]]
| [[Mazaneda (Gozón)|Mazaneda]]
| [[:d:Q10992983|Q10992983]]
| [[Gozón]]
| 159
| 3.32 km²
| 
| {{Coord|43.605312|-5.875634|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 278
| 
| [[Trabada (parroquia)|Trabada]]
| [[:d:Q581483|Q581483]]
| [[Grandas de Salime]]
| 48
| 21.02 km²
| 43
| {{Coord|43.201823|-6.940405|display=inline}}
| 33738
|-
| style='text-align:right'| 279
| 
| [[Vitos (parroquia)|Vitos]]
| [[:d:Q828965|Q828965]]
| [[Grandas de Salime]]
| 7
| 7.19 km²
| 9
| {{Coord|43.220766|-6.932257|display=inline}}
| 33730
|-
| style='text-align:right'| 280
| 
| [[Villarpedre]]
| [[:d:Q828987|Q828987]]
| [[Grandas de Salime]]
| 3
| 9.64 km²
| 4
| {{Coord|43.187801|-6.853628|display=inline}}
| 33887
|-
| style='text-align:right'| 281
| 
| [[Grandas de Salime (parroquia)|Grandas de Salime]]
| [[:d:Q828997|Q828997]]
| [[Grandas de Salime]]
| 609
| 41.14 km²
| 456
| {{Coord|43.221149|-6.879891|display=inline}}
| 33730
|-
| style='text-align:right'| 282
| [[Ficheru:La Mesa (Grandas de Salime, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[A Mesa (parroquia)|A Mesa]]
| [[:d:Q829010|Q829010]]
| [[Grandas de Salime]]
| 26
| 14.8 km²
| 11
| {{Coord|43.218149|-6.801593|display=inline}}
| 33887
|-
| style='text-align:right'| 283
| 
| [[Negueira]]
| [[:d:Q829018|Q829018]]
| [[Grandas de Salime]]
| 15
| 6.36 km²
| 15
| {{Coord|43.16127|-6.900008|display=inline}}
| 33730
|-
| style='text-align:right'| 284
| 
| [[Penafonte (parroquia)|Penafonte]]
| [[:d:Q829095|Q829095]]
| [[Grandas de Salime]]
| 74
| 14.35 km²
| 43
| {{Coord|43.16249|-6.940362|display=inline}}
| 33739
|-
| style='text-align:right'| 285
| [[Ficheru:P7090263 peniaflor Grado.jpg|center|128px]]
| [[Peñaflor (parroquia)|Peñaflor]]
| [[:d:Q953838|Q953838]]
| [[Grau]]
| 225
| 5.81 km²
| 
| {{Coord|43.402355|-6.045725|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 286
| [[Ficheru:La Mata (Grado, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Mata (Grau)|La Mata]]
| [[:d:Q2834823|Q2834823]]
| [[Grau]]
| 488
| 13.59 km²
| 
| {{Coord|43.380573|-6.063449|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 287
| [[Ficheru:Santianes (Grado, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Santianes de Molenes]]
| [[:d:Q2917614|Q2917614]]
| [[Grau]]
| 95
| 12.51 km²
| 160
| {{Coord|43.295977|-6.150489|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 288
| [[Ficheru:Horreodesama.JPG|center|128px]]
| [[Sama (Grau)|Sama]]
| [[:d:Q3470603|Q3470603]]
| [[Grau]]
| 140
| 13.58 km²
| 136
| {{Coord|43.31311|-6.017379|display=inline}}
| 33825
|-
| style='text-align:right'| 289
| [[Ficheru:Ambás Grado.JPG|center|128px]]
| [[Ambás (parroquia de Grau)|Ambás]]
| [[:d:Q4742032|Q4742032]]
| [[Grau]]
| 20
| 4.69 km²
| 35
| {{Coord|43.318835|-6.129479|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 290
| [[Ficheru:Bayo (Grao, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Vayu]]
| [[:d:Q4874680|Q4874680]]
| [[Grau]]
| 136
| 6.64 km²
| 
| {{Coord|43.337794|-6.031713|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 291
| 
| [[Berció]]
| [[:d:Q4891111|Q4891111]]
| [[Grau]]
| 99
| 1.7 km²
| 
| {{Coord|43.364661|-5.979486|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 292
| [[Ficheru:Báscones (Grado, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Báscones (parroquia)|Báscones]]
| [[:d:Q5004852|Q5004852]]
| [[Grau]]
| 222
| 7.81 km²
| 
| {{Coord|43.360088|-6.00013|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 293
| [[Ficheru:Escueles de Cabruñana.JPG|center|128px]]
| [[Cabruñana (parroquia)|Cabruñana]]
| [[:d:Q5015856|Q5015856]]
| [[Grau]]
| 42
| 3.12 km²
| 
| {{Coord|43.398452|-6.122103|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 294
| [[Ficheru:Castañedo (Grado, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Castañéu (Grau)|Castañéu]]
| [[:d:Q5049630|Q5049630]]
| [[Grau]]
| 220
| 3.99 km²
| 
| {{Coord|43.399644|-6.071924|display=inline}}
| 33828
|-
| style='text-align:right'| 295
| [[Ficheru:Sorribas, Grado 04.jpg|center|128px]]
| [[Sorribas (parroquia)|Sorribas]]
| [[:d:Q5127961|Q5127961]]
| [[Grau]]
| 24
| 4.5 km²
| 35
| {{Coord|43.326578|-6.142768|display=inline}}
| 33826
|-
| style='text-align:right'| 296
| 
| [[Cuaya (parroquia)|Cuaya]]
| [[:d:Q5138014|Q5138014]]
| [[Grau]]
| 120
| 14.09 km²
| 
| {{Coord|43.334947|-6.053932|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 297
| [[Ficheru:Ilesia de Restiellu.jpg|center|128px]]
| [[Restiellu (parroquia)|Restiellu]]
| [[:d:Q5195158|Q5195158]]
| [[Grau]]
| 30
| 8.14 km²
| 
| {{Coord|43.289167|-6.180882|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 298
| [[Ficheru:Rañeces (Grau).JPG|center|128px]]
| [[Rañeces (parroquia)|Rañeces]]
| [[:d:Q5195202|Q5195202]]
| [[Grau]]
| 89
| 4.83 km²
| 
| {{Coord|43.347738|-6.068118|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 299
| 
| [[Rodiles (parroquia)|Rodiles]]
| [[:d:Q5195447|Q5195447]]
| [[Grau]]
| 43
| 7.52 km²
| 33
| {{Coord|43.33927|-6.08555|display=inline}}
| 33826
|-
| style='text-align:right'| 300
| [[Ficheru:Pereda, Grau, Asturies.jpg|center|128px]]
| [[Pereda (parroquia)|Pereda]]
| [[:d:Q5195493|Q5195493]]
| [[Grau]]
| 148
| 12.36 km²
| 129
| {{Coord|43.356201|-6.092759|display=inline}}
| 33829
|-
| style='text-align:right'| 301
| [[Ficheru:RubianoGrado.JPG|center|128px]]
| [[Rubianu]]
| [[:d:Q5195510|Q5195510]]
| [[Grau]]
| 9
| 5.79 km²
| 
| {{Coord|43.309603|-6.105094|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 302
| 
| [[Samartín (parroquia de Grau)|Samartín]]
| [[:d:Q5195546|Q5195546]]
| [[Grau]]
| 244
| 13.61 km²
| 
| {{Coord|43.364373|-6.039302|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 303
| [[Ficheru:Capiella de San Adrianu (San Adrianu, Gráu).jpg|center|128px]]
| [[San Adrianu (parroquia)|San Adrianu]]
| [[:d:Q5196086|Q5196086]]
| [[Grau]]
| 0
| 10.02 km²
| 0
| {{Coord|43.286628|-6.05973|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 304
| 
| [[Santa María Grau]]
| [[:d:Q5196199|Q5196199]]
| [[Grau]]
| 94
| 2.8 km²
| 
| {{Coord|43.388394|-6.069985|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 305
| [[Ficheru:Villapañada (Grado, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[San Xuan (parroquia de Grau)|San Xuan]]
| [[:d:Q5198238|Q5198238]]
| [[Grau]]
| 169
| 4.4 km²
| 
| {{Coord|43.391719|-6.097975|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 306
| 
| [[Santa María Villandás]]
| [[:d:Q5198335|Q5198335]]
| [[Grau]]
| 68
| 12.4 km²
| 135
| {{Coord|43.30814|-6.168908|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 307
| [[Ficheru:Vigaña (Grao, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Vigaña (Grau)|Vigaña]]
| [[:d:Q5198389|Q5198389]]
| [[Grau]]
| 18
| 3.06 km²
| 31
| {{Coord|43.302798|-6.185923|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 308
| 
| [[Grau (parroquia)|Grau]]
| [[:d:Q5198431|Q5198431]]
| [[Grau]]
| 6776
| 3.17 km²
| 
| {{Coord|43.388394|-6.069985|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 309
| [[Ficheru:Las Villas (Grao, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Las Villas (parroquia)|Las Villas]]
| [[:d:Q5198612|Q5198612]]
| [[Grau]]
| 18
| 11.35 km²
| 
| {{Coord|43.231807|-6.173432|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 310
| [[Ficheru:Ilesia de Villamarín.jpg|center|128px]]
| [[Villamarín (Grau)|Villamarín]]
| [[:d:Q5198675|Q5198675]]
| [[Grau]]
| 25
| 10.19 km²
| 59
| {{Coord|43.261846|-6.157503|display=inline}}
| 33826
|-
| style='text-align:right'| 311
| [[Ficheru:Ref.0315..jpg|center|128px]]
| [[El Freisnu (parroquia)|El Freisnu]]
| [[:d:Q5198702|Q5198702]]
| [[Grau]]
| 106
| 5.14 km²
| 
| {{Coord|43.386084|-6.120441|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 312
| [[Ficheru:Tolinas (Grado, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Tolinas]]
| [[:d:Q7814274|Q7814274]]
| [[Grau]]
| 12
| 9.86 km²
| 29
| {{Coord|43.227687|-6.181626|display=inline}}
| 33826
|-
| style='text-align:right'| 313
| [[Ficheru:Marentes (Ibias, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Marentes (parroquia)|Marentes]]
| [[:d:Q611773|Q611773]]
| [[Ibias]]
| 37
| 15.01 km²
| 
| {{Coord|43.080865|-6.899379|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 314
| [[Ficheru:San Clemente (Ibias, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[San Cremente (parroquia)|San Cremente]]
| [[:d:Q749861|Q749861]]
| [[Ibias]]
| 55
| 42.23 km²
| 
| {{Coord|42.987379|-6.812045|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 315
| [[Ficheru:Pelliceira (Ibias, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Piliceira (parroquia)|Piliceira]]
| [[:d:Q845267|Q845267]]
| [[Ibias]]
| 5
| 17.75 km²
| 
| {{Coord|42.942504|-6.834105|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 316
| [[Ficheru:Cecos (Ibias, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Cecos (parroquia)|Cecos]]
| [[:d:Q845287|Q845287]]
| [[Ibias]]
| 170
| 37.9 km²
| 
| {{Coord|43.022837|-6.853741|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 317
| [[Ficheru:Santa Comba Os Coutos (Ibias, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Os Coutos]]
| [[:d:Q845291|Q845291]]
| [[Ibias]]
| 47
| 9.354 km²
| 
| {{Coord|43.016616|-6.971764|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 318
| 
| [[Taladriz (parroquia)|Taladriz]]
| [[:d:Q845322|Q845322]]
| [[Ibias]]
| 32
| 36.56 km²
| 
| {{Coord|42.959577|-6.730031|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 319
| 
| [[A Estierna (parroquia)|A Estierna]]
| [[:d:Q1018035|Q1018035]]
| [[Ibias]]
| 16
| 12.37 km²
| 
| {{Coord|42.95708|-6.664166|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 320
| [[Ficheru:Villares de abajo.jpg|center|128px]]
| [[Tormaleo (parroquia)|Tormaleo]]
| [[:d:Q1766678|Q1766678]]
| [[Ibias]]
| 299
| 36.59 km²
| 
| {{Coord|42.941236|-6.745168|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 321
| [[Ficheru:San Antolín (Ibias, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Santantolín (parroquia)|Santantolín]]
| [[:d:Q2219222|Q2219222]]
| [[Ibias]]
| 283
| 24.99 km²
| 
| {{Coord|43.038502|-6.869939|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 322
| [[Ficheru:SENA (Ibias, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Sena (parroquia)|Sena]]
| [[:d:Q2269607|Q2269607]]
| [[Ibias]]
| 71
| 33.56 km²
| 
| {{Coord|43.050396|-6.952234|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 323
| [[Ficheru:Seroiro (Ibias, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Seroiro (parroquia)|Seroiro]]
| [[:d:Q2273809|Q2273809]]
| [[Ibias]]
| 102
| 67.09 km²
| 
| {{Coord|43.059782|-6.821752|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 324
| [[Ficheru:La Peral (Illas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Peral (parroquia)|La Peral]]
| [[:d:Q987692|Q987692]]
| [[Illas]]
| 230
| 7.13 km²
| 90
| {{Coord|43.483333|-6|display=inline}}
| 33414
|-
| style='text-align:right'| 325
| 
| [[Villa (Illas)|Villa]]
| [[:d:Q2524787|Q2524787]]
| [[Illas]]
| 204
| 6.22 km²
| 75
| {{Coord|43.51494|-5.94499|display=inline}}
| 33411
|-
| style='text-align:right'| 326
| 
| [[Illas (parroquia)|Illas]]
| [[:d:Q3826768|Q3826768]]
| [[Illas]]
| 600
| 13.31 km²
| 264
| {{Coord|43.495714|-5.972188|display=inline}}
| 33411&lt;br/&gt;33412&lt;br/&gt;33414
|-
| style='text-align:right'| 327
| [[Ficheru:Ref.0100.jpg|center|128px]]
| [[Teyego (parroquia)|Teyego]]
| [[:d:Q3462486|Q3462486]]
| [[La Ribera]]
| 211
| 6.21 km²
| 
| {{Coord|43.299019|-5.867679|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 328
| [[Ficheru:Ferreros (Ribera de Arriba, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Ferreros (parroquia)|Ferreros]]
| [[:d:Q13147177|Q13147177]]
| [[La Ribera]]
| 775
| 4.73 km²
| 
| {{Coord|43.317741|-5.875096|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 329
| 
| [[Palombar (parroquia)|Palombar]]
| [[:d:Q13147841|Q13147841]]
| [[La Ribera]]
| 158
| 5.68 km²
| 
| {{Coord|43.308281|-5.910899|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 330
| [[Ficheru:Soto de Ribera (Ribera de Arriba, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Soto Ribera (parroquia)|Soto Ribera]]
| [[:d:Q21716750|Q21716750]]
| [[La Ribera]]
| 365
| 2.86 km²
| 
| {{Coord|43.310986|-5.878427|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 331
| [[Ficheru:Soto de Rey train station.jpg|center|128px]]
| [[Perera (La Ribera)|Perera]]
| [[:d:Q86998990|Q86998990]]
| [[La Ribera]]
| 345
| 2.5 km²
| 
| {{Coord|43.316646|-5.857361|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 332
| [[Ficheru:Biedes.jpg|center|128px]]
| [[Biedes (parroquia)|Biedes]]
| [[:d:Q857174|Q857174]]
| [[Les Regueres]]
| 242
| 11.61 km²
| 128
| {{Coord|43.427215|-5.93587|display=inline}}
| 33190
|-
| style='text-align:right'| 333
| [[Ficheru:Trasmonte (Las Regueras, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Tresmonte (Les Regueres)|Tresmonte]]
| [[:d:Q975548|Q975548]]
| [[Les Regueres]]
| 282
| 15.69 km²
| 
| {{Coord|43.439223|-5.976862|display=inline}}
| 33190
|-
| style='text-align:right'| 334
| [[Ficheru:Escamplero, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[L'Escampleru (parroquia)|L'Escampleru]]
| [[:d:Q987597|Q987597]]
| [[Les Regueres]]
| 650
| 12.09 km²
| 
| {{Coord|43.391633|-5.954961|display=inline}}
| 33191
|-
| style='text-align:right'| 335
| [[Ficheru:Camino Primitivo, La Fuente, Valduno 01.jpg|center|128px]]
| [[Valdunu (parroquia)|Valdunu]]
| [[:d:Q987640|Q987640]]
| [[Les Regueres]]
| 269
| 12.54 km²
| 
| {{Coord|43.391464|-6.003334|display=inline}}
| 33190
|-
| style='text-align:right'| 336
| [[Ficheru:Soto (Las Regueras, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Sotu (parroquia de Les Regueres)|Sotu]]
| [[:d:Q987660|Q987660]]
| [[Les Regueres]]
| 112
| 5.51 km²
| 
| {{Coord|43.428777|-5.981932|display=inline}}
| 33190
|-
| style='text-align:right'| 337
| [[Ficheru:Santullano (Las Regueras, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Santuyanu (parroquia de Les Regueres)|Santuyanu]]
| [[:d:Q1340313|Q1340313]]
| [[Les Regueres]]
| 321
| 8.41 km²
| 128
| {{Coord|43.414482|-5.966973|display=inline}}
| 33190
|-
| style='text-align:right'| 338
| 
| [[Bonielles (parroquia)|Bonielles]]
| [[:d:Q5128492|Q5128492]]
| [[Llanera]]
| 152
| 6.87 km²
| 
| {{Coord|43.452163|-5.907416|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 339
| 
| [[Ables (parroquia)|Ables]]
| [[:d:Q5655159|Q5655159]]
| [[Llanera]]
| 391
| 4.27 km²
| 
| {{Coord|43.427522|-5.858054|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 340
| [[Ficheru:Arlós (Llanera, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Arlós]]
| [[:d:Q5704331|Q5704331]]
| [[Llanera]]
| 338
| 11.3 km²
| 
| {{Coord|43.482216|-5.904654|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 341
| [[Ficheru:Villardeveyo (Llanera, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Villardebeyo]]
| [[:d:Q6712268|Q6712268]]
| [[Llanera]]
| 615
| 13.74 km²
| 
| {{Coord|43.470908|-5.838712|display=inline}}
| 33422
|-
| style='text-align:right'| 342
| 
| [[Cayés]]
| [[:d:Q8343049|Q8343049]]
| [[Llanera]]
| 413
| 4.02 km²
| 
| {{Coord|43.416386|-5.837026|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 343
| 
| [[Ferroñes (parroquia)|Ferroñes]]
| [[:d:Q8961493|Q8961493]]
| [[Llanera]]
| 170
| 7.29 km²
| 
| {{Coord|43.477463|-5.868261|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 344
| 
| [[Posada (parroquia de Llanera)|Posada]]
| [[:d:Q9070639|Q9070639]]
| [[Llanera]]
| 3368
| 5.73 km²
| 
| {{Coord|43.439975|-5.862348|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 345
| 
| [[Pruvia (parroquia)|Pruvia]]
| [[:d:Q13147927|Q13147927]]
| [[Llanera]]
| 2783
| 10.86 km²
| 
| {{Coord|43.451858|-5.765953|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 346
| [[Ficheru:San Cucao (LLanera, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[San Cucao (parroquia)|San Cucao]]
| [[:d:Q13148009|Q13148009]]
| [[Llanera]]
| 747
| 13.4 km²
| 
| {{Coord|43.430493|-5.894196|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 347
| 
| [[Santa Cruz (parroquia de Llanera)|Santa Cruz]]
| [[:d:Q13148016|Q13148016]]
| [[Llanera]]
| 254
| 13.28 km²
| 
| {{Coord|43.462931|-5.932482|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 348
| [[Ficheru:Lugo (Llanera, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Llugo]]
| [[:d:Q23013344|Q23013344]]
| [[Llanera]]
| 4705
| 15.93 km²
| 1696
| {{Coord|43.439055|-5.821504|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 349
| [[Ficheru:Church at Niembro 3 com.jpg|center|128px]]
| [[Barru (parroquia)|Barru]]
| [[:d:Q679700|Q679700]]
| [[Llanes]]
| 457
| 8.1 km²
| 
| {{Coord|43.434773|-4.830642|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 350
| [[Ficheru:Pría - Iglesia de San Pedro.jpg|center|128px]]
| [[Pría]]
| [[:d:Q837776|Q837776]]
| [[Llanes]]
| 495
| 11.79 km²
| 
| {{Coord|43.444438|-4.969714|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 351
| [[Ficheru:Naves (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Naves (parroquia de Llanes)|Naves]]
| [[:d:Q837784|Q837784]]
| [[Llanes]]
| 149
| 4.72 km²
| 
| {{Coord|43.439482|-4.88985|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 352
| [[Ficheru:Hontoria (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Ḥontoria (parroquia)|Ḥontoria]]
| [[:d:Q978566|Q978566]]
| [[Llanes]]
| 346
| 6.23 km²
| 
| {{Coord|43.445789|-4.911303|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 353
| [[Ficheru:Nueva (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Nueva (parroquia)|Nueva]]
| [[:d:Q1522401|Q1522401]]
| [[Llanes]]
| 716
| 25.42 km²
| 
| {{Coord|43.437217|-4.939082|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 354
| [[Ficheru:Ardisana (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Ardisana (parroquia)|Ardisana]]
| [[:d:Q2185508|Q2185508]]
| [[Llanes]]
| 281
| 25.19 km²
| 
| {{Coord|43.385201|-4.942732|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 355
| [[Ficheru:Posada (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Posada (parroquia de Llanes)|Posada]]
| [[:d:Q2880646|Q2880646]]
| [[Llanes]]
| 1985
| 15.54 km²
| 
| {{Coord|43.424598|-4.862305|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 356
| [[Ficheru:Iglesia de San Salvador de Celorio.jpg|center|128px]]
| [[Celoriu (Llanes)|Celoriu]]
| [[:d:Q3326357|Q3326357]]
| [[Llanes]]
| 409
| 11.66 km²
| 
| {{Coord|43.426757|-4.808162|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 357
| 
| [[Tresgrandas]]
| [[:d:Q3818084|Q3818084]]
| [[Llanes]]
| 62
| 3.32 km²
| 
| {{Coord|43.379611|-4.609859|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 358
| [[Ficheru:Andrin (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Andrín (Llanes)|Andrín]]
| [[:d:Q4760308|Q4760308]]
| [[Llanes]]
| 152
| 4.27 km²
| 
| {{Coord|43.406536|-4.71802|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 359
| [[Ficheru:Parroquia de Caldueñu, Llanes, Asturias - panoramio.jpg|center|128px]]
| [[Caldueñu]]
| [[:d:Q5019124|Q5019124]]
| [[Llanes]]
| 163
| 14.41 km²
| 
| {{Coord|43.375333|-4.881314|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 360
| 
| [[Carranzo]]
| [[:d:Q5046021|Q5046021]]
| [[Llanes]]
| 111
| 2.15 km²
| 
| {{Coord|43.378386|-4.629578|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 361
| [[Ficheru:Vidiago (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Vidiago (parroquia)|Vidiago]]
| [[:d:Q5194796|Q5194796]]
| [[Llanes]]
| 222
| 17 km²
| 
| {{Coord|43.397784|-4.664427|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 362
| [[Ficheru:Porrúa, 01, vista de la población.jpg|center|128px]]
| [[Porrúa]]
| [[:d:Q5195357|Q5195357]]
| [[Llanes]]
| 440
| 10.59 km²
| 
| {{Coord|43.411738|-4.801292|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 363
| [[Ficheru:La Borbolla (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Borbolla (Llanes)|La Borbolla]]
| [[:d:Q5195504|Q5195504]]
| [[Llanes]]
| 153
| 11.61 km²
| 
| {{Coord|43.370817|-4.636288|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 364
| [[Ficheru:Meré (LLanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Meré]]
| [[:d:Q6821040|Q6821040]]
| [[Llanes]]
| 99
| 9.03 km²
| 
| {{Coord|43.374166|-4.913619|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 365
| [[Ficheru:Poo (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Po (Llanes)|Po]]
| [[:d:Q7206081|Q7206081]]
| [[Llanes]]
| 391
| 3.55 km²
| 
| {{Coord|43.423075|-4.78458|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 366
| [[Ficheru:Pendueles (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Pendueles (parroquia)|Pendueles]]
| [[:d:Q13147864|Q13147864]]
| [[Llanes]]
| 217
| 7.91 km²
| 
| {{Coord|43.396921|-4.636866|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 367
| 
| [[Purón]]
| [[:d:Q13147937|Q13147937]]
| [[Llanes]]
| 26
| 12.4 km²
| 
| {{Coord|43.385062|-4.708895|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 368
| [[Ficheru:Vibaño (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Vibañu (parroquia)|Vibañu]]
| [[:d:Q13148137|Q13148137]]
| [[Llanes]]
| 344
| 11.09 km²
| 
| {{Coord|43.400911|-4.902729|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 369
| [[Ficheru:Rales de Llanes.jpg|center|128px]]
| [[Rales (parroquia de Llanes)|Rales]]
| [[:d:Q15696740|Q15696740]]
| [[Llanes]]
| 74
| 2.09 km²
| 
| {{Coord|43.410575|-4.890063|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 370
| [[Ficheru:Cue (Llanes. Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Cue]]
| [[:d:Q16554061|Q16554061]]
| [[Llanes]]
| 251
| 2.78 km²
| 
| {{Coord|43.411685|-4.73484|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 371
| [[Ficheru:La Malatería (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Maletería]]
| [[:d:Q20618678|Q20618678]]
| [[Llanes]]
| 30
| 1.72 km²
| 
| {{Coord|43.384417|-4.919867|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 372
| [[Ficheru:Llanes 3.jpg|center|128px]]
| [[Llanes (parroquia)|Llanes]]
| [[:d:Q20619434|Q20619434]]
| [[Llanes]]
| 5155
| 12.32 km²
| 
| {{Coord|43.418574|-4.755419|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 373
| [[Ficheru:Los Callejos (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Los Caleyos (Llanes)|Los Caleyos]]
| [[:d:Q20619659|Q20619659]]
| [[Llanes]]
| 47
| 2.68 km²
| 
| {{Coord|43.400714|-4.914516|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 374
| [[Ficheru:San Roque del Acebal (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[San Roque l'Acebal]]
| [[:d:Q20620694|Q20620694]]
| [[Llanes]]
| 366
| 4.94 km²
| 
| {{Coord|43.396152|-4.726556|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 375
| 
| [[Parres (parroquia de Llanes)|Parres]]
| [[:d:Q28224955|Q28224955]]
| [[Llanes]]
| 385
| 16.43 km²
| 
| {{Coord|43.40627|-4.776677|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 376
| [[Ficheru:Los Carriles (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Los Carriles]]
| [[:d:Q48918843|Q48918843]]
| [[Llanes]]
| 72
| 3.99 km²
| 56
| {{Coord|43.418574|-4.923367|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 377
| [[Ficheru:Lada Langreo.jpg|center|128px]]
| [[Lada (Llangréu)|Lada]]
| [[:d:Q950996|Q950996]]
| [[Llangréu]]
| 555
| 10.5 km²
| 
| {{Coord|43.302025|-5.70755|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 378
| [[Ficheru:Duro image.JPG|center|128px]]
| [[La Felguera (Llangréu)|La Felguera]]
| [[:d:Q1018102|Q1018102]]
| [[Llangréu]]
| 594
| 7.86 km²
| 
| {{Coord|43.309349|-5.692143|display=inline}}
| 33930
|-
| style='text-align:right'| 379
| [[Ficheru:Tuilla-Langreo.jpg|center|128px]]
| [[Tiuya (parroquia)|Tiuya]]
| [[:d:Q3321981|Q3321981]]
| [[Llangréu]]
| 1003
| 9.59 km²
| 
| {{Coord|43.328518|-5.649402|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 380
| [[Ficheru:Casa'l conceyu llangreu.jpg|center|128px]]
| [[Sama (Llangréu)|Sama]]
| [[:d:Q3775049|Q3775049]]
| [[Llangréu]]
| 339
| 3.84 km²
| 
| {{Coord|43.292769|-5.680021|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 381
| [[Ficheru:Barros Langreo.jpg|center|128px]]
| [[Barros]]
| [[:d:Q4863828|Q4863828]]
| [[Llangréu]]
| 15
| 2.26 km²
| 
| {{Coord|43.319869|-5.706863|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 382
| [[Ficheru:Ciañu.jpg|center|128px]]
| [[Ciañu]]
| [[:d:Q5119208|Q5119208]]
| [[Llangréu]]
| 1130
| 22.99 km²
| 
| {{Coord|43.288394|-5.666886|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 383
| [[Ficheru:Palaciu Camposagrado Riañu.jpg|center|128px]]
| [[Riañu]]
| [[:d:Q7322196|Q7322196]]
| [[Llangréu]]
| 366
| 9.92 km²
| 
| {{Coord|43.331592|-5.717499|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 384
| [[Ficheru:La Venta (Langreo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Venta (parroquia)|La Venta]]
| [[:d:Q10979243|Q10979243]]
| [[Llangréu]]
| 260
| 8.75 km²
| 
| {{Coord|43.29789|-5.752486|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 385
| 
| [[Llorío (parroquia)|Llorío]]
| [[:d:Q650557|Q650557]]
| [[Llaviana]]
| 605
| 24.79 km²
| 
| {{Coord|43.228507|-5.520447|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 386
| [[Ficheru:L'Aldea.jpg|center|128px]]
| [[El Condao (parroquia)|El Condao]]
| [[:d:Q1017831|Q1017831]]
| [[Llaviana]]
| 507
| 18.16 km²
| 407
| {{Coord|43.23696|-5.504539|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 387
| [[Ficheru:Pola Laviana (Laviana, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Pola Llaviana (parroquia)|La Pola Llaviana]]
| [[:d:Q1018052|Q1018052]]
| [[Llaviana]]
| 8357
| 10.39 km²
| 
| {{Coord|43.244638|-5.561574|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 388
| [[Ficheru:PanorámicaVilloria.jpg|center|128px]]
| [[Villoria (parroquia)|Villoria]]
| [[:d:Q1520366|Q1520366]]
| [[Llaviana]]
| 834
| 33.5 km²
| 
| {{Coord|43.215535|-5.565218|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 389
| 
| [[Tolivia (parroquia)|Tolivia]]
| [[:d:Q3777068|Q3777068]]
| [[Llaviana]]
| 170
| 17.4 km²
| 
| {{Coord|43.198913|-5.591598|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 390
| [[Ficheru:Barredos (Laviana, Laviana).jpg|center|128px]]
| [[Tiraña]]
| [[:d:Q3826738|Q3826738]]
| [[Llaviana]]
| 1523
| 18.78 km²
| 
| {{Coord|43.271531|-5.565302|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 391
| [[Ficheru:Carrio (Laviana, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Carrio (parroquia)|Carrio]]
| [[:d:Q5046459|Q5046459]]
| [[Llaviana]]
| 113
| 2.88 km²
| 
| {{Coord|43.252874|-5.574546|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 392
| [[Ficheru:Museo Palacio Valdés.JPG|center|128px]]
| [[Entrialgo (parroquia)|Entrialgo]]
| [[:d:Q10979461|Q10979461]]
| [[Llaviana]]
| 210
| 5.23 km²
| 
| {{Coord|43.234546|-5.556656|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 393
| [[Ficheru:Santa Cruz (Mieres, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Santa Cruz (parroquia de Mieres)|Santa Cruz]]
| [[:d:Q974056|Q974056]]
| [[Mieres]]
| 738
| 4.36 km²
| 727
| {{Coord|43.189474|-5.767664|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 394
| [[Ficheru:Camino de San Salvador, El Padrún, 01.jpg|center|128px]]
| [[Baíña (parroquia)|Baíña]]
| [[:d:Q4875264|Q4875264]]
| [[Mieres]]
| 242
| 4.9 km²
| 250
| {{Coord|43.274994|-5.830936|display=inline}}
| 33682
|-
| style='text-align:right'| 395
| [[Ficheru:Gallegos (Mieres, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Gaḷḷegos (parroquia)|Gaḷḷegos]]
| [[:d:Q5195128|Q5195128]]
| [[Mieres]]
| 233
| 11.16 km²
| 177
| {{Coord|43.229357|-5.819463|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 396
| [[Ficheru:Monumento al minero jubilado Turón Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Turón]]
| [[:d:Q5198306|Q5198306]]
| [[Mieres]]
| 3365
| 26.41 km²
| 2571
| {{Coord|43.209268|-5.757111|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 397
| 
| [[Santa Rosa (parroquia)|Santa Rosa]]
| [[:d:Q5198506|Q5198506]]
| [[Mieres]]
| 1350
| 23.44 km²
| 1213
| {{Coord|43.264666|-5.718583|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 398
| [[Ficheru:Ilesia Santa Eulalia d'Uxo.jpg|center|128px]]
| [[Uxo (parroquia)|Uxo]]
| [[:d:Q5199183|Q5199183]]
| [[Mieres]]
| 1738
| 4.77 km²
| 1347
| {{Coord|43.203234|-5.790565|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 399
| [[Ficheru:Casa'l conceyu mieres.jpg|center|128px]]
| [[Mieres (parroquia)|Mieres]]
| [[:d:Q6001455|Q6001455]]
| [[Mieres]]
| 21555
| 2.01 km²
| 12212
| {{Coord|43.25363|-5.777998|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 400
| [[Ficheru:Santuariu martires cosme y damian.jpg|center|128px]]
| [[Cuna (parroquia)|Cuna]]
| [[:d:Q13146976|Q13146976]]
| [[Mieres]]
| 412
| 5.61 km²
| 303
| {{Coord|43.222581|-5.796042|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 401
| [[Ficheru:Figaredo. Concejo de Mieres. Juanjo Mediavilla. Asociación Semeya.JPG|center|128px]]
| [[Figareo (parroquia)|Figareo]]
| [[:d:Q16567878|Q16567878]]
| [[Mieres]]
| 1882
| 6.27 km²
| 1506
| {{Coord|43.211397|-5.78072|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 402
| 
| [[La Peña (parroquia)|La Peña]]
| [[:d:Q20618779|Q20618779]]
| [[Mieres]]
| 674
| 6.15 km²
| 564
| {{Coord|43.263983|-5.78065|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 403
| [[Ficheru:La Rebollada (Mieres, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Rebollá (parroquia)|La Rebollá]]
| [[:d:Q20618902|Q20618902]]
| [[Mieres]]
| 256
| 2.94 km²
| 269
| {{Coord|43.267992|-5.788348|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 404
| [[Ficheru:Lloreo. Concejo de Mieres. Carlos Salvo. Asociación Semeya.jpg|center|128px]]
| [[Lloreo (parroquia)|Lloreo]]
| [[:d:Q20619634|Q20619634]]
| [[Mieres]]
| 476
| 10.54 km²
| 461
| {{Coord|43.270194|-5.832069|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 405
| 
| [[Mieres Extrarradio]]
| [[:d:Q20619930|Q20619930]]
| [[Mieres]]
| 1207
| 9.85 km²
| 894
| {{Coord|43.248095|-5.774568|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 406
| [[Ficheru:Santuyano.jpg|center|128px]]
| [[Santuyano (parroquia de Mieres)|Santuyano]]
| [[:d:Q20620756|Q20620756]]
| [[Mieres]]
| 1037
| 1.55 km²
| 527
| {{Coord|43.220077|-5.782961|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 407
| [[Ficheru:Urbiés (Mieres, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Urbiés (parroquia)|Urbiés]]
| [[:d:Q20620890|Q20620890]]
| [[Mieres]]
| 209
| 17.23 km²
| 446
| {{Coord|43.216296|-5.669649|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 408
| 
| [[Siana (parroquia)|Siana]]
| [[:d:Q25931675|Q25931675]]
| [[Mieres]]
| 744
| 8.85 km²
| 578
| {{Coord|43.253511|-5.789165|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 409
| [[Ficheru:Agüera, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Augüera (parroquia)|Augüera]]
| [[:d:Q399656|Q399656]]
| [[Miranda]]
| 72
| 30.16 km²
| 
| {{Coord|43.215508|-6.262209|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 410
| [[Ficheru:Iglesia parroquial de Castañedo, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Castañéu (Miranda)|Castañéu]]
| [[:d:Q527362|Q527362]]
| [[Miranda]]
| 36
| 6.49 km²
| 
| {{Coord|43.363677|-6.230621|display=inline}}&lt;br/&gt;{{Coord|43.363641|-6.230392|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 411
| 
| [[Lleiguarda (parroquia)|Lleiguarda]]
| [[:d:Q616485|Q616485]]
| [[Miranda]]
| 109
| 17.43 km²
| 
| {{Coord|43.330342|-6.226094|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 412
| [[Ficheru:Begega, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Bixega (parroquia)|Bixega]]
| [[:d:Q814285|Q814285]]
| [[Miranda]]
| 50
| 16.02 km²
| 
| {{Coord|43.290007|-6.301515|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 413
| [[Ficheru:Belmonte-de-Miranda.jpg|center|128px]]
| [[Balmonte (parroquia)|Balmonte]]
| [[:d:Q816109|Q816109]]
| [[Miranda]]
| 518
| 33.22 km²
| 406
| {{Coord|43.283056|-6.214798|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 414
| [[Ficheru:Mayo-junio 2005 011.jpg|center|128px]]
| [[Almurfe (parroquia)|Almurfe]]
| [[:d:Q987586|Q987586]]
| [[Miranda]]
| 27
| 7.25 km²
| 49
| {{Coord|43.18997|-6.278734|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 415
| [[Ficheru:Cuevas-belmonte.jpg|center|128px]]
| [[Cuevas (Miranda)|Cuevas]]
| [[:d:Q987600|Q987600]]
| [[Miranda]]
| 24
| 7.65 km²
| 
| {{Coord|43.186865|-6.307297|display=inline}}&lt;br/&gt;{{Coord|43.186505|-6.307114|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 416
| [[Ficheru:Quintana, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Quintana (parroquia)|Quintana]]
| [[:d:Q987603|Q987603]]
| [[Miranda]]
| 99
| 22.27 km²
| 
| {{Coord|43.267918|-6.307913|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 417
| [[Ficheru:Lodón (Belmonte de Miranda, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Samartín de Llodón]]
| [[:d:Q987626|Q987626]]
| [[Miranda]]
| 163
| 8.84 km²
| 138
| {{Coord|43.348376|-6.197635|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 418
| [[Ficheru:Vigaña, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Vigaña (Miranda)|Vigaña]]
| [[:d:Q987646|Q987646]]
| [[Miranda]]
| 26
| 4.99 km²
| 27
| {{Coord|43.253792|-6.244109|display=inline}}&lt;br/&gt;{{Coord|43.254096|-6.242493|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 419
| [[Ficheru:Iglesia parroquial de San Bartolomé, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[San Bartolomé (parroquia)|San Bartolomé]]
| [[:d:Q987649|Q987649]]
| [[Miranda]]
| 137
| 11.2 km²
| 
| {{Coord|43.357117|-6.171949|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 420
| [[Ficheru:Montovo, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Montoubu]]
| [[:d:Q987669|Q987669]]
| [[Miranda]]
| 23
| 12.75 km²
| 
| {{Coord|43.203934|-6.222847|display=inline}}&lt;br/&gt;{{Coord|43.204105|-6.222757|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 421
| [[Ficheru:San Martín de Ondes 1, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Samartín d'Ondes]]
| [[:d:Q987674|Q987674]]
| [[Miranda]]
| 36
| 9.48 km²
| 
| {{Coord|43.244241|-6.221508|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 422
| [[Ficheru:Llamoso, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Ḷḷamosu]]
| [[:d:Q987677|Q987677]]
| [[Miranda]]
| 22
| 6.76 km²
| 
| {{Coord|43.224594|-6.2208|display=inline}}&lt;br/&gt;{{Coord|43.224427|-6.220445|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 423
| [[Ficheru:Las Estacas, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Las Estacas (parroquia)|Las Estacas]]
| [[:d:Q987695|Q987695]]
| [[Miranda]]
| 53
| 13.5 km²
| 
| {{Coord|43.277961|-6.271978|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 424
| [[Ficheru:Santa Eulalia de Morcín.jpg|center|128px]]
| [[Santolaya (parroquia de Morcín)|Santolaya]]
| [[:d:Q526601|Q526601]]
| [[Morcín]]
| 823
| 6.12 km²
| 
| {{Coord|43.279702|-5.87965|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 425
| [[Ficheru:Iglesia de la parroquia de San Miguel de Argame 0103.jpg|center|128px]]
| [[Argame (parroquia)|Argame]]
| [[:d:Q644070|Q644070]]
| [[Morcín]]
| 169
| 3.36 km²
| 
| {{Coord|43.300918|-5.885275|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 426
| [[Ficheru:Iglesia de la parroquia de San Antonio de la Foz 0118.jpg|center|128px]]
| [[La Foz de Morcín]]
| [[:d:Q987616|Q987616]]
| [[Morcín]]
| 827
| 12.86 km²
| 539
| {{Coord|43.252651|-5.868999|display=inline}}
| 33161
|-
| style='text-align:right'| 427
| 
| [[San Esteban (Morcín)|San Esteban]]
| [[:d:Q987634|Q987634]]
| [[Morcín]]
| 201
| 3.25 km²
| 135
| {{Coord|43.281447|-5.896801|display=inline}}
| 33162
|-
| style='text-align:right'| 428
| [[Ficheru:Peñerudes 0024.jpg|center|128px]]
| [[Peñerúes]]
| [[:d:Q5198558|Q5198558]]
| [[Morcín]]
| 171
| 5.06 km²
| 
| {{Coord|43.287862|-5.938274|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 429
| 
| [[San Sebastián (Morcín)|San Sebastián]]
| [[:d:Q5198921|Q5198921]]
| [[Morcín]]
| 137
| 13.46 km²
| 
| {{Coord|43.261537|-5.925524|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 430
| [[Ficheru:Presa de Los Alfilorios.jpg|center|128px]]
| [[La Piñera (Morcín)|La Piñera]]
| [[:d:Q6464444|Q6464444]]
| [[Morcín]]
| 208
| 5.94 km²
| 120
| {{Coord|43.28|-5.9183|display=inline}}
| 33162
|-
| style='text-align:right'| 431
| [[Ficheru:San Esteban de Pravia.jpg|center|128px]]
| [[San Esteban (Muros)|San Esteban]]
| [[:d:Q1018065|Q1018065]]
| [[Muros]]
| 446
| 2.55 km²
| 445
| {{Coord|43.552453|-6.087916|display=inline}}
| 33130
|-
| style='text-align:right'| 432
| [[Ficheru:Iglesia de Santa María de Muros del Nalón.JPG|center|128px]]
| [[Muros (parroquia)|Muros]]
| [[:d:Q3821533|Q3821533]]
| [[Muros]]
| 1496
| 5.72 km²
| 843
| {{Coord|43.558852|-6.128378|display=inline}}
| 33138
|-
| style='text-align:right'| 433
| [[Ficheru:Ceceda (Nava, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Cecea (parroquia)|Cecea]]
| [[:d:Q5055867|Q5055867]]
| [[Nava]]
| 462
| 17.58 km²
| 359
| {{Coord|43.359321|-5.446634|display=inline}}
| 33582
|-
| style='text-align:right'| 434
| [[Ficheru:Cuenya (Nava, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Cuenya (parroquia)|Cuenya]]
| [[:d:Q5192598|Q5192598]]
| [[Nava]]
| 269
| 10.76 km²
| 
| {{Coord|43.381623|-5.485553|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 435
| 
| [[El Remediu (parroquia)|El Remediu]]
| [[:d:Q5196346|Q5196346]]
| [[Nava]]
| 343
| 11.23 km²
| 
| {{Coord|43.380071|-5.54783|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 436
| [[Ficheru:Tresali (Nava, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Tresali (parroquia)|Tresali]]
| [[:d:Q6152251|Q6152251]]
| [[Nava]]
| 248
| 8.42 km²
| 
| {{Coord|43.360973|-5.474467|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 437
| [[Ficheru:Priandi (Nava, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Priandi]]
| [[:d:Q7242517|Q7242517]]
| [[Nava]]
| 161
| 6.79 km²
| 
| {{Coord|43.346619|-5.533722|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 438
| 
| [[Nava (parroquia)|Nava]]
| [[:d:Q13147802|Q13147802]]
| [[Nava]]
| 3738
| 41.03 km²
| 1838
| {{Coord|43.358206|-5.506439|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 439
| 
| [[Andés]]
| [[:d:Q2849196|Q2849196]]
| [[Navia]]
| 614
| 7.35 km²
| 
| {{Coord|43.547613|-6.705354|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 440
| [[Ficheru:Puerto de Vega 01 by-dpc.jpg|center|128px]]
| [[Veiga (parroquia)|Veiga]]
| [[:d:Q3314267|Q3314267]]
| [[Navia]]
| 1701
| 4.7 km²
| 823
| {{Coord|43.565373|-6.648835|display=inline}}
| 33790
|-
| style='text-align:right'| 441
| [[Ficheru:Church of Villapedre.jpg|center|128px]]
| [[Viḷḷapedre (parroquia)|Viḷḷapedre]]
| [[:d:Q3329949|Q3329949]]
| [[Navia]]
| 517
| 6.36 km²
| 
| {{Coord|43.546081|-6.652061|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 442
| [[Ficheru:Church of Polavieja.jpg|center|128px]]
| [[La Polavieya (parroquia)|La Polavieya]]
| [[:d:Q3329990|Q3329990]]
| [[Navia]]
| 178
| 11.36 km²
| 
| {{Coord|43.537701|-6.660555|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 443
| 
| [[Anlleo (parroquia)|Anlleo]]
| [[:d:Q3330114|Q3330114]]
| [[Navia]]
| 492
| 14.5 km²
| 
| {{Coord|43.509934|-6.692061|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 444
| 
| [[Piñeira (parroquia de Navia)|Piñeira]]
| [[:d:Q3330143|Q3330143]]
| [[Navia]]
| 333
| 8.76 km²
| 
| {{Coord|43.545166|-6.673387|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 445
| [[Ficheru:Navia.jpg|center|128px]]
| [[Navia (parroquia)|Navia]]
| [[:d:Q5195449|Q5195449]]
| [[Navia]]
| 3838
| 1.16 km²
| 
| {{Coord|43.539063|-6.722648|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 446
| 
| [[Talarén (parroquia)|Talarén]]
| [[:d:Q5196169|Q5196169]]
| [[Navia]]
| 518
| 9.01 km²
| 
| {{Coord|43.523681|-6.70625|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 447
| [[Ficheru:Iglesia de Santa María de Noreña.jpg|center|128px]]
| [[Noreña (parroquia)|Noreña]]
| [[:d:Q3776056|Q3776056]]
| [[Noreña]]
| 5012
| 3.66 km²
| 1845
| {{Coord|43.393228|-5.707906|display=inline}}
| 33180
|-
| style='text-align:right'| 448
| 
| [[Ceis (Noreña)|Ceis]]
| [[:d:Q3776066|Q3776066]]
| [[Noreña]]
| 74
| 1.67 km²
| 39
| {{Coord|43.415498|-5.682578|display=inline}}
| 33519
|-
| style='text-align:right'| 449
| 
| [[Santa Marina (Noreña)|Santa Marina]]
| [[:d:Q3826785|Q3826785]]
| [[Noreña]]
| 7
| 0.33 km²
| 5
| {{Coord|43.341881|-5.727827|display=inline}}
| 33180
|-
| style='text-align:right'| 450
| 
| [[Güensucesu]]
| [[:d:Q13146829|Q13146829]]
| [[Onís]]
| 108
| 45.74 km²
| 75
| {{Coord|43.323997|-4.987377|display=inline}}
| 33556
|-
| style='text-align:right'| 451
| [[Ficheru:Benia (Onís, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Santolaya (Onís)|Santolaya]]
| [[:d:Q13147836|Q13147836]]
| [[Onís]]
| 483
| 17.67 km²
| 277
| {{Coord|43.335784|-4.967466|display=inline}}
| 33556
|-
| style='text-align:right'| 452
| 
| [[San Antoniu (Onís)|San Antoniu]]
| [[:d:Q20618946|Q20618946]]
| [[Onís]]
| 142
| 11.47 km²
| 85
| {{Coord|43.342224|-4.922997|display=inline}}
| 33556
|-
| style='text-align:right'| 453
| 
| [[Cofiñu (parroquia)|Cofiñu]]
| [[:d:Q611470|Q611470]]
| [[Parres]]
| 75
| 8.99 km²
| 
| {{Coord|43.412617|-5.226827|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 454
| 
| [[Fíos (parroquia)|Fíos]]
| [[:d:Q5195242|Q5195242]]
| [[Parres]]
| 45
| 2.12 km²
| 
| {{Coord|43.400093|-5.236494|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 455
| [[Ficheru:Llerandi.jpeg|center|128px]]
| [[Llerandi (parroquia)|Llerandi]]
| [[:d:Q5198728|Q5198728]]
| [[Parres]]
| 82
| 14.61 km²
| 
| {{Coord|43.316661|-5.216043|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 456
| 
| [[Margolles (Parres)|Margolles]]
| [[:d:Q5997176|Q5997176]]
| [[Parres]]
| 21
| 3.59 km²
| 
| {{Coord|43.407249|-5.109648|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 457
| 
| [[Castiellu (parroquia)|Castiellu]]
| [[:d:Q20615228|Q20615228]]
| [[Parres]]
| 78
| 2.83 km²
| 
| {{Coord|43.368236|-5.226313|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 458
| 
| [[La Güera Deu]]
| [[:d:Q20618615|Q20618615]]
| [[Parres]]
| 219
| 12.93 km²
| 
| {{Coord|43.309326|-5.144051|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 459
| [[Ficheru:Arriondas - Villa Juanita.jpg|center|128px]]
| [[Les Arriondes (parroquia)|Les Arriondes]]
| [[:d:Q20619217|Q20619217]]
| [[Parres]]
| 3106
| 6.4 km²
| 1483
| {{Coord|43.382916|-5.2029|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 460
| 
| [[Villanueva (Parres)|Villanueva]]
| [[:d:Q20925316|Q20925316]]
| [[Parres]]
| 183
| 4.12 km²
| 
| {{Coord|43.367441|-5.168831|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 461
| 
| [[Viabañu]]
| [[:d:Q25578712|Q25578712]]
| [[Parres]]
| 373
| 14.18 km²
| 533
| {{Coord|43.357987|-5.202245|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 462
| 
| [[Bode]]
| [[:d:Q25931480|Q25931480]]
| [[Parres]]
| 54
| 3.61 km²
| 67
| {{Coord|43.399808|-5.167084|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 463
| 
| [[Los Montes (Parres)|Los Montes]]
| [[:d:Q56597619|Q56597619]]
| [[Parres]]
| 14
| 2.79 km²
| 34
| {{Coord|43.320149|-5.21728|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 464
| 
| [[Nevares]]
| [[:d:Q56634455|Q56634455]]
| [[Parres]]
| 94
| 4.72 km²
| 115
| {{Coord|43.387544|-5.224304|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 465
| 
| [[Parres (parroquia de Parres)|Parres]]
| [[:d:Q56648379|Q56648379]]
| [[Parres]]
| 379
| 18.06 km²
| 258
| {{Coord|43.354543|-5.146592|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 466
| 
| [[Pendás (parroquia)|Pendás]]
| [[:d:Q56648497|Q56648497]]
| [[Parres]]
| 59
| 1.7 km²
| 82
| {{Coord|43.396728|-5.186978|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 467
| 
| [[Santitomás]]
| [[:d:Q56648533|Q56648533]]
| [[Parres]]
| 287
| 17.13 km²
| 198
| {{Coord|43.408175|-5.191095|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 468
| 
| [[Cayarga]]
| [[:d:Q56648555|Q56648555]]
| [[Parres]]
| 68
| 7.87 km²
| 65
| {{Coord|43.408277|-5.147748|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 469
| 
| [[Sorribes (Parres)|Sorribes]]
| [[:d:Q56649081|Q56649081]]
| [[Parres]]
| 33
| 0.6 km²
| 73
| {{Coord|43.366|-5.257715|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 470
| 
| [[Pezós (parroquia)|Pezós]]
| [[:d:Q13147875|Q13147875]]
| [[Pezós]]
| 147
| 38.97 km²
| 155
| {{Coord|43.25693|-6.875385|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 471
| [[Ficheru:Beloncio (Piloña, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Belonciu (parroquia)|Belonciu]]
| [[:d:Q167224|Q167224]]
| [[Piloña]]
| 300
| 20.26 km²
| 262
| {{Coord|43.329117|-5.393247|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 472
| 
| [[Anayo]]
| [[:d:Q488743|Q488743]]
| [[Piloña]]
| 93
| 10.06 km²
| 132
| {{Coord|43.406837|-5.344806|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 473
| 
| [[L'Arteosa]]
| [[:d:Q706414|Q706414]]
| [[Piloña]]
| 77
| 9.42 km²
| 106
| {{Coord|43.308491|-5.410685|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 474
| [[Ficheru:Borines (Piloña, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Boriñes (parroquia)|Boriñes]]
| [[:d:Q893593|Q893593]]
| [[Piloña]]
| 170
| 14.58 km²
| 212
| {{Coord|43.393524|-5.322067|display=inline}}
| 33583
|-
| style='text-align:right'| 475
| [[Ficheru:Espinaredo (Piloña, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Espinaréu]]
| [[:d:Q936774|Q936774]]
| [[Piloña]]
| 127
| 45.13 km²
| 121
| {{Coord|43.299936|-5.3629|display=inline}}
| 33537
|-
| style='text-align:right'| 476
| [[Ficheru:Coya (Piloña, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Coya]]
| [[:d:Q999064|Q999064]]
| [[Piloña]]
| 365
| 12.16 km²
| 289
| {{Coord|43.3649|-5.412919|display=inline}}
| 33310
|-
| style='text-align:right'| 477
| 
| [[Cerecea (parroquia)|Cerecea]]
| [[:d:Q1054900|Q1054900]]
| [[Piloña]]
| 184
| 18.5 km²
| 178
| {{Coord|43.382035|-5.248175|display=inline}}
| 33583
|-
| style='text-align:right'| 478
| 
| [[San Román (parroquia de Piloña)|San Román]]
| [[:d:Q1548466|Q1548466]]
| [[Piloña]]
| 228
| 6.65 km²
| 183
| {{Coord|43.359555|-5.338664|display=inline}}
| 33539
|-
| style='text-align:right'| 479
| [[Ficheru:Sorribes (Piloña, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Sorribes (parroquia de Piloña)|Sorribes]]
| [[:d:Q1719328|Q1719328]]
| [[Piloña]]
| 96
| 3.36 km²
| 
| {{Coord|43.368595|-5.25854|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 480
| 
| [[La Marea (parroquia)|La Marea]]
| [[:d:Q1798930|Q1798930]]
| [[Piloña]]
| 56
| 12.3 km²
| 73
| {{Coord|43.286651|-5.421532|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 481
| [[Ficheru:Lodeña (Piloña, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Lludeña (parroquia)|Lludeña]]
| [[:d:Q1867747|Q1867747]]
| [[Piloña]]
| 39
| 5.89 km²
| 34
| {{Coord|43.376248|-5.378436|display=inline}}
| 33535
|-
| style='text-align:right'| 482
| 
| [[Santana de Maza]]
| [[:d:Q1914548|Q1914548]]
| [[Piloña]]
| 65
| 8.15 km²
| 
| {{Coord|43.324523|-5.429585|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 483
| 
| [[Miyares (parroquia)|Miyares]]
| [[:d:Q1940936|Q1940936]]
| [[Piloña]]
| 171
| 4.95 km²
| 142
| {{Coord|43.377618|-5.298253|display=inline}}
| 33583
|-
| style='text-align:right'| 484
| [[Ficheru:Ques (Piloña, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Ques]]
| [[:d:Q7271392|Q7271392]]
| [[Piloña]]
| 146
| 5.67 km²
| 128
| {{Coord|43.342162|-5.393759|display=inline}}
| 33539
|-
| style='text-align:right'| 485
| [[Ficheru:Ayuntamiento de Infiesto.jpg|center|128px]]
| [[L'Infiestu (parroquia)|L'Infiestu]]
| [[:d:Q9008407|Q9008407]]
| [[Piloña]]
| 2349
| 5.13 km²
| 1313
| {{Coord|43.347854|-5.364717|display=inline}}
| 33530
|-
| style='text-align:right'| 486
| [[Ficheru:El Tozo (Caso, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[El Tozu (Piloña)|El Tozu]]
| [[:d:Q16897447|Q16897447]]
| [[Piloña]]
| 25
| 2.35 km²
| 37
| {{Coord|43.2736|-5.40242|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 487
| 
| [[Los Montes (Piloña)|Los Montes]]
| [[:d:Q57389711|Q57389711]]
| [[Piloña]]
| 100
| 26.13 km²
| 104
| {{Coord|43.316979|-5.250461|display=inline}}
| 33539
|-
| style='text-align:right'| 488
| [[Ficheru:Cruce de Pintueles con la carretera de Vallobal - panoramio.jpg|center|128px]]
| [[Pintueles (parroquia)|Pintueles]]
| [[:d:Q67216442|Q67216442]]
| [[Piloña]]
| 125
| 8.75 km²
| 159
| {{Coord|43.375648|-5.355207|display=inline}}
| 33534
|-
| style='text-align:right'| 489
| [[Ficheru:Berbío (Piloña, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[San Xuan de Berbío]]
| [[:d:Q86926562|Q86926562]]
| [[Piloña]]
| 270
| 6.79 km²
| 
| {{Coord|43.341079|-5.367933|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 490
| 
| [[Sebares (parroquia)|Sebares]]
| [[:d:Q86926703|Q86926703]]
| [[Piloña]]
| 774
| 14.25 km²
| 
| {{Coord|43.360555|-5.264412|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 491
| 
| [[Sellón]]
| [[:d:Q86926831|Q86926831]]
| [[Piloña]]
| 21
| 7.87 km²
| 
| {{Coord|43.282111|-5.373056|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 492
| 
| [[Valle (parroquia)|Valle]]
| [[:d:Q86927046|Q86927046]]
| [[Piloña]]
| 300
| 13.17 km²
| 
| {{Coord|43.340447|-5.332996|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 493
| 
| [[Vallobal]]
| [[:d:Q86998254|Q86998254]]
| [[Piloña]]
| 22
| 0.56 km²
| 
| {{Coord|43.38296|-5.314652|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 494
| [[Ficheru:Villamayor (Piloña) 06.jpg|center|128px]]
| [[Villamayor (parroquia)|Villamayor]]
| [[:d:Q86998264|Q86998264]]
| [[Piloña]]
| 644
| 22.83 km²
| 
| {{Coord|43.35835|-5.307151|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 495
| [[Ficheru:Abiegos (Ponga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Abiegos]]
| [[:d:Q320906|Q320906]]
| [[Ponga]]
| 30
| 7.23 km²
| 
| {{Coord|43.194601|-5.185898|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 496
| [[Ficheru:Vista de Priesca (Ponga).JPG|center|128px]]
| [[Cazu (parroquia)|Cazu]]
| [[:d:Q779067|Q779067]]
| [[Ponga]]
| 153
| 29.45 km²
| 182
| {{Coord|43.262538|-5.211738|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 497
| [[Ficheru:Casielles (Ponga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Casielles (Ponga)|Casielles]]
| [[:d:Q782774|Q782774]]
| [[Ponga]]
| 14
| 29.09 km²
| 
| {{Coord|43.188929|-5.089462|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 498
| 
| [[Carangres (parroquia)|Carangres]]
| [[:d:Q1035390|Q1035390]]
| [[Ponga]]
| 8
| 9.11 km²
| 
| {{Coord|43.225108|-5.191544|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 499
| 
| [[El Beyu]]
| [[:d:Q2219666|Q2219666]]
| [[Ponga]]
| 35
| 8.85 km²
| 20
| {{Coord|43.214758|-5.095145|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 500
| [[Ficheru:Sobrefoz , Asturias , España. - panoramio.jpg|center|128px]]
| [[Sobrefoz (parroquia)|Sobrefoz]]
| [[:d:Q2296516|Q2296516]]
| [[Ponga]]
| 67
| 34.67 km²
| 
| {{Coord|43.170649|-5.176432|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 501
| [[Ficheru:17970001.JPG|center|128px]]
| [[Tarañes (parroquia)|Tarañes]]
| [[:d:Q2393908|Q2393908]]
| [[Ponga]]
| 70
| 37.22 km²
| 111
| {{Coord|43.20122|-5.211613|display=inline}}
| 33557
|-
| style='text-align:right'| 502
| [[Ficheru:Viego (Ponga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Viegu (parroquia)|Viegu]]
| [[:d:Q2523138|Q2523138]]
| [[Ponga]]
| 78
| 20.53 km²
| 
| {{Coord|43.199089|-5.124518|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 503
| [[Ficheru:17970003.JPG|center|128px]]
| [[San Xuan de Beleño]]
| [[:d:Q7414628|Q7414628]]
| [[Ponga]]
| 122
| 30.2 km²
| 148
| {{Coord|43.18894|-5.162056|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 504
| [[Ficheru:Pronga (Pravia, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Pronga (parroquia)|Pronga]]
| [[:d:Q138295|Q138295]]
| [[Pravia]]
| 46
| 2.12 km²
| 
| {{Coord|43.467303|-6.103136|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 505
| 
| [[Arangu]]
| [[:d:Q625998|Q625998]]
| [[Pravia]]
| 216
| 8.69 km²
| 210
| {{Coord|43.461358|-6.178574|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 506
| 
| [[Cordoveiru (parroquia)|Cordoveiru]]
| [[:d:Q841769|Q841769]]
| [[Pravia]]
| 63
| 5.57 km²
| 
| {{Coord|43.471275|-6.21582|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 507
| 
| [[Escuréu (parroquia)|Escuréu]]
| [[:d:Q841871|Q841871]]
| [[Pravia]]
| 53
| 6.04 km²
| 
| {{Coord|43.503868|-6.142825|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 508
| [[Ficheru:Folgueras (Pravia, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Folgueras (parroquia)|Folgueras]]
| [[:d:Q842057|Q842057]]
| [[Pravia]]
| 156
| 6.88 km²
| 
| {{Coord|43.465807|-6.198394|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 509
| [[Ficheru:Iglesia quinzanas.jpg|center|128px]]
| [[Quinzanas]]
| [[:d:Q842061|Q842061]]
| [[Pravia]]
| 84
| 2.88 km²
| 
| {{Coord|43.458669|-6.117763|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 510
| [[Ficheru:Corias (Pravia, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Courias (parroquia de Pravia)|Courias]]
| [[:d:Q842439|Q842439]]
| [[Pravia]]
| 154
| 8.93 km²
| 
| {{Coord|43.451946|-6.136868|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 511
| [[Ficheru:Selgas, Pravia, Asturias (7595818996).jpg|center|128px]]
| [[Selgas]]
| [[:d:Q842556|Q842556]]
| [[Pravia]]
| 49
| 3.62 km²
| 
| {{Coord|43.478929|-6.164205|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 512
| 
| [[Villavaler]]
| [[:d:Q842560|Q842560]]
| [[Pravia]]
| 116
| 10.24 km²
| 
| {{Coord|43.484055|-6.196066|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 513
| 
| [[Villafría (parroquia)|Villafría]]
| [[:d:Q842565|Q842565]]
| [[Pravia]]
| 75
| 3.38 km²
| 
| {{Coord|43.511371|-6.154842|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 514
| [[Ficheru:Santianes de Pravia.jpg|center|128px]]
| [[Santianes (parroquia de Pravia)|Santianes]]
| [[:d:Q842570|Q842570]]
| [[Pravia]]
| 521
| 10.84 km²
| 
| {{Coord|43.502329|-6.099605|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 515
| 
| [[Pravia (parroquia)|Pravia]]
| [[:d:Q842580|Q842580]]
| [[Pravia]]
| 5879
| 15.68 km²
| 
| {{Coord|43.490501|-6.112538|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 516
| 
| [[San Damías (parroquia)|San Damías]]
| [[:d:Q842589|Q842589]]
| [[Pravia]]
| 45
| 4.64 km²
| 
| {{Coord|43.453037|-6.162524|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 517
| [[Ficheru:Somao 1 (Pravia, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Muros (Pravia)|Muros]]
| [[:d:Q985439|Q985439]]
| [[Pravia]]
| 253
| 6.32 km²
| 238
| {{Coord|43.534375|-6.119615|display=inline}}
| 33139
|-
| style='text-align:right'| 518
| [[Ficheru:Inclán (Pravia, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Inclán (parroquia)|Inclán]]
| [[:d:Q1660977|Q1660977]]
| [[Pravia]]
| 79
| 7.15 km²
| 
| {{Coord|43.479601|-6.180816|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 519
| [[Ficheru:Banduxu.JPG|center|128px]]
| [[Banduxu (parroquia)|Banduxu]]
| [[:d:Q4854728|Q4854728]]
| [[Proaza]]
| 37
| 10.67 km²
| 46
| {{Coord|43.220049|-6.071171|display=inline}}
| 33114
|-
| style='text-align:right'| 520
| [[Ficheru:Caranga (Proaza, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Caranga]]
| [[:d:Q5037695|Q5037695]]
| [[Proaza]]
| 74
| 14.21 km²
| 
| {{Coord|43.217412|-6.036284|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 521
| 
| [[Sograndiu]]
| [[:d:Q5195415|Q5195415]]
| [[Proaza]]
| 66
| 9.98 km²
| 84
| {{Coord|43.255262|-6.043489|display=inline}}
| 33114
|-
| style='text-align:right'| 522
| [[Ficheru:San Martín (Proaza, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Samartín (parroquia de Proaza)|Samartín]]
| [[:d:Q5196133|Q5196133]]
| [[Proaza]]
| 119
| 13.69 km²
| 
| {{Coord|43.246109|-6.003799|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 523
| [[Ficheru:Linares(Proaza).jpg|center|128px]]
| [[Llinares (parroquia de Proaza)|Llinares]]
| [[:d:Q5196372|Q5196372]]
| [[Proaza]]
| 44
| 2.87 km²
| 49
| {{Coord|43.280708|-6.024756|display=inline}}
| 33114
|-
| style='text-align:right'| 524
| [[Ficheru:Proacina (Proaza, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Proacina (parroquia)|Proacina]]
| [[:d:Q7246802|Q7246802]]
| [[Proaza]]
| 24
| 5.16 km²
| 
| {{Coord|43.239358|-6.044752|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 525
| [[Ficheru:Proaza (Proaza, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Proaza (parroquia)|Proaza]]
| [[:d:Q7246842|Q7246842]]
| [[Proaza]]
| 265
| 5.6 km²
| 
| {{Coord|43.252311|-6.016544|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 526
| 
| [[Trespena]]
| [[:d:Q7835760|Q7835760]]
| [[Proaza]]
| 45
| 13.34 km²
| 
| {{Coord|43.194531|-6.076823|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 527
| [[Ficheru:San Pedro de Arrojo (32995686832).jpg|center|128px]]
| [[Arroxo (parroquia)|Arroxo]]
| [[:d:Q700265|Q700265]]
| [[Quirós]]
| 65
| 2.5 km²
| 97
| {{Coord|43.172325|-5.990914|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 528
| [[Ficheru:Bermiego (Quirós, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Bermiego (parroquia)|Bermiego]]
| [[:d:Q822023|Q822023]]
| [[Quirós]]
| 59
| 13.93 km²
| 82
| {{Coord|43.201432|-5.979659|display=inline}}
| 33118
|-
| style='text-align:right'| 529
| [[Ficheru:Nimbra (Quirós, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Nimbra]]
| [[:d:Q935168|Q935168]]
| [[Quirós]]
| 109
| 16.19 km²
| 
| {{Coord|43.131882|-5.970745|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 530
| [[Ficheru:Las-agueras1.jpg|center|128px]]
| [[Las Agüeras (parroquia)|Las Agüeras]]
| [[:d:Q987644|Q987644]]
| [[Quirós]]
| 135
| 10.14 km²
| 175
| {{Coord|43.19638|-6.000704|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 531
| [[Ficheru:Bárzana (Quirós, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Bárzana (parroquia de Quirós)|Bárzana]]
| [[:d:Q1018844|Q1018844]]
| [[Quirós]]
| 286
| 16.24 km²
| 
| {{Coord|43.158196|-5.973386|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 532
| [[Ficheru:Casares (Quirós, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Casares (parroquia)|Casares]]
| [[:d:Q1046804|Q1046804]]
| [[Quirós]]
| 79
| 16.83 km²
| 
| {{Coord|43.17907|-5.991243|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 533
| [[Ficheru:Cienfuegos (Quirós, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Cinfuegos (parroquia)|Cinfuegos]]
| [[:d:Q1091794|Q1091794]]
| [[Quirós]]
| 59
| 21.47 km²
| 145
| {{Coord|43.134586|-5.932271|display=inline}}
| 33118
|-
| style='text-align:right'| 534
| [[Ficheru:Un palomar ...pero en donde' * Lindes (Asturias) (12123795675).jpg|center|128px]]
| [[Ḷḷindes (parroquia)|Ḷḷindes]]
| [[:d:Q1496651|Q1496651]]
| [[Quirós]]
| 62
| 36.68 km²
| 82
| {{Coord|43.085152|-5.907626|display=inline}}
| 33116
|-
| style='text-align:right'| 535
| [[Ficheru:Muriellos (Quirós, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Murieḷḷos (parroquia)|Murieḷḷos]]
| [[:d:Q1569393|Q1569393]]
| [[Quirós]]
| 28
| 3.48 km²
| 68
| {{Coord|43.164813|-5.933348|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 536
| [[Ficheru:Salcedo (Quirós, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Salceo (parroquia)|Salceo]]
| [[:d:Q1628504|Q1628504]]
| [[Quirós]]
| 128
| 17.81 km²
| 
| {{Coord|43.174299|-5.970465|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 537
| [[Ficheru:PalacioMirandaQuirós Llanuces Asturias.JPG|center|128px]]
| [[Chanuces (parroquia)|Chanuces]]
| [[:d:Q1866852|Q1866852]]
| [[Quirós]]
| 42
| 12.07 km²
| 
| {{Coord|43.155336|-5.92367|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 538
| [[Ficheru:Ref.0266.jpg|center|128px]]
| [[Pedroveya (parroquia)|Pedroveya]]
| [[:d:Q2066893|Q2066893]]
| [[Quirós]]
| 34
| 8.05 km²
| 
| {{Coord|43.268009|-5.967875|display=inline}}
| 33115
|-
| style='text-align:right'| 539
| [[Ficheru:Ricabo (Quirós, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Ricao (parroquia)|Ricao]]
| [[:d:Q2148600|Q2148600]]
| [[Quirós]]
| 74
| 27.81 km²
| 
| {{Coord|43.110236|-5.975597|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 540
| [[Ficheru:Vista de Bustiu dende Unquera.JPG|center|128px]]
| [[Colombres (parroquia)|Colombres]]
| [[:d:Q591287|Q591287]]
| [[Ribedeva]]
| 1302
| 15.87 km²
| 916
| {{Coord|43.372803|-4.539876|display=inline}}
| 33590
|-
| style='text-align:right'| 541
| 
| [[San Juan (parroquia)|San Juan]]
| [[:d:Q850303|Q850303]]
| [[Ribedeva]]
| 159
| 5.7 km²
| 113
| {{Coord|43.3614|-4.549523|display=inline}}
| 33590
|-
| style='text-align:right'| 542
| [[Ficheru:Noriega 2.jpg|center|128px]]
| [[Noriega (parroquia)|Noriega]]
| [[:d:Q850316|Q850316]]
| [[Ribedeva]]
| 241
| 13.86 km²
| 227
| {{Coord|43.36396|-4.573037|display=inline}}
| 33590
|-
| style='text-align:right'| 543
| [[Ficheru:Berbes (Ribadesella, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Berbes]]
| [[:d:Q4891082|Q4891082]]
| [[Ribeseya]]
| 81
| 3.15 km²
| 
| {{Coord|43.472565|-5.15262|display=inline}}
| 33346
|-
| style='text-align:right'| 544
| 
| [[Collera (parroquia)|Collera]]
| [[:d:Q5147046|Q5147046]]
| [[Ribeseya]]
| 733
| 18.61 km²
| 
| {{Coord|43.447913|-5.043608|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 545
| [[Ficheru:Ribadesella (Ribadesella, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Ribeseya (parroquia)|Ribeseya]]
| [[:d:Q6107915|Q6107915]]
| [[Ribeseya]]
| 2619
| 2.08 km²
| 2407
| {{Coord|43.460743|-5.056203|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 546
| [[Ficheru:Leces (Ribadesella, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[San Esteban (parroquia de Ribeseya)|San Esteban]]
| [[:d:Q6511518|Q6511518]]
| [[Ribeseya]]
| 1142
| 12.32 km²
| 1049
| {{Coord|43.464276|-5.10943|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 547
| 
| [[Llinares (parroquia de Ribeseya)|Llinares]]
| [[:d:Q6550273|Q6550273]]
| [[Ribeseya]]
| 119
| 13.5 km²
| 
| {{Coord|43.450913|-5.140482|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 548
| 
| [[Moru (Ribeseya)|Moru]]
| [[:d:Q6913061|Q6913061]]
| [[Ribeseya]]
| 303
| 11.31 km²
| 
| {{Coord|43.445676|-5.097538|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 549
| 
| [[Santianes del Agua]]
| [[:d:Q7420413|Q7420413]]
| [[Ribeseya]]
| 117
| 14.47 km²
| 
| {{Coord|43.424307|-5.059491|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 550
| 
| [[Samiguel d'Ucio]]
| [[:d:Q7876783|Q7876783]]
| [[Ribeseya]]
| 364
| 4.81 km²
| 
| {{Coord|43.453076|-5.086793|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 551
| [[Ficheru:Junco (Ribadesella, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Xuncu (parroquia)|Xuncu]]
| [[:d:Q9016652|Q9016652]]
| [[Ribeseya]]
| 117
| 4.11 km²
| 
| {{Coord|43.441418|-5.074282|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 552
| 
| [[Riosa (parroquia)|Riosa]]
| [[:d:Q86999323|Q86999323]]
| [[Riosa]]
| 1858
| 46.486 km²
| 
| {{Coord|43.230709|-5.8783|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 553
| [[Ficheru:Bodenaya (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Boudenaya (parroquia)|Boudenaya]]
| [[:d:Q386229|Q386229]]
| [[Salas]]
| 122
| 7.02 km²
| 
| {{Coord|43.400358|-6.324676|display=inline}}
| 33891
|-
| style='text-align:right'| 554
| [[Ficheru:Santa Eulalia de las Dorigas (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Doriga (parroquia)|Doriga]]
| [[:d:Q533464|Q533464]]
| [[Salas]]
| 118
| 6.9 km²
| 
| {{Coord|43.392564|-6.145804|display=inline}}
| 33858
|-
| style='text-align:right'| 555
| [[Ficheru:Viescas (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Viescas (parroquia)|Viescas]]
| [[:d:Q968704|Q968704]]
| [[Salas]]
| 48
| 6.96 km²
| 
| {{Coord|43.368244|-6.255714|display=inline}}
| 33869
|-
| style='text-align:right'| 556
| [[Ficheru:La Espina (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Espina (parroquia)|La Espina]]
| [[:d:Q2900501|Q2900501]]
| [[Salas]]
| 431
| 9.22 km²
| 
| {{Coord|43.394922|-6.336744|display=inline}}
| 33891
|-
| style='text-align:right'| 557
| 
| [[Alava (parroquia)|Alava]]
| [[:d:Q4708869|Q4708869]]
| [[Salas]]
| 39
| 4.25 km²
| 
| {{Coord|43.360758|-6.199533|display=inline}}
| 33865
|-
| style='text-align:right'| 558
| [[Ficheru:Ardesaldo (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Ardesaldu (parroquia)|Ardesaldu]]
| [[:d:Q4787983|Q4787983]]
| [[Salas]]
| 106
| 7.6 km²
| 
| {{Coord|43.428785|-6.283494|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 559
| 
| [[Camuñu]]
| [[:d:Q5028824|Q5028824]]
| [[Salas]]
| 71
| 5.4 km²
| 
| {{Coord|43.426306|-6.229001|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 560
| [[Ficheru:Cermoño (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Cermoñu (parroquia)|Cermoñu]]
| [[:d:Q5064525|Q5064525]]
| [[Salas]]
| 107
| 7.53 km²
| 
| {{Coord|43.375885|-6.210563|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 561
| [[Ficheru:PA120050ret Cornellana.jpg|center|128px]]
| [[Corniana (parroquia)|Corniana]]
| [[:d:Q5171582|Q5171582]]
| [[Salas]]
| 714
| 10.14 km²
| 
| {{Coord|43.410945|-6.160786|display=inline}}
| 33850
|-
| style='text-align:right'| 562
| [[Ficheru:Linares.jpg|center|128px]]
| [[Llinares (Salas)|Llinares]]
| [[:d:Q5195070|Q5195070]]
| [[Salas]]
| 74
| 6.34 km²
| 
| {{Coord|43.441275|-6.22251|display=inline}}
| 33867
|-
| style='text-align:right'| 563
| [[Ficheru:Millara (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Miera (Salas)|Miera]]
| [[:d:Q5195343|Q5195343]]
| [[Salas]]
| 16
| 2.33 km²
| 
| {{Coord|43.332433|-6.268059|display=inline}}
| 33836
|-
| style='text-align:right'| 564
| 
| [[Prieiru (parroquia)|Prieiru]]
| [[:d:Q5195527|Q5195527]]
| [[Salas]]
| 54
| 4.74 km²
| 
| {{Coord|43.433539|-6.25264|display=inline}}
| 33867
|-
| style='text-align:right'| 565
| [[Ficheru:Soto de los Infantes (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Soutu los Infantes]]
| [[:d:Q5196266|Q5196266]]
| [[Salas]]
| 64
| 12.44 km²
| 
| {{Coord|43.359595|-6.270542|display=inline}}
| 33869
|-
| style='text-align:right'| 566
| [[Ficheru:Godán (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Godán (parroquia)|Godán]]
| [[:d:Q5577094|Q5577094]]
| [[Salas]]
| 107
| 10.51 km²
| 
| {{Coord|43.387015|-6.253756|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 567
| [[Ficheru:Idarga (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Idarga (parroquia)|Idarga]]
| [[:d:Q5987731|Q5987731]]
| [[Salas]]
| 87
| 10.36 km²
| 
| {{Coord|43.363494|-6.325038|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 568
| [[Ficheru:Láneo (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Llaniu]]
| [[:d:Q6485497|Q6485497]]
| [[Salas]]
| 92
| 5.93 km²
| 
| {{Coord|43.374246|-6.158673|display=inline}}
| 33865
|-
| style='text-align:right'| 569
| [[Ficheru:Lavio (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Ḷḷaviu (parroquia)|Ḷḷaviu]]
| [[:d:Q6502749|Q6502749]]
| [[Salas]]
| 157
| 24.71 km²
| 
| {{Coord|43.444721|-6.340862|display=inline}}
| 33891
|-
| style='text-align:right'| 570
| 
| [[Maecina (parroquia)|Maecina]]
| [[:d:Q6744105|Q6744105]]
| [[Salas]]
| 123
| 9.5 km²
| 
| {{Coord|43.449491|-6.256985|display=inline}}
| 33867
|-
| style='text-align:right'| 571
| 
| [[Maeza (parroquia)|Maeza]]
| [[:d:Q6744159|Q6744159]]
| [[Salas]]
| 191
| 23.41 km²
| 
| {{Coord|43.469123|-6.231001|display=inline}}
| 33866
|-
| style='text-align:right'| 572
| [[Ficheru:Salas (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Salas (parroquia)|Salas]]
| [[:d:Q7403690|Q7403690]]
| [[Salas]]
| 1432
| 5.47 km²
| 
| {{Coord|43.408767|-6.259689|display=inline}}
| 33860
|-
| style='text-align:right'| 573
| 
| [[Santolín (parroquia)|Santolín]]
| [[:d:Q7413280|Q7413280]]
| [[Salas]]
| 30
| 1.92 km²
| 
| {{Coord|43.474608|-6.243349|display=inline}}
| 33858
|-
| style='text-align:right'| 574
| 
| [[San Esteban (parroquia de Salas)|San Esteban]]
| [[:d:Q7413814|Q7413814]]
| [[Salas]]
| 85
| 5.52 km²
| 
| {{Coord|43.423193|-6.139213|display=inline}}
| 33857
|-
| style='text-align:right'| 575
| [[Ficheru:San Justo 2.jpg|center|128px]]
| [[San Xustu (parroquia)|San Xustu]]
| [[:d:Q7414663|Q7414663]]
| [[Salas]]
| 51
| 2.56 km²
| 
| {{Coord|43.435744|-6.134173|display=inline}}
| 33857
|-
| style='text-align:right'| 576
| 
| [[Aciana (parroquia)|Aciana]]
| [[:d:Q7415360|Q7415360]]
| [[Salas]]
| 103
| 8.71 km²
| 
| {{Coord|43.394382|-6.272623|display=inline}}
| 33868
|-
| style='text-align:right'| 577
| [[Ficheru:Santiago de la Barca (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Santiagu la Barca]]
| [[:d:Q7420388|Q7420388]]
| [[Salas]]
| 23
| 1.93 km²
| 
| {{Coord|43.380735|-6.158185|display=inline}}
| 33965
|-
| style='text-align:right'| 578
| 
| [[Santuyanu (parroquia de Salas)|Santuyanu]]
| [[:d:Q7420725|Q7420725]]
| [[Salas]]
| 31
| 4.27 km²
| 
| {{Coord|43.435506|-6.213755|display=inline}}
| 33867
|-
| style='text-align:right'| 579
| [[Ficheru:Quintana (parroquia de Villazón, Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Villazón]]
| [[:d:Q7930981|Q7930981]]
| [[Salas]]
| 242
| 18.25 km²
| 
| {{Coord|43.40543|-6.211059|display=inline}}
| 33868
|-
| style='text-align:right'| 580
| [[Ficheru:Villamar (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Villamar (Salas)|Villamar]]
| [[:d:Q16897599|Q16897599]]
| [[Salas]]
| 71
| 3.18 km²
| 
| {{Coord|43.417415|-6.243377|display=inline}}
| 33868
|-
| style='text-align:right'| 581
| 
| [[Eilao (Ozcos)|Eilao]]
| [[:d:Q1658719|Q1658719]]
| [[Samartín d'Ozcos]]
| 8
| 7.58 km²
| 8
| {{Coord|43.322781|-6.923535|display=inline}}
| 33777
|-
| style='text-align:right'| 582
| 
| [[Labiaróu (parroquia)|Labiaróu]]
| [[:d:Q1799435|Q1799435]]
| [[Samartín d'Ozcos]]
| 43
| 15.11 km²
| 31
| {{Coord|43.2964|-6.947079|display=inline}}
| 33777
|-
| style='text-align:right'| 583
| 
| [[Pezós (Ozcos)|Pezós]]
| [[:d:Q75273104|Q75273104]]
| [[Samartín d'Ozcos]]
| 17
| 8.95 km²
| 8
| {{Coord|43.25814|-6.8809|display=inline}}
| 33777
|-
| style='text-align:right'| 584
| [[Ficheru:San Martín de Oscos (Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Samartín (Ozcos)|Samartín]]
| [[:d:Q75291592|Q75291592]]
| [[Samartín d'Ozcos]]
| 264
| 36.08 km²
| 246
| {{Coord|43.263344|-6.959131|display=inline}}
| 33777
|-
| style='text-align:right'| 585
| 
| [[Cocañín (parroquia)|Cocañín]]
| [[:d:Q939411|Q939411]]
| [[Samartín del Rei Aurelio]]
| 730
| 10.04 km²
| 
| {{Coord|43.305553|-5.606114|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 586
| 
| [[San Andrés de Llinares]]
| [[:d:Q2891701|Q2891701]]
| [[Samartín del Rei Aurelio]]
| 7928
| 10.75 km²
| 
| {{Coord|43.290583|-5.630743|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 587
| 
| [[Santa Bárbola]]
| [[:d:Q3494183|Q3494183]]
| [[Samartín del Rei Aurelio]]
| 334
| 16.88 km²
| 672
| {{Coord|43.254485|-5.620552|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 588
| [[Ficheru:Blimea.jpg|center|128px]]
| [[Blimea (parroquia)|Blimea]]
| [[:d:Q4926481|Q4926481]]
| [[Samartín del Rei Aurelio]]
| 2932
| 9.78 km²
| 
| {{Coord|43.276657|-5.589968|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 589
| 
| [[Samartín (parroquia de Samartín del Rei Aurelio)|Samartín]]
| [[:d:Q9333093|Q9333093]]
| [[Samartín del Rei Aurelio]]
| 3471
| 7.59 km²
| 
| {{Coord|43.274412|-5.613804|display=inline}}
| 33950
|-
| style='text-align:right'| 590
| [[Ficheru:El Llano (San Tirso de Abres, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[San Tiso (San Tiso d'Abres)|San Tiso]]
| [[:d:Q9073731|Q9073731]]
| [[San Tiso d'Abres]]
| 398
| 31.41 km²
| 
| {{Coord|43.410535|-7.141734|display=inline}}
| 33774
|-
| style='text-align:right'| 591
| [[Ficheru:Santa Eulalia de Oscos (Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Santalla (parroquia)|Santalla]]
| [[:d:Q55804835|Q55804835]]
| [[Santalla d'Ozcos]]
| 427
| 47.12 km²
| 279
| {{Coord|43.260144|-7.019879|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 592
| [[Ficheru:Fuente y plaza de Castañeo.jpg|center|128px]]
| [[Castañeo'l Monte (parroquia)|Castañeo'l Monte]]
| [[:d:Q5049632|Q5049632]]
| [[Santo Adriano]]
| 32
| 4.51 km²
| 47
| {{Coord|43.290481|-6.000339|display=inline}}
| 33115
|-
| style='text-align:right'| 593
| [[Ficheru:Tuñón.JPG|center|128px]]
| [[Tuñón (parroquia)|Tuñón]]
| [[:d:Q5198300|Q5198300]]
| [[Santo Adriano]]
| 74
| 11.02 km²
| 73
| {{Coord|43.291705|-5.981108|display=inline}}
| 33115
|-
| style='text-align:right'| 594
| [[Ficheru:Villanueva (Santo Adriano, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Villanueva (Santo Adriano)|Villanueva]]
| [[:d:Q5198455|Q5198455]]
| [[Santo Adriano]]
| 145
| 3.07 km²
| 107
| {{Coord|43.273436|-6.001066|display=inline}}
| 33115
|-
| style='text-align:right'| 595
| [[Ficheru:Llavares, Santo Adriano.jpg|center|128px]]
| [[Llavares (parroquia)|Llavares]]
| [[:d:Q5198591|Q5198591]]
| [[Santo Adriano]]
| 41
| 4 km²
| 44
| {{Coord|43.289715|-5.960673|display=inline}}
| 33115
|-
| style='text-align:right'| 596
| [[Ficheru:San Román (Sariego, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[San Román (parroquia de Sariegu)|San Román]]
| [[:d:Q5198398|Q5198398]]
| [[Sariegu]]
| 187
| 5.08 km²
| 104
| {{Coord|43.410862|-5.507252|display=inline}}
| 33518
|-
| style='text-align:right'| 597
| [[Ficheru:Iglesia de Santiago el Mayor (Sariego).jpg|center|128px]]
| [[Santiago (Sariegu)|Santiago]]
| [[:d:Q5198909|Q5198909]]
| [[Sariegu]]
| 741
| 10.82 km²
| 325
| {{Coord|43.405469|-5.543103|display=inline}}
| 33518
|-
| style='text-align:right'| 598
| [[Ficheru:Santa María de Narzana (31038531393).jpg|center|128px]]
| [[Narzana]]
| [[:d:Q6966535|Q6966535]]
| [[Sariegu]]
| 335
| 9.82 km²
| 208
| {{Coord|43.415302|-5.574875|display=inline}}
| 33518
|-
| style='text-align:right'| 599
| [[Ficheru:La pola de siero 001.jpg|center|128px]]
| [[La Pola Siero]]
| [[:d:Q1018362|Q1018362]]
| [[Siero]]
| 12788
| 3.77 km²
| 4904
| {{Coord|43.391224|-5.660986|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 600
| [[Ficheru:Collado Siero.JPG|center|128px]]
| [[Collao]]
| [[:d:Q3777087|Q3777087]]
| [[Siero]]
| 506
| 4.12 km²
| 221
| {{Coord|43.397446|-5.592023|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 601
| [[Ficheru:Lugones (Siero) 03.jpg|center|128px]]
| [[Llugones (parroquia)|Llugones]]
| [[:d:Q3822464|Q3822464]]
| [[Siero]]
| 13222
| 5.99 km²
| 
| {{Coord|43.401821|-5.80624|display=inline}}
| 33420
|-
| style='text-align:right'| 602
| 
| [[Trespando]]
| [[:d:Q3823930|Q3823930]]
| [[Siero]]
| 161
| 3.64 km²
| 
| {{Coord|43.369714|-5.601505|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 603
| [[Ficheru:Valdesoto-1 muralla.JPG|center|128px]]
| [[Valdesoto]]
| [[:d:Q3824515|Q3824515]]
| [[Siero]]
| 1790
| 14.91 km²
| 
| {{Coord|43.362782|-5.653085|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 604
| 
| [[Feleches (Siero)|Feleches]]
| [[:d:Q3824955|Q3824955]]
| [[Siero]]
| 603
| 3.28 km²
| 
| {{Coord|43.387332|-5.593321|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 605
| 
| [[Samartindianes]]
| [[:d:Q3825126|Q3825126]]
| [[Siero]]
| 1354
| 32.35 km²
| 
| {{Coord|43.409947|-5.705317|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 606
| 
| [[Tiñana]]
| [[:d:Q3826453|Q3826453]]
| [[Siero]]
| 1033
| 9.02 km²
| 426
| {{Coord|43.366506|-5.763488|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 607
| 
| [[La Collá (Siero)|La Collá]]
| [[:d:Q5195027|Q5195027]]
| [[Siero]]
| 217
| 5.32 km²
| 147
| {{Coord|43.433171|-5.612699|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 608
| [[Ficheru:Torre de los Vigil (Santa Eulalia de Vigil, Siero, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Santolaya de Vixil]]
| [[:d:Q5198269|Q5198269]]
| [[Siero]]
| 181
| 2.54 km²
| 105
| {{Coord|43.380102|-5.633872|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 609
| 
| [[Samiguel (parroquia de Siero)|Samiguel]]
| [[:d:Q5198602|Q5198602]]
| [[Siero]]
| 239
| 3.45 km²
| 102
| {{Coord|43.391328|-5.744516|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 610
| [[Ficheru:Vega de Poja (Siero, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Samartino]]
| [[:d:Q5657800|Q5657800]]
| [[Siero]]
| 1034
| 15.41 km²
| 
| {{Coord|43.400304|-5.636353|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 611
| [[Ficheru:Aramil (Siero, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Aramil]]
| [[:d:Q5702269|Q5702269]]
| [[Siero]]
| 360
| 3.49 km²
| 173
| {{Coord|43.384504|-5.618631|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 612
| [[Ficheru:AS. Argüelles-1-vista fachada suroccidental (2).jpg|center|128px]]
| [[Argüeyes]]
| [[:d:Q5703850|Q5703850]]
| [[Siero]]
| 418
| 3.7 km²
| 174
| {{Coord|43.389259|-5.727113|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 613
| 
| [[Valbona (parroquia de Siero)|Valbona]]
| [[:d:Q5730907|Q5730907]]
| [[Siero]]
| 517
| 11.48 km²
| 
| {{Coord|43.394627|-5.766001|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 614
| [[Ficheru:Palacio de Celles (Celles, Siero, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Ceis (Siero)|Ceis]]
| [[:d:Q5760238|Q5760238]]
| [[Siero]]
| 271
| 4.48 km²
| 
| {{Coord|43.41459|-5.680204|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 615
| [[Ficheru:Granda (Siero, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Granda (parroquia)|Granda]]
| [[:d:Q5884737|Q5884737]]
| [[Siero]]
| 1640
| 5.69 km²
| 
| {{Coord|43.377779|-5.770172|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 616
| 
| [[Hevia (Siero)|Hevia]]
| [[:d:Q5896826|Q5896826]]
| [[Siero]]
| 989
| 11.19 km²
| 
| {{Coord|43.366382|-5.712265|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 617
| 
| [[La Paranza]]
| [[:d:Q5964657|Q5964657]]
| [[Siero]]
| 12
| 1.23 km²
| 
| {{Coord|43.343205|-5.740223|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 618
| 
| [[Llimanes (Siero)|Llimanes]]
| [[:d:Q5976482|Q5976482]]
| [[Siero]]
| 294
| 3.77 km²
| 
| {{Coord|43.363359|-5.778154|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 619
| [[Ficheru:Muñó (Siero, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Muñó]]
| [[:d:Q6034980|Q6034980]]
| [[Siero]]
| 353
| 11.82 km²
| 
| {{Coord|43.434735|-5.646497|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 620
| 
| [[El Cuto (parroquia)|El Cuto]]
| [[:d:Q6119095|Q6119095]]
| [[Siero]]
| 148
| 1.23 km²
| 
| {{Coord|43.339143|-5.650185|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 621
| 
| [[Santa Marina (Siero)|Santa Marina]]
| [[:d:Q6120506|Q6120506]]
| [[Siero]]
| 179
| 6.19 km²
| 
| {{Coord|43.369346|-5.732613|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 622
| 
| [[Carbayín (parroquia)|Carbayín]]
| [[:d:Q6120823|Q6120823]]
| [[Siero]]
| 1123
| 9.81 km²
| 
| {{Coord|43.340565|-5.634641|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 623
| 
| [[La Carrera (parroquia)|La Carrera]]
| [[:d:Q6461560|Q6461560]]
| [[Siero]]
| 5005
| 10.28 km²
| 
| {{Coord|43.39185|-5.670805|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 624
| [[Ficheru:Vista-general-lieres-768x512.jpg|center|128px]]
| [[Lieres]]
| [[:d:Q6544222|Q6544222]]
| [[Siero]]
| 1211
| 8.64 km²
| 
| {{Coord|43.380153|-5.580299|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 625
| 
| [[Santa Marta Carbayín]]
| [[:d:Q9074086|Q9074086]]
| [[Siero]]
| 774
| 4.78 km²
| 
| {{Coord|43.349931|-5.63417|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 626
| 
| [[Viella (parroquia de Siero)|Viella]]
| [[:d:Q9093626|Q9093626]]
| [[Siero]]
| 5937
| 6.85 km²
| 1548
| {{Coord|43.398216|-5.781353|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 627
| 
| [[Marcenao]]
| [[:d:Q10876864|Q10876864]]
| [[Siero]]
| 144
| 2.79 km²
| 
| {{Coord|43.39393|-5.627681|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 628
| 
| [[Oviñana]]
| [[:d:Q837805|Q837805]]
| [[Sobrescobiu]]
| 552
| 22.98 km²
| 304
| {{Coord|43.219338|-5.461833|display=inline}}
| 33993
|-
| style='text-align:right'| 629
| [[Ficheru:Ladines (Sobrescobio, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Llaíñes (parroquia)|Llaíñes]]
| [[:d:Q5968739|Q5968739]]
| [[Sobrescobiu]]
| 68
| 9.49 km²
| 45
| {{Coord|43.203583|-5.444952|display=inline}}
| 33993
|-
| style='text-align:right'| 630
| [[Ficheru:Soto de Agües (parroquia de San Andrés de Agües, Sobrescobio, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Soto (Sobrescobiu)|Soto]]
| [[:d:Q6118309|Q6118309]]
| [[Sobrescobiu]]
| 241
| 37.24 km²
| 191
| {{Coord|43.201684|-5.459621|display=inline}}
| 33993
|-
| style='text-align:right'| 631
| [[Ficheru:La Riera (Somiedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Riera (parroquia de Somiedo)|La Riera]]
| [[:d:Q426152|Q426152]]
| [[Somiedo]]
| 72
| 7.98 km²
| 
| {{Coord|43.156769|-6.259399|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 632
| [[Ficheru:Clavillas (Somiedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Clavichas (parroquia)|Clavichas]]
| [[:d:Q430989|Q430989]]
| [[Somiedo]]
| 47
| 13.14 km²
| 
| {{Coord|43.170302|-6.254512|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 633
| [[Ficheru:Aguino (Somiedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Aguinu (parroquia)|Aguinu]]
| [[:d:Q2827338|Q2827338]]
| [[Somiedo]]
| 23
| 15.16 km²
| 
| {{Coord|43.105783|-6.271287|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 634
| [[Ficheru:Pola de Somiedo (Somiedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Pola Somiedo (parroquia)|La Pola Somiedo]]
| [[:d:Q4890701|Q4890701]]
| [[Somiedo]]
| 221
| 18.99 km²
| 
| {{Coord|43.092213|-6.256974|display=inline}}
| 33840
|-
| style='text-align:right'| 635
| [[Ficheru:Cores.jpg|center|128px]]
| [[Corés]]
| [[:d:Q5173822|Q5173822]]
| [[Somiedo]]
| 34
| 13.82 km²
| 
| {{Coord|43.109341|-6.319329|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 636
| [[Ficheru:El Coto (Somiedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[El Coutu (parroquia)|El Coutu]]
| [[:d:Q5351077|Q5351077]]
| [[Somiedo]]
| 49
| 6.53 km²
| 
| {{Coord|43.079855|-6.236632|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 637
| [[Ficheru:El Puerto (Somiedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Santa María del Puertu]]
| [[:d:Q5351944|Q5351944]]
| [[Somiedo]]
| 61
| 10.37 km²
| 
| {{Coord|43.027385|-6.227636|display=inline}}
| 33840
|-
| style='text-align:right'| 638
| [[Ficheru:Éndriga (Somiedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Éndriga (parroquia)|Éndriga]]
| [[:d:Q5376618|Q5376618]]
| [[Somiedo]]
| 88
| 37.88 km²
| 
| {{Coord|43.092272|-6.156519|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 639
| [[Ficheru:Gúa (Somiedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Gúa (parroquia)|Gúa]]
| [[:d:Q5626783|Q5626783]]
| [[Somiedo]]
| 83
| 24.95 km²
| 
| {{Coord|43.080112|-6.259652|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 640
| [[Ficheru:Las Morteras (Somiedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Las Morteras (parroquia)|Las Morteras]]
| [[:d:Q6492341|Q6492341]]
| [[Somiedo]]
| 46
| 13.76 km²
| 
| {{Coord|43.152707|-6.234271|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 641
| [[Ficheru:Pigüeces (Somiedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Pigüeces (parroquia)|Pigüeces]]
| [[:d:Q7193472|Q7193472]]
| [[Somiedo]]
| 52
| 24.84 km²
| 
| {{Coord|43.149393|-6.314355|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 642
| [[Ficheru:Pigüeña (Somiedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Pigüeña (parroquia)|Pigüeña]]
| [[:d:Q7193473|Q7193473]]
| [[Somiedo]]
| 81
| 17.16 km²
| 
| {{Coord|43.136065|-6.329694|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 643
| [[Ficheru:Valle de Lago (Somiedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[El Vaḷḷe (Somiedo)|El Vaḷḷe]]
| [[:d:Q7911887|Q7911887]]
| [[Somiedo]]
| 85
| 28.28 km²
| 
| {{Coord|43.07197|-6.198604|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 644
| [[Ficheru:Veigas (Somiedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Veigas (parroquia)|Veigas]]
| [[:d:Q7918637|Q7918637]]
| [[Somiedo]]
| 55
| 22.17 km²
| 
| {{Coord|43.10315|-6.214385|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 645
| [[Ficheru:Villa de Vildas (Somiedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Viḷḷar de Vildas]]
| [[:d:Q7930916|Q7930916]]
| [[Somiedo]]
| 78
| 35.08 km²
| 
| {{Coord|43.091268|-6.336225|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 646
| [[Ficheru:Riberas (Soto del Barco, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Riberas (parroquia)|Riberas]]
| [[:d:Q384637|Q384637]]
| [[Sotu'l Barcu]]
| 322
| 10.06 km²
| 277
| {{Coord|43.506014|-6.067637|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 647
| 
| [[La Corrada (parroquia)|La Corrada]]
| [[:d:Q845274|Q845274]]
| [[Sotu'l Barcu]]
| 429
| 10.9 km²
| 268
| {{Coord|43.523692|-6.047849|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 648
| [[Ficheru:L'Arena dende Fontebona.jpg|center|128px]]
| [[Ranón (parroquia)|Ranón]]
| [[:d:Q845444|Q845444]]
| [[Sotu'l Barcu]]
| 1589
| 5.55 km²
| 1191
| {{Coord|43.555002|-6.064394|display=inline}}
| 33459
|-
| style='text-align:right'| 649
| 
| [[Sotu (parroquia de Sotu'l Barcu)|Sotu]]
| [[:d:Q7564018|Q7564018]]
| [[Sotu'l Barcu]]
| 1473
| 8.94 km²
| 710
| {{Coord|43.53117|-6.071096|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 650
| [[Ficheru:Plaza Villabre.JPG|center|128px]]
| [[Tameza (parroquia)|Tameza]]
| [[:d:Q5057317|Q5057317]]
| [[Tameza]]
| 71
| 16.76 km²
| 95
| {{Coord|43.249341|-6.128757|display=inline}}
| 33826
|-
| style='text-align:right'| 651
| [[Ficheru:Yernes (Yernes y Tameza, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Yernes (parroquia)|Yernes]]
| [[:d:Q5198650|Q5198650]]
| [[Tameza]]
| 65
| 14.87 km²
| 57
| {{Coord|43.279284|-6.109614|display=inline}}
| 33826
|-
| style='text-align:right'| 652
| [[Ficheru:La roda.jpg|center|128px]]
| [[A Roda (parroquia)|A Roda]]
| [[:d:Q2882801|Q2882801]]
| [[Tapia]]
| 494
| 34.85 km²
| 278
| {{Coord|43.534185|-6.896705|display=inline}}
| 33747
|-
| style='text-align:right'| 653
| 
| [[Campos y Salave (parroquia)|Campos y Salave]]
| [[:d:Q5028522|Q5028522]]
| [[Tapia]]
| 302
| 9.2 km²
| 166
| {{Coord|43.56077|-6.878445|display=inline}}
| 33746
|-
| style='text-align:right'| 654
| [[Ficheru:Mapa parroquial de Tapia (color).jpg|center|128px]]
| [[Serantes (parroquia)|Serantes]]
| [[:d:Q5478629|Q5478629]]
| [[Tapia]]
| 604
| 13.46 km²
| 318
| {{Coord|43.545993|-6.9671|display=inline}}
| 33749
|-
| style='text-align:right'| 655
| [[Ficheru:Tapia de Casariego (Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Tapia (parroquia)|Tapia]]
| [[:d:Q56477061|Q56477061]]
| [[Tapia]]
| 2171
| 8.46 km²
| 1812
| {{Coord|43.569317|-6.943351|display=inline}}
| 33740&lt;br/&gt;33747
|-
| style='text-align:right'| 656
| [[Ficheru:Bres (Taramundi, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Bres (parroquia)|Bres]]
| [[:d:Q4961836|Q4961836]]
| [[Taramundi]]
| 80
| 23.33 km²
| 74
| {{Coord|43.369229|-7.064965|display=inline}}
| 33775
|-
| style='text-align:right'| 657
| 
| [[As Veigas (parroquia)|As Veigas]]
| [[:d:Q7918638|Q7918638]]
| [[Taramundi]]
| 44
| 21.7 km²
| 34
| {{Coord|43.327094|-7.086654|display=inline}}
| 33775
|-
| style='text-align:right'| 658
| [[Ficheru:Ouria (Taramundi, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Ouria (parroquia)|Ouria]]
| [[:d:Q9053622|Q9053622]]
| [[Taramundi]]
| 68
| 9.9 km²
| 42
| {{Coord|43.407137|-7.059684|display=inline}}
| 33775
|-
| style='text-align:right'| 659
| [[Ficheru:Norte de España Agosto 2020 13 29 01 031000.jpeg|center|128px]]
| [[Taramundi (parroquia)|Taramundi]]
| [[:d:Q54857379|Q54857379]]
| [[Taramundi]]
| 368
| 27.23 km²
| 232
| {{Coord|43.360962|-7.109038|display=inline}}
| 33775
|-
| style='text-align:right'| 660
| [[Ficheru:Villanueva (Teverga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Viḷḷanueva (parroquia)|Viḷḷanueva]]
| [[:d:Q958554|Q958554]]
| [[Teberga]]
| 169
| 30.11 km²
| 147
| {{Coord|43.149061|-6.140973|display=inline}}
| 33111
|-
| style='text-align:right'| 661
| 
| [[Urria (Teberga)|Urria]]
| [[:d:Q4135311|Q4135311]]
| [[Teberga]]
| 20
| 5.69 km²
| 26
| {{Coord|43.171412|-6.152601|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 662
| [[Ficheru:Barrio (Teverga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Barriu (parroquia)|Barriu]]
| [[:d:Q4863707|Q4863707]]
| [[Teberga]]
| 29
| 15.11 km²
| 30
| {{Coord|43.116598|-6.099713|display=inline}}
| 33111
|-
| style='text-align:right'| 663
| [[Ficheru:Riello (Teverga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Rieḷḷu (parroquia)|Rieḷḷu]]
| [[:d:Q5195453|Q5195453]]
| [[Teberga]]
| 107
| 5.86 km²
| 112
| {{Coord|43.14562|-6.086658|display=inline}}
| 33111
|-
| style='text-align:right'| 664
| [[Ficheru:La Plaza (Teverga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Plaza (parroquia)|La Plaza]]
| [[:d:Q5196584|Q5196584]]
| [[Teberga]]
| 641
| 10.58 km²
| 485
| {{Coord|43.1599|-6.100124|display=inline}}
| 33111
|-
| style='text-align:right'| 665
| [[Ficheru:La focella.jpg|center|128px]]
| [[La Foceicha]]
| [[:d:Q6462569|Q6462569]]
| [[Teberga]]
| 6
| 14.54 km²
| 9
| {{Coord|43.099707|-6.058856|display=inline}}
| 33111
|-
| style='text-align:right'| 666
| [[Ficheru:Páramo (Teverga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Parmu (parroquia)|Parmu]]
| [[:d:Q7264068|Q7264068]]
| [[Teberga]]
| 95
| 19.92 km²
| 72
| {{Coord|43.1011|-6.043061|display=inline}}
| 33111
|-
| style='text-align:right'| 667
| 
| [[San Salvador d'Alesga]]
| [[:d:Q7415284|Q7415284]]
| [[Teberga]]
| 85
| 12.18 km²
| 74
| {{Coord|43.135137|-6.074616|display=inline}}
| 33111
|-
| style='text-align:right'| 668
| 
| [[Santianes (parroquia de Teberga)|Santianes]]
| [[:d:Q7420412|Q7420412]]
| [[Teberga]]
| 222
| 22.51 km²
| 229
| {{Coord|43.177379|-6.121196|display=inline}}
| 33111
|-
| style='text-align:right'| 669
| [[Ficheru:Taja (Teverga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Taxa]]
| [[:d:Q7676754|Q7676754]]
| [[Teberga]]
| 59
| 14.69 km²
| 26
| {{Coord|43.169933|-6.172845|display=inline}}
| 33111
|-
| style='text-align:right'| 670
| [[Ficheru:Torce desde canqueiriz - panoramio.jpg|center|128px]]
| [[Torce (Teberga)|Torce]]
| [[:d:Q7825520|Q7825520]]
| [[Teberga]]
| 15
| 7.37 km²
| 12
| {{Coord|43.112079|-6.088435|display=inline}}
| 33111
|-
| style='text-align:right'| 671
| [[Ficheru:Villamayor (Teverga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Viḷḷamayor (parroquia)|Viḷḷamayor]]
| [[:d:Q7930861|Q7930861]]
| [[Teberga]]
| 52
| 8.37 km²
| 52
| {{Coord|43.19537|-6.138441|display=inline}}
| 33111
|-
| style='text-align:right'| 672
| [[Ficheru:Carrea (Teverga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Carrea (parroquia)|Carrea]]
| [[:d:Q11680552|Q11680552]]
| [[Teberga]]
| 46
| 9.38 km²
| 73
| {{Coord|43.145215|-6.070814|display=inline}}
| 33111
|-
| style='text-align:right'| 673
| [[Ficheru:Carbayón de Valentín.JPG|center|128px]]
| [[Sobráu (parroquia)|Sobráu]]
| [[:d:Q2876320|Q2876320]]
| [[Tinéu]]
| 125
| 8.02 km²
| 
| {{Coord|43.313882|-6.529078|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 674
| [[Ficheru:Tuña (Tineo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Tuña (parroquia)|Tuña]]
| [[:d:Q3818962|Q3818962]]
| [[Tinéu]]
| 176
| 20.19 km²
| 
| {{Coord|43.273615|-6.370878|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 675
| 
| [[San Fagondu (parroquia)|San Fagondu]]
| [[:d:Q3947035|Q3947035]]
| [[Tinéu]]
| 107
| 11.93 km²
| 
| {{Coord|43.27821|-6.529315|display=inline}}
| 33875
|-
| style='text-align:right'| 676
| [[Ficheru:Claustro san miguel de barcena.JPG|center|128px]]
| [[Bárzana (parroquia de Tinéu)|Bárzana]]
| [[:d:Q4859879|Q4859879]]
| [[Tinéu]]
| 205
| 11.03 km²
| 197
| {{Coord|43.364953|-6.517378|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 677
| [[Ficheru:Calleras (Tineo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Caeras (parroquia)|Caeras]]
| [[:d:Q5021908|Q5021908]]
| [[Tinéu]]
| 105
| 13.2 km²
| 
| {{Coord|43.419796|-6.472521|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 678
| 
| [[Santiáu (parroquia)|Santiáu]]
| [[:d:Q5064813|Q5064813]]
| [[Tinéu]]
| 113
| 26.2 km²
| 
| {{Coord|43.333483|-6.579285|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 679
| [[Ficheru:Río Navelgas.JPG|center|128px]]
| [[Navelgas (parroquia)|Navelgas]]
| [[:d:Q5198661|Q5198661]]
| [[Tinéu]]
| 343
| 21.35 km²
| 
| {{Coord|43.404686|-6.543543|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 680
| 
| [[Santolaya de Miñu]]
| [[:d:Q5199193|Q5199193]]
| [[Tinéu]]
| 114
| 14.68 km²
| 
| {{Coord|43.395926|-6.530421|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 681
| [[Ficheru:Fastias (Tineo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Fastias (parroquia)|Fastias]]
| [[:d:Q5437096|Q5437096]]
| [[Tinéu]]
| 74
| 7.62 km²
| 
| {{Coord|43.404816|-6.446345|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 682
| [[Ficheru:Genestaza.jpg|center|128px]]
| [[Xinestaza (parroquia)|Xinestaza]]
| [[:d:Q5576776|Q5576776]]
| [[Tinéu]]
| 31
| 23.51 km²
| 
| {{Coord|43.209134|-6.354818|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 683
| [[Ficheru:El Pedregal (Tineo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[El Pedregal (parroquia)|El Pedregal]]
| [[:d:Q5688607|Q5688607]]
| [[Tinéu]]
| 157
| 8.01 km²
| 
| {{Coord|43.372681|-6.365601|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 684
| 
| [[Reḷḷanos (parroquia)|Reḷḷanos]]
| [[:d:Q5785502|Q5785502]]
| [[Tinéu]]
| 86
| 39.08 km²
| 
| {{Coord|43.393438|-6.624379|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 685
| 
| [[Campucaldera (parroquia)|Campucaldera]]
| [[:d:Q5946990|Q5946990]]
| [[Tinéu]]
| 126
| 11.69 km²
| 
| {{Coord|43.313135|-6.358382|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 686
| 
| [[Bourres (parroquia)|Bourres]]
| [[:d:Q6063644|Q6063644]]
| [[Tinéu]]
| 83
| 3
| 
| {{Coord|43.335056|-6.559058|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 687
| 
| [[Bustieḷḷu (parroquia)|Bustieḷḷu]]
| [[:d:Q6063650|Q6063650]]
| [[Tinéu]]
| 57
| 3.79 km²
| 
| {{Coord|43.345704|-6.530885|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 688
| [[Ficheru:Cezures (Tineo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Cezures (parroquia)|Cezures]]
| [[:d:Q6063653|Q6063653]]
| [[Tinéu]]
| 31
| 5.52 km²
| 
| {{Coord|43.398847|-6.375349|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 689
| [[Ficheru:Collada (Tineo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Coḷḷada (parroquia)|Coḷḷada]]
| [[:d:Q6063655|Q6063655]]
| [[Tinéu]]
| 90
| 18.91 km²
| 
| {{Coord|43.363204|-6.561632|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 690
| [[Ficheru:La Pereda (Tineo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Preda (parroquia)|La Preda]]
| [[:d:Q6063662|Q6063662]]
| [[Tinéu]]
| 223
| 12.22 km²
| 125
| {{Coord|43.388559|-6.345788|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 691
| [[Ficheru:Merillés.jpg|center|128px]]
| [[Merías (parroquia)|Merías]]
| [[:d:Q6063671|Q6063671]]
| [[Tinéu]]
| 46
| 8.37 km²
| 
| {{Coord|43.276429|-6.356215|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 692
| 
| [[Muñalén (parroquia)|Muñalén]]
| [[:d:Q6063674|Q6063674]]
| [[Tinéu]]
| 66
| 4.08 km²
| 
| {{Coord|43.408403|-6.51968|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 693
| [[Ficheru:Parroquianaraval.jpg|center|128px]]
| [[Naraval (parroquia)|Naraval]]
| [[:d:Q6063677|Q6063677]]
| [[Tinéu]]
| 117
| 27.33 km²
| 
| {{Coord|43.424738|-6.532604|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 694
| [[Ficheru:Nieres.jpg|center|128px]]
| [[Nieres (parroquia)|Nieres]]
| [[:d:Q6063680|Q6063680]]
| [[Tinéu]]
| 111
| 14.63 km²
| 
| {{Coord|43.327191|-6.335883|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 695
| [[Ficheru:Santa María Real de Obona.JPG|center|128px]]
| [[Oubona (parroquia)|Oubona]]
| [[:d:Q6063686|Q6063686]]
| [[Tinéu]]
| 178
| 16.89 km²
| 
| {{Coord|43.342187|-6.481049|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 696
| 
| [[Santuyanu (parroquia de Tinéu)|Santuyanu]]
| [[:d:Q6063688|Q6063688]]
| [[Tinéu]]
| 273
| 12.93 km²
| 
| {{Coord|43.33155|-6.456848|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 697
| [[Ficheru:Porciles (Tineo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Porciles (parroquia)|Porciles]]
| [[:d:Q6063690|Q6063690]]
| [[Tinéu]]
| 61
| 13.96 km²
| 
| {{Coord|43.302105|-6.599302|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 698
| [[Ficheru:Relamiego (Tineo. Asturias).jpg|center|128px]]
| [[San Esteban de Reḷḷamiegu]]
| [[:d:Q6063693|Q6063693]]
| [[Tinéu]]
| 122
| 5.29 km²
| 
| {{Coord|43.308505|-6.470585|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 699
| 
| [[San Frichosu (parroquia)|San Frichosu]]
| [[:d:Q6063708|Q6063708]]
| [[Tinéu]]
| 92
| 9.04 km²
| 
| {{Coord|43.388296|-6.497782|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 700
| 
| [[Santolaya (parroquia de Tinéu)|Santolaya]]
| [[:d:Q6063742|Q6063742]]
| [[Tinéu]]
| 354
| 11.49 km²
| 
| {{Coord|43.3473|-6.392|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 701
| [[Ficheru:La parroquia de Santianes.jpg|center|128px]]
| [[Santianes (parroquia de Tinéu)|Santianes]]
| [[:d:Q6063749|Q6063749]]
| [[Tinéu]]
| 103
| 11.92 km²
| 
| {{Coord|43.288158|-6.384672|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 702
| [[Ficheru:Sorriba (Tineo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Sorriba (parroquia)|Sorriba]]
| [[:d:Q6063754|Q6063754]]
| [[Tinéu]]
| 89
| 15.48 km²
| 
| {{Coord|43.284658|-6.448914|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 703
| 
| [[Tabláu (Tinéu)|Tabláu]]
| [[:d:Q6063758|Q6063758]]
| [[Tinéu]]
| 113
| 7.49 km²
| 
| {{Coord|43.375186|-6.461158|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 704
| [[Ficheru:Tineo.JPG|center|128px]]
| [[Tinéu (parroquia)|Tinéu]]
| [[:d:Q6063760|Q6063760]]
| [[Tinéu]]
| 3480
| 14.25 km²
| 
| {{Coord|43.335255|-6.414984|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 705
| [[Ficheru:Troncedo (Tineo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Troncéu (parroquia)|Troncéu]]
| [[:d:Q6063763|Q6063763]]
| [[Tinéu]]
| 78
| 2.11 km²
| 
| {{Coord|43.366556|-6.506868|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 706
| [[Ficheru:Zardaintineo.jpg|center|128px]]
| [[Zardaín (parroquia)|Zardaín]]
| [[:d:Q6063766|Q6063766]]
| [[Tinéu]]
| 56
| 1.46 km²
| 
| {{Coord|43.392419|-6.550953|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 707
| 
| [[El Rodical (parroquia)|El Rodical]]
| [[:d:Q6063770|Q6063770]]
| [[Tinéu]]
| 80
| 6.19 km²
| 
| {{Coord|43.31182|-6.415471|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 708
| 
| [[Soutu (parroquia)|Soutu]]
| [[:d:Q6063776|Q6063776]]
| [[Tinéu]]
| 82
| 8.28 km²
| 
| {{Coord|43.294444|-6.394125|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 709
| 
| [[El Pozón (parroquia)|El Pozón]]
| [[:d:Q6063787|Q6063787]]
| [[Tinéu]]
| 66
| 8.71 km²
| 
| {{Coord|43.291419|-6.498185|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 710
| 
| [[San Fliz (parroquia)|San Fliz]]
| [[:d:Q7414198|Q7414198]]
| [[Tinéu]]
| 165
| 12.82 km²
| 
| {{Coord|43.267557|-6.534585|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 711
| 
| [[Sangoñéu (parroquia)|Sangoñéu]]
| [[:d:Q7418086|Q7418086]]
| [[Tinéu]]
| 124
| 8.75 km²
| 
| {{Coord|43.317058|-6.551146|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 712
| 
| [[Viḷḷatresmil (parroquia)|Viḷḷatresmil]]
| [[:d:Q7930969|Q7930969]]
| [[Tinéu]]
| 226
| 14.82 km²
| 
| {{Coord|43.386871|-6.441543|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 713
| [[Ficheru:Arganza (Tineo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Arganza (parroquia)|Arganza]]
| [[:d:Q9056100|Q9056100]]
| [[Tinéu]]
| 124
| 14.93 km²
| 76
| {{Coord|43.264305|-6.494809|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 714
| [[Ficheru:Brañalonga (Tineo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Brañaḷḷonga (parroquia)|Brañaḷḷonga]]
| [[:d:Q9056101|Q9056101]]
| [[Tinéu]]
| 69
| 12.37&lt;br/&gt;12.37 km²
| 
| {{Coord|43.408136|-6.355184|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 715
| [[Ficheru:San Martín de Semproniana (Tineo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Samartín de Semproniana]]
| [[:d:Q31747809|Q31747809]]
| [[Tinéu]]
| 187
| 10.84 km²
| 
| {{Coord|43.319093|-6.50348|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 716
| 
| [[Francos (parroquia)|Francos]]
| [[:d:Q56544053|Q56544053]]
| [[Tinéu]]
| 67
| 6.47 km²
| 59
| {{Coord|43.360616|-6.489228|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 717
| [[Ficheru:Trubia.jpg|center|128px]]
| [[Trubia (parroquia)|Trubia]]
| [[:d:Q624765|Q624765]]
| [[Uviéu]]
| 1855
| 17.05 km²
| 1249
| {{Coord|43.33905|-5.985153|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 718
| [[Ficheru:Loriana (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Lloriana (parroquia)|Lloriana]]
| [[:d:Q1602625|Q1602625]]
| [[Uviéu]]
| 210
| 6.89 km²
| 108
| {{Coord|43.37917|-5.920402|display=inline}}
| 33191
|-
| style='text-align:right'| 719
| [[Ficheru:Bendones (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Bendones (parroquia)|Bendones]]
| [[:d:Q4887157|Q4887157]]
| [[Uviéu]]
| 213
| 2.19 km²
| 93
| {{Coord|43.336373|-5.806527|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 720
| 
| [[Udrión]]
| [[:d:Q5576880|Q5576880]]
| [[Uviéu]]
| 103
| 0.71 km²
| 
| {{Coord|43.358866|-5.967615|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 721
| [[Ficheru:Priorio (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Les Caldes (parroquia)|Les Caldes]]
| [[:d:Q5659794|Q5659794]]
| [[Uviéu]]
| 367
| 4.8 km²
| 265
| {{Coord|43.335662|-5.924667|display=inline}}
| 33174
|-
| style='text-align:right'| 722
| 
| [[Uviéu (parroquia)|Uviéu]]
| [[:d:Q6054935|Q6054935]]
| [[Uviéu]]
| 205100
| 26.02 km²
| 87754
| {{Coord|43.362322|-5.843722|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 723
| [[Ficheru:San Claudio (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[San Cloyo (parroquia)|San Cloyo]]
| [[:d:Q7413544|Q7413544]]
| [[Uviéu]]
| 2685
| 7.39 km²
| 1139
| {{Coord|43.359512|-5.918039|display=inline}}
| 33191
|-
| style='text-align:right'| 724
| [[Ficheru:Apeadero de Caces (11404891224).jpg|center|128px]]
| [[Caces (parroquia)|Caces]]
| [[:d:Q7902531|Q7902531]]
| [[Uviéu]]
| 284
| 5.51 km²
| 179
| {{Coord|43.329114|-5.93422|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 725
| 
| [[Veguín (parroquia)|Veguín]]
| [[:d:Q7903008|Q7903008]]
| [[Uviéu]]
| 664
| 7.79 km²
| 664
| {{Coord|43.332703|-5.773315|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 726
| [[Ficheru:Santianes (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Santianes (Uviéu)|Santianes]]
| [[:d:Q7927605|Q7927605]]
| [[Uviéu]]
| 58
| 0.99 km²
| 
| {{Coord|43.309508|-5.818853|display=inline}}
| 33669
|-
| style='text-align:right'| 727
| [[Ficheru:Agüeria (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Tudela Agüeria (parroquia)|Tudela Agüeria]]
| [[:d:Q8192101|Q8192101]]
| [[Uviéu]]
| 563
| 4.32 km²
| 532
| {{Coord|43.319703|-5.801209|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 728
| [[Ficheru:Brañes (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Brañes (parroquia)|Brañes]]
| [[:d:Q8251768|Q8251768]]
| [[Uviéu]]
| 91
| 5.95 km²
| 55
| {{Coord|43.412387|-5.913662|display=inline}}
| 33194
|-
| style='text-align:right'| 729
| [[Ficheru:San Esteban de las Cruces (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[San Isteba]]
| [[:d:Q8351922|Q8351922]]
| [[Uviéu]]
| 796
| 8.09 km²
| 396
| {{Coord|43.34001|-5.816071|display=inline}}
| 33195
|-
| style='text-align:right'| 730
| [[Ficheru:Godos (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Godos (parroquia)|Godos]]
| [[:d:Q8964566|Q8964566]]
| [[Uviéu]]
| 546
| 2.23 km²
| 444
| {{Coord|43.343416|-5.955758|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 731
| 
| [[Llatores (parroquia)|Llatores]]
| [[:d:Q9020780|Q9020780]]
| [[Uviéu]]
| 637
| 7.44 km²
| 313
| {{Coord|43.335136|-5.878014|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 732
| [[Ficheru:San Miguel de Lillo.jpg|center|128px]]
| [[Samiguel (Uviéu)|Samiguel]]
| [[:d:Q9022595|Q9022595]]
| [[Uviéu]]
| 330
| 6.16 km²
| 136
| {{Coord|43.380541|-5.869485|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 733
| [[Ficheru:La Manxoya, Uviéu 2021.jpg|center|128px]]
| [[La Manxoya]]
| [[:d:Q9027448|Q9027448]]
| [[Uviéu]]
| 1489
| 4.81 km²
| 431
| {{Coord|43.329587|-5.862335|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 734
| [[Ficheru:Monumetoenelnaranco.JPG|center|128px]]
| [[Naranco (parroquia)|Naranco]]
| [[:d:Q9048690|Q9048690]]
| [[Uviéu]]
| 94
| 4.53 km²
| 
| {{Coord|43.378356|-5.867222|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 735
| [[Ficheru:Naves (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Naves (parroquia d'Uviéu)|Naves]]
| [[:d:Q9049033|Q9049033]]
| [[Uviéu]]
| 107
| 3.09 km²
| 67
| {{Coord|43.335546|-5.78996|display=inline}}
| 33919
|-
| style='text-align:right'| 736
| 
| [[San Pedru Nora (Uviéu)|San Pedru Nora]]
| [[:d:Q9050598|Q9050598]]
| [[Uviéu]]
| 103
| 3.63 km²
| 57
| {{Coord|43.367057|-5.959881|display=inline}}
| 33119
|-
| style='text-align:right'| 737
| [[Ficheru:Olloniego puente medieval.jpg|center|128px]]
| [[Lluniego (parroquia)|Lluniego]]
| [[:d:Q9052163|Q9052163]]
| [[Uviéu]]&lt;br/&gt;[[Tudela (Asturies)]]
| 916
| 15.42 km²
| 708
| {{Coord|43.299172|-5.825402|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 738
| 
| [[Pando (Uviéu)|Pando]]
| [[:d:Q9055030|Q9055030]]
| [[Uviéu]]
| 131
| 1.39 km²
| 
| {{Coord|43.35608|-5.806824|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 739
| [[Ficheru:Pintoria (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Pintoria (parroquia)|Pintoria]]
| [[:d:Q9059963|Q9059963]]
| [[Uviéu]]
| 40
| 1.35 km²
| 39
| {{Coord|43.338312|-5.961617|display=inline}}
| 33119
|-
| style='text-align:right'| 740
| 
| [[Puerto (parroquia)|Puerto]]
| [[:d:Q9064533|Q9064533]]
| [[Uviéu]]
| 187
| 3.53 km²
| 166
| {{Coord|43.319191|-5.934975|display=inline}}
| 33140
|-
| style='text-align:right'| 741
| 
| [[Villaperi]]
| [[:d:Q9094125|Q9094125]]
| [[Uviéu]]
| 322
| 13.59 km²
| 182
| {{Coord|43.407852|-5.844856|display=inline}}
| 33194
|-
| style='text-align:right'| 742
| [[Ficheru:Limanes (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Llimanes (Uviéu)|Llimanes]]
| [[:d:Q11003434|Q11003434]]
| [[Uviéu]]
| 864
| 5.38 km²
| 363
| {{Coord|43.36409|-5.782052|display=inline}}
| 33199
|-
| style='text-align:right'| 743
| 
| [[Santa Mariña de Piedramuelle]]
| [[:d:Q11152346|Q11152346]]
| [[Uviéu]]
| 472
| 3.41 km²
| 237
| {{Coord|43.350866|-5.896896|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 744
| [[Ficheru:Pereda (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Perera (Uviéu)|Perera]]
| [[:d:Q13147873|Q13147873]]
| [[Uviéu]]
| 184
| 4.74 km²
| 
| {{Coord|43.317854|-5.856234|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 745
| [[Ficheru:Sograndio (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Sograndio]]
| [[:d:Q13148042|Q13148042]]
| [[Uviéu]]
| 382
| 5.39 km²
| 202
| {{Coord|43.346578|-5.940354|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 746
| [[Ficheru:Manzaneda (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Santolaya (parroquia d'Uviéu)|Santolaya]]
| [[:d:Q20620734|Q20620734]]
| [[Uviéu]]&lt;br/&gt;[[Tudela (Asturies)]]
| 221
| 2.84 km²
| 134
| {{Coord|43.312303|-5.826011|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 747
| [[Ficheru:Luarca01.jpg|center|128px]]
| [[Ḷḷuarca (parroquia)|Ḷḷuarca]]
| [[:d:Q1872807|Q1872807]]
| [[Valdés]]
| 4530
| 5.4 km²
| 2756
| {{Coord|43.545443|-6.539974|display=inline}}
| 33700
|-
| style='text-align:right'| 748
| [[Ficheru:Arcallana.jpg|center|128px]]
| [[Arcayana (parroquia)|Arcayana]]
| [[:d:Q5702604|Q5702604]]
| [[Valdés]]
| 158
| 33.56 km²
| 
| {{Coord|43.519558|-6.306891|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 749
| [[Ficheru:Canero (Valdés, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Caneiru (parroquia)|Caneiru]]
| [[:d:Q5747469|Q5747469]]
| [[Valdés]]
| 837
| 27.54 km²
| 502
| {{Coord|43.542592|-6.459473|display=inline}}
| 33787
|-
| style='text-align:right'| 750
| 
| [[Carcéu (parroquia)|Carcéu]]
| [[:d:Q5748992|Q5748992]]
| [[Valdés]]
| 199
| 9.92 km²
| 214
| {{Coord|43.485554|-6.405477|display=inline}}
| 33784&lt;br/&gt;33785
|-
| style='text-align:right'| 751
| [[Ficheru:Belén (parroquia de La Montaña, Valdés, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Montaña]]
| [[:d:Q5964420|Q5964420]]
| [[Valdés]]
| 402
| 52.38 km²
| 
| {{Coord|43.478169|-6.599052|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 752
| [[Ficheru:Muñás (Valdés, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Muñás]]
| [[:d:Q6034974|Q6034974]]
| [[Valdés]]
| 276
| 31.76 km²
| 
| {{Coord|43.478945|-6.399948|display=inline}}
| 33784
|-
| style='text-align:right'| 753
| [[Ficheru:Church of Otur.jpg|center|128px]]
| [[Outur (parroquia)|Outur]]
| [[:d:Q6054770|Q6054770]]
| [[Valdés]]
| 499
| 14.66 km²
| 
| {{Coord|43.541145|-6.596553|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 754
| [[Ficheru:Vista valle paredes.JPG|center|128px]]
| [[Paredes (parroquia)|Paredes]]
| [[:d:Q6061629|Q6061629]]
| [[Valdés]]
| 310
| 43.34 km²
| 336
| {{Coord|43.4561|-6.485594|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 755
| [[Ficheru:Church of Santiago.jpg|center|128px]]
| [[Santiagu (parroquia)|Santiagu]]
| [[:d:Q6120794|Q6120794]]
| [[Valdés]]
| 1035
| 20.23 km²
| 
| {{Coord|43.530976|-6.558593|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 756
| [[Ficheru:Cadavedo (Valdés, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Cadavéu (parroquia)|Cadavéu]]
| [[:d:Q6400114|Q6400114]]
| [[Valdés]]
| 433
| 9.92 km²
| 
| {{Coord|43.546894|-6.386754|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 757
| [[Ficheru:Ilesia de San Miguel de Trevías.jpg|center|128px]]
| [[Trevías (parroquia)|Trevías]]
| [[:d:Q11704723|Q11704723]]
| [[Valdés]]
| 1119
| 30.35 km²
| 
| {{Coord|43.499827|-6.439498|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 758
| [[Ficheru:Barcia (Valdés, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Barcia (parroquia)|Barcia]]
| [[:d:Q19723454|Q19723454]]
| [[Valdés]]
| 746
| 33.68 km²
| 
| {{Coord|43.539813|-6.505014|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 759
| 
| [[Alienes (parroquia)|Alienes]]
| [[:d:Q87200306|Q87200306]]
| [[Valdés]]
| 53
| 9.03 km²
| 
| {{Coord|43.440722|-6.374339|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 760
| 
| [[Ayones (parroquia)|Ayones]]
| [[:d:Q87200383|Q87200383]]
| [[Valdés]]
| 183
| 23.32 km²
| 
| {{Coord|43.425276|-6.410833|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 761
| 
| [[Castañéu (parroquia de Valdés)|Castañéu]]
| [[:d:Q87200612|Q87200612]]
| [[Valdés]]
| 102
| 8.8 km²
| 
| {{Coord|43.448804|-6.356193|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 762
| [[Ficheru:Vilanova (1).jpg|center|128px]]
| [[Vilanova (Ozcos)|Vilanova]]
| [[:d:Q260589|Q260589]]
| [[Vilanova d'Ozcos]]
| 144
| 29.64 km²
| 135
| {{Coord|43.311763|-6.985651|display=inline}}
| 33776
|-
| style='text-align:right'| 763
| [[Ficheru:San Cristóbal (Villanueva de Oscos, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[San Cristobo (parroquia)|San Cristobo]]
| [[:d:Q829078|Q829078]]
| [[Vilanova d'Ozcos]]
| 9
| 22.17 km²
| 16
| {{Coord|43.343292|-6.959009|display=inline}}
| 33776
|-
| style='text-align:right'| 764
| [[Ficheru:Iglesia parroquial de Xestoso (Oscos).jpg|center|128px]]
| [[Xestoso (parroquia)|Xestoso]]
| [[:d:Q911067|Q911067]]
| [[Vilanova d'Ozcos]]
| 80
| 14.94 km²
| 61
| {{Coord|43.314333|-7.035015|display=inline}}
| 33776
|-
| style='text-align:right'| 765
| [[Ficheru:Martul (Villanueva de Oscos, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Martul (parroquia)|Martul]]
| [[:d:Q1905807|Q1905807]]
| [[Vilanova d'Ozcos]]
| 15
| 6.24 km²
| 26
| {{Coord|43.272726|-7.003451|display=inline}}
| 33777
|-
| style='text-align:right'| 766
| [[Ficheru:Quintes (Villaviciosa, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Quintes (parroquia)|Quintes]]
| [[:d:Q377378|Q377378]]
| [[Villaviciosa]]
| 734
| 6 km²
| 
| {{Coord|43.531606|-5.543932|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 767
| [[Ficheru:Amandi (Villaviciosa, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Amandi]]
| [[:d:Q454252|Q454252]]
| [[Villaviciosa]]
| 456
| 6.6 km²
| 
| {{Coord|43.471244|-5.442369|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 768
| [[Ficheru:Ambás (Villaviciosa) 2.jpg|center|128px]]
| [[San Pedru Ambás]]
| [[:d:Q460157|Q460157]]
| [[Villaviciosa]]
| 114
| 4.5 km²
| 
| {{Coord|43.447053|-5.491062|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 769
| 
| [[Carda (parroquia)|Carda]]
| [[:d:Q939582|Q939582]]
| [[Villaviciosa]]
| 49
| 3.09 km²
| 
| {{Coord|43.49024|-5.421368|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 770
| [[Ficheru:Grases (Villaviciosa, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Grases (parroquia)|Grases]]
| [[:d:Q1543430|Q1543430]]
| [[Villaviciosa]]
| 99
| 2.16 km²
| 
| {{Coord|43.466472|-5.481674|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 771
| [[Ficheru:Oles (Villaviciosa, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Oles (parroquia)|Oles]]
| [[:d:Q3612204|Q3612204]]
| [[Villaviciosa]]
| 413
| 10 km²
| 
| {{Coord|43.541963|-5.419477|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 772
| 
| [[Argüeru (parroquia)|Argüeru]]
| [[:d:Q4790029|Q4790029]]
| [[Villaviciosa]]
| 607
| 12.4 km²
| 
| {{Coord|43.538049|-5.469831|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 773
| 
| [[Arnín (parroquia)|Arnín]]
| [[:d:Q4795450|Q4795450]]
| [[Villaviciosa]]
| 7
| 1.88 km²
| 
| {{Coord|43.450253|-5.336979|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 774
| 
| [[Arroes]]
| [[:d:Q4796047|Q4796047]]
| [[Villaviciosa]]
| 454
| 8.87 km²
| 
| {{Coord|43.510518|-5.528571|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 775
| 
| [[Bedriñana]]
| [[:d:Q4879396|Q4879396]]
| [[Villaviciosa]]
| 180
| 9.19 km²
| 
| {{Coord|43.499249|-5.438055|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 776
| [[Ficheru:Brecena.jpg|center|128px]]
| [[Breceña (parroquia)|Breceña]]
| [[:d:Q4959993|Q4959993]]
| [[Villaviciosa]]
| 86
| 6.86 km²
| 
| {{Coord|43.44896|-5.389071|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 777
| [[Ficheru:Camoca (Villaviciosa, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Camoca]]
| [[:d:Q5026883|Q5026883]]
| [[Villaviciosa]]
| 117
| 3.03 km²
| 
| {{Coord|43.46114|-5.471332|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 778
| 
| [[Candanal (Villaviciosa)|Candanal]]
| [[:d:Q5031619|Q5031619]]
| [[Villaviciosa]]
| 193
| 14.4 km²
| 
| {{Coord|43.461344|-5.557423|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 779
| [[Ficheru:Tazones Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Tazones]]
| [[:d:Q5195477|Q5195477]]
| [[Villaviciosa]]
| 197
| 3.61 km²
| 
| {{Coord|43.545856|-5.399522|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 780
| [[Ficheru:Iglesia de Santa Eulalia (Selorio) 01.JPG|center|128px]]
| [[Seloriu (parroquia)|Seloriu]]
| [[:d:Q5195519|Q5195519]]
| [[Villaviciosa]]
| 493
| 21.1 km²
| 
| {{Coord|43.514468|-5.366836|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 781
| 
| [[Quintueles (parroquia)|Quintueles]]
| [[:d:Q5198227|Q5198227]]
| [[Villaviciosa]]
| 881
| 8.76 km²
| 
| {{Coord|43.533113|-5.569118|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 782
| [[Ficheru:La Llera (Villaviciosa, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Llera (Villaviciosa)|La Llera]]
| [[:d:Q6463443|Q6463443]]
| [[Villaviciosa]]
| 12
| 1.77 km²
| 
| {{Coord|43.482426|-5.347024|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 783
| 
| [[Samartín de Vallés]]
| [[:d:Q7912474|Q7912474]]
| [[Villaviciosa]]
| 73
| 8.59 km²
| 
| {{Coord|43.435398|-5.352705|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 784
| [[Ficheru:Ayuntamiento de Villaviciosa 02.jpg|center|128px]]
| [[Villaviciosa (parroquia)|Villaviciosa]]
| [[:d:Q7930975|Q7930975]]
| [[Villaviciosa]]
| 6731
| 2.2 km²
| 
| {{Coord|43.479942|-5.433532|display=inline}}
| 33300
|-
| style='text-align:right'| 785
| 
| [[Careñes]]
| [[:d:Q13146873|Q13146873]]
| [[Villaviciosa]]
| 203
| 3.11 km²
| 
| {{Coord|43.544018|-5.499645|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 786
| [[Ficheru:Bolera de Torretejera.jpg|center|128px]]
| [[Castiellu (Villaviciosa)|Castiellu]]
| [[:d:Q13146889|Q13146889]]
| [[Villaviciosa]]
| 365
| 7.93 km²
| 
| {{Coord|43.524933|-5.526538|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 787
| 
| [[Celada (parroquia)|Celada]]
| [[:d:Q13146891|Q13146891]]
| [[Villaviciosa]]
| 110
| 7.04 km²
| 
| {{Coord|43.42477|-5.45977|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 788
| 
| [[Cazanes (parroquia)|Cazanes]]
| [[:d:Q13146893|Q13146893]]
| [[Villaviciosa]]
| 133
| 4.95 km²
| 
| {{Coord|43.475525|-5.456883|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 789
| 
| [[Coru]]
| [[:d:Q13146957|Q13146957]]
| [[Villaviciosa]]
| 93
| 5.75 km²
| 
| {{Coord|43.455129|-5.406767|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 790
| 
| [[El Bustiu (parroquia)|El Bustiu]]
| [[:d:Q13147029|Q13147029]]
| [[Villaviciosa]]
| 49
| 2.03 km²
| 
| {{Coord|43.465682|-5.379061|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 791
| [[Ficheru:Santa María de Llugás - 06.jpg|center|128px]]
| [[Llugás]]
| [[:d:Q13147709|Q13147709]]
| [[Villaviciosa]]
| 78
| 2.93 km²
| 
| {{Coord|43.448756|-5.424408|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 792
| 
| [[Miravalles]]
| [[:d:Q13147768|Q13147768]]
| [[Villaviciosa]]
| 130
| 8.42 km²
| 
| {{Coord|43.478983|-5.395818|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 793
| 
| [[Niévares (parroquia)|Niévares]]
| [[:d:Q13147807|Q13147807]]
| [[Villaviciosa]]
| 51
| 4.3 km²
| 
| {{Coord|43.471144|-5.49701|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 794
| 
| [[Pion (parroquia)|Pion]]
| [[:d:Q13147888|Q13147888]]
| [[Villaviciosa]]
| 405
| 16.19 km²
| 
| {{Coord|43.486446|-5.54295|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 795
| [[Ficheru:Priesca (Villaviciosa, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Priesca (Villaviciosa)|Priesca]]
| [[:d:Q13147918|Q13147918]]
| [[Villaviciosa]]
| 94
| 4.27 km²
| 
| {{Coord|43.484972|-5.358957|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 796
| [[Ficheru:Puelles (Villaviciosa, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Pueyes (parroquia)|Pueyes]]
| [[:d:Q13147930|Q13147930]]
| [[Villaviciosa]]
| 162
| 9.9 km²
| 
| {{Coord|43.445766|-5.515713|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 797
| 
| [[Rales (parroquia de Villaviciosa)|Rales]]
| [[:d:Q13147956|Q13147956]]
| [[Villaviciosa]]
| 27
| 3.4 km²
| 67
| {{Coord|43.453617|-5.359962|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 798
| 
| [[Rozaes (Villaviciosa)|Rozaes]]
| [[:d:Q13147987|Q13147987]]
| [[Villaviciosa]]
| 120
| 12.34 km²
| 
| {{Coord|43.459427|-5.509877|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 799
| [[Ficheru:Iglesia San Cosme Pando.jpg|center|128px]]
| [[Tornón]]
| [[:d:Q13148093|Q13148093]]
| [[Villaviciosa]]
| 194
| 5.97 km²
| 
| {{Coord|43.499212|-5.397236|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 800
| [[Ficheru:Valdebárcena (Villaviciosa, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Valdebárcena]]
| [[:d:Q13148121|Q13148121]]
| [[Villaviciosa]]
| 117
| 7.61 km²
| 
| {{Coord|43.4327|-5.472002|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 801
| 
| [[Villaverde (parroquia)|Villaverde]]
| [[:d:Q13148145|Q13148145]]
| [[Villaviciosa]]
| 229
| 4.3 km²
| 
| {{Coord|43.542214|-5.520316|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 802
| 
| [[La Madalena (Villaviciosa)|La Madalena]]
| [[:d:Q20618658|Q20618658]]
| [[Villaviciosa]]
| 39
| 2.37 km²
| 
| {{Coord|43.465756|-5.393243|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 803
| 
| [[Samartín del Mar]]
| [[:d:Q20620638|Q20620638]]
| [[Villaviciosa]]
| 236
| 6.36 km²
| 
| {{Coord|43.514688|-5.410592|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 804
| 
| [[Santoxenia (parroquia)|Santoxenia]]
| [[:d:Q20620744|Q20620744]]
| [[Villaviciosa]]
| 32
| 3.22 km²
| 147
| {{Coord|43.468432|-5.361985|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 805
| [[Ficheru:Fuentes (Villaviciosa, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Fuentes]]
| [[:d:Q62647596|Q62647596]]
| [[Villaviciosa]]
| 121
| 4.95 km²
| 
| {{Coord|43.466524|-5.423017|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 806
| 
| [[San Xusto (parroquia)|San Xusto]]
| [[:d:Q62647877|Q62647877]]
| [[Villaviciosa]]
| 425
| 11.96 km²
| 
| {{Coord|43.49025|-5.487112|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 807
| 
| [[Parḷḷeiru (parroquia)|Parḷḷeiru]]
| [[:d:Q574977|Q574977]]
| [[Villayón]]
| 105
| 20.13 km²
| 111
| {{Coord|43.401746|-6.669746|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 808
| 
| [[Ponticella (parroquia)|Ponticella]]
| [[:d:Q837773|Q837773]]
| [[Villayón]]
| 229
| 54.19 km²
| 249
| {{Coord|43.393636|-6.741178|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 809
| 
| [[Oneta (parroquia)|Oneta]]
| [[:d:Q1018097|Q1018097]]
| [[Villayón]]
| 107
| 9.56 km²
| 48
| {{Coord|43.464744|-6.668192|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 810
| [[Ficheru:Arbón (Villayón, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Arbón (parroquia)|Arbón]]
| [[:d:Q8203301|Q8203301]]
| [[Villayón]]
| 186
| 13.47 km²
| 121
| {{Coord|43.48535|-6.70759|display=inline}}
| 33718
|-
| style='text-align:right'| 811
| [[Ficheru:Villayón (Villayón, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Villayón (parroquia)|Villayón]]
| [[:d:Q10968278|Q10968278]]
| [[Villayón]]
| 315
| 22.65 km²
| 171
| {{Coord|43.447662|-6.705059|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 812
| [[Ficheru:Busmente (Villayón, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Busmente y Eirías]]
| [[:d:Q13146836|Q13146836]]
| [[Villayón]]
| 119
| 12.47 km²
| 52
| {{Coord|43.425943|-6.691586|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 813
| [[Ficheru:Deva (Gijón, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Deva (parroquia)|Deva]]
| [[:d:Q922970|Q922970]]
| [[Xixón]]
| 720
| 10.53 km²
| 
| {{Coord|43.50718|-5.601046|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 814
| 
| [[Vega (Xixón)|Vega]]
| [[:d:Q936026|Q936026]]
| [[Xixón]]
| 3381
| 4.5 km²
| 
| {{Coord|43.49516|-5.642235|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 815
| [[Ficheru:Lavandera2.png|center|128px]]
| [[Llavandera (parroquia)|Llavandera]]
| [[:d:Q2541796|Q2541796]]
| [[Xixón]]
| 353
| 6.51 km²
| 
| {{Coord|43.468915|-5.651117|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 816
| [[Ficheru:San Andrés de los Tacones dam.jpg|center|128px]]
| [[San Andrés de los Tacones]]
| [[:d:Q2886289|Q2886289]]
| [[Xixón]]
| 143
| 6.03 km²
| 
| {{Coord|43.50325|-5.764527|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 817
| [[Ficheru:U Laboral Gijon 01.jpg|center|128px]]
| [[Cabueñes]]
| [[:d:Q5015858|Q5015858]]
| [[Xixón]]
| 1573
| 7.37 km²
| 
| {{Coord|43.523916|-5.605478|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 818
| 
| [[Caldones (parroquia)|Caldones]]
| [[:d:Q5019121|Q5019121]]
| [[Xixón]]
| 482
| 8.49 km²
| 
| {{Coord|43.484534|-5.62666|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 819
| 
| [[Castiello Bernueces (parroquia)|Castiello Bernueces]]
| [[:d:Q5049870|Q5049870]]
| [[Xixón]]
| 1231
| 4.52 km²
| 
| {{Coord|43.51082|-5.642906|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 820
| 
| [[Granda (Xixón)|Granda]]
| [[:d:Q5195014|Q5195014]]
| [[Xixón]]
| 696
| 4.25 km²
| 
| {{Coord|43.505453|-5.657009|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 821
| 
| [[Ruedes (parroquia)|Ruedes]]
| [[:d:Q5195189|Q5195189]]
| [[Xixón]]
| 121
| 3.33 km²
| 
| {{Coord|43.463748|-5.707098|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 822
| 
| [[Santurio]]
| [[:d:Q5195370|Q5195370]]
| [[Xixón]]
| 302
| 2.81 km²
| 
| {{Coord|43.501051|-5.627661|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 823
| 
| [[Serín]]
| [[:d:Q5195476|Q5195476]]
| [[Xixón]]
| 294
| 14.32 km²
| 
| {{Coord|43.504938|-5.780314|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 824
| 
| [[Fresno (parroquia)|Fresno]]
| [[:d:Q5195488|Q5195488]]
| [[Xixón]]
| 517
| 5.56 km²
| 
| {{Coord|43.522843|-5.728549|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 825
| [[Ficheru:Verina.jpg|center|128px]]
| [[Veriña]]
| [[:d:Q5195509|Q5195509]]
| [[Xixón]]
| 710
| 2.73 km²
| 
| {{Coord|43.541595|-5.711311|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 826
| [[Ficheru:Baldornón (Gijón, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Valdornón]]
| [[:d:Q5196122|Q5196122]]
| [[Xixón]]
| 189
| 7.76 km²
| 
| {{Coord|43.459292|-5.611604|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 827
| [[Ficheru:Iglesia de San Julián de Roces. Gijón.jpg|center|128px]]
| [[Roces (Xixón)|Roces]]
| [[:d:Q5196234|Q5196234]]
| [[Xixón]]
| 8416
| 
| 
| {{Coord|43.517056|-5.677556|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 828
| [[Ficheru:Fano (Gijón, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Fano (parroquia)|Fano]]
| [[:d:Q5196251|Q5196251]]
| [[Xixón]]
| 220
| 3.52 km²
| 
| {{Coord|43.46062|-5.621174|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 829
| 
| [[Puao]]
| [[:d:Q5196276|Q5196276]]
| [[Xixón]]
| 203
| 3.73 km²
| 
| {{Coord|43.536361|-5.735594|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 830
| [[Ficheru:Portada de Samartín de Güerces * Belleza a la sombra (17118583749).jpg|center|128px]]
| [[Samartín de Güerces]]
| [[:d:Q5196310|Q5196310]]
| [[Xixón]]
| 355
| 5.92 km²
| 
| {{Coord|43.480575|-5.673105|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 831
| [[Ficheru:Roman Villa of Veranes.jpg|center|128px]]
| [[L'Abadía Cenero]]
| [[:d:Q5196972|Q5196972]]
| [[Xixón]]
| 1543
| 23.91 km²
| 
| {{Coord|43.500714|-5.73788|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 832
| 
| [[Porceyo]]
| [[:d:Q5196982|Q5196982]]
| [[Xixón]]
| 778
| 6.02 km²
| 
| {{Coord|43.501293|-5.707168|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 833
| 
| [[Llorio]]
| [[:d:Q7475344|Q7475344]]
| [[Xixón]]
| 430
| 4.78 km²
| 
| {{Coord|43.486933|-5.682289|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 834
| 
| [[La Pedrera (parroquia)|La Pedrera]]
| [[:d:Q7755762|Q7755762]]
| [[Xixón]]
| 908
| 6.71 km²
| 
| {{Coord|43.489535|-5.697986|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 835
| 
| [[Xixón (parroquia)|Xixón]]
| [[:d:Q56452440|Q56452440]]
| [[Xixón]]
| 255070
| 40.66 km²
| 120243
| {{Coord|43.535206|-5.657127|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 836
| [[Ficheru:Vista de Pajares.jpg|center|128px]]
| [[Payares (parroquia)|Payares]]
| [[:d:Q3360693|Q3360693]]
| [[Ḷḷena]]
| 104
| 29.07 km²
| 
| {{Coord|43.018185|-5.776937|display=inline}}
| 33693
|-
| style='text-align:right'| 837
| [[Ficheru:Macizo de Ubiña.jpg|center|128px]]
| [[Tuíza]]
| [[:d:Q3663211|Q3663211]]
| [[Ḷḷena]]
| 30
| 21.1 km²
| 42
| {{Coord|43.023857|-5.908104|display=inline}}
| 33628
|-
| style='text-align:right'| 838
| [[Ficheru:Sotiello (Lena, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Sotieḷḷo (parroquia)|Sotieḷḷo]]
| [[:d:Q3663220|Q3663220]]
| [[Ḷḷena]]
| 54
| 5.32 km²
| 71
| {{Coord|43.086579|-5.82924|display=inline}}
| 33629
|-
| style='text-align:right'| 839
| 
| [[Carabanzo]]
| [[:d:Q3663222|Q3663222]]
| [[Ḷḷena]]
| 166
| 2.84 km²
| 
| {{Coord|43.185335|-5.786057|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 840
| [[Ficheru:Congostinas (Lena, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Congostinas (parroquia)|Congostinas]]
| [[:d:Q3663225|Q3663225]]
| [[Ḷḷena]]
| 17
| 10.4 km²
| 
| {{Coord|43.095549|-5.768096|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 841
| [[Ficheru:Zureda (Lena, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Zurea (parroquia)|Zurea]]
| [[:d:Q3663230|Q3663230]]
| [[Ḷḷena]]
| 151
| 13.1 km²
| 
| {{Coord|43.091144|-5.848469|display=inline}}
| 33629
|-
| style='text-align:right'| 842
| [[Ficheru:Camino de San Salvador, Campomanes 01.jpg|center|128px]]
| [[Campumanes (parroquia)|Campumanes]]
| [[:d:Q5745935|Q5745935]]
| [[Ḷḷena]]
| 601
| 8.95 km²
| 594
| {{Coord|43.106805|-5.82694|display=inline}}
| 33620
|-
| style='text-align:right'| 843
| [[Ficheru:Castiello (Lena, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Castieḷḷo (Ḷḷena)|Castieḷḷo]]
| [[:d:Q8342126|Q8342126]]
| [[Ḷḷena]]
| 356
| 10.17 km²
| 
| {{Coord|43.138612|-5.822418|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 844
| [[Ficheru:Felgueras desde Sta Cristina.JPG|center|128px]]
| [[Felgueras (parroquia)|Felgueras]]
| [[:d:Q8580914|Q8580914]]
| [[Ḷḷena]]
| 109
| 9.88 km²
| 81
| {{Coord|43.125739|-5.796625|display=inline}}
| 33637
|-
| style='text-align:right'| 845
| [[Ficheru:Camino de San Salvador, Herías 02.jpg|center|128px]]
| [[Erías (parroquia)|Erías]]
| [[:d:Q9003309|Q9003309]]
| [[Ḷḷena]]
| 61
| 6.42 km²
| 
| {{Coord|43.095672|-5.811032|display=inline}}
| 33694
|-
| style='text-align:right'| 846
| [[Ficheru:Jomezana (Lena, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Xomezana]]
| [[:d:Q9012519|Q9012519]]
| [[Ḷḷena]]
| 136
| 23.7 km²
| 
| {{Coord|43.063165|-5.843145|display=inline}}
| 33629
|-
| style='text-align:right'| 847
| [[Ficheru:La Pola Ḷḷena desde arriba..png|center|128px]]
| [[La Pola (parroquia)|La Pola]]
| [[:d:Q9061362|Q9061362]]
| [[Ḷḷena]]
| 7325
| 31.48 km²
| 4262
| {{Coord|43.159279|-5.829606|display=inline}}
| 33630&lt;br/&gt;33638&lt;br/&gt;33639
|-
| style='text-align:right'| 848
| [[Ficheru:Telledo (Lena, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Teyeo (parroquia)|Teyeo]]
| [[:d:Q9085621|Q9085621]]
| [[Ḷḷena]]
| 93
| 40.13 km²
| 97
| {{Coord|43.023564|-5.843832|display=inline}}
| 33628
|-
| style='text-align:right'| 849
| [[Ficheru:Cabezón1 (Lena, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Cabezón (parroquia)|Cabezón]]
| [[:d:Q13146841|Q13146841]]
| [[Ḷḷena]]
| 19
| 13.35 km²
| 
| {{Coord|43.054088|-5.76979|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 850
| 
| [[Casorvía (parroquia)|Casorvía]]
| [[:d:Q13146884|Q13146884]]
| [[Ḷḷena]]
| 66
| 4.7 km²
| 
| {{Coord|43.098597|-5.794173|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 851
| [[Ficheru:Llanos de Somerón.jpg|center|128px]]
| [[Chanos de Somerón]]
| [[:d:Q13146904|Q13146904]]
| [[Ḷḷena]]
| 27
| 5.37 km²
| 
| {{Coord|43.042319|-5.78684|display=inline}}
| 33694
|-
| style='text-align:right'| 852
| [[Ficheru:Columbieḷḷo, Ḷḷena.jpg|center|128px]]
| [[Columbieḷḷo (parroquia)|Columbieḷḷo]]
| [[:d:Q13146925|Q13146925]]
| [[Ḷḷena]]
| 103
| 6.48 km²
| 
| {{Coord|43.142294|-5.819145|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 853
| 
| [[Muñón Cimiru (parroquia)|Muñón Cimiru]]
| [[:d:Q13147793|Q13147793]]
| [[Ḷḷena]]
| 76
| 6.56 km²
| 
| {{Coord|43.189746|-5.853657|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 854
| 
| [[Muñón Fondiru (parroquia)|Muñón Fondiru]]
| [[:d:Q13147795|Q13147795]]
| [[Ḷḷena]]
| 132
| 5.7 km²
| 
| {{Coord|43.171999|-5.833712|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 855
| 
| [[Piñera (Ḷḷena)|Piñera]]
| [[:d:Q13147890|Q13147890]]
| [[Ḷḷena]]
| 58
| 7.44 km²
| 
| {{Coord|43.055757|-5.819043|display=inline}}
| 33629
|-
| style='text-align:right'| 856
| [[Ficheru:Camino de San Salvador, San Miguel del Río, Iglesia de San Miguel.jpg|center|128px]]
| [[Samiguel del Río]]
| [[:d:Q13148006|Q13148006]]
| [[Ḷḷena]]
| 26
| 12.68 km²
| 
| {{Coord|43.015401|-5.785143|display=inline}}
| 33693
|-
| style='text-align:right'| 857
| [[Ficheru:Villayana.jpg|center|128px]]
| [[Viḷḷayana (parroquia)|Viḷḷayana]]
| [[:d:Q13148146|Q13148146]]
| [[Ḷḷena]]
| 473
| 10.99 km²
| 
| {{Coord|43.184529|-5.812008|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 858
| [[Ficheru:Parana (Lena, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Parana (parroquia)|Parana]]
| [[:d:Q16615980|Q16615980]]
| [[Ḷḷena]]
| 32
| 24.18 km²
| 
| {{Coord|43.075708|-5.750743|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 859
| 
| [[Las Puentes (parroquia)|Las Puentes]]
| [[:d:Q43982436|Q43982436]]
| [[Ḷḷena]]
| 77
| 8.18 km²
| 
| {{Coord|43.078379|-5.770639|display=inline}}
| 
|}
{{Wikidata list end}}</text>
      <sha1>h5f0jqzjx99sppwokev4w9clufntv7s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Travis Fimmel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150882</id>
    <revision>
      <id>4765699</id>
      <parentid>4736860</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T12:47:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14124" sha1="99kgxhuqfv2cgi2whf1rfhahd4wephh" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Travis Fimmel''' {{nym}} ye un [[Modelu (moda)|modelu]] y [[actor]] de cine y televisión [[australianu]].&lt;ref name=&quot;IMDB Travis Bio&quot;&gt;[https://www.imdb.com/name/nm1379938/bio Travis Fimmel Biography on IMDb.com], consultáu'l 12 de marzu de 2012. (Inglés).&lt;/ref&gt; 

Saltó a la fama en 2002, por ser la imaxe de la campaña de modelaje de ropa interior para [[Calvin Klein]]&lt;ref name=&quot;Travis people&quot;&gt;[http://www.people.com/people/archive/article/0,,20148518,00.html Travis Fimmel on People.com], consultáu'l 12 de marzu de 2012. (Inglés).&lt;/ref&gt; Y atraxo l'atención de la industria de la televisión internacional al interpretar el papel protagonista de la serie ''[[Viquingos (serie de televisión)|Vikings]]'' (2013), interpretando al rei nórdicu, llexendariu del sieglu IX, [[Ragnar Lodbrok]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.cabroworld.com/2017/07/17/asi-yera-antes-travis-fimmel-ragnar-en-la serie viquingos/|títulu=Asina yera Travis Fimmel na serie ''Vikings''|editor=cabroworld.com|fecha=2017|idioma=castellanu}}&lt;/ref&gt; Nel mundu cinematográficu, el so primer papel importante foi l'interpretar a ''Anduin Lothar'' na película ''[[Warcraft: L'Orixe]]'' (2016), protagonizando ún de los roles principales.&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;[http://www.aetv.com/news/a-y's-the-beast-starring-patrick-swayze---travis-fimmel-premieres-115-@-10-pm-etpt-402470 The Beast Starring Patrick Swayze &amp; Travis Fimmel - AETV.com], consultáu'l 12 de marzu de 2012. (Inglés).&lt;/ref&gt;

== Biografía ==
===Infancia===
Fimmel nació'l [[15 de xunetu]] de [[1979]] y creció nuna granxa productora de lácteos de 5500 acres nel pequeñu pueblu de [[Lockington, Victoria|Lockington]], cerca de la llocalidá d'[[Echuca]], [[Victoria (Australia)]]. 
Ye'l menor de tres hermanos, fíu de Jennie, trabayadora con persones con discapacidá, y Chris, un ganaderu,&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20148518,00.html|títulu=Travis Fimmel|editor=People.com|fecha=3 de payares de 2003|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; d'ascendencia [[Inglaterra|inglesa]] y [[Alemaña|alemana]]. 

Fimmel, aspirando a ser un xugador profesional de fútbol, treslladar a [[Melbourne]] cuando yera un adolescente, pa xugar nel club de fútbol ''[[St Kilda Football Club]]'' de l'[[Australian Football League]], pero antes d'empezar la temporada mancóse la pierna nun accidente. [4] [5].&lt;ref name=&quot;10TV&quot;&gt;{{cita web|url=http://vikingslatinoamerica.blogspot.com.es/2015/05/10-coses-que-non-sabies-de-travis-fimmel.html|títulu=10 coses que nun sabíes de Travis Fimmel |editor=vikingslatinoamerica.blogspot.com.es|fecha=domingu, 31 de mayu de 2015|idioma=castellanu}}&lt;/ref&gt;
Dempués d'abandonar el fútbol, Fimmel foi aceptáu na Universidá Royal Melbourne Institute of Technology, onde estudió arquiteutura comercial ya inxeniería per un añu, mientres el cual por repitida ausencia a les clases, nun pasó nengún cursu. Finalmente decidió abandonar los sos estudios pa viaxar.&lt;ref name=&quot;10TV&quot;&gt;&lt;/ref&gt; Dempués de dexar la universidá, voló facía [[Londres]] namái col enfotu de conocer la ciudá, pero terminó viviendo ende un par d'años. Mientres taba en Reinu Xuníu trabayó nun chigre, onde conoció al so axente.&lt;ref name=&quot;10TV&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

===Aficiones===
A Fimmel gústa-y prauticar deporte y actividaes recreatives, incluyendo'l [[Fútbol australianu|AFL]], acampar, surfear y dir a la sablera. En 2009 participó nun alcuentru de [[críquet]], Australia vs Inglaterra, con celebridaes como l'actor australianu [[Jesse Spencer]] ''([[House M. D.|House]])'', [[Cameron Daddo]] ''(Models Inc.)'', el chef [[Curtis Stone]] ''(Take Home Chef)''; Garry Gary Beers baxista del grupu [[INXS]] y el xugador profesional de críquet Michael Kasprowicz. L'equipu vip d'Inglaterra cuntó cola participación d'[[Eric Idle]] miembru del grupu ''[[Monty Python]]'' y Nigel Lythgoe quien ye xuez del programa ''So You Think You Can Dance''.&lt;ref name=&quot;Hollywood Ashes&quot;&gt;[http://www.dreamcricket.com/dreamcricket/news.hspl?nid=11637&amp;ntid=4 Aussies defeat England in Hollywood Ashes 2009], consultáu'l 18 de marzu de 2012. (Inglés).&lt;/ref&gt;

===Vida privada===
Nuna entrevista con ''Pittsburg Post-Gazzete'', en febreru de 2014, Fimmel dixo que consiguir la popularidá nunca foi un oxetivu pa él. 

{{Cita|''«Namái quiero tar arguyosu de lo que faigo, y por desgracia, nesti negociu, si facer bien, te reconocen un pocu. Esa ye la mio parte menos favorita. Ye un trabayu como cualesquier otru. Intento facer daqué de dineru y nun avergoñame demasiáu a mi mesmu mientres lo faigo.»''|Travis Fimmel, 2014.&lt;ref name=&quot;10TV&quot;&gt;&lt;/ref&gt;}}

== Trayeutoria profesional ==
=== Modelu ===
Empezó nel modelaje cuando foi descubiertu entrenando nun ximnasiu llocal en Hawthorn, nos suburbios de Melbourne, por Matthew Anderson, un cazatalentos de l'axencia ''Chadwick Models''.&lt;ref name=&quot;model hunter anderson&quot;&gt;[http://newsstore.theage.com.au/apps/viewDocument.ac?multiview=true&amp;sy=age&amp;page=1&amp;kw=model+hunter&amp;pb=all_ffx&amp;dt=selectRange&amp;dr=entire&amp;so=relevance&amp;sf=headline&amp;rc=10&amp;rm=200&amp;sp=nrm&amp;clsPage=1&amp;hids=&amp;sids=AGE0802291I1Q53N5CNN Model Hunter Matthew Anderson], consultáu'l 17 de marzu de 2012. (Inglés).&lt;/ref&gt; 
En 2002, Fimmel robló cola axencia ''L.A. Models'', pa dempués convertise nel primer modelu nel mundu n'asegurar un alcuerdu de seis cifres pa modelar n'esclusiva para [[Calvin Klein]] mientres un añu.,&lt;ref name=&quot;bio fansite&quot;&gt;[http://www.angelfire.com/celeb2/travisfimmel/theage.html Travis Fimmel Biography Fansite], consultáu'l 17 de marzu de 2012. (Inglés).&lt;/ref&gt; polo que lideró la campaña del arume de Calvin Klein ''Crave'' y de la marca de ropa interior. polo que foi nomáu como ún de los ''Solteros más sexies del mundu'' pola revista d'Estaos Xuníos ''[[People]]''. Inclusive se dixo per parte de dellos periodistes, que Fimmel foi la inspiración pal personaxe de la serie ''[[Sex and the City]]'', Smith Jerrod.&lt;ref name=&quot;Fimmel Jerrod&quot;&gt;[http://www.news.com.au/entertainment/celebrity/travis-fimmel-shows-off-body-at-hollywood-ashes/story-y6frfmqr-1225710562005 Travis Fimmel Shows Off Body] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Travis Fimmel Shows Off Body |2=http://www.news.com.au/entertainment/celebrity/travis-fimmel-shows-off-body-at-hollywood-ashes/story-y6frfmqr-1225710562005 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, consultáu'l 18 de marzu de 2012. (Inglés).&lt;/ref&gt; En Londres, un cartelu publicitariu onde posaba l'actor, foi lleváu a xuiciu poles quexes d'un club d'automovilistes, que s'enfrentaben a la conxestión del tráficu y a los accidentes que provocaben les muyeres al pasar frente a la valla publicitaria, pero Fimmel aportunó en que la historia empezó con un rumor espublizáu n'Internet.&lt;ref name=&quot;IMDB&quot;&gt;Internet Movie Database official website [https://www.imdb.com/name/nm1379938/], Retrieved 25 March 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Partners in Crime Drama&quot;&gt;Tai, Elizabeth [http://ecentral.my/news/story.asp?file=/2009/5/10/tvnradio/3833087&amp;sec=tvnradio Partners in Crime Drama] 10 May 2009&lt;/ref&gt; Tamién apaeció en diverses portaes de revistes incluyendo la francesa ''Numbero Homme'' y l'americana ''TV Guide''; según nos programes ''Jimmy Kimmel Live!'', ''The Sharon Osbourne Show'' y ''Live with Regis and Kathie Lee'' en 2003.

Fimmel refugó una ufierta propuesta pola canal de televisión australiana [[Seven Network]] pa ser parte del programa ''Make M'a Supermodel'' como xuez invitáu; el motivu de refugar la so participación foi porque-y gustaría ser conocíu más pola so carrera como actor que pol modelaje.&lt;ref name=&quot;Non model&quot;&gt;[http://www.adelaidenow.com.au/entertainment/confidential/dont-make-me-a-supermodel-judge/story-y6fredq3-1111116838316 Don't make m'a supermodel judge], consultáu'l 18 de marzu de 2012. (Inglés).&lt;/ref&gt; Realizó cameos en videos musicales como en ''Someone to Call My Lover'' de la cantante [[Janet Jackson]], según tamién nel videu del cantar ''I'm Real'' de [[Jennifer Lopez]].&lt;ref name=&quot;Hello Mag&quot;&gt;[http://www.hellomagazine.com/profiles/travis-fimmel/ Hello Magacín Profiles, Travis Fimmel], consultáu'l 18 de marzu de 2012. (Inglés).&lt;/ref&gt;

===Actor===
Fimmel nun quería ser solo una cara guapa del modelaje, y empezó clases d'interpretación cola profesional Ivana Chubbuck, coach d'estrelles de Hollywood. Tardó dos años n'axuntar el valor pa presentase a un casting y cuando por fin facer, protagonizó dos videoclips; unu de [[Jennifer Lopez]] y otru con [[Janet Jackson]], y consiguió el papel protagonista na adautación televisiva de ''[[Tarzán (serie de 2003)|Tarzán]]'' (2003). Más tarde, facer con un papel en ''The Beast'' (2009), una serie que terminó precipitadamente dempués de 13 episodios cuando'l so protagonista [[Patrick Swayze]], finó en 2009. 

Pero nun foi hasta los sos 34 años, tres 18 títulos nel so currículum filmográfico, qu'algamó la fama como actor, interpretando al rei nórdicu, llexendariu del sieglu IX, [[Ragnar Lodbrok]]| na serie ''[[Viquingos (serie de televisión)|Vikings]]'' pa [[The History Channel]].&lt;ref&gt;UPI [http://www.upi.com/Entertainment_News/TV/2012/06/28/Fimmel-Gilsig-join-Vikings-cast/UPI-55071340933072/] Retrieved 29 June 2012&lt;/ref&gt; Y en 2016 protagonizaría la épica historia basada nel videoxuegu [[Warcraft]] na gran pantalla, na película ''[[Warcraft: L'Orixe]]'' (2016), interpretando al home d'Armes de la Hermandá de los Caballeros Anduin Lothar.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://variety.com/2013/film/news/viking-travis-fimmel-warcraft-legendary-1200755267/|títulu='Vikings' Actor Travis Fimmel Joins 'Warcraft' (EXCLUSIVE) - Variety|autor=Justin Kroll|obra=Variety}}&lt;/ref&gt;

==Filmografía==
===Cine===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#F0e68C&quot;
|-
! style=&quot;background:#F0e68C&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;30px&quot; |Añu
! style=&quot;background:#F0e68C&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;210px&quot; |Títulu orixinal
! style=&quot;background:#F0e68C&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;210px&quot; |Títulu n'España
! style=&quot;background:#F0e68C&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;110px&quot; |Rol
! style=&quot;background:#F0e68C&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;110px&quot; |Direutor
|-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;|[[Cine en 2008|2008]] || ''Surfer, Dude'' ||''Conquistando les foles'' || Johnny Doren|| S.R. Bindler
|-
| ''Restraint''|| ''Xuegos perversos'' ||Ronald 'Ron' Jason Beron||David Denneen
|-
| rowspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot;| [[Cine en 2010|2010]]|| ''Pure Country 2: The Gift''|| ''Pure Country 2: El Don'' || Dale Jordan||Christopher Cain
|-
| ''[[Needle]]''|| ''[[Needle]]''|| Marcus Rutherford|| John V. Sotu
|-
| ''Ivory''|| ''Ivory''|| Jake||Andrew W. Chan
|-
| ''[[The Experiment (película de 2010)|The Experiment]]''|| ''[[The Experiment (película de 2010)|L'esperimentu]]''|| Helwig|| [[Paul Scheuring]]
|-
| align=&quot;center&quot;|[[Cine en 2011|2011]]|| ''Supremacy'' &lt;br /&gt; &lt;small&gt;(Curtiumetraxe)&lt;/small&gt; || ''Supremacy'' &lt;br /&gt; &lt;small&gt;(Curtiumetraxe)&lt;/small&gt; || Garrett Tully || Tanya Boyd
|-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;|[[Cine en 2012|2012]]|| ''[[The Baytown Outlaws]]''||''[[The Baytown Outlaws]]''|| McQueen Oodie|| Barry Battles
|-
| ''Harodim''|| ''Harodim''|| Lazarus Fell|| Paul Finelli
|-
| align=&quot;center&quot;|[[Cine en 2015|2015]]|| ''Maggie's Plan''|| ''Maggie's Plan''|| Guy || Rebecca Miller
|-
| align=&quot;center&quot;|[[Cine en 2016|2016]]|| ''[[Warcraft: L'Orixe|Warcraft]]''|| ''[[Warcraft: L'Orixe]]''|| Anduin Lothar || [[Duncan Jones]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Cine en 2017|2017]]|| ''[[Lean on Pete]]''|| ''[[Lean on Pete]]''|| Ray || Andrew Haigh
|-
| ''Finding Steve McQueen''|| ''Finding Steve McQueen''|| Harry Barber|| Mark Steven Johnson
|-
&lt;!-- ATENCIÓN: Escribe enriba d'ésti títulu la sección de la próxima película ¡Nun alteries la tabla! --&gt;
| align=&quot;center&quot; colspan=5| {{small|[https://www.imdb.com/name/nm1379938/ IMDb.com])}}
|-
| style=&quot;background: #F0e68C&quot; align=&quot;center&quot; colspan=5|
|-
|}

===Televisión; series y películes===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#F0e68C&quot;
|-
! style=&quot;background:#F0e68C&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;30px&quot; |Añu
! style=&quot;background:#F0e68C&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;210px&quot; |Títulu orixinal
! style=&quot;background:#F0e68C&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;110px&quot; |Rol
! style=&quot;background:#F0e68C&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;110px&quot; |Notes
|-
| 2003||''[[Tarzán (serie de 2003)|Tarzan]]''|| John Clayton / Tarzan || Serie. Episodios: 9
|-
| 2005||''Rocky Point''|| Taj Walters || Serie. Episodios: 1
|-
| 2006||''Southern Comfort''|| Bobby||Película pa televisión
|-
| 2009|| ''The Beast''|| Ellis Dove / Carlson|| Serie. Episodios: 13
|-
| 2010|| ''[[Chase (serie de televisión)|Chase]]''|| Mason Boyle|| Serie. Episodios: 2
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| 2012|| ''Outlaw Country''|| Feron|| Película pa televisión
|-
| ''BlackBox''|| Ted || Serie.
|-
|2013—17 ||''[[Viquingos (serie de televisión)|Vikings]]''|| [[Ragnar Lodbrok]] || Protagonista, serie de TV [[History Channel]]
|-
|} 
&lt;!-- ATENCIÓN: Escribe enriba d'ésti títulu la sección de la próxima película ¡Nun alteries la tabla! --&gt;

== Referencies ==
{{llistaref|3}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
* {{web oficial|http://www.officialtravisfimmel.com|nome=Travis Fimmel|idioma=inglés}}
* {{IMDb nome|1379938|Travis Fimmel}}
* {{Amg name|378134}}
* [http://www.rottentomatoes.com/celebrity/travis_fimmel/ Ficha de Travis Fimmel en ''RottenTomatoes''] (n'inglés).
* [http://www.tv.com/people/travis-fimmel/ Ficha de Travis Fimmel en ''TV''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903001320/http://www.tv.com/people/travis-fimmel/ |date=2018-09-03 }} (n'inglés)

{{NF|1979||Fimmel, Travis}}

{{Tradubot|Travis Fimmel}}

[[Categoría:Actores y actrices de cine d'Australia]]
[[Categoría:Actores y actrices de televisión d'Australia]]
[[Categoría:Persones de Victoria (Australia)]]
[[Categoría:Modelos d'Australia]]


[[Categoría:Xugadores de fútbol australianu]]</text>
      <sha1>99kgxhuqfv2cgi2whf1rfhahd4wephh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tráficu d'órganos</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151544</id>
    <revision>
      <id>4765712</id>
      <parentid>4760746</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T14:24:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57559" sha1="qd7ztwe12271sar30jezhbtn0wwlzuc" xml:space="preserve">El '''tráficu d'órganos''' ye una práutica que consiste na estracción d'[[Órganu (bioloxía)|órganos]] [[Homo sapiens|humanos]] con fines comerciales, usualmente pa realizar [[Tresplante (medicina)|tresplantes]]. Trátase d'una actividá que se considera illegal en gran parte del mundu y de la cual nun circula demasiada información real en comparanza con supuestos, polo que de cutiu resulten temátiques de [[lleenda urbana|lleendes urbanes]]. Nes postreres [[década|décades]] defensores de los [[derechos humanos]] denunciaron casos de presuntu tráficu d'órganos mayormente en países usualmente inestables políticamente, con [[Autoritarismu|rexímenes autoritarios]] o con poca [[seguridá xurídica]] como [[China]], [[India]], [[Mozambique]] o los países d'[[Europa Oriental|Europa oriental]] que d'antiguo formaben parte de [[Yugoslavia]] y la [[Xunión Soviética]].

D'alcuerdu a la [[Organización Mundial de la Salú]] (OMS), el tráficu d'órganos asocede cuando los órganos son removíos del cuerpu sol propósitu de realizar transaiciones comerciales&lt;ref name=&quot;Jafar&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu=Jafar |nome=Tazeen H.|títulu=Organ Trafficking: Global Solutions for a Global Problem |publicación=[[American Journal of Kidney Diseases]]|volume=54|issue=6|añu=2009|doi=10.1053/j.ajkd.2009.08.014|pmid= |páxines=1145–57}}&lt;/ref&gt; y estableció que &quot;''el pagu por órganos supón tomar una ventaya inxusta sobre los grupos más [[Probeza|probes]] y vulnerables, socavando la [[Donación d'órgano|donación]] [[Altruísmu|altruista]] y conduciendo a la [[Especulación (economía)|especulación]] y la [[trata de persones]]''&quot;.&lt;ref name=&quot;Crim&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu=Ambagtsheer |nome=F.|nome2=W.|apellíu2=Weimar|añu=2011|títulu=A Criminological Perspective: Why Prohibition of Organ Trade Is Not Effective and How the Declaration of Istanbul Can Move Forward |publicación=[[American Journal of Transplantation]]|volume=12|issue=3 |páxines=571–75|doi=10.1111/j.1600-6143.2011.03864.x}}&lt;/ref&gt; A pesar de les ordenances contra'l comerciu d'órganos, envaloróse que nel añu 2005 el 5% de tolos receptores d'órganos participaren en tresplantes d'órganos comercializaos. Les investigaciones indiquen que'l comerciu illegal d'órganos va n'aumentu, con un informe recién de [[Global Financial Integrity]] qu'envalora que'l comerciu illegal d'órganos xenera ganancies ente $ 600 millones y $ 1.2 mil millones de [[Dólar d'Estaos Xuníos|dólares]] por [[añu]], con un ralu en munchos países.&lt;ref name=&quot;Shimazono&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu=Shimazono |nome=Yosuke|títulu=The State of the International Organ Trade: A Provisional Picture Based on Integration of Available Information |publicación=Bulletin of the World Health Organization|volume=85|issue=12|añu=2007|doi=10.1590/S0042-96862007001200017|doi-broken-date=2017-11-09}}&lt;/ref&gt;

Magar se trata d'una práutica habitual y tradicionalmente punida y refugada en casi tol mundu, el so estatus llegal, sicasí, ta tendiendo a camudar alredor del mundu; por casu, [[Australia]] y [[Singapur]] empezaron a dexar dende'l [[2013]] la compensación económica en cuenta de órganos pa donantes d'órganos vivos.

== Estatus llegal ==
Magar se trata d'una práutica habitual y tradicionalmente punida y refugada en casi tol mundu, el so estatus llegal, sicasí puede terminar tendiendo a camudar nel mundu; por casu, [[Australia]] y [[Singapur]] empezaron a dexar dende'l [[2013]] la compensación económica en cuenta de órganos pa donantes d'órganos vivos&lt;ref name=&quot;aus&quot;&gt;[http://www.theaustralian.com.au/news/latest-news/living-donors-to-receive-financial-support/story-fn3dxiwe-1226614172117 Live donors to get financial support] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Live donors to get financial support |2=http://www.theaustralian.com.au/news/latest-news/living-donors-to-receive-financial-support/story-fn3dxiwe-1226614172117 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, RASHIDA YOSUFZAI, AAP, APRIL 07, 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bmj&quot;&gt;{{cita publicación |author=Author A|añu=2008|títulu=Singapore legalises compensation payments to kidney donors|url=http://www.bmj.com/content/337/bmj.a2456 |publicación=BMJ|volume=337|issue= |páxina=a2456|doi=10.1136/bmj.a2456}}&lt;/ref&gt; con organizaciones de defensa de persones con [[nefropatía]] en dambos países espresando'l so sofitu a esta nueva iniciativa.

Antes d'eso, [[Irán]] yera l'únicu país que dexaba mercar-venta llegal d'órganos. Sicasí, impon restricciones na so comercialización col fin de llindar el turismu de tresplantes, razón pola que dicha práutica ta dexada y empobinada puramente al [[mercáu internu]]; [[ciudadanu|ciudadanos]] [[estranxeru|estranxeros]] nun tienen dexáu comercializar con ciudadanos iraninos y mercar-venta d'órganos solo puede efectuase ente persones d'una mesma nacionalidá.&lt;ref name=&quot;Griffin2007&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu=Griffin |nome=Anne|títulu=Iranian Organ Donation: Kidneys on Demand |url=https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_2007-03-10_334_7592/page/502 |publicación=[[British Medical Journal]]|volume=334|issue=7592 |páxines=502–05 |fecha=March 2007|pmid=17347232|pmc=1819484|doi=10.1136/bmj.39141.493148.94}}&lt;/ref&gt; El sistema básase principalmente na caridá y el voluntariáu, y aquellos a quien se-yos asignen donantes y pacientes coincidentes nun son remunerados pol so trabayu.&lt;ref name=&quot;Hippen&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.cato.org/pub_display.php?pub_id=9273|títulu=Organ Sales and Moral Travails: Lessons from the Living Kidney Vendor Program in Iran |nome=Benjamin Y. |apellíu=Hippen|work=Cato Institute: Policy Analysis}}&lt;/ref&gt;

Los defensores del comerciu d'órganos llegalizáu aclamaron al sistema iranín como un exemplu d'un modelu de comerciu d'órganos eficaz y seguro. Un artículu nel [[Clinical Journal of the American Society of Nephrology|Clinical Journal de la American Society of Nephrology]] señala que'l modelu iranín evitó munchos problemes acomuñaos col comerciu d'órganos. Sicasí, l'artículu señala que cualesquier otra solución intentada n'otros países en desenvolvimientu nun llogró nin siquier frenar la crecedera continua de llistes d'espera de tresplantes d'órganos.&lt;ref name=&quot;Ghods AJ, Savaj S 1136–45&quot;&gt;{{cita publicación |vauthors=Ghods AJ, Savaj S|títulu=Iranian model of paid and regulated living-unrelated kidney donation |publicación=Clin J Am Soc Nephrol|volume=1|issue=6 |páxines=1136–45 |fecha=November 2006|pmid=17699338|doi=10.2215/CJN.00700206}}&lt;/ref&gt;

Toles demás naciones tienen dalguna forma de llexislación destinada a prevenir el comerciu illegal d'órganos, yá seya por aciu una prohibición total o por aciu una llexislación que llinda cómo y quién puede facer les donaciones. Munchos países, incluyíos Bélxica y Francia, utilicen un sistema de consentimientu presuntu p'aumentar la cantidá d'órganos llegales disponibles para tresplante.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://presumedconsent.org/?page_id=49|títulu=The Debate: Presumed Consent|fechaaccesu=24 d'ochobre de 2012}}&lt;/ref&gt;

Nos [[Estaos Xuníos]], la llei federal prohibe la venta d'órganos; sicasí, el gobiernu creó iniciatives p'afalar la donación d'órganos y pa compensar a quien donen llibremente los sos órganos. En 2004, l'estáu de [[Wisconsin]] empezó a apurrir deducciones fiscales a los donantes vivos. En tol mundu, l'enclín na actualidá ye escontra una mayor regulación del comerciu d'órganos.

En [[2014]], [[Robert D. Truog]], del Centru de Bioética del Departamentu de Salú Global y Medicina Social de la [[Facultá de Medicina de Harvard|Facultá de Medicina]] de [[Universidá de Harvard|Harvard]], escribió una [[carta abierta]] al [[Presidente de los Estaos Xuníos|presidente d'Estaos Xuníos]] [[Barack Obama]] y otros líderes d'Estaos Xuníos sofitando la creación de proyeutos piloto pa estudiar formes de compensación de donantes vivos de reñón.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ustransplantopenletter.org/rtruog.html|títulu=An Open Letter to President Barack Obama, Secretary of Health and Human Services Sylvia Mathews Burwell, Attorney General Eric Holder and Leaders of Congress |apellíu=Truog |nome=Robert D. |publicación=|fechaaccesu=12 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt; Un númberu de profesionales de la salú, profesionales de tresplantes, especialistes n'ética, abogaos, líderes relixosos, académicos y otros partidarios roblaron conxuntamente la carta. Na carta, y nun artículu anterior publicáu nel [[The New England Journal of Medicine|New England Journal of Medicine]], Truog enceta la necesidá urxente de donantes adicionales de reñón; los baxos riesgos de seguridá del procedimientu de tresplante; l'amenorgamientu significativu nos costos financieros, la morbilidad y les tases de mortalidá acomuñaes con tresplantar de reñón; y la capacidá d'implementar un sistema de donación renal compensada con estrictes regulaciones gubernamentales y salvaguardias étiques.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Truog |nome=Robert D.|títulu=The Ethics of Organ Donation by Living Donors |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2005-08-04_353_5/page/444 |publicación=[[New England Journal of Medicine]]|volume=353|añu=2005|issue=5 |páxines=444–46|doi=10.1056/NEJMp058155}}&lt;/ref&gt;

El comerciu llegal de [[donación de sangre]] nos [[Estaos Xuníos]] produz más donaciones que'l sistema de donación ensin compensar nel [[Reinu Xuníu|Reinu Xuníu de Gran Bretaña]]. Décades tras, les esmoliciones sobre la calidá del sangre o órganos comercializaos fueron la principal causa en contra del comerciu llegal d'órganos y sangre.&lt;ref name=&quot;becker&quot;&gt;[http://www.becker-posner-blog.com/2006/01/should-the-purchase-and-sale-of-organs-for-transplant-surgery-be-permitted-becker.html Should the Purchase and Sale of Organs for Transplant Surgery be Permitted?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180126125648/http://www.becker-posner-blog.com/2006/01/should-the-purchase-and-sale-of-organs-for-transplant-surgery-be-permitted-becker.html |date=2018-01-26 }}, economics professor Gary S. Becker, 2006-01-01.&lt;/ref&gt; Sicasí, los partidarios del comerciu d'órganos argumenten que la [[teunoloxía]] de detección ye agora lo suficientemente [[Eficiencia|eficiente]] como pa garantizar la [[seguridá]] de los órganos comercializaos. Por cuenta de la [[escasez]] d'órganos, munchos órganos tresplantaos estrayer de los [[cadabre|cadabres]] de [[Tercer edá|persones mayores]] o [[Enfermedá|enfermes]], lo que dacuando llevó a que los órganos fallen o contengan cánceres. Sicasí, esperar a un órganu &quot;meyor&quot; puede ser peligrosu, una y bones los que queden na llista d'espera cuerren un altu riesgu de muerte.&lt;ref name=&quot;wsj2&quot;&gt;[https://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052748703481004574646233272990474?mg=renu64-wsj&amp;url=http%3A%2F%2Fonline.wsj.com%2Farticle%2FSB10001424052748703481004574646233272990474.html#mod=todays_us_weekend_journal The Meat Market], The Wall Street Journal, Jan. 8, 2010.&lt;/ref&gt;

El [[Bioética|bioético]] [[Gregory Pence]] espresó la so esmolición pola intensa presión social que los familiares, amigos o emplegaos de cutiu sienten por donar a un paciente. Según informes, dellos centros de tresplante resuelven esti problema &quot;inventando&quot; una escusa médica pa los donantes ronciegos. La compensación monetaria suxirióse como una solución, una y bones la disponibilidad de más órganos menguaría la presión sobre los amigos y la familia pa donar.&lt;ref&gt;[http://www.cbsnews.com/news/the-dark-side-of-organ-donation/ The Dark Side Of Organ Donation], CBS News, August 12, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cfi&quot;&gt;[http://www.centerforinquiry.netblogsentry/the_ethics_of_free-market_kidneys_part_1/ The Ethics of Free-Market Kidneys, Part 1] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=The Ethics of Free-Market Kidneys, Part 1 |2=http://www.centerforinquiry.netblogsentry/the_ethics_of_free-market_kidneys_part_1/ |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, Benjamin Radford, February 4, 2014, Center for Inquiry.&lt;/ref&gt;

Antes de 2008, la venta d'órganos yera llegal en [[Filipines]], y el país yera un destín popular pal turismu de tresplantes. L'Axencia d'Información de Filipines, una caña del [[Gobiernu y política de Filipines|gobiernu]], inclusive promovió paquetes de tresplante de reñón &quot;tou incluyíu&quot; que se vendieron por aproximadamente $ 25,000.&lt;ref name=&quot;Turner&quot;&gt;{{cita publicación |author=Turner, Leigh|títulu=Commercial Organ Transplantation in the Philippines |publicación=Cambridge Quarterly of Healthcare Ethics|añu=2009|volume=18|issue=2 |páxines=192–96|doi=10.1017/S0963180109090318}}&lt;/ref&gt;

El gobiernu prohibió la venta d'órganos a partir de marzu de 2008.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.arabnews.com/?page=4&amp;section=0&amp;article=124049|títulu=Cabral warns: No more organs for sale in Philippines}}&lt;/ref&gt; Desque la prohibición entró en vixencia, el númberu de tresplantes menguó de 1,046 en 2007 a 511 en 2010.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu1=Agence France-Presse|títulu=Ban on human organ sales working|url=http://www.smh.com.au//breaking-news-world/ban-on-human-organ-sales-working-20100728-10w5i.html|work=The Sydney Morning Herald |fecha=28 de xunetu de 2010}}&lt;/ref&gt; El profesor Roger Lee Mendoza suxirió que l'amenorgamientu del númberu de turistes de tresplantes y la venta documentada d'órganos sirve pa fortalecer los mercaos negros d'órganos. Diz que de cutiu, prohibir les ventes d'órganos fomenta los sistemes contractuales basaos en compensaciones ente donantes, intermediarios y compradores del baxu mundu.&lt;ref name=&quot;healthpolicyjrnl.com&quot;&gt;{{cita publicación |author=Lee Mendoza Roger|añu=2010|títulu=Kidney black markets and llegal transplants: Are they opposite sides of the same coin?|url=http://www.healthpolicyjrnl.com/article/S0168-8510(09)00267-X/abstract |publicación=Health Policy|volume=94|issue=3 |páxines=255–65|doi=10.1016/j.healthpol.2009.10.005}}&lt;/ref&gt;

== El tráficu d'órganos como lleenda urbana ==
Dende siquier empiezos de los años 90 circula en múltiples versiones [[lleenda urbana|lleendes urbanes]] que'l so tema ye'l robu d'órganos. Na so versión más común, el so protagonista ye una persona que s'espierta na cuartu d'un [[hotel]], nuna bañera llena de xelu. Entiende que daquién-y hai [[droga]]do, y atopa una nota na que la informa de que se-y estraxo dalgún [[órganu (bioloxía)|órganu]] (por casu, los [[reñones]] o'l [[fégadu]]) y aconséyase-y que llame al [[serviciu d'urxencies]] por que vengan buscalo.
 
El folclorista d'Estaos Xuníos [[Jan Harold Brunvand]], especialista en lleendes urbanes, afirma nel so llibru ''The Baby Train'' qu'escuchó per primer vegada la lleenda en [[1991]]. Nes primeres versiones que circularon, unos amigos afayaben a la víctima tendida na cama ensangrecida d'un hotel o nel suelu d'una cuartu, o sofitada na paré d'un edificiu. Namái al allegar a urxencies pescudaben la verdá. Escontra [[1995]], la historia mutó: la víctima espertaba sola nuna bañera llena de xelu, con una nota de los sos verdugos: «si quies vivir, llapada al 911» (teléfonu d'Urxencies). La víctima yera agora un home de negocios, y el llugar de los fechos solía ser [[Las Vegas]]. En [[1997]], la historia espublizóse al traviés de la Rede con una cadena de correos electrónicos. La llocalización camudó a [[Nueva Orleans]] y [[Houston]], ente otres ciudaes. El rumor cobró tanta fuercia que'l 30 de xineru de 1997 el Departamentu de Policía de Nueva Orleans tuvo que llanzar una páxina web pa desmentilo.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20080725121952/http://www.mardigrasday.com/police1.html&lt;/ref&gt;

N'España, les versiones que circulen suelen tener como protagonista a un adolescente que realiza un viaxe d'estudios a Estaos Xuníos. En dalgún garitu, lliga con una muyer fascinante y dixébrase de los sos amigos. Tres una nueche d'escesos, espierta a otru día nuna bañera llena de xelu. Los sos compañeros y profesores llevar al hospital, onde afayen que-y han extirpado un reñón.&lt;ref name=&quot;viana&quot;&gt;{{cita llibru |apellíu=Díaz Viana|nome=Luis|títulu=Leyenda populares d'España históriques, maraviyoses y contemporánees. De los antiguos mitos a los rumores por Internet|añu=2008|editorial=La Esfera de los Llibros|isbn=978-84-9734-710-5|ubicación=Madrid|edición=1ª|páxines=294-298}}&lt;/ref&gt;

=== Orixe ===
Na década de 1970, introduciéronse productos farmacéuticos qu'eviten el refugu d'órganos. Esto, xunto cola falta de regulación médica, ayudó a fomentar el mercáu d'órganos. Los procedimientos de donantes vivos inclúin tresplantes de reñón, fégadu, [[córnea]] y pulmón. La mayor parte del comerciu d'órganos implica tresplantes de reñón o fégadu.

Según [[Barbara Mikkelson]], los elementos fundamentales de la historia pueden venir de un casu real: en [[1988]], un ciudadanu [[Turquía|turcu]] vendió ún de los sos reñones y movióse al [[Reinu Xuníu]], onde-y foi estrayida la corada. De vuelta al so país, [[denuncia|denunció]] los fechos, alegando qu'allegara engañáu, ensin saber lo que diba asocede-y. Según la so versión, unos homes de negocios ufiertáron-y un [[puestu de trabayu]] n'Inglaterra. Al llegar al país, dixéron-y que lleváben-y a un hotel, pero en realidá conducir a un hospital. Ellí drogar y estraxéron-y el reñón. N'abril de [[1991]] emitióse un episodiu de la serie de televisión ''[[Law &amp; Order]]'' tituláu ''Sonata pa órganu solista'', quiciabes inspiráu na noticia de 1988, que la so trama centrar nel robu d'un reñón. Según Mikkelson, la lleenda urbana pudo surdir d'esti episodiu.&lt;ref&gt;[http://www.snopes.com/horrors/robbery/kidney.asp Barbara Mikkelson, «Kidney Theft»], en [[Snopes.com]]&lt;/ref&gt; En realidá, el tratamientu [[cine]]matográfico de la tema remontar a finales de los [[Años 1970|años 70]], cuando s'estrena la [[película]] d'Estaos Xuníos ''[[Coma (película)|Coma]]'' ([[1978]]), dirixida por [[Michael Crichton]] y protagonizada por [[Michael Douglas]], adautación de la [[Coma (novela)|novela homónima]] de [[Robin Cook]] ([[1977]]). La película presenta a un grupu de [[ciruxanu|ciruxanos]] maléficos qu'estrayen órganos a pacientes [[coma]]tosos pa vendelos nel [[mercáu negru]].&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0077355|''Coma'' en Imbd]].&lt;/ref&gt;

Per otra parte, los testimonios de la lleenda recoyíos por [[Vicent-Campon]] n'[[Hispanoamérica]] son anteriores al casu aducíu por Mikkelson: el más antiguu remontar al añu [[1987]], n'[[Hondures]]. Amás, una escoyeta publicada en [[1989]] en [[Perú]], ''[[Pishtacos: de verdugos a sacaojos]]'', amuesa la continuidá ente la lleenda urbana sobre tráficu d'órganos y rellatos tradicionales bien anteriores sobre los [[pishtacos]], homes blancos que raptaben indíxenes pa degollalos y saca-yos la [[grasa corporal]]. Ésta unviábase depués a [[España]], onde s'emplegaba na fabricación de campanes, la preparación d'untaces melecinales y la lubricación de maquinaria.&lt;ref&gt;{{cita llibru |autor=Vergara Figueroa, Abilio y Freddy Ferrúa Carrasco|títulu=Pishtacos: de verdugos a sacaojos|añu=1989|editorial=Lima: Tarea|capítulu=Ayacucho: de nuevu los degolladores|id=páxs. 123-134}}&lt;/ref&gt; A partir de [[1987]], los rumores sobre pishtacos remanecen n'[[Ayacucho]], la zona de Perú más castigada pol terrorismu de [[Senderu Lluminosu]]. Los pishtacos seríen agora [[Gringo|''gringos'']] que maten [[neñu|neños]] y [[Mocedá|nueves]] pa estraye-yos la grasa, cola que'l gobiernu amortiza la bayurosa [[delda esterna]] del país. En [[1989]], el rumor apaez, tresformáu, en [[Lima]]: los atacantes llámense ''Sacaojos'', pos estrayen los güeyos de los neños y trafican con ellos.&lt;ref&gt;{{cita llibru |autor=Rojas Rimachi, Emilio|títulu=Pishtacos: de verdugos a sacaojos|añu=1989|editorial=Lima: Tarea|capítulu=Los 'sacaojos': el mieu y la roxura|id=páxs. 141-147}}&lt;/ref&gt;

N'España, atopamos una figura similar al pishtaco nel [[Sacamantecas]], que supuestamente robaba neños pa estraye-yos les mantegues (la grasa corporal), que s'utilizaben pa soliviar les dolencies de los nobles.&lt;ref&gt;{{cita llibru |autor=Blache, Martha|títulu=Folclor urbanu. Vixencia de la lleenda y los rellatos tradicionales|añu=1999|editorial=Buenos Aires: Ediciones Colihue|capítulu=Una lleenda contemporánea al traviés de la comunicación oral y la massmediática|id=páxs. 103-122}}&lt;/ref&gt; [[José Manuel Pedrosa]] venceya esta lleenda cola creyencia perantigua nel [[vampirismu]] y los llamaos «crímenes médicos», casos en que, supuestamente, unos delincuentes rapten a neños o nuevos pa estraye-yos la so sangre o la so grasa corporal.&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos=Pedrosa|nome=José Manuel|títulu=La autoestopista pantasma y otres lleendes urbanes españoles|fecha=payares de 2004|editorial=Páxines d'Espluma|isbn=84-95642-50-6|ubicación=Madrid|edición=1ª|páxines=14 y 217-224}}&lt;/ref&gt; N'España, los rumores d'esti tipu cunten con siquier tres sieglos de vixencia. Nel sieglu XX, autores como [[Ramón Gómez de la Serna]], [[Gerald Brenan]], [[Alfonso Sastre]], [[Manuel Vicent]] y [[Bernardo Atxaga]] diéron-yos un tratamientu lliterariu o documental.&lt;ref name=&quot;viana&quot; /&gt;

Otros argumentos rellacionaos cola seguridá inclúin:

El presuntu baxu riesgu por cuenta de la donación de reñón, al igual que dalgunes [[Ciruxía estética|ciruxíes estétiques]] como la [[liposucción]]&lt;ref name=&quot;Economist2&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.economist.com/node/8173039?story_id=8173039|títulu=Psst, wanna buy a kidney? |fecha=16 de payares de 2006|work=Organ transplants |publicación=The Economist Newspaper Limited 2011|fechaaccesu=12 de xunu de 2011}}&lt;/ref&gt;

La presunción de que, en permediu, los donantes de reñón vivos escoyíos viven más tiempu que les persones con dos reñones.&lt;ref name=&quot;Economist3&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.economist.com/node/8173039?story_id=8173039|títulu=Psst, wanna buy a kidney? |fecha=16 de payares de 2006|work=Organ transplants |publicación=The Economist Newspaper Limited 2011|fechaaccesu=12 de xunu de 2011}}&lt;/ref&gt;

La presunción de qu'en mercaos d'órganos llegalizaos, tanto'l donante como'l receptor tendríen más proteiciones que les que tendríen nel mercáu negru.&lt;ref name=&quot;Economist4&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.economist.com/node/8173039?story_id=8173039|títulu=Psst, wanna buy a kidney? |fecha=16 de payares de 2006|work=Organ transplants |publicación=The Economist Newspaper Limited 2011|fechaaccesu=12 de xunu de 2011}}&lt;/ref&gt;

La idea d'espandir el reñón restante del donante pa enllenar l'espaciu dexáu pol reñón donáu basaos en qu'un segundu reñón casi nun tien beneficios, una y bones los reñones xeneralmente fallen simultáneamente.&lt;ref name=&quot;atlantic&quot;&gt;[https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2009/07/with-functioning-kidneys-for-all/307587/ ...With Functioning Kidneys for All], munuaisensa luovuttanut päätoimittaja Virginia Postrel, The Atlantic, July 9, 2009.&lt;/ref&gt;

Qu'un reñón recibíu d'un donante vivu xeneralmente dura más qu'un reñón recibíu d'un donante muertu.&lt;ref name=&quot;atlantic2&quot;&gt;[https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2009/07/with-functioning-kidneys-for-all/307587/ ...With Functioning Kidneys for All], munuaisensa luovuttanut päätoimittaja Virginia Postrel, The Atlantic, July 9, 2009.&lt;/ref&gt;

Nel mercáu negru, los donantes pueden nun llograr abonda atención postoperatoria.&lt;ref name=&quot;wsj&quot;&gt;[https://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052748703481004574646233272990474?mg=renu64-wsj&amp;url=http%3A%2F%2Fonline.wsj.com%2Farticle%2FSB10001424052748703481004574646233272990474.html#mod=todays_us_weekend_journal The Meat Market], The Wall Street Journal, Jan. 8, 2010.&lt;/ref&gt;

== Precios d'órganos ==
Nos mercaos llegales d'Irán, el preciu d'un [[reñón]] bazcuya ente $ 2,000 y $ 4,000.&lt;ref name=&quot;Economist&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.economist.com/node/8173039?story_id=8173039|títulu=Psst, wanna buy a kidney? |fecha=16 de payares de 2006|work=Organ transplants |publicación=The Economist Newspaper Limited 2011|fechaaccesu=12 de xunu de 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.aakp.org/aakp-library/Compensated-Donations/|títulu=A New Outlook on Compensated Kidney Donations |apellíu=Schall |nome=John A. |fecha=May 2008|work=RENALIFE |publicación=American Association of Kidney Patients|fechaaccesu=14 de xunu de 2011|deadurl=yes |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110927221324/http://www.aakp.org/aakp-library/Compensated-Donations/ |fechaarchivu=27 de setiembre de 2011|df=}}&lt;/ref&gt; Nel mercáu negru, sicasí, el preciu puede tar percima de $ 160,000, la mayoría de los cualos ye tomáu por intermediarios.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cbsnews.com/8301-504083_162-5190413-504083.html|títulu=Black Market Kidneys, $160,000 a Pop |apellíu=Martinez |nome=Edecio |fecha=27 de xunetu de 2009 |publicación=CBS News|fechaaccesu=12 de xunu de 2011|deadurl=yes |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121104053745/http://www.cbsnews.com/8301-504083_162-5190413-504083.html |fechaarchivu=4 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; Amás, cuando se realiza al traviés de provisores médicos afiliaos al mercáu negru, la operación de tresplante resulta peligrosa tantu pal donante como pal receptor, esti postreru pudiendo contraer enfermedaes como [[hepatitis]] o [[Virus de la inmunodeficiencia humana|VIH]]. El preciu típicu pagu a los donantes nel mercáu negru envalorar n'alredor de $ 5,000, pero dellos donantes reciben tan solo $ 1,000.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.who.int/bulletin/volumes/82/9/feature0904/en/|títulu=Organ trafficking and transplantation pose new challenges |publicación=WHO|fechaaccesu=12 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt;

En [[Paquistán]], los gastos de [[viaxe]] y [[hospital]] d'alredor de $ 500 xeneralmente dedúcense del preciu alcordáu dempués de tresplantar de reñón del mercáu negru.&lt;ref&gt;Syed Ali Anwar Naqvi, Bux Ali, Farida Mazhar, Mirza Naqi Safar and Syed Adibul Hasan Rizvi: ''A socioeconomic survey of kidney vendors in Pakistan'' In: Transplant International, Vol. 20, p. 934, http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1432-2277.2007.00529.x/abstract&lt;/ref&gt;

== Tráficu illegal d'órganos nel mundu ==

=== India ===
Antes de l'aprobación de la [[Llei de Tresplante d'Órganos Humanos d'India|Llei de Tresplante d'Órganos Humanos]] (THOA) en [[1994]], la [[India]] tenía un estensu mercáu llegal de comercialización d'órganos yá que esta práutica nun taba regulada pola llei y per ende nun s'atopaba prohibida. Los baxos costos y l'alta disponibilidad xeneraron negocios en tol mundu y convirtieron a India nún de los centros de [[tresplante de reñón]] más grandes del mundu. Sicasí, dellos problemes empezaron a surdir. En dellos casos, los pacientes nun sabíen qu'un tresplante de reñón llevar a cabu. N'otros casos, a los pacientes prometiéronse-yos pagos muncho más altos de lo que realmente recibieron. Estes y otres cuestiones étiques emburriaron al gobiernu indiu a aprobar una llexislación que prohibe la venta d'órganos. Sicasí, les lleis actuales inda contienen [[Llaguna xurídica|vacíos llegales]]. Por casu, el THOA establez qu'un donante d'órganos tien de ser un [[Parentescu|pariente]], [[cónxuxe]] o donante individual por razones de &quot;ciñu&quot; pal receptor. De cutiu, los reclamos de &quot;ciñu&quot; son infundaos y el donante d'órganos nun tien conexón col receptor. En munchos casos, el donante puede nun ser indiu o inclusive falar el mesmu idioma que'l receptor.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/01/0116_040116_EXPLorgantraffic.html|títulu=Organ Shortage Fuels Illicit Trade in Human Parts|fechaaccesu=1 de mayu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20040118072412/http://news.nationalgeographic.com/news/2004/01/0116_040116_EXPLorgantraffic.html|fechaarchivu=2004-01-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www1.american.edu/ted/KIDNEY.HTM|títulu=India Kidney Trade|fechaaccesu=1 de mayu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170323071924/http://www1.american.edu/TED/KIDNEY.HTM|fechaarchivu=2017-03-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=41263|títulu=Hub For Global Organ Trade|fechaaccesu=1 de mayu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110611040201/http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=41263|fechaarchivu=2011-06-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.issuesinmedicalethics.org/152ed52.html|títulu=Indian Journal of Medical Ethics: Asia's Organ Farms|fechaaccesu=1 de mayu de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Formula&quot;&gt;Glaser, Sheri R. 2005. &quot;Formula to Stop the Illegal Organ Trade: Presumed Consent Laws and Mandatory Reporting Requirements for Doctors&quot;. Human Rights Brief. Volume 12: Issue 20&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Glaser&quot;&gt;{{cita publicación |author=Glaser, Sheri R.|títulu=Formula to Stop the Illegal Organ Trade: Presumed Consent Laws and Mandatory Reporting Requirements for Doctors |publicación=Human Rights Brief|url=http://www.wcl.american.edu/hrbrief/12/2glaser.pdf?rd=1|añu=2007}}&lt;/ref&gt;

L'enorme mercáu d'órganos, antes llegal, nun escayó y treslladó esta práutica a la clandestinidá. Nel país apaeció como práutica común los axentes o ''[[Bróker|brokers]]'' d'operaciones de compra-venta d'órganos, sobre manera reñones empobinaos a ciudadanos estranxeros.

=== Bangladex ===
Magar [[Bangladex]] ye un [[Mundu islámicu|país islámicu]] y nel [[Islam]] esisten severes prohibiciones y [[tabú|tabús]] en rellación a la mutilación corporal y tresplantar d'órganos, nel país abonden los negocios con intermediarios al igual que na vecina India y, ello ye qu'esiste un prolíficu mercáu illegal d'órganos ente dambes naciones.

L'[[Antropoloxía|antropólogu]] bangladexino-americanu [[Monir Moniruzzaman]] de la [[Universidá Estatal de Michigan]], Estaos Xuníos, publicó en ''[[Medical Anthropology Quarterly]]'' una investigación realizada mientres 15 meses sobre'l mercáu negru d'órganos esistente nel país islámicu, afirmando que &quot;''el serviciu de tresplantes satisfai les necesidaes de menos del unu per cientu de la población, la minoría adinerada ente que la mayoría de los bangladexinos muerren en silenciu, sabiendo que podríen salvar les sos vides al traviés de teunoloxía moderna.''&quot; y describiendo como funciona'l procesu de compra-venta de reñones.

Moniruzzaman entrevistó a 33 bangladexinos de baxes condiciones económiques (Toos menos ún de los vendedores qu'entrevistó Moniruzzaman yeren musulmanes) que decidieron vender los sos reñones, munchos de los cualos primero nin siquier sabíen qué yera un reñón. Cargaos de deldes, esti vendedores fueron atraíos polos clasificaos de periódicos qu'impliquen un pagu p'aquellos dispuestos a donar. Na so investigación, Moniruzzaman recoyó más de 1.000 clasificaos en periódicos populares solicitando órganos y faciendo ufiertes imposibles como ciudadanía nun país estranxeru.

En Bangladex, el tráficu d'órganos ye illegal, pero Moniruzzaman atopa qu'asocede casi públicamente. Tolos anuncios clasificaos impliquen intercambios d'efectivu, pero nunca esclamándolo de forma esplícita. Nun momentu del so trabayu de campu, inclusive s'enfrentó a un nefrólogo que tenía una donación de reñón fondiáu nel antepar de la so oficina. &quot;''Pregunté-y a los principales nefrólogos: 'Estos anuncios tán perdayuri. ¿Por qué los funcionarios estatales nun tomen una posición ya intervienen?''' Y dixéronme: '''La donación ta asocediendo, pero nun ye mercar y vender'''.

P'atrapar a los posibles vendedores, los intermediarios d'órganos dícen-yos que tienen dos reñones, pero unu d'ellos ta &quot;dormiendo&quot; nel [[Cuerpu humanu|cuerpu]]. Mientres la operación, los médicos &quot;espierten&quot; esti reñón inactivu y retiren l'anterior pa la donación. Nesta visión, el segundu reñón ye solu equipaxe, una reserva d'efectivu soterrada nel llombu baxu. Amás, a los vendedores dízse-yos que'l so segundu reñón nun-yos sirve si falla'l primeru, lo qu'asela los pensamientos de &quot;¿y si preciso esi segundu reñón nel futuru?&quot; Tamién se-yos diz que la ciruxía ye dafechu segura.

Dempués de qu'acepten donar, los vendedores son sometíos a una prueba de texíu y si hai una coincidencia, el corredor va ufiertar al vendedor una suma alredor de $ 1.150 onde na mayoría de los casos, los vendedores reciben sumas más baxes. Los intermediarios d'órganos suman tarifes adicionales pa viaxes y otra loxística, y los vendedores dacuando solo faen la metá del monto inicial, ya inclusive entós solo dempués de que se completa la ciruxía.

Los corredores falsifican pasaportes y documentos llegales pa facer paecer plausible que'l vendedor tea donando a un familiar de sangre. Nun casu, Moniruzzaman atopó a un vendedor hindú de 38 años que tuvo que [[Circuncisión|circuncidarse]] pa donar a un receptor musulmán. La circuncisión realizar de forma cruda y solo con [[anestesia]] local. La mayoría de los vendedores colos que faló Moniruzzaman fueron llevaos a la India pa la ciruxía, y al llegar se -yos confiscaron los sos pasaportes por que nun pudieren dise. &quot;''Un casu qu'atopé'' [yera] ''un estudiante universitariu de 23 años''&quot;, diz. &quot;''Foi a la India y diose cuenta de que taba cometiendo un error. Asina que quería tornar ensin da-yos el reñón. L'axente contrató a dos matonos'' (indios) ''y básicamente cutir y obligar a dir a la sala d'operaciones.'' &quot;

Cuando tornaron a les sos vides diaries, los vendedores de reñones informaron que les sos condiciones económiques deterioráronse, a pesar de la pequeña arribación d'efectivu. Solo dos de los 33 vendedores usaron el dineru de manera responsable. Otros viéronse perxudicaos pola esperiencia y atopáronse incapaces de realizar el trabayu manual al que taben avezaos.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos=Resnick|nome=Brian|títulu=Living Cadavers: How the Poor Are Tricked Into Selling Their Organs|url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2012/03/living-cadavers-how-the-poor-are-tricked-into-selling-their-organs/254570/|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|periódicu=The Atlantic|idioma=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== China ===
{{VT|Tresplante d'órganos na República Popular China}}
Na [[República Popular China|República Popular de China]] el [[Gobierno|gobiernu nacional]] lleva a cabu dende la [[Años 1960|década de 1960]] ún de los programes más amplios de [[Tresplante (medicina)|tresplantes]] nel mundu, sicasí probóse que nun cumple colos requisitos de la [[Organización Mundial de la Salú|OMS]] de tresparencia y trazabilidad sobre l'orixe y el llogru de los órganos. El programa gubernamental de tresplantes atraxo l'atención de medios internacionales nos [[años 1980]] y sobre manera los [[años 1990]] por cuenta d'esmoliciones [[ética|étiques]] sobre l'acusaciones d'estracción d'[[Órganu (bioloxía)|órganos]] de [[cadabre|cadabres]] de [[criminal]]es [[Pena de muerte|executaos]] pa ser utilizaos en tresplantes. Se denunció y probó que davezu s'estrayen órganos de reos [[pena de muerte|condergaos a muerte]] con o ensin el so consentimientu ya inclusive ensin la so conocencia por aciu l'usu de poderosos [[anestésicu|anestésicos]], lo cual supón un problema llegal y xurídico pal poder executivu chinu siendo que la llei china atopa como illegal la donación involuntaria d'órganos.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=China fury at organ snatching 'lies&amp;#39;|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/1411389.stm|fecha=28 de xunu de 2001|fechaaccesu=21 de mayu de 2010|editorial=[[BBC News]]}}&lt;/ref&gt; Magar s'especula qu'esta práutica venía sosteniéndose mientres los dos décades anteriores, l'usu per parte del gobiernu de los órganos de los criminales recibió un llindáu estatus llegal cuando en [[1984]] llegalizóse la estracción d'órganos de criminales convictos col consentimientu de la familia o si'l cadabre nun yera reclamáu, y que magar se trata d'una [[norma provisional]] a más de 30 años entá nun foi derogada.&lt;ref name=&quot;tidyup3&quot;&gt;Jane Macartney, [http://www.timesonline.co.uk/article/0,,25689-1901558,00.html &quot;China to 'tidy up' trade in executed prisoners' organs&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724024828/http://www.timesonline.co.uk/article/0,,25689-1901558,00.html |date=2008-07-24 }}, ''[[The Times]]'', 3 d'avientu de 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ajt2016&quot;&gt;{{cita publicación |url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ajt.14014/epdf|títulu=Transplant Medicine in China: Need for Transparency and International Scrutiny Remains|fecha=17 d'agostu de 2016|fechaaccesu=25 de setiembre de 2016}}&lt;/ref&gt; La creciente esmolición sobre los posibles abusos éticos derivaos del consentimientu baxu [[coerción]] y la [[Corrupción política|corrupción]] imperante llevó a grupos [[médicu|médicos]] y organizaciones pro-derechos humanos a condergar esta práutica dende la década de 1990.&lt;ref name=&quot;TTS&quot;&gt;{{cita web |url=https://www.dafoh.org/TTS__policy_on_Interactions.php|títulu=TTS' policy on Interactions with China|fechaaccesu=24 de mayu de 2010|editorial=[[Doctors Against Forced Organ Harvesting]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110725215204/https://www.dafoh.org/TTS__policy_on_Interactions.php|fechaarchivu=25 de xunetu de 2011}}&lt;/ref&gt; Estes esmoliciones resurdieron en [[2001]], cuando ''[[The Washington Post]]'' informó qu'un médicu chinu solicitante d'[[Asilu políticu|asilu]] manifestó participar n'operaciones d'estracción d'órganos.

En [[2006]] hubo denuncies de sustracción d'órganos a prauticantes vivos de la disciplina espiritual [[Falun Gong]], que concluyeron na redaición d'un informe compilado pol ex secretariu d'Estáu [[Canadá|canadianu]] [[David Kilgour]] y l'abogáu de [[derechos humanos]] [[David Mates]].&lt;ref name=&quot;km&quot;&gt;Matos, David y Kilgour, David (2007). [http://organharvestinvestigation.net/ ''Revised Report into Allegations of Organ Harvesting of Falun Gong Practitioners in China'']&lt;/ref&gt; Según el periodista ya investigador [[Ethan Gutmann]], mientres el periodu de los años [[2000]] a [[2008]], cerca de 65.000 prauticantes de [[Falun Gong]] y ente 2.000 y 4.000 [[uigures]], [[tibetanos]] o [[Ilesia clandestina de China cristianos en clandestinidá]], toos grupos minoritarios y opositores al réxime chinu, fueron asesinaos polos sos órganos.&lt;ref name=&quot;Slaughter&quot;&gt;{{cita llibru |apellíu1=Gutmann|nome1=Ethan|títulu=The Slaughter: Mass Killings, Organ Harvesting, and China's Secret Solution to Its Dissident Problem|url=https://archive.org/details/slaughtermasskil0000gutm|fecha=Agostu de 2014|editorial=Prometheus Books|isbn=978-1616149406|páxines=[https://archive.org/details/slaughtermasskil0000gutm/page/368 368]|id={{ASIN|161614940X|country=ca}}}}&lt;/ref&gt; El disidente chinu [[Harry Wu]] y la [[Laogai Research Foundation]] acusen al gobiernu chinu de promover acusaciones y condenes espurias con mires a caltener un mercáu prósperu de tráficu d'órganos.&lt;ref&gt;«Entruga: ¿Cómo ye posible qu'en China esistan 13.000 tresplantes d'órganos al añu si nun hai donaciones? Respuesta: De nuevu la mesma respuesta: ''[[laogai]]''. El primer país del mundu en tresplantes d'órganos ye Estaos Xuníos (50.000, toos rexistraos); el segundu, China. D'esos 13.000 tresplantes, el 95% vien de prisioneros executaos. La nuesa fundación envalora que cada añu esisten ente 8.000 y 10.000 aniquilaos nos campos de trabayu.», [https://www.elpais.com/articulo/internacional/xuguetes/chinos/merca/sangre/presu/elpepuint/20080426elpepuint_10/Tes Entrevista a Harry Wu], ''El País'', 28/7/2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080630074207/http://www.laogai.org/news/special.php?specialid=4 «Organ Harvesting»], en laogai.org.&lt;/ref&gt; Un informe de [[Michael Y. Parmly]] sofita estes denuncies, precisando que los órganos de los condergaos van parar a persones adineraes de China y l'estranxeru.&lt;ref&gt;Michael Y. Parmly, [http://www.state.gov/g/drl/rls/rm/2001/3792.htm «Venta d'órganos humanos en China»], comparecencia ante'l subcomité d'Operaciones Internacionales y Derechos Humanos, Washington, 27 de xunu de 2001.&lt;/ref&gt; La [[ONG]] [[Human Rights Watch]] asegura que s'obliga a los presos a roblar les autorizaciones.&lt;ref name=&quot;Human&quot;&gt;[https://www.elpais.com/articulo/sociedad/China/regula/tresplantes/organos/elpepusoc/20070407elpepusoc_3/Tes «China regula tresplantar d'órganos»], ''El País'', 7/4/2007.&lt;/ref&gt;Voceros del [[gobiernu chinu]] almitieron que nos hospitales del país utilicen órganos procedentes de condergaos a muerte, pero afirmen que namái nunos pocos casos y siempre col consentimientu espreso de los presos.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/5386720.stm BBC News - Organ sales 'thriving' in China] 27/09/06.&lt;/ref&gt;El [[6 d'abril]] de [[2007]], el gobiernu chinu aprobó una llei que prohibe'l tráficu d'órganos y establez como requisitu indispensable pa la estracción que'l donante venza voluntariamente los sos órganos.&lt;ref name=&quot;Human&quot; /&gt; Esta llei sicasí nun recueye les donaciones por casos como la &quot;muerte cerebral&quot;, circunstancia aparente pa esti tipu de tresplantes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundosalud/2007/04/09/biociencia/1176133950.html|títulu=China regula la donación d'órganos|fechaaccesu=29 de setiembre de 2015|obra=ElMundo.es}}&lt;/ref&gt;

En [[2007]], China emitió lleis que prohibíen el tráficu d'órganos,&lt;ref name=&quot;www.chinadaily.com.cn&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2010-04/10/content_9711027.htm|títulu=New system to boost number of organ donors|fechaaccesu=21 de mayu de 2010|obra=China Daily}}&lt;/ref&gt; ente que l'Asociación Médica China alcordó que los órganos de los prisioneros nun teníen de ser usaos para tresplantes, sacante para miembros de la so familia inmediata.&lt;ref name=&quot;CMA&quot;&gt;Nota de prensa, [http://www.medicalnewstoday.com/articles/84754.php &quot;Chinese Medical Association Reaches Agreement With World Medical Association Against Transplantation Of Prisioners's (sic) Organs&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090602050838/http://www.medicalnewstoday.com/articles/84754.php |date=2009-06-02 }}, ''Medical News Today'', 7 d'ochobre de 2007. Consultáu'l 24 de setiembre de 2010&lt;/ref&gt; En [[2008]], establecer en [[Shanghai]] un sistema de rexistru de [[Tresplante de fégadu|tresplantes hepáticos]], xunto con una propuesta a nivel nacional pa incorporar información nos permisos de conducir p'aquellos que desearen donar los sos órganos.&lt;ref name=&quot;liver&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.shanghai.gov.cn/shanghai/node17256/node18151/userobject22ai29524.html|títulu=Shanghai|fechaaccesu=25 de setiembre de 2010|editorial=www.shanghai.gov.cn}}&lt;/ref&gt; A pesar d'estes iniciatives, ''[[China Daily]]'' informó n'agostu de [[2009]] qu'aproximao 65% de los órganos tresplantaos inda provenía de prisioneros executaos. Los presos condergaos fueren descritu como «una fonte non apropiada para tresplantes d'órganos» pol viceministru de salú Huang Jiefu&lt;ref name=&quot;bbc20090826&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=China admits death row organ use|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8222732.stm|fecha=26 d'agostu de 2009|fechaaccesu=24 de setiembre de 2010|obra=[[BBC News]]}}&lt;/ref&gt; y, en marzu de [[2010]], anunció la prueba del primer esquema de [[donación d'órganos]] póstumu, xestionáu en xunto pola [[Sociedaes Nacionales de la Cruz Bermeya y la Media Lluna Colorada|Sociedá de la Cruz Roja]] y el Ministeriu de Salú de China, en diez rexones piloto. Dichu esquema de donación, conocíu como Sistema de Respuesta de Tresplante d'Órganos de China (COTRS), nun inclúi información sobre l'orixe de los órganos.&lt;ref name=&quot;ajt20162&quot;&gt;{{cita publicación |url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ajt.14014/epdf|títulu=Transplant Medicine in China: Need for Transparency and International Scrutiny Remains|fecha=17 d'agostu de 2016|fechaaccesu=25 de setiembre de 2016}}&lt;/ref&gt; Magar nun se revelaron cifres exautes, les autoridaes chines nun negaron la práutica d'estrayer los órganos de prisioneros executaos y tomaron midíes pa encetar les esmoliciones internacionales con al respective de la dependencia del Estáu de prisioneros executaos pa la donación d'órganos y al comerciu illegal d'estos órganos que, en [[2005]], reconocieron asocediera; sicasí, negaron constantemente les acusaciones de extirpación d'órganos de prauticantes vivos de [[Falun Gong]].

La [[OMS|Organización Mundial de la Salú]] y la Sociedá del Tresplante (TTS) axusten que &quot;l'usu de prisioneros en cualquier país que tenga pena de muerte viola los estándares éticos médicos yá que los prisioneros nun pueden dar el so llibre consentimientu&quot;. El fechu de que la pena de muerte ye aplicada en China continental supunxo que'l so sistema de tresplante d'órganos seya puestu en dulda por munchos espertos de la sociedá médica.&lt;ref&gt;{{cita publicación |nome1=Didi Kirsten|títulu=Alderica Flares on China's Use of Prisoners' Organs as Experts Meet in Hong Kong|url=http://www.nytimes.com/2016/08/18/world/asia/debate-flares-on-chines-use-of-prisoners-organs-as-experts-meet-in-hong-kong.html?_r=1|fecha=17 d'agostu de 2016|fechaaccesu=18 d'agostu de 2016|axencia=[[The New York Times]]|apellíos1=Tatlow}}&lt;/ref&gt; Les 6 inspeiciones a hospitales en China en 2015, realizaes por organismos internacionales, fueron programaes de mano y nenguna de les visites autorizaes realizar nun centru de tresplante n'activu.&lt;ref name=&quot;ajt20163&quot;&gt;{{cita publicación |url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ajt.14014/epdf|títulu=Transplant Medicine in China: Need for Transparency and International Scrutiny Remains|fecha=17 d'agostu de 2016|fechaaccesu=25 de setiembre de 2016}}&lt;/ref&gt;En xunu de 2016, un nuevu informe ellaboráu polos investigadores [[David Kilgour]], David Mates y Ethan Gutmann desveló que'l númberu d'órganos que se tresplanten al añu en China asitiar ente los 60.000 y 100.000, númberos bien alloñaos a los 10.000 que sostién el réxime chinu. Esta discrepancia nel númberu de tresplantes añales &quot;componer por órganos de presos executaos, munchos d'ellos presos de conciencia zarraos poles sos creencia relixoses o polítiques.&quot;&lt;ref&gt;{{cita publicación|nome1=James|títulu=Reporte: China sigue cola estracción d'órganos a presos a escala masiva|url=http://cnnespanol.cnn.com/2016/06/23/reporte-china-continua-con-la-extraccion-de-organos-a-presos-a escala masiva/|fecha=23 de xunu de 2016|fechaaccesu=25 de xunu de 2016|axencia=CNN|apellíos1=Griffiths}}&lt;/ref&gt; Espertos en tresplante afirmen que les práutiques d'estracción forzada d'órganos nun cesaron na actualidá a pesar de les promeses daes por China dende 2014.&lt;ref name=&quot;ajt20163&quot; /&gt;

La situación denunciada en China guarda una semeyanza sorprendente con un rellatu de [[1967]] del escritor de [[ciencia ficción]] [[Larry Niven]], tituláu ''[[The Jig-Saw Man]]'' (''El ruempecabeces humanu'').&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.tercerafundacion.net/biblioteca/ver/traduccion/28820 |títulu=El ruempecabeces humanu. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250716105657/https://tercerafundacion.net/biblioteca/ver/traduccion/28820 |fechaarchivu=2025-07-16 }}&lt;/ref&gt; Niven presenta un futuru nel qu'a los condergaos a muerte oblígase-yos a donar tolos sos órganos, compensando asina la delda contraida cola sociedá. La demanda creciente d'órganos lleva a los [[llexislador]]es a estender la pena de muerte a cada vez más supuestos.&lt;ref&gt;[http://meganmcardle.theatlantic.com/archives/2008/02/should_we_harvest_organs_from.php Should we harvest organs from executions?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090907074204/http://meganmcardle.theatlantic.com/archives/2008/02/should_we_harvest_organs_from.php |date=2009-09-07 }}, 26 de febreru de 2008&lt;/ref&gt;

=== Otres denuncies ===
Ente 1987 y 2008 la prensa fíxose ecu de numberoses denuncies ya investigaciones sobre tráficu d'órganos.

* Ente [[1987]] y [[1989]], apaecieron na prensa llatinoamericana numberosos artículos que denunciaben el robu de neños pa estraye-yos órganos (como güeyos y reñones) que yeren unviaos al estranxeru pa enllanta-y los a neños de families acomodaes. El primer país en que se produció la denuncia foi [[Hondures]] (1987). Darréu, el rumor estender a [[Costa Rica]], [[Méxicu]], [[Haití]] y [[Venezuela]].&lt;ref&gt;{{cita publicación | autor = Campion-Vicent, Véronique 
| títulu = The Baby-Parts Story. A New Latin America Legend
| añu = 1990
| publicación = Western Folclor
| volume = 49
| númberu = 1
| id = páxs. 9-25. 
| url = http://www.jstor.org/pss/1499480}}&lt;/ref&gt; L'antropóloga Véronique Campion-Vicent, qu'estudió estes denuncies, considera que formen parte d'una campaña orquestada pela izquierda contra los Estaos Xuníos, qu'apaecen xeneralmente como beneficiariu de los órganos supuestamente robaos. Según esta antropóloga, el tratamientu periodísticu d'estes acusaciones sigue un patrón: recuéyense les acusaciones, pero non el desmentíu que suel siguiles. Nunca se presenten pruebes tanxibles, porque de fechu nun les hai.&lt;ref&gt;{{cita publicación | autor = Campion-Vicent, Véronique 
| títulu = Situations d'incertude et rumeurs: disparitions et meurtres d'enfants
| añu = 1990
| publicación = Communications
| númberu = 52
| id = páxs. 51-60.
}}&lt;/ref&gt;
* En [[1992]], la policía [[Méxicu|mexicana]] empecipió una investigación sobre una presunta rede de tráficu d'órganos estrayíos a neños, con destín a pacientes d'Estaos Xuníos.&lt;ref&gt;F. Orgambides, [https://www.elpais.com/articulo/sociedad/MeXICO/Mexico/investiga/rede/trafico/organos/humanos/extraidos/ninos/elpepisoc/19920307elpepisoc_2/Te/ «Méxicu investiga una rede de tráficu d'órganos humanos estrayíos a neños»], ''El País'', 7/3/1992.&lt;/ref&gt; Darréu, especulóse cola posibilidá de que detrás de los [[Feminicidios en Ciudad Juárez|crímenes contra muyeres de Ciudad Juárez]] pudiera haber una mafia de tráficu d'órganos.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080921205219/http://www.univision.com/content/content.jhtml?cid=317595&amp;pagenum=7 L'enigma de Juárez. Tráficu de organos]&lt;/ref&gt; Sicasí, en [[2003]] la Procuradoría Xeneral de la República, n'investigando catorce caso, concluyó que les denuncies nun teníen fundamentu y que nun había nenguna prueba de la esistencia d'una organización d'esti tipu.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080922081126/http://www.univision.com/content/content.jhtml;jsessionid=ZTMQNLD0GS1YMCWIAA4CFFAKZAAD0IWC?cid=241060 Refuguen tráficu d'órganos en Juárez]&lt;/ref&gt;
* La organización feminista [[RAWA]] denunció que dende [[1992]], cuando la [[República Democrática d'Afganistán|república socialista afganistana]] foi destruyida, los fundamentalistes relixosos, conocíos como [[Muyahidín (Afganistán)|muyahidines]], arriquecer col tráficu d'órganos de probes locales.&lt;ref&gt;[http://www.rawa.org/mundu_sp.htm ''Los talibán, implicaos nel tráficu d'órganos infantiles'', por Julio Fuentes pa ''El Mundo''.]&lt;/ref&gt;
* En [[2005]], una comisión de l'Asamblea Parllamentaria del Conseyu d'Europa (PACE) certificó que se produxeren n'[[Ucraína]] casos de secuestru de neños naciellos, presuntamente pa utilizar los sos órganos en tresplantes y como fonte de [[célula madre|célules madre]].&lt;ref&gt;[https://www.elpais.com/articulo/elpporint/20050905elpepisoc_6/Tes «La XE confirma'l robu de ñácaros n'Ucraína pa tráficu d'órganos»], ''El País'', 5/9/2005.&lt;/ref&gt;
* En [[2007]], unes monxes españoles afirmaron tener pruebes d'esti tipu de tráficu en [[Mozambique]], anque nun pudieron precisar si los órganos destinar a tresplantes o a rituales de [[maxa negro]].&lt;ref&gt;J.F., [https://www.elpais.com/articulo/Comunidad/Valenciana/investiguen/ninos/sumíos/van/trafico/organos/elpepuespval/20070302elpval_3/Tes «Qu'investiguen si los neños sumíos van al tráficu d'órganos»], ''El País'', 2/3/2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Yasmina Jiménez, [https://www.elmundo.es/elmundo/2007/03/04/solidaridad/1172981284.html «Una monxa española investiga'l tráficu d'órganos en Mozambique»], ''El Mundo'', 7/3/2007.&lt;/ref&gt;
* Tamién en 2007 Luc Noël, coordinador de procedimientos clínicos de la [[OMS]], declaró qu'había un 'turismu del tresplante' que llevaba pacientes adineraos a países intermediarios, como [[Sudáfrica]], [[Exiptu]] y [[Paquistán]], onde recibíen órganos 'donaos' a baxu preciu.&lt;ref&gt;Rodrigo Carrizu, [https://www.elpais.com/articulo/reportajes/vacio/llegal/munchos/paises/fai/posible/turismu/tresplante/elpepusocdmg/20070527elpdmgrep_3/Tes?print=1 Entrevista a Luc Noël], ''El País'', 27/5/2007.&lt;/ref&gt;
* Nel so llibru de [[2008]] ''La caza: los criminales de guerra y yo'' [[Carla Del Ponte]], fiscal del Tribunal Penal Internacional pa la ex Yugoslavia, asegura qu'en [[1999]] la guerrilla del [[Exércitu de Lliberación de Kosovo]] traficó con órganos estrayíos a cautivos [[Serbia|serbios]].&lt;ref&gt;«&quot;A los prisioneros más nuevos, sanos, fuertes y meyor alimentaos evitábense-yos los golpes. Yeren atendíos por personal médico y darréu tresferíos a otres estructures de detención en Burrel. Ellí yeren agospiaos nuna casa mariella utilizada como quirófanu clandestín onde -yos extirpaban órganos&quot;. Una vegada estrayíos, esos órganos &quot;viaxaben al estranxeru pa ser apurríos en clíniques onde los esperaben pacientes de pagu (...) Dempués de extirparles un reñón, dellos prisioneros yeren devueltos a la prisión, hasta'l momentu en que se -yos extirpaban otros órganos vitales, provocando finalmente la muerte&quot;».[https://www.elpais.com/articulo/internacional/Carla/Ponte/acusa/trafico/organos/lider/Kosovo/elpepuint/20080413elpepiint_7/Te Rodrigo Carrizu, «Carla del Ponte acusa de tráficu d'órganos al líder de Kosovo»], ''El País'', 13/4/2008.&lt;/ref&gt;
* En mayu de 2008 el ministru del Interior [[argel]]ino [[Noredin Yazid Zerhouni]] afirmó que neños arxelinos y subsaḥarianos yeren introducíos illegalmente en [[Marruecos]], onde se -yos extirpaban los órganos pa vendelos n'[[Europa]].&lt;ref&gt;L.C., [https://www.elpais.com/articulo/internacional/islamistes/arxelinos/financien/secuestros/elpepiint/20080519elpepiint_5/Tes «Los islamistes arxelinos financiar con secuestros. Arxel confirma raptos de neños pa vender los sos órganos n'Europa»], ''El País'', 19/05/2008.&lt;/ref&gt;
* N'agostu de 2008, les autoridaes de [[Xordania]] anunciaron que siquier trenta y cinco xordanos finaren ente 2006 y 2008 en vendiendo los sos reñones por 3.000 dinares (unos 2.700 euros) a mafies de traficantes d'órganos qu'operaben, sobre manera, n'Exiptu y Paquistán.&lt;ref&gt;[https://www.elpais.com/articulo/sociedad/35/xordanos/morrieron//vender/organos/elpepisoc/20080804elpepisoc_7/Tes 35 xordanos morrieron por vender los sos órganos], ''El País'', 4/8/2008.&lt;/ref&gt;

== Na cultura popular ==
* Na [[novela]] [[Coma (novela)|Coma (]][[1977]]) de [[Robin Cook]], una moza estudiante de medicina que al ingresar a trabayar nun hospital afaya una rede de [[ciruxanu|ciruxanos]] que seden pa estrayer los órganos de pacientes [[coma]]tosos pa vendelos nel [[mercáu negru]].
* La [[película]] d'[[Estaos Xuníos]] ''[[Coma (película)|Coma]]'' ([[1978]]) ye una [[Guión adautáu|adautación cinematográfica]] de la novela homónima mentada.
* Na película ''[[Minority Report]]'' ([[2002]]) de [[Steven Spielberg]], ambientada nun [[Distopía|futuru distópico]], el personaxe tien de recurrir a un traficante d'órganos pa evitar ser prindáu. Concretamente píde-y que-y faiga un tresplante de güeyos, yá que la policía puede identificar a les persones cola llectura del iris. Nun momentu de tensión de la película, cuando unes arañes mecániques inspeccionen a diversos sospechosos, el personaxe tien d'abrir un güeyu antes del tiempu riquíu por que la operación sala con ésitu.
* Nel videoxuegu [[Max Payne 3]], Max vese envueltu nuna combalechadura na qu'una unidá de les fuercies especiales brasilanes mientres redaes ensin motivu nes [[favela|faveles]] arrestaben de forma non oficial a ciudadanos y pandilleros de les mesmes pa depués apurri-y les a un grupu [[paramilitar]] d'[[estrema derecha]] por que estos asesinar y punxeren los sos órganos en circulación.
* N'abril de [[1991]] emitióse un episodiu de la serie de televisión ''[[Law &amp; Order]]'' tituláu ''Sonata pa órganu solista'' que la so trama centrar nel robu d'un reñón.

== Ver tamién ==
* 
* [[Carla Del Ponte]]
* [[Harry Wu]]
* [[Jan Harold Brunvand]]
* [[Lleendes urbanes]]
* [[Pishtaco]]
* [[Sacamantecas]]
* [[Tresplante (medicina)|Tresplante]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}{{Enllaz rotu|1= |2=https://sandrabeltranm.wordpress.com/2018/07/03/trafico-de-organos-y-turismo-de-tresplante/ |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}

== Bibliografía ==
* [https://books.google.com/books?id=uhTliiFWUNoC&amp;pg=PA186&amp;lpg=PA186&amp;dq=%22this+first+cluster+of+stories+reached+the+world+media%22&amp;source=web&amp;ots=NCb0o_oiDL&amp;sig=wvWK2UmVSgfxj13nAtMzf_HJc8g Joel Bast. How Claims Spread: Cross-National Diffusion of Social Problems, capítulu ''The Diffusion of Organ Theft Narratives''.]
* Marie-Monique Robin. ''Voleurs d'yeux'' (premiu Albert Londres de 1995).
{{ORDENAR:Trafico de organos}}

{{Tradubot|Tráfico de órganos}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Tráficu d'órganos]]
[[Categoría:Lleendes urbanes]]</text>
      <sha1>qd7ztwe12271sar30jezhbtn0wwlzuc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Turkish Airlines</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153405</id>
    <revision>
      <id>4765718</id>
      <parentid>4761897</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T14:48:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29222" sha1="ac36ww3wt0c5y5wf0uybdbz89whyzxn" xml:space="preserve">{{Organización}}
'''THY - Turkish Airlines, Inc.''' ({{lang-tr|Türk Hava Yolları Anonim Ortaklığı}}, THY) ye l'[[aereollinia]] [[Nación|nacional]] de [[Turquía]] con base n'[[Istambul]]. 

Tien una rede de vuelos regulares a un total de más 309 destinos, en Turquía, en países d'Europa, Asia, África, Norteamérica y Suramérica. Esto convertir na primer aereollinia del mundu por destinos en más países y la primera mundial por destinos sirvíos.

El principal aeropuertu y hub internacional de l'aereollinia ye l'[[Aeropuertu Internacional Atatürk]] (IST), y tien como centros d'operaciones l'[[Aeropuertu Internacional Esenboğa]] (ESB), y nel [[Aeropuertu Internacional Sabiha Gökçen]] (SAW).

En 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011 y 2012 '''Turkish Airlines''' tresportó 16,9 millones, 19,6 millones, 22,6 millones, 25,1 millones, 29,1 millones, 32,6 millones y 39 millones de pasaxeros respeutivamente. El meyor resultáu llograr en 2013, cuando tresportó a 48,3 millones de pasaxeros. L'aereollinia tien una plantía a nivel internacional de 18.882 emplegaos (finales 2013), y cuenta con cinco oficines n'España, asitiaes en [[Madrid]], [[Barcelona]], [[Málaga]], [[Valencia]] y [[Bilbao]].

En Llatinoamérica Turkish Airlines vuela para [[São Paulo]], [[Buenos Aires]], [[Bogotá]], [[Panamá]], [[Caraques]], [[L'Habana]].

Con más de 329 aviones, THY tien la 13a filotilla más grande d'aviones comerciales del mundu. Dende'l 1 d'abril de 2008, ye un integrante de [[Star Alliance]]. Tien unos 400 pilotos estranxeros y 66 piloto mujer, 8 d'elles estranxeres.&lt;ref name=&quot;23da01db&quot;&gt;{{Cita web |url=http://kokpit.aero/thy-kadin-pilot-sayisi |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190129181951/http://www.kokpit.aero/thy-kadin-pilot-sayisi |fechaarchivu=2019-01-29 }}&lt;/ref&gt;

== Historia ==
[[Ficheru:TurkishAirlinesHQIstanbul.jpg|thumb|left|La sede del Turkish Airlines.]]
L'aereollinia foi fundada'l [[20 de mayu]] de [[1933]], como l'Alministración d'Aereollinies Estatales ''DHY - Devlet Hava Yolları İşletmesi İdaresi''. Empezó les sos operaciones con vuelu Istambul--Eskişehir--Ankara n'agostu de 1933. En setiembre de 1937, l'aereollinia recibió tres biplano [[De Havilland]] D.H. 86B.

N'avientu de 1937, DHY recibió la so cuarta [[aeronave]]. La creciente flota aérea fixo posible a DHY ampliar la so rede de [[Cabotaxe|vuelu de cabotaxe]] a [[Esmirna]], [[Adana]], [[Kayseri]] y [[Diyarbakır]].&lt;ref&gt;Commercial Aircraft and Airline Markings edited by Christopher Chant&lt;/ref&gt; El nome foi camudáu por ''Devlet Hava Yolları Umum Müdürlüğü'' (DHY) en xunu de 1938. El primer vuelu internacional foi efectuáu en [[1947]] a [[Atenes]] y a ésti siguieron vuelos a [[Nicosia]] y [[Beirut]] en 1951. En 1985 Turkish Airlines empezó a operar col Airbus 310, lo que-y dexó volar a [[Singapur]] y [[Nueva York]] vía [[Bruxeles]] en 1988.

Nuna gran reestructuración, la compañía estatal DHY foi reemplazada pola combinación corporativa THY - Türk Hava Yolları AO el [[20 de febreru]] de [[1956]]. Tres años dempués, en 1959, Turkish Airlines abrió oficines comerciales en [[Roma]] y Atenes. Les aiciones de l'aereollinia fueron tresferíes a l'Alministración de Participación Pública en 1990, que tomó la compañía pública n'avientu del mesmu añu vendiendo'l 1,53% de les aiciones. El gobiernu más tarde vendió un 23,0% de les aiciones al públicu n'avientu de 2004, y un 28,75% más en mayu de 2006, amenorgando d'esta miente la propiedá estatal al 49,12% de l'actualidá.

L'aereollinia ye propiedá de l'Alministración de Privatización del Estáu turcu (49%) y [[accionistes]] privaos (51%). L'aereollinia tien el 50% de les aiciones na aereollinia afiliada [[SunExpress]], la otra metá d'ésta ye propiedá de [[Lufthansa]] d'[[Alemaña]]. Dende 2006, añu de la so fundación, tien el 50% de la compañía de cáterin p'aereollinies Turkish Do&amp;Co.

El pidimientu de xuntase a la [[Star Alliance]] foi aceptada n'avientu de 2006. El [[1 d'abril]] de [[2008]], Turkish Airlines entró na Star Alliance como miembru de plenu derechu.

Dende 2006 hasta l'actualidá Turkish Airlines esperimentó un crecedera continua que la hai lleváu a doblar el númberu de pasaxeros tresportaos cada añu –hasta algamar los 48,3 millones de 2013– y a ampliar la so flota d'aviones hasta les 262 aeronaves actuales.

A pesar del establecimientu de nueves instituciones d'educación y entrenamientu de pilotos d'[[aviación civil]] en Turquía nos últimos tiempos, l'aereollinia atopar con una dificultá d'atopar abondos pilotos [[Turcos (pueblu)|turcos]] y empezó, últimamente, a emplegar pilotos de munches nacionalidaes, ente ellos 53 de [[Grecia]].&lt;ref&gt;{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924143434/http://www.hurriyet.com.tr/planet/24745028.asp |fechaarchivu=2015-09-24 |url=http://www.hurriyet.com.tr/planet/24745028.asp |títulu=Archived copy}}&lt;/ref&gt; L'anterior presidente de la compañía aérea, [[Hamdi Topçu]] declaró que la Turkish Airlines precisa contratar 850 nuevos pilotos cada añu hasta 2018 y qu'anguaño emplega a alredor de 400 pilotos estranxeros, d'un total de 45 nacionalidaes.&lt;ref&gt;Hürriyet, 22 d'avientu de 2013, p. 21&lt;/ref&gt; Ente estos pilotos estranxeros, hai ocho muyeres.&lt;ref name=&quot;23da01db&quot; /&gt;

== Destinos ==
{{AP| Destinos de Turkish Airlines}}
&lt;center&gt;
{| class=&quot;toccolours&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; style=&quot;border-collapse:collapse&quot;
|+ '''Nuevos destinos de Turkish Airlines'''
|- bgcolor=red !Destín

!Aeronaves
!Fecha d'entamu !Aeropuertu de salida (Bases)

|-
|Banjul, Gambia (VÍA Dakar)
|B737-900ER/8 MAX
|26 de Noviemnbre de 2018
|[[Aeropuertu Internacional Atatürk]]
|}
&lt;/center&gt;

== Alcuerdos de códigu compartíu ==
[[Ficheru:TurkishAir SA PEK.jpg|thumb|[[Airbus A330]] de Turkish Airlines col logo de Star Alliance vistu na terminal 3 del [[Aeropuertu Internacional de Beixín Capital]] el 30 de marzu de 2008, dos díes antes de la so entrada formal na alianza.]]
[[Ficheru:2012.06.24 Ciudad del Cabo, ZA (22).JPG|thumb|[[Airbus A330]] de Turkish Airlines nel [[Aeropuertu Internacional de la Ciudá del Cabu]], Sudáfrica]]
[[Ficheru:A320 de Turkish Airlines en el Aeropuerto Internacional Imam Khomeini en Teherán, Irán.JPG|thumb|[[Airbus A320]] de Turkish Airlines nel [[Aeropuertu Internacional Imán Jomeini]] en Teḥrán, Irán]]

Turkish Airlines tien alcuerdos de [[códigu compartíu]] coles siguientes aereollinies:
* {{bandera|CHN}} [[Air China]] (SA)
* {{bandera|ESP}} [[Air Europa]] (Skyteam)
* {{bandera|IND}} [[Air India]] (SA)
* {{bandera|MLT}} [[Air Malta]]
* {{bandera|NZL}} [[Air New Zealand]] (SA)
* {{bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] (SA)
* {{bandera|KOR}} [[Asiana Airlines]] (SA)
* {{bandera|COL}} [[Avianca]] (SA)
* {{bandera|BIH}} [[B&amp;H Airlines]] (SA)
* {{bandera|PAN}} [[Copa Airlines]] (SA)
* {{bandera|EGY}} [[Egypt Air]] (SA)
* {{bandera|ETH}} [[Etihad Airways]]
* {{bandera|INA}} [[Garuda Indonesia]] (Skyteam)
* {{bandera|POL}} [[LOT Polish Airlines]] (SA)
* {{bandera|GER}} [[Lufthansa]] (SA)
* {{bandera|LUX}} [[Luxair]]
* {{bandera|MAS}} [[Malaysia Airlines]] (OW)
* {{bandera|PAK}} [[Pakistan International Airlines]]
* {{bandera|MAR}} [[Royal Air Maroc]]
* {{bandera|SIN}} [[Singapore Airlines]] (SA)
* {{bandera|POR}} [[TAP Portugal]] (SA)
* {{bandera|USA}} [[United Airlines]] (SA)
* {{bandera|USA}} [[US Airways]] (OW)
Nota: Esta llista inclúi a los miembros de [[Star Alliance]] (SA). Turkish Airlines entró a formar parte de [[Star Alliance]] el [[1 d'abril]] de [[2008]]. Vease'l final de la páxina pa una llista completa de los miembros de [[Star Alliance]].

== Flota ==
La flota de Turkish Airlines tien una edá permediu de 6,4 años y a 18 de xineru de [[2017|2018]] consiste de les siguientes aeronaves:&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.airfleets.net/flottecie/THY%20Turkish%20Airlines.htm|títulu=THY Turkish Airlines Fleet {{!}} Airfleets aviation|fechaaccesu=18 de xineru de 2018|sitiuweb=www.airfleets.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.planespotters.net/airline/Turkish-Airlines|títulu=Turkish Airlines Fleet Details and History|fechaaccesu=18 de xineru de 2018|sitiuweb=www.planespotters.net|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190704081552/https://www.planespotters.net/airline/Turkish-Airlines|fechaarchivu=2019-07-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://investor.turkishairlines.com/en/financial-operational/fleet|títulu=Fleet|fechaaccesu=18 de xineru de 2018|sitiuweb=investor.turkishairlines.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190327101219/http://investor.turkishairlines.com/en/financial-operational/fleet|fechaarchivu=2019-03-27}}&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{| class=&quot;toccolours&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;border-collapse:collapse;text-align:center&quot;
|+ '''Flota de Turkish Airlines'''
|- bgcolor=red
!rowspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Aeronave
!rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:25px;&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;En Serviciu
!rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:25px;&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Ordenes
! colspan=&quot;5&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Butaques
! rowspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Notes
|- bgcolor=red
!style=&quot;width:25px;&quot; | &lt;abbr title=&quot;First class&quot;&gt;&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;F&lt;/abbr&gt;
! style=&quot;width:25px;&quot; | &lt;abbr title=&quot;Business class&quot;&gt;&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;C&lt;/abbr&gt;
! style=&quot;width:25px;&quot; | &lt;abbr title=&quot;Comfort class&quot;&gt;&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Y+&lt;/abbr&gt;
! style=&quot;width:25px;&quot; | &lt;abbr title=&quot;Economy class&quot;&gt;&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Y&lt;/abbr&gt;
! style=&quot;width:25px;&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Total
|-
|[[Airbus A319|Airbus A319-100]]
|7
|—
|—
|—
|12
|114
|126
|
|-
|[[Airbus A320|Airbus A320-200]]
|23
|—
|—
|12
|—
|142
|153
|
|-
|[[Airbus A320neo]]
|—
|4
|colspan=&quot;5&quot;|&lt;abbr title=&quot;To Be Annunced&quot;&gt;TBA&lt;/abbr&gt;
|
|-
|[[Airbus A321|Airbus A321-200]]
|68
| —
|—
|12
|—
|176
|188
|
|-
|[[Airbus A320neo|Airbus A321neo]]
|—
|92
|colspan=&quot;5&quot;|&lt;abbr title=&quot;To Be Annunced&quot;&gt;TBA&lt;/abbr&gt;
|Entregues ente 2017 - 2020
|-
|[[Airbus A330#A330-200|Airbus A330-200]]
|25
|—
|—
|22
|—
|228
|250
|

|-
|[[Airbus A330#A330-300|Airbus A330-300]]
|37
|—
|—
|22
|—
|261
|289
|

|-
|[[Airbus A340#A340-300|Airbus A340-300]]
|4
|—
|—
|34
|—
|236
|270
|[http://www.airliners.net/photo/Star-Alliance-%28Turkish/Airbus-A340-311/1541696/L/&amp;sid=d6y0c949303d7f2bdaca70d09a1bcb0d TC-JDL] nos colores de [[Star Alliance]]. Van Ser retiraos y reemplazaos polos A330-300 y B777-300ER en 2016
|-
|[[Boeing 737 Next Generation|Boeing 737-700]]
|1
|—
|—
|—
|—
|149
|149
|Operáu por [[AnadoluJet]]
|-
|[[Boeing 737 Next Generation|Boeing 737-800]]
|70
| —
|—
|—
|20
|145
|165
|[http://www.airliners.net/photo/Star-Alliance-%28Turkish/Boeing-737-8F2/1819294/L/&amp;sid=0y6aab9ff2ac652ef3a4956556fa04cf TC-JFH],[http://www.airliners.net/photo/Star-Alliance-%28Turkish/Boeing-737-8F2/1889523/L/&amp;sid=1360ec56f952f8f58809b167a254a6f2 JFI] con llibrea de [[Star Alliance]]
|-
|[[Boeing 737 Next Generation|Boeing 737-900ER]]
|15
|—
|—
|16
|—
|135
|151
|
|-
|[[Boeing 737 MAX|Boeing 737 MAX 8]]
|—
|65
|colspan=&quot;5&quot;|&lt;abbr title=&quot;To Be Annunced&quot;&gt;TBA&lt;/abbr&gt;
|Entregues ente 2016-2021
|-
|[[Boeing 737 MAX|Boeing 737 MAX 9]]
|—
|10
| colspan=&quot;5&quot; |&lt;abbr title=&quot;To Be Annunced&quot;&gt;TBA&lt;/abbr&gt;
|Entregues ente 2016-2021
|-
|[[Boeing 777|Boeing 777-300ER]]
|33
| —
|—
|28
|63
|246
|337
|
|-
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;red&quot; |&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt; Turkish Airlines Cargo Fleet
|-
|[[Airbus A310|Airbus A310-300F]]
|3
|—
|colspan=&quot;5&quot; |Cargu |

|-
|[[Airbus A330|Airbus A330-200F]]
|9
| —
| colspan=&quot;5&quot; |Cargu |

|-
| [[Boeing 777|Boeing 777F]]
|2
|4
| colspan=&quot;5&quot; |Cargu |

|-
|'''Total'''
|'''297'''
|'''175'''
|}
&lt;/center&gt;

* 

=== Espansión ===
La espansión de la flota empezó en 2003 y dende entós multiplicó por más de cuatro'l so númberu d'aviones. De los 54 aviones que tenía en 2003, a los más de 260 aviones que componen la flota de Turkish Airlines na actualidá. En 2013, Turkish Airlines emitió una de les mayores llicitaciones de la historia col anunciu de la compra de 137 aviones Airbus (117 A320 CEO y NEO de fuselaje estrechu y 20 de fuselaje anchu A330-300) y 115 Boeing (95 aviones B737 NG y MAX de fuselaje estrechu y 20 B777-300ER de fuselaje anchu). D'esta miente, la flota de Turkish Airlines va superar les 425 unidaes, incluyendo aviones de mercancía, y pa 2020 amenorgaría la edá media de les sos aeronaves a 5 años, amenorgando los 7 de l'actualidá.

=== Premios ===
Turkish Airlines ye na actualidá una compañía de 4 estrelles que sío reconocida polos importantes meyores na calidá del serviciu. Dalgunos de los premios llograos apocayá son:

* Meyor Aereollinia d'Europa, concedíu por [[Skytrax]] – 2014
* Meyor Aereollinia d'Europa, concedíu por [[Skytrax]] – 2013
* Meyor Aereollinia d'Europa, concedíu por [[Skytrax]] – 2012
* Meyor Aereollinia d'Europa, concedíu por [[Skytrax]] – 2011
* Meyor ''Catering'' en Business Class, concedíu por [[Skytrax]] – 2013 y 2014
* Meyor Aereollinia del Sur d'Europa, concedíu por [[Skytrax]] – 2011, 2012, 2013 y 2014
* Tercera Meyor Aereollinia d'Europa, concedíu por Skytrax – 2010
* Meyores Asientos Clase Economy Premium – 2011
* Meyor Aereollinia del Sur d'Europa – 2011, 2012 y 2013
* Meyor comida a bordu en clase turista, concedíu por Skytrax – 2010
* Meyor comida a bordu, concedíu por Skyscanner – 2010

=== Logo ===
Un nuevu logotipu introducióse nel timón de direición de los aviones de Turkish Airlines. El cambéu principal foi la introducción d'un logotipu col emblema coloráu sobre un fondu blancu, asitiáu nel timón de direición, totalmente coloráu col logotipu nel centru. Coles mesmes, la inscripción Turkish foi sustituyida por Turkish Airlines en dambos llaos de la parte delantera del fuselaje.

== Programes de fidelización ==
Miles &amp; Smiles ye'l Programa de fidelización del viaxeru frecuente de Turkish Airlines. Les milles pueden ser atropaes volando en Turkish Airlines, AnadoluJet o otra compañía miembru de Star Alliance. Tamién s'atropen nos hoteles acomuñaos de Turkish Airlines n'Istambul, o al traviés del arriendu de coches d'una de les sos empreses collaboradores. 
Tolos posesores de les tarxetes Miles &amp; Smiles Elite, Elite Plus, Star Alliance Gold van poder utilizar la Sala VIP en tolos aeropuertos. Otres ventayes pa los socios inclúin: preferencies especiales de comida, creitu de milles a los socios del programa, usu y actualización d'última hora o arriendos más baratos de coches. Nel añu 2012, Miles &amp; Smiles foi gallardoniada col premiu nes categoríes de &quot;Programa de Viaxeru Frecuente&quot; y &quot;Meyor Tarxeta de creitu del Programa de Fidelización&quot; n'Europa / África, concedida pola prestixosa &quot;[[Freddie Awards]]&quot;.

=== Centru de caltenimientu ===
Turkish Airlines tien un centru de caltenimientu nel [[Aeropuertu Internacional Atatürk]], (IST) n'Istambul. El centru de caltenimientu de Turkish Airlines con THY Technic como responsable de caltenimientu, arreglu y revisiones de tolos aviones, motores, APUs y componentes de THY.

Turkish Technic va abrir un nuevu centru de caltenimientu en SAW, [[Aeropuertu Internacional Sabiha Gökçen]]. Esta instalación va apurrir servicios de caltenimientu de motor, arreglu y revisión (MRO) a les aereollinies de tol mundu.&lt;ref&gt;{{cita web
 |url = http://www.turkishtechnic.com/en-INT/corporate/news/announcements/announcement.aspx?aid=234
 |títulu = Turkish Engine Center - Turkish Technic &lt;!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantía--&gt;
 |fechaaccesu = 2009
 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120314162105/http://www.turkishtechnic.com/en-INT/corporate/news/announcements/announcement.aspx?aid=234
 |fechaarchivu = 14 de marzu de 2012
}}&lt;/ref&gt;

== Patrocinios y embaxadores ==
Como parte de los sos continuos esfuercios pa combinar el so ésitu na aviación coles actividaes sociales, culturales y deportives, Turkish Airlines robló dellos alcuerdos de patrociniu con distintos clubes y distintos deportes de distintos países. Anguaño, Turkish Airlines ye l'aereollinia oficial del [[Borussia Dortmund]]. En virtú del alcuerdu, que se robló en mayu de 2013 por una duración de trés años&lt;ref&gt;http://www.turkishairlines.com/en-int/corporate/news/news/turkish-airlines-launches-a-premium-partnership-with-germanys-borussia-dortmund&lt;/ref&gt; l'equipu alemán utiliza aviones de Turkish Airlines en dalgunos de los sos partíos fuera de casa y los sos xugadores participen n'actos promocionales y de rellaciones públiques en nome de la compañía aérea. Enantes, la compañía turca foi l'aereollinia oficial del [[FC Barcelona]] y el [[Manchester United]]. Dambos contratos remataron en xunetu de 2013.

De la mesma, Turkish Airlines xunió la so marca a dalgunos a los deportistes más terribles en tol mundu. En 2010 la embaxadora global de la marca foi la tenista [[Caroline Wozniacki]]. En 2011, l'embaxador de Turkish Airlines foi la estrella de [[Los Angeles Lakers]], [[Kobe Bryant]]. Y d'últimes en 2012, foi la vez de [[Lionel Messi]], quien exerz a día de güei como Embaxador global de l'aereollinia turca. 

Otres figures internacionales que venceyaron la so imaxe a Turkish Airlines inclúin a actores como [[Kevin Costner]], protagonista de la campaña ''&quot;Feel like a star&quot;''.

En 2015, Turkish Airlines robla un contratu con Racing Club d'Arxentina pa ser sponsor del mesmu club.

=== Baloncestu ===
Turkish Airlines ye dende 2010 el patrocinador principal de la [[Euroleague]], la máxima competición europea de baloncestu. Según l'alcuerdu, que s'estiende hasta 2020, la máxima competición europea pasó a llamase Turkish Airlines Euroleague. La primer collaboración ente dambos organismos producir na Final Four de París de 2010, cuando Turkish Airlines foi ún de los principales socios del ente organizador del baloncestu europeo. La collaboración ente l'aereollinia turca y la Euroleague dexó tamién que, dende febreru de 2013, los partíos puedan trate a bordu de los aviones de l'aereollinia en plenu vuelu.

D'esta forma, tantu la [[Euroleague]] como Turkish Airlines aumenten el so compromisu colos países más importantes d'Europa y espándense a otros a nivel internacional. L'alcuerdu va más allá de la inversión económica y algama otros ámbitos, como'l programa de responsabilidá corporativa d'[[Euroleague]], conocíu como One Team, nel que Turkish Airlines tuvo un papel bien activu.

=== Golf ===
Turkish Airlines tien tamién enforma interés nel golf y por ello patrocina ún de los torneos amateur más importantes y prestixosos del mundu: la “Turkish Airlines World Golf Cup”. Na so primer edición, que tuvo llugar en 2013, el tornéu atraxo un gran interés internacional, siendo retresmitíu en direuto a más de 50 países. Amás partió un total de 7 millones de dólares en premios, convirtiéndose nún de los qu'ufierten una mayor dotación del mundu.

En 2014, el campeonatu consistió en 50 torneos que tuvieron llugar en 35 países distintos. Dos ganadores de cada ún de los 50 torneos xugaron na Gran Final que se celebró del 9 al 16 de payares na ciudá de Belek, Turquía.

== Otros servicios ==
Turkish Airlines ufierta una amplia gama de servicios tanto dientro como fuera del avión:

'''Chef a bordu'''. Amás d'ufiertar un ampliu surtíu de gastronomía turca, Turkish Airlines sirve menús de cocina internacional. Foi pionera n'introducir la figura del Chef Volador nos sos vuelos intercontinentales. 
Cola collaboración de Turkish Airlines Inc. y Do&amp;Co, les comíes sirvíes a bordu prepárense siempre con productos frescos basaos nel principiu de la producción único y afecho a los deseos de los pasaxeros de business class. 
Esti serviciu llevar a cabu'l Chef Volador, que da sofitu profesional a la tripulación de cabina mientres la preparación de la comíes. Amás, Turkish Airlines rota selmanalmente los menús sirvíos en toles clases p'asegurar la variedá d'opciones de comida pa viaxeros frecuentes. 

'''Entretenimientu a bordu'''. Los pasaxeros de Turkish Airlines pueden esfrutar de munches actividaes mientres los sos vuelos. Ente otres, disponen d'accesu a Internet ilimitáu y d'alta velocidá colos sos ordenadores portátiles, tabletas, teléfonos intelixentes o cualesquier otru dispositivu con WIFI. Esti serviciu ta disponible pa vuelos tresatlánticos utilizando la plataforma PLANET y nos aviones de les flotes B777, A340, A330, A321, B737-800 and B737-900, que son los qu'ufierten sistemes d'entretenimientu a bordu y pantalles táctiles. Según en qué avión viaxen, los pasaxeros pueden escoyer la so programación por aciu pantalles táctiles o utilizando'l control remotu adxuntu al so asientu. El sistema PLANET de Turkish Airlines consigue'l máximu prestu de los sos pasaxeros gracies a los sos más de 400 películes, 1000 Cd de música, radio, canales de noticies y televisión en direuto vía satélite , ente otros. Amás, la plataforma dixital “Invest on Board” pon en contautu a entamadores de tol mundu con líderes empresariales.

Na flota B777 y en dellos aviones d'A330 ye posible coneutar los dispositivos móviles de los pasaxeros, como iPods o llaves USB a la pantalla táctil de cuenta que'l viaxeru puede esfrutar de la so música y videos nun formatu muncho más cómodu. 

'''Sala Vip'''. La sala VIP de Turkish Airlines nel [[Aeropuertu Internacional Atatürk]] ([[IST]]) tien 5.600m2 y acueye a más de 1.000 pasaxeros diarios na terminal de salíes internacionales del Aeropuertu Internacional Atatürk d'Istambul. Abierta a tolos pasaxeros de business class, según a los titulares de la tarxeta Miles &amp; Smiles Elite, Elite Plus, y los posesores de la Tarxeta Oro de Star Alliance, La Sala VIP ufierta un cientu de servicios adicionales destinaos a amenizar la espera de los pasaxeros pal so próximu vuelu. 
Amás d'una amplia carta de platos frescos fríos y calientes, ufiértense otros munchos servicios como sales de relaxación, duches privaes con kits d'aséu especial, y sala de xuegos pa neños. Los pasaxeros pueden esfrutar tamién de televisión internacional y música, prensa llocal ya internacional. La Sala VIP inclúi coles mesmes una sala de billar, una biblioteca, zones de xuegos, un simulador de golf, un salón de té y oficines completes con tol equipu téunicu necesariu incluyendo WLAN ya Internet.
Amás Turkish Airlines ufierta a los pasaxeros de clase Business y miembros del programa Elite Plus de Miles&amp;Smiles llegaos de vuelos ente les 05:00h. y les 12:30h accesu a la sala Istanbul Arrival Lounge, un espaciu adicional de 250 m² qu'ufierta a los pasaxeros una zona de duches, árees pa camudase de ropa, serviciu de plancháu y una zona de xinta. Los pasaxeros tamién tienen accesu a diarios y revistes locales ya internacionales, conexón a internet y puntos de recarga pa los dispositivos llétricos

'''Visites a Istambul'''. Turkish Airlines ufierta un tour turísticu alredor d'Istambul con un guía especializáu a toos aquellos pasaxeros con escala mínima de 6 hores. Pa esfrutar d'esti tour tol trayeutu tien de facese con Turkish Airlines y la ciudá turca tien que ser la primer escala ente esos destinos. En 2013, hasta 16.000 pasaxeros beneficiar d'esta ufierta.
Los pasaxeros tienen la oportunidá de visitar, por cortesía de Turkish Airlines, numberosos llugares d'interés históricu de la ciudá turca. La visita turística arrinca dos veces al día dende l'aeropuertu Atatürk d'Istambul y cubre el Palaciu de Topkapi, la Mezquita de Sultanahmet, Santa Sofía, la ilesia de Caria, Plaza del Hipódromu y el Muséu Arqueolóxicu.

== Incidentes y accidentes ==
Mientres los sos casi 80 años d'historia, Turkish Airlines tuvo trés accidentes nos sos vuelos internacionales, y 18 nos sos [[Cabotaxe|vuelu de cabotaxe]]. Nos últimos años Turkish Airlines modernizó la so flota que tien una media de 6 años (febreru de 2013). Turkish Airlines lleva a cabu un [[Sistema de Xestión de la Calidá]] (SGC) y el Sistema de Xestión de Seguridá (SMS) destinaos a asegurar la máxima seguridá nos sos vuelos. Coles mesmes, l'aereollinia turca empezó a implementar dende 2006 un Sistema de Xestión calidable (SGC). La Direición de Garantía calidable de la compañía, que forma parte de la vixilancia de la seguridá de les operaciones, ta al cargu de la implementación y supervisión d'esti sistema. Ente ellos tán:&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.baaa-acro.com/Compagnies%20T/Turkish%20Airlines.htm |títulu=Informe del accidentes de Turkish Airlines |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090120071310/http://www.baaa-acro.com/Compagnies%20T/Turkish%20Airlines.htm |fechaarchivu=2009-01-20 }}&lt;/ref&gt;

* El primer accidente de l'aereollinia asocedió'l [[17 de febreru]] de [[1959]], cuando un [[Vickers Viscount|Vickers Viscount Type 793]], con rexistru TC-SEV, estrellóse metanes una borrina intenso poco primero de aterrizar nel [[Aeropuertu de Londres Gatwick]]. El [[Vuelu 1959 de Turkish Airlines|vuelu]] llevaba al [[Primer Ministru de la República de Turquía|Primer Ministru Turcu]] [[Adnan Menderes]] y una delegación gubernamental a Londres pa roblar el [[Alcuerdu de Londres]] na repartida de [[Xipre]]. Menderes tuvo ente los sobrevivientes de los ocho tripulantes y dieciséis pasaxeros a bordu.

* El más mortal foi'l [[Vuelu 981 de Turkish Airlines|vuelu 981]], que s'estrelló en Francia'l [[3 de marzu]] de [[1974]] por cuenta d'una [[Presurización de cabina|descompresión esplosiva]], matando a la 346 persones a bordu. La principal causa foi un fallu de diseñu nes puertes de carga del avión [[DC-10|McDonnell Douglas DC-10]], con matrícula TC-JAV y bautizáu ''Ankara''. Antes del [[Accidente de Los Rodeos]], foi'l desastre aereu con más muertes del mundu.

* El [[16 de xineru]] de [[1983]] (el [[Vuelu 158 de Turkish Airlines|vuelu 158]]), un [[B727|Boeing 727-2F2]] (matrícula TC-JBR, bautizáu ''Afyon'') aterrizó a unos 50 m (160 ft) antes de la pista del [[Aeropuertu Internacional Esenboğa|aeropuertu Ankara Esenboğa]] (ESB/LTAC) metanes nieve, partiéndose y amburando. 47 pasaxeros y los siete tripulantes morrieron, pero 13 pasaxeros sobrevivieron con mancadures.

* El [[29 d'avientu]] de [[1994]] (el [[Vuelu 278 de Turkish Airlines|vuelu 278]]), un [[B737|Boeing 737-4Y0]] (rexistru: TC-JES, nome: ''Mersin'') estrellar mientres l'aproximamientu final p'aterrizar nel [[Aeropuertu Van Ferit Melen]] (VAN/LTCI) na [[nieve]]. Cinco de los siete tripulantes y 52 de los 69 pasaxeros morrieron.

* El [[7 d'abril]] de [[1999]] (el [[Vuelu 5904 de Turkish Airlines|vuelu 5904]]), un [[B737|Boeing 737-4Q8]] (rexistru: TC-JEP, nome: ''Trakya'') en vuelu posicional estrellar en [[Ceyhan]] ocho minutos dempués de desapegar del [[Aeropuertu de Adana Şakirpaşa]] (ADA/LTAF). Nun había pasaxeros a bordu, pero los seis miembros de la tripulación morrieron nel accidente.

* El [[8 de xineru]] de [[2003]] (el [[Vuelu 634 de Turkish Airlines|vuelu 634]]), un [[BAe 146|Avro RJ-100]] (rexistru: TC-THG, nome: ''Konya'') estrellóse mientres efectuaba un aproximamientu VOR/DME a la pista 34 del [[Aeropuertu Diyarbakir]] (DIY/LTCC), [[Turquía]]. 75 de los 80 pasaxeros morrieron, incluyendo a tola tripulación.&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20030108-1&amp;lang=n'Informe del accidente]&lt;/ref&gt;

* El [[25 de febreru]] de [[2009]] (el [[Vuelu 1951 de Turkish Airlines|vuelu 1951]]), un [[B737|Boeing 737-800]] (rexistru: TC-JGE, nome: ''Tekirdağ'') que tresportaba 134 pasaxeros, estrellóse cerca del [[Aeropuertu d'Ámsterdam-Schiphol]], cerca d'[[Ámsterdam]], [[Holanda]]. Nueve persones morrieron incluyendo a los pilotos.&lt;ref&gt;{{cita web
|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7909683.stm
|títulu=BBC NEWS &amp;#124; Europe &amp;#124; Turkish plane crash in Amsterdam &lt;!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantía--&gt;
|fechaaccesu=2009
}}&lt;/ref&gt; 84 pasaxeros fueron llevaos a hospitales locales. 6 d'ellos taben en situación crítica.

== Ver tamién ==
* Aereollinies de Turquía *
[[Anadolujet]], aereollinia rexonal so costu de Turkish Airlines.
* [[SunExpress]], una compañía de Turkish Airlines y [[Lufthansa]] con base en [[Antalya]].
* [[B&amp;H Airlines]], compañía de bandera de Bosnia-Herzegovina con base en [[Sarayevu]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{Commonscat|Turkish Airlines}}
* [http://www.turkishairlines.com/ Páxina oficial]
* [http://www.anadolujet.com/ Anadolujet (Compañía Rexonal de Baxu Costu de THY]
* [http://www.sunexpress.de/ SunExpress]
* [http://www.thy.com/en-INT/corporate/skylife/article.aspx?mkl=1024 Skylife]
* [http://en.flyerwiki.net/index.php/Turkish_Airlines Clases de viaxe de Turkish Airlines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511061834/http://en.flyerwiki.net/index.php/Turkish_Airlines |date=2012-05-11 }}


{{Tradubot|Turkish Airlines}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Aereollinies de Turquía]]
[[Categoría:Miembros IATA]]
[[Categoría:Turkish Airlines]]
[[Categoría:Empreses fundaes en 1956]]
[[Categoría:Aereollinies fundaes en 1933]]
[[Categoría:Star Alliance]]</text>
      <sha1>ac36ww3wt0c5y5wf0uybdbz89whyzxn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Universu fantásticu de Warcraft</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153845</id>
    <revision>
      <id>4765725</id>
      <parentid>4717978</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T17:41:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7139" sha1="i4jpolsupsgbcachh828z7eblwm238z" xml:space="preserve">{{fundir|t=20180303150656|Warcraft}}

''Esti artículu refier a la fantasía propia de [[Warcraft]].''

Al conxuntu de narraciones, configuraciones del universu, descripciones de criatures, poderes y organizaciones que xiren alredor de la saga de xuegos de les marques [[Warcraft]]® y [[World of Warcraft]]® correspuende'l '''universu fantásticu de Warcraft''', tratar d'un conxuntu de [[Mitoloxía#La mitoloxía moderna non relixosa|mitos modernos]] o fantasía propiedá intelectual de [[Blizzard Entertainment]] qu'establecen un universu d'histories y personaxes fantásticos que son referencia continua de múltiples aficionaos a estos xuegos. Refiérse-y equívoca y comúnmente a estos discursos como mesmos del '''universu de Warcraft'''&lt;ref&gt;Les espresiones &quot;Universu Warcraft&quot; o &quot;Universu de Warcraft&quot; son equívoques, yá que puede referise tanto al mundu ficticiu de Warcraft como al cosmos qu'asume la saga Warcraft y el títulu World of Warcraft.&lt;/ref&gt; o '''mundu de Warcraft'''.

L'equipu responsable de la creación de la mitoloxía de Warcraft camudó col tiempu, pero particularmente reconozse'l creitu de [[Chris Metzen]], [[Bill Roper]], Ron Millar, [[Samwise Didier]], [[Rob Pardo]], [[Bob Fitch]], [[Luke Johnson]], [[Seth Johnson]], [[Rob Baxter]], [[Mur Lafferty]], [[Christie Golden]] y [[Richard A. Knaak]], ente otros.

Pa facilitar la comprensión de cada ún de los aspeutos del universu fantásticu o mitoloxía de Warcraft hai qu'estremar ente l'[[Universu de ficción|universu]] y la [[Historia de Warcraft|historia]] de Warcraft.

== Universu de Warcraft ==

{{AP|Universu de Warcraft}}
Por '''universu de Warcraft''' faise alusión al orde [[videoxuegos fantásticos|fantásticu]] y [[Cosmos|cósmicu]] que da sustentu a los acontecimientos alredor de los xuegos de la serie [[Warcraft]] y [[World of Warcraft]], nesti [[universu de ficción]] atopamos diversos planos d'esistencia, mundos, criatures y organizaciones.
*'''Planos d'esistencia''', espacios onde dalguna fuercia del universu tien total dominiu. Estremar nel mundu d'[[Azeroth]] cuandoquier el ''[[Maelstorm]]'', el [[Emerald Dream]] (Suaño Esmeralda) y cada ún de los planos elementales. Fora d'[[Azeroth]] cúntense [[El Panteón]] y el [[Avernu Astral]] (nun confundir col ''Torbolín del Vacíu''), ente otros.
*'''Planetes''', aquellos mundos propios de les [[Raza (fantasía)|races]] que participen na [[historia de Warcraft]] ([[Azeroth]], [[Draenor]], [[Argus (planeta)|Argus]], [[Xoroth]]), nellos atopamos llugares o artefautos de relevancia, n'ocasiones motivos de la discordia y la llucha de poderes.
*'''Races''', [[Criatura fantástica|criatures fantástiques]] apoderaes por Blizzard que son fonte del conflictu,&lt;ref&gt;''World of Warcraft the Roleplaying Game'', páx. 11.&lt;/ref&gt; esisten como sociedaes avanzaes ([[humanos]], [[Nanos (Warcraft)|nanos]], [[elfos|elfos de sangre]]), pocu entamaes ([[orcos]], [[trolls]], [[ogros]]) o semidivinas ([[elfos nocherniegos|elfos de la nueche]], [[Lexón de Fueu]]). Esisten numberoses races: [[Humanos]], [[Orcos]], [[Elfos de sangre]], [[Elfos nocherniegos]], [[Nanos]], [[Gnomos]], [[Trolls]], [[Goblins]], [[Ogros]], [[Dragones]] (colloraos, verdes, de bronce, negros, azul o de xelu) [[Nerubians]], [[Gnolls]], [[Aracnidos]], [[Tuskars]], [[Satiros]], etc
*'''Personaxes''', ente ellos lleendes o figures que fueron protagonistes nos eventos del mundu de Warcraft. N'ocasiones estos héroes tienen o busquen poderosos ''artefautos'' que-yos dexen camudar el cursu de les guerres y batalles ([[Gul'dan]], [[Illidan]], [[Warcraft 3|Arthas]]), o a cencielles emponen a les sos races na batalla ([[Anduin Lothar]], [[Uther l'Allumáu]]), .

== Historia de Warcraft ==
{{AP|Historia de Warcraft}}

Como Warcraft empieza siendo un xuegu de guerres ente criatures fantástiques, les histories que se cunten asoceden dende diverses perspeutives y en distintos momentos. Podemos arrexuntar, sicasí, cuatro bloques temáticos de les narraciones esistentes:
*'''La cosmogonía''', que trata de la raza primigenea, los [[Titán (mitoloxía)|titanes]] moldeadores de mundos y el legáu de la [[maxa]] que dexaron nel [[mundu de Azeroth]].
*'''La historia antigua''', amuesa'l conflictu qu'hubo nes races primigeneas pol usu ensin conciencia de la maxa, y la primer guerra qu'hubo ente la creación y los [[demoniu|demonios]].
*'''Los oríxenes raciales''', que falen de los principios y desarrollos de cada raza o facción hasta onde se sabe na [[cultura popular]].
*'''La Era del Caos''', onde se cunta de la dómina actual nel mundu de Warcraft, les tres guerres y les últimes tensiones.

== Notes y referencies ==
{{llistaref}}
== Bibliografía ==
* {{cita llibru |
autor = Baxter, R., Fitch, B., Johnson, L., et al.
| títulu = World of Warcraft the Roleplaying Game
| añu = 2005
| editorial = White Wolf
| id = 1-58846-781-3
}}
== Enllaces esternos ==
*[http://www.blizzard.com/ Páxina oficial de Blizzard Entertainment]
*[https://web.archive.org/web/20070617181114/http://www.blizzard.com/war1/ Warcraft: Orcs &amp; Humans]
*[https://web.archive.org/web/20070616064738/http://www.blizzard.com/war2bne/ Warcraft II: Battle.net Edition]
*[https://web.archive.org/web/20070621142409/http://www.blizzard.com/war3/ Warcraft III: Reign of Chaos]
*[https://web.archive.org/web/20070625030059/http://www.blizzard.com/war3x/ Warcraft III: The Frozen Throne]
*[http://www.worldofwarcraft.com/ World of Warcraft]
*[http://www.worldofwarcraft.com/burningcrusade/ World of Warcraft: The Burning Crusade] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090507205353/http://www.worldofwarcraft.com/burningcrusade/ |date=2009-05-07 }}
*[https://web.archive.org/web/20090419233022/http://www.fantasyflightgames.com/warcraft.html Warcraft: The Board Game]
*[https://web.archive.org/web/20070623115513/http://www.fantasyflightgames.com/worldofwarcraft.html World of Warcraft: The Board Game]
*[https://web.archive.org/web/20080511061247/http://www.warcraftrpg.com/ World of Warcraft: The Roleplaying Game]
*[https://web.archive.org/web/20091111170513/http://entertainment.upperdeck.com/WoW/en/ World of Warcraft Trading Card Game]
*[https://web.archive.org/web/20071202021737/http://www.blizzard.com/books/novels.shtml Blizzard Paperback Novels]
*[https://web.archive.org/web/20070607173612/http://www.blizzard.com/books/ebooks.shtml Blizzard eBooks]
*[https://web.archive.org/web/20070626201115/http://www.tokyopop.com/S-1380/ Warcraft: The Sunwell Trilogy]
*[https://web.archive.org/web/20071025052909/http://www.dccomics.com/dcunlimited/wow/ Historieta de World of Warcraft por DC Comics]
*[http://abraxas-online.com Abraxas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200802035508/http://abraxas-online.com/ |date=2020-08-02 }}
*[http://wowa.arredemo.org Historia de Warcraft] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181003012254/http://wowa.arredemo.org/ |date=2018-10-03 }}


{{Tradubot|Universo fantástico de Warcraft}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Mitoloxía de xuegos de rol]]
[[Categoría:Warcraft]]
[[Categoría:World of Warcraft]]
[[Categoría:Universos fantásticos]]</text>
      <sha1>i4jpolsupsgbcachh828z7eblwm238z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wired</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153860</id>
    <revision>
      <id>4765765</id>
      <parentid>4403379</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T03:16:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11111" sha1="5h2exc0lmw8k0kjnqkj9qa9wtvbbbzk" xml:space="preserve">{{Ficha de periódicu |
nome = Wired
| lema = 
| imagen =
| pie = 
| tipu = 
| formatu = 
| país = {{bandera2|USA}}
| see = [[San Francisco (California)|San Francisco]], [[California]]&lt;br&gt;{{Coord|37.7808|-122.3957|region:US_type:landmark|display=inline}}
| ámbitu = [[Negociu|Negocios]], [[Teunoloxía]], [[Estilu de vida]]
| fundación = [[1993]]
| fundador = [[Louis Rosetto]], [[Jane Metcalfe]]
| fin de publicación = 
| género = 
| ideoloxía = 
| idioma = Inglés
| preciu = 
| tirada = 
| espardimientu = 
| circulación = 851,823&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://abcas3.accessabc.com/ecirc/magtitlesearch.asp |títulu=eCirc for Consumer Magazines |fechaaccesu=30 de marzu de 2016 |apellíu= |nome= |fecha=30 de xunu de 2013 |sitiuweb= |editorial=[[Audit Bureau of Circulations (North America)|Audit Bureau of Circulations]] |idioma= |cita= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121025110350/http://abcas3.accessabc.com/ecirc/magtitlesearch.asp |fechaarchivu=2012-10-25 }}&lt;/ref&gt;
| propietariu = [[Condé Nast Publications]]
| presidente = 
| vicepresidente = 
| editor = [[Louis Rossetto]]
| direutor = 
| subdireutor = 
| editor xefe = Scott Dadich
| editor asociáu = 
| conseyu editorial = 
| columnistes = 
| caricaturistes = 
| escritores = 
| ISSN = 1059-1028
| oclc = 24479723
| twitter = wired
| facebook = wired
| web = http://wired.com
}}

[[Ficheru:Wikia and Wired Building location-9387.jpg|thumb|300px|Edificiu sede de Wired en San Francisco]]

'''''Wired''''' ye una [[revista]] mensual d'[[Estaos Xuníos]] qu'esiste dende 1993 y un [[sitiu web]] de noticies homónimu.&lt;ref&gt;[http://www.wired.com/ Sitiu oficial de Wired] Wired.com&lt;/ref&gt; ''Wired'' trata de reflexar la manera en que la teunoloxía afecta a la cultura, a la educación, a la economía y a la política. La revista ye propiedá de la editorial [[Condé Nast Publications]] y publicar en [[San Francisco (California)|San Francisco]], California.

La pallabra inglesa &quot;Wired&quot; puede traducise al español como &quot;cableaxe/a&quot;, lo que tien d'entendese nel contestu de la dómina de fundación de la revista, nel cual los ordenadores dependíen puramente de cables pa coneutar los sos componentes ente sigo, como'l monitor, el [[mure d'ordenador|mure]], el [[Tecláu (informática)|tecláu]] o la [[imprentadora]]. Na era actual, sicasí, l'usu d'aparatos ensin cables ye yá una realidá nel desenvolvimientu d'equipos electrónicos. A pesar d'ello, la revista caltién el nome ya inclusive publicó un númberu especial que llevaba'l títulu ''Unwired'' (ensin cables), presentando de forma irónica esta evolución. Otra traducción del títulu de la revista n'español podría ser &quot;conectáu&quot;, nel sentíu de la visión de los sos llectores como xente coneutada o agabitada a les nueves teunoloxíes y les sos conexones cola cultura, la economía, la política, la moda, etc.

Dende los sos primeros númberos, la revista amosó especial interés por valorar el desenvolvimientu d'Internet y ellaboró, ente otres coses, un mapa mundial onde se reflexen los países coneutaos (wired) y desconectaos a Internet (unwired). 

== Wired Magacín vs. Wired.com ==
Mientres el periodu de 1998 a 2006, la revista y el sitiu web Wired.com nun teníen los mesmos propietarios. En 2006 Condé Nast adquirió tamién el sitiu web.

El so conteníu editorial inspírase parcialmente nel teóricu de los medios [[Marshall McLuhan]], a quien dalgunos califiquen de &quot;santu patronu&quot; de la revista. Wired espertó tantos almiradores como fervosos detractores pol espíritu lliberal de les sos páxines, la so [[utopismo teunolóxicu]], y el so atrevíu diseñu gráficu.

== Historia ==
El primer númberu de la revista foi publicáu pal periodu de marzu-abril de 1993, conforme a la so propia nomenclatura'l '''1.01''' (la primer cifra indica l'añu y la segunda'l mes). El periodista [[Louis Rosetto]] y la so socia [[Jane Metcalfe]] fundaron la revista nel añu [[1993]] col sofitu inicial del empresariu de la industria del [[software]] [[Charlie Jackson]] y [[Nicholas Negroponte]], direutor del [[Llaboratoriu de Medios]] del [[MIT]], qu'amás trabayó como columnista mientres más de seis años. Dende l'empiezu, Wired foi un gran ésitu editorial y foi comparada con [[Rolling Stone]] pol so impautu na sociedá norteamericana. 

A la revista siguiéronlu casi dende l'empiezu'l sitiu d'internet ''HotWired'', la seición encargada de la publicación de llibros HardWired, una edición en xaponés y una edición británica de curtia duración (WiredUK). HotWired, pela so parte, dio llugar a docenes de sitiu web, incluyendo WebMonkey y el buscador [[Hotbot|HotBot]].
 
La direición de la revista trespasar en 1998 de Rosetto y Metcalfe al grupu d'inversión [[Province Equity]], que vendió les distintes seiciones por separáu.&lt;ref&gt;{{cita web |url = https://www.forbes.com/forbes/1998/0420/6108045a.html |títulu = Un-Wired? |fechaaccesu = 24 d'abril de 2018 |apellíu = Pitta |nome = Julie |fecha = 20 d'abril de 1998 |sitiuweb = [[Forbes]] |idioma = en |cita = FIVE YEARS after bursting on the scene with neon graphics and an avalanche of attitude, Wired, the self-consciously hip magacín for the cyberset, is struggling. Its problems first surfaced in 1996 when Wired Ventures Inc., the magacín's parent company, delayed an initial public offering after investors balked at the nearly $300 million valuation its principals had wanted. In the end the offering was simply canceled. |formatu = html |urlarchivu = https://archive.today/20180424081958/https://www.forbes.com/forbes/1998/0420/6108045a.html |fechaarchivu = 24 d'abril de 2018 }}&lt;/ref&gt; [[Advance Publications]] adquirió ''Wired'', confiando la so alministración a la filial yá mentada Condé Nast Inc. Lycos.com adquirió Wired Dixital (wired.com, hotbot.com, webmonkey.com, etc.), que s'alministró de forma independiente hasta qu'en 2006 Lycos foi mercáu por Advance Publications, quedando asina tamién los sitios web en manes de la empresa que publicaba la revista. 

En 2009 apaeció [[Wired Italia]], siendo'l primer país fora d'Estaos Xuníos onde tamién s'edita la revista en papel. Tien conteníos específicos rellacionaos con Italia. Siguiéronlu [[Wired UK]], [[Wired Xapón]], [[Wired Taiwán]]] y [[Wired Alemaña]]. Munchos d'ellos hanse amenorgáu a namái la edición online o con númberos especiales impresos.

== Wired Italia ==

Dende marzu de 2009 publicar tamién na versión italiana de ''Wired'' , cola portada del primer númberu dedicáu a la [[Premiu Nobel]] [[Rita Levi-Montalcini]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://mag.sky.it/mag/web_style/2009/03/05/wired_reazioni_in_rete.html |títulu=Anche l'Italia è Wired: ecco -y reazioni dei blogger |fechaaccesu=30 de marzu de 2016 |apellíu=Chignola |nome=Francesco |fecha=5 de marzu de 2009 |sitiuweb=SKY.it |editorial= |idioma=italianu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090307230344/http://mag.sky.it/mag/web_style/2009/03/05/wired_reazioni_in_rete.html |fechaarchivu=7 de marzu de 2009 |cita= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.dillinger.it/wp-content/uploads/wired-italia.jpg |títulu=Portada del primer númberu de Wired Italia |fechaaccesu=30 de marzu de 2016 |apellíu= |nome= |fecha= |sitiuweb= |editorial= |idioma= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140118075506/http://www.dillinger.it/wp-content/uploads/wired-italia.jpg |fechaarchivu=18 de xineru de 2014 |cita= }}&lt;/ref&gt; El nome escoyíu ye ''Wired. Storie, escurra y persone che cambiano il pulgo'', yá que la sola pallabra ''Wired'' consideróse malo d'entender pal públicu italianu. La configuración de Wired Italia ye la mesma que la versión d'EE.XX., pero non más de 20% del conteníu ye traducíu de Wired EE.XX..

En 2010, la SPD (''Society of Publication Designers'') incluyó la revista italiana na llista de 16 títulos que compiten pol títulu de &quot;Revista del Añu&quot; pol so diseñu, creáu por David Moretti.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.draft.it/cms/Contenuti/il-design-di-wired-italia-tra--y-migliori-16-riviste-del-mondo |títulu=Il design di Wired Italia tra -y migliori 16 riviste del mondo |fechaaccesu=30 de marzu de 2016 |apellíu= |nome= |fecha=17 de febreru de 2010 |sitiuweb=draft.it |editorial= |idioma=italianu |cita= }}&lt;/ref&gt;

N'abril de 2012 inclúi, ente los sos columnistes y collaboradores: [[Niccolò Ammaniti]] escritor ganador del premiu Strega 2007, [[Ginevra Elkann]], presidente de la Pinacoteca G. y M. Agnelli, [[Oscar Giannino]] periodista, escritor y columnista, [[Andrea Granelli]] direutor de Kanso Ltd, [[Sergio Schiavone]] Teniente Coronel de Carabinieri y Comandante del repartu Investigazioni Scientifiche (RIS) de Messina, [[Massimiliano Gioni]] comisariu de la 55ª Bienal de Venecia, [[Tom Vanderbilt]] periodista y escritor d'Estaos Xuníos, [[Matteo Bordone]] periodista científicu, firma histórica de ''Wired''.

En xunu de 2015, siguiendo les decisiones comunicaes mientres la xunta de periodistes, la redaición amenorgóse a la metá (amenorgáu de 12 a 6 periodistes) y cerróse la publicación mensual de la revista de papel (amenorgar a namái dos númberos especiales al añu) , calteniendo namái activu'l sitiu web.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ilfattoquotidiano.it/2015/06/25/wired-chiude-y-licenzia-il-mensile-della-rivoluzione-tecno-italiana-solo-la so-web/1813875/ |títulu=Wired, chiude y licenzia il mensile della rivoluzione tecno italiana. “Solo la so web” |fechaaccesu=30 de marzu de 2016 |apellíu= |nome= |fecha=25 de xunu de 2015 |sitiuweb= |editorial=Il Fatto Quotidiano |idioma=italianu |cita= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://leganerd.com/2015/06/26/chiude-wired-italia/ |títulu=Chiude Wired Italia |fechaaccesu=30 de marzu de 2016 |apellíu= |nome= |fecha=26 de xunu de 2015 |sitiuweb= |editorial=Manda Nerd |idioma=italianu |cita= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150628051454/http://leganerd.com/2015/06/26/chiude-wired-italia/ |fechaarchivu=2015-06-28 }}&lt;/ref&gt;

=== Direutores de Wired Italia ===
* [[Riccardo Lluna]] (marzu de 2009 - xunetu de 2011)
* [[Carlo Antonelli (periodista)|Carlo Antonelli]] (agostu de 2011 - xunu de 2013)
* Massimo Russo (xunetu de 2013 - xunu de 2015)
* Federico Ferrazza&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.primaonline.it/2015/06/12/205891/federico-ferrazza-e-il-nuovo-direttore-di-wired-priende-il-posto-di-massimo-russo-diventato-vice-direttore-de-la-stampa/ |títulu=Federico Ferrazza è il nuovo direttore di ‘Wired'. La testata di Condé Nast cambierà periodicità y intensificherà attività digitali ed eventi |fechaaccesu=30 de marzu de 2016 |apellíu= |nome= |fecha=12 de xunu de 2015 |sitiuweb= |editorial=Primaonline |idioma=italianu |cita= }}&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.wired.com/wired Páxina oficial de Wired Magacín] (Estaos Xuníos)
* [http://wired.jp/ Wired Japan]
* [http://www.wired.co.uk/ Wired UK]
* [http://www.wired.it/ Wired Italia]
* [http://www.wired.tw/ Wired Taiwán]
* [http://www.wired.de/ Wired Alemaña]

{{Control d'autoridaes}}


{{Tradubot|Wired}}

[[Categoría:Revistes d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>5h2exc0lmw8k0kjnqkj9qa9wtvbbbzk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Trataos constitutivos de la Xunión Europea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154884</id>
    <revision>
      <id>4765698</id>
      <parentid>4721122</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T12:42:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36190" sha1="iv12qf9411ypet9h2smplssplkyuax2" xml:space="preserve">Conocer col nome de '''Trataos de la Unión Europea''' al conxuntu de [[trataos internacionales]] de los denominaos ''constitutivos'', esto ye, que zarren pola so vocación y conteníu l'[[Constitución|enconto constitucional]] de la [[Xunión Europea|Xunión]] nel so conxuntu, que'l so [[Derechu de la Unión Europea|ordenamientu xurídicu]] y [[Marcu institucional de la Unión Europea|políticu]] sofiten y estructuran.&lt;ref&gt;Artículu 1 del Tratáu de la Unión Europea&lt;/ref&gt;

Anguaño son cuatro los testos constitutivos comuñales:
* El '''[[Tratáu de la Unión Europea]]'''&lt;ref&gt;[http://eur-lex.europa.eu/legal-content/ES/TXT/?uri=CELEX:12012M/TXT Testu completu del Tratáu de la Unión Europea]&lt;/ref&gt; (TUE), testu base d'inspiración de los principios constitucionales de la Unión;
* El '''[[Tratáu de Funcionamientu de la Unión Europea]]'''&lt;ref&gt;[http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex%3A12012Y%2FTXT Testu completu del Tratáu de Funcionamientu de la Unión Europea]&lt;/ref&gt; (TFUE), qu'antes se llamó Tratáu constitutivu de la Comunidá Europea y, primero, Tratáu constitutivu de la Comunidá Económica Europea, herederu del Tratáu de Roma, contién la metodoloxía y el peculiar engranaje xurídicu-políticu que se dio en denominar ''métodu o sistema comuñal'', onde s'enmarquen y establecen la mayor parte de les polítiques concretes que lleva a cabu la Unión;
* El '''[[Comunidá Europea de la Enerxía Atómica|Tratáu constitutivu de la Comunidá Europea de la Enerxía Atómica]]'''&lt;ref&gt;[http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2010:084:0001:0112:YE:PDF Testu completu del Tratáu constitutivu de la Comunidá Europea de la Enerxía Atómica]&lt;/ref&gt; (Tratáu Euratom), que magar la so naturaleza formal constitutiva, anguaño surte una actividá políticamente residual;
* La '''[[Carta de los Derechos Fundamentales de la Unión Europea]]'''&lt;ref&gt;[http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2010:083:0389:0403:YE:PDF Carta de los Derechos Fundamentales de la Unión Europea]&lt;/ref&gt; (CDF), que magar nun ye en puridad un tratáu, como sí lo son los anteriores, gocia, en virtú de los mesmos, del so mesmu rangu constitucional y d'idénticu valor xurídicu.&lt;ref&gt;Artículu 6.1 del Tratáu de la Unión Europea&lt;/ref&gt;

Según la xurisprudencia del [[Tribunal de Xusticia de la Unión Europea]], estos trataos conformen la ''&quot;[[constitución material]]&quot;'' de la Unión Europea. Fueron reformaos en numberoses ocasiones per mediu de los trataos modificativos, el postreru de los cualos foi'l [[Tratáu de Lisboa]], robláu en 2007 y a valir dende avientu de 2009.

Estremar del conocíu como ''Derechu orixinariu'', del que formen de xuru parte, porque la so vocación formal y material ye la permanencia, la codificación o unidá formal, y la completud, cualidaes que non necesariamente estremen al restu del Derechu orixinariu (piénsese, por casu, nos trataos d'adhesión o nos trataos puramente modificativos). Son, en tou casu, el so componente más importante.

En 2017 el presidente de Francia [[Emmanuel Macron]] y la canciller alemana [[Ángela Merkel]] manifestaron la so voluntá d'impulsar una [[refundación de la Unión Europea]] reformando los Trataos constitutivos de ser necesariu.&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|1={{cita noticia |títulu = Merkel y Macron, dispuestos a camudar trataos europeos |url = http://www.jornada.unam.mx/ultimas/2017/05/15/merkel-y-macron-dispuestos-a-camudar-trataos-europeos |periódicu = [[La Jornada]] ([[Agence France-Presse|AFP]]) |fecha = 15 de mayu de 2017 |fechaaccesu =13 de xunu de 2017 }} |2=http://www.jornada.unam.mx/ultimas/2017/05/15/merkel-y-macron-dispuestos-a-camudar-trataos-europeos |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita noticia |títulu = Macron et Merkel ouvrent el porte à la réforme des traités européens |url = http://www.euractiv.fr/section/avenir-de-l-ue/news/macron-et-merkel-ouvrent-la porte a reformar-des-traites-europeens/ |periódicu = EURACTIV |fecha = 16 de mayu de 2017 |fechaaccesu = 17 de xunu de 2017 |idioma = francés }}&lt;/ref&gt;

== El Tratáu de la Unión Europea ==
{{AP|Tratáu de la Unión Europea}}
El '''Tratáu de la Unión Europea''' ('''TUE''') o Tratáu de la Unión ye'l sustratu políticu principal de tola Unión. Robláu en [[1992]] na ciudá holandesa de [[Maastricht]], foi concebíu como la culminación política d'un conxuntu normativu formáu polos trataos presistentes (los entós vixentes yeren trés, colos nomes de les respeutives [[Comunidaes Europees]] a que daben llugar: el [[Tratáu constitutivu de la Comunidá Europea del Carbón y del Aceru]], el [[Tratáu constitutivu de la Comunidá Europea de la Enerxía Atómica]], y el [[Tratáu constitutivu de la Comunidá Económica Europea]]), denominaos ''pilastra comuñal'', al que'l TUE venía añader otros dos pilastres políticu-xurídicos de nuevu cuñu, qu'él mesmu regulaba: la [[política esterior y de seguridá común]] (o segunda pilastra, PESC) y los asuntos de xusticia ya interior (JAI) o tercer pilastra. Concebíase asina'l conxuntu como un templu griegu, conformáu sobre [[Tres Pilares de la Unión Europea|trés grandes pilastres]] d'integración y funcionamientu que llevantaben un frisu cimeru, la nueva Unión Europea, que presidía tol paisaxe comuñal y integrábalo nuna supraestructura harmónica.

Tres delles reformes, la segunda pilastra (xusticia ya interior) foi esprendiéndose de los sos mecanismos intergubernamentales, atípicos nel sistema comuñal pero necesariu por que los países más escépticos toleraren el so allumamientu, ya integrándose progresivamente nel llamáu &quot;pilastra comuñal&quot;, esto ye, nos trataos clásicos y, más particularmente nel Tratáu de la Comunidá Europea, renomada y lliberada del calificativu &quot;económica&quot; dende Maastricht. Tres la firma del Tratáu d'Ámsterdam esta evolución fíxose más patente, cola creación del comuñal [[Tres Pilares de la Unión Europea|Espaciu de Llibertá, Seguridá y Xusticia]] hasta que finalmente resultó casi dafechu rematada cola entrada a valir del [[Tratáu de Lisboa|Tratáu de reforma de Lisboa]]. Tolos asuntos relativos a la cooperación xudicial y policial que permanecíen nel TUE fueron convenientemente reasitiaos nel antiguu Tratáu de la Comunidá Europea, agora rebautizado col nome de &quot;Tratáu de Funcionamientu de la Unión Europea&quot;, integrándose les antigües [[Comunidá Europea del Carbón y del Aceru|CECA]] (en 2002) y CE nuna única y refundida Unión Europea. D'esta miente, namái la regulación PESC permaneció, tres esta recién y fonda reforma, nel Tratáu de la Unión.

Coles mesmes, Lisboa introdució nel TUE numberoses disposiciones que, rescataes de la nonata [[Constitución Europea de 2004]], recoyíen d'aquélla preceptos d'un gran simbolismu, con una vocación netamente [[constitucional]]; sicasí, haber que se fundieron cola mesma Constitución. Como resultáu, quedó un reconfigurado Tratáu de la Unión Europea, l'actual, que nel so mesmu nome denota una poderosa voluntá omnicomprensiva de tola organización &quot;Unión Europea&quot;, acentuada pola nuevu denominación del antiguu Tratáu CE, renomáu &quot;Tratáu de Funcionamientu de la Unión&quot;, con enclinos claramente derivativos o secundaries respectu al TUE. Nesti tratáu contiense la mayor parte de los preceptos d'aplicación más xeneral, los valores y principios qu'informen a la mesma Unión y [[Derechu de la Unión Europea|el so Derechu]], les disposiciones institucionales básiques y, como residuu asistemático del [[Intergubernamentalismo|métodu intergubernamental]] que la rixe, la regulación de la política esterior y de seguridá común de la Unión, incluyida la relativa a asuntos de la defensa.

Ente los principales conteníos y preceptos establecíos pol Tratáu de la Unión atopen los siguientes:
* la ''creación'' de la Unión y la so llexitimidá (art. 1);
* los ''valores de la Unión'', nos que s'enconta dafechu (art.2);
* los ''oxetivos de la Unión'' (art. 3);
* los principios que regulen y establecen la delimitación y l'exerciciu de les competencies de la Unión (arts. 4 y 5);
* la reconocencia xurídica-constitucional de la [[Carta de Derechos Fundamentales de la Unión]] y el mandatu d'adhesión de la mesma al [[Conveniu Européu de Derechos Humanos]] del [[Conseyu d'Europa]] (art. 6);
* les sanciones polítiques previstes contra los Estaos miembros que infrinjan o manquen continuadamente [[derechos fundamentales]];
* los principios democráticos de funcionamientu internu (tol Títulu II), ente los cualos:
** los d'[[Principiu d'igualdá|igualdá]] y [[Ciudadanía de la Unión Europea|ciudadanía de la Unión]],
* el [[democracia representativa|principiu de democracia representativa]] de la Unión, qu'inclúi la [[representación direuta]] de los ciudadanos nel Parllamentu Européu y [[Democracia indireuta|indireuta]] per mediu del Conseyu y el Conseyu Européu, la promoción de la [[Democracia indireuta|democracia participativa]] y [[Democracia deliberativa|deliberativa]], la representación ideolóxica al traviés de los [[partíos políticos a escala europea]],
* el principiu de tresparencia,
* la [[iniciativa llexislativa popular]] o ciudadana y
* los mecanismos de participación de los parllamentos nacionales nes polítiques y na llexislación comuñal;
* un [[Marcu institucional de la Unión Europea|marcu institucional únicu]] (Títulu IV), colos principios que rixen el so funcionamientu y les rellaciones interinstitucionales, onde s'inclúin la composición y les funciones constitucionales de:
** el [[Marcu institucional de la Unión Europea|Parllamentu Européu]], primer institución de la Unión y colegislador européu, integráu por [[Diputáu al Parllamentu Européu|diputaos]] qu'amás escueyen y controlen a la Comisión Europea, encarna'l principiu democráticu nes instituciones,
* el [[Conseyu Européu]], institución d'impulsu y orientación estratéxica de la Unión, integrada poles sos [[Xefe d'Estáu|xefes d'Estáu]] y [[Xefe de Gobiernu|de gobiernu]] y encabezada por un [[Presidente del Conseyu Européu|Presidente]] eleutu permanente con importantes funciones en política interior y esterior,
* el [[Conseyu de la Unión Europea|Conseyu]] (antes Consejo de la XE), órganu colegislador xunto col Parllamentu, integráu polos [[Ministru|ministros]] de los gobiernos nacionales, encargáu amás de la coordinación de determinaes polítiques comunes, alzar n'institución integradora de los [[Interés nacional|intereses nacionales]] sol principiu de representación,
* la [[Comisión Europea]], verdaderu [[Poder executivu|brazu executivu]] de la Unión, qu'aplica y alministra les polítiques de la Unión Europea, executa los [[Presupuestos de la Unión Europea|presupuestos]], dispón d'un cuasi-monopoliu de la [[Procedimientu llexislativu na Unión Europea|iniciativa llexislativa]], encarna l'interés xeneral comuñal y ye guardiana de la correuta aplicación de los Trataos y del Derechu de la Unión, tando integrada pola so [[Presidente de la Comisión Europea|Presidente]], les sos [[Vicepresidente de la Comisión Europea|vicepresidentes]] (ente los cualos un [[Alto Representante de la Unión p'Asuntos Esteriores y Política de Seguridá]], que ye amás presidente del [[Conseyu d'Asuntos Esteriores de la Unión Europea|Conseyu d'Asuntos Esteriores]], xefe del [[serviciu européu d'aición esterior]], y que participa nos trabayos del Conseyu Européu) y los demás [[Comisariu européu|comisarios]] (en total 27), a los que'l Presidente encarga la llevanza de les distintes carteres o departamentos,
* el [[Tribunal de Xusticia de la Unión Europea]], máximu intérprete de los Trataos y del Derechu comuñal, representa l'interés social del respetu del Derechu,
* el [[Tribunal de Cuentes de la Unión Europea|Tribunal de Cuentes]], encargáu de velar pol bon usu y la fiscalización de los recursos de que dispón y qu'emplega la Unión Europea, yá los alministre la mesma Unión al traviés de les sos instituciones, órganos y organismos, yá lo faigan los [[Estaos miembros de la Unión Europea|Estaos]] nel so nome, ye la institución que defende'l control eficiente del gastu y la bona xestión financiera,
* el [[Bancu Central Européu]] ye la institución que dirixe y executa la [[política monetaria]] de la [[zona euro]], velando pola estabilidá de los precios y, en menor midida, pol desenvolvimientu de l'actividá económica;
* les disposiciones relatives a les llamaes ''&quot;cooperaciones reforzaes&quot;'' (art. 20);
* un conxuntu de disposiciones xenerales sobre l'[[aición esterior de la Unión]] (incluyida la política esterior y de seguridá común) nos arts. 21 y 22;
* y tola regulación de la [[política esterior y de seguridá común]] de la Unión, incluyida la [[política común de seguridá y defensa]];
* la [[Suxetu de Derechu internacional|personalidá xurídica]] única de la Unión Europea (art. 47);
* los procesos de revisión ordinariu y simplificáu de los Trataos (del TUE o del TFUE) nel art. 48;
* o la regulación mesmu sobre ingreso y abandonu de la Unión por cualesquier Estáu européu (arts. 49 y 50).

Ello tou ente otres disposiciones quiciabes non tan simbóliques o típicamente constitucionales, pero non por ello necesariamente menos relevantes.

== El Tratáu de Funcionamientu ==
{{AP|Tratáu de Funcionamientu de la Unión Europea}}
El '''Tratáu de Funcionamientu de la Unión Europea''' ('''TFUE''') ye, xunto al Tratáu Euratom, el más antiguu de los trés trataos qu'enconten xurídicamente la Unión. Foi robláu en Roma en 1957 como Tratáu CEE, y dende entós sobrevivió con distintes denominaciones (hasta 1992 &quot;''Tratáu constitutivu de la Comunidá Económica Europea''&quot; y de 1992 hasta 2009 &quot;''Tratáu constitutivu de la Comunidá Europea''&quot;) hasta los nuesos díes, siendo oxetu mentanto de numberoses reformes. Anguaño ye'l testu en que se contién con mayor detalle'l marcu xurídicu en que se desenvuelven les distintes polítiques y aiciones de la Unión en tolos sos ámbitos y los principios constitucionales que los rixen, con esceición de la política esterior y de seguridá común y de la so política común de seguridá y defensa, esceicionalmente allugaes nel TUE. Anque'l TFUE tien el mesmu rangu xurídicu que'l TUE, ye lo cierto que'l so más pormenorizáu conteníu, que ye en gran midida desenvolvimientu de les disposiciones constitucionales conteníes nel TUE, faen que les sos propies cláusules unvien en numberoses ocasiones al marcu de les disposiciones xenerales conteníes nesti postreru, polo que ''de facto'' ye precisamente'l TUE el que con frecuencia se considera'l testu más puramente constitucional de los dos. El so propiu títulu -Tratáu de Funcionamientu de la Unión- paez apuntar nesti mesmu sentíu. Ello sicasí, son precisamente estes carauterístiques y la so mayor especialización los que faen qu'esti tratáu tenga una aplicación práutica muncho más habitual.

=== Estructura ===
El so conteníu s'estructura de la siguiente manera:
* El ''Preámbulu'' enuncia la intención última que condució a la firma del Tratáu en 1957. Ye equí onde se contién la famosa afirmación qu'empón el procesu de construcción comuñal: ''&quot;una unión darréu más estrecha ente los pueblos d'Europa&quot;.
* La ''Primer Parte del Tratáu'' (''&quot;Principios&quot;'') estremar en:
** el Títulu I (&quot;Categoríes y ámbitos de competencies de la Unión&quot;) ye de la máxima importancia, y el so conteníu ye una de les principales innovaciones téuniques de les reformes introducíes pol Tratáu de Lisboa;
** el Títulu II (&quot;Disposiciones d'aplicación xeneral&quot;) ye nel que verdaderamente esprésense los principios xenerales de l'aición comuñal qu'enuncia'l rótulu de la Primer Parte.
* La ''Segunda Parte del Tratáu'' (''&quot;Non discriminación y ciudadanía de la Unión&quot;'') refier los derechos y deberes qu'asisten a los ciudadanos de la Unión Europea como tales, define la so aplicación y enuncia una cláusula xeneral de ''non discriminación por nacionalidá, sexu, orixe racial o étnicu, relixón o convencimientos, discapacidá, edá o orientación sexual'' d'aplicación a toles instituciones de la Unión y a los Estaos miembros y los sos poderes constitucionales internos cuando apliquen el Derechu de la Unión. Esta cláusula, sicasí, remite a un ulterior desenvolvimientu llexislativu de la mesma pal so efectivu amparu xurisdiccional. 
* La ''Tercer Parte del Tratáu'' (''&quot;Polítiques y aiciones internes de la Unión&quot;'')
** el Títulu I (&quot;Mercáu interior&quot;)
** el Títulu II (&quot;Llibre circulación de mercancíes&quot;)
*** Capítulu 1 (&quot;Unión aduanera&quot;)
*** Capítulu 2 (&quot;Cooperación aduanera&quot;)
*** Capítulu 3 (&quot;Prohibición de les restricciones cuantitatives ente los Estaos miembros&quot;)
** Títulu III (&quot;Agricultura y pesca&quot;)
** Títulu IV (&quot;Llibre circulación de persones, servicios y capitales&quot;)
*** Capítulu 1 (&quot;Trabayadores&quot;)
*** Capítulu 2 (&quot;Derechu d'establecimientu&quot;)
*** Capítulu 3 (&quot;Servicios&quot;)
*** Capítulu 4 (&quot;Capital y pagos&quot;)
** Títulu V (&quot;Espaciu de llibertá, seguridá y xusticia&quot;)
*** Capítulu 1 (&quot;Disposiciones xenerales&quot;)
*** Capítulu 2 (&quot;Polítiques sobre controles nes fronteres, asilu ya inmigración&quot;)
*** Capítulu 3 (&quot;Cooperación xudicial en materia civil&quot;)
*** Capítulu 4 (&quot;Cooperación xudicial en materia penal&quot;)
*** Capítulu 5 (&quot;Cooperación policial&quot;)
** Títulu VI (&quot;Tresportes&quot;)
** Títulu VII (&quot;Normes comunes sobre competencia, fiscalidá y aproximamientu de les llexislaciones&quot;)
*** Capítulu 1 (&quot;Normes sobre competencia&quot;) 
**** Seición primer (&quot;Disposiciones aplicables a les empreses&quot;)
**** Seición segunda (&quot;Ayudes daes polos Estaos&quot;)
*** Capítulu 2 (&quot;Disposiciones fiscales&quot;)
*** Capítulu 3 (&quot;Aproximamientu de les llexislaciones&quot;)
** Títulu VIII (&quot;Política económica y monetaria&quot;)
*** Capítulu 1 (&quot;Política económica&quot;)
*** Capítulu 2 (&quot;Política monetaria&quot;)
*** Capítulu 3 (&quot;Disposiciones institucionales&quot;)
*** Capítulu 4 (&quot;Disposiciones específiques pa los Estaos miembros que la so moneda ye l'euru&quot;)
*** Capítulu 5 (&quot;Disposiciones transitories&quot;)
** Títulu IX (&quot;Emplegu&quot;)
** Títulu X (&quot;Política social&quot;)
** Títulu XI (&quot;El Fondu Social Européu&quot;)
** Títulu XII (&quot;Educación, formación profesional, mocedá y deporte&quot;)
** Títulu XIII (&quot;Cultura&quot;)
** Títulu XIV (&quot;Salú pública&quot;)
** Títulu XV (&quot;Proteición de los consumidores&quot;)
** Títulu XVI (&quot;Redes transeuropeas&quot;)
** Títulu XVII (&quot;Industria&quot;)
** Títulu XVIII (&quot;Cohesión económica, social y territorial&quot;)
** Títulu XIX (&quot;Investigación y desenvolvimientu teunolóxicu y espaciu&quot;)
** Títulu XX (&quot;Mediu ambiente&quot;)
** Títulu XXI (&quot;Enerxía)
** Títulu XXII (&quot;Turismu&quot;)
** Títulu XXIII (&quot;Proteición civil&quot;)
** Títulu XXIV (&quot;Cooperación alministrativa&quot;)
* La ''Cuarta Parte del Tratáu'' (''&quot;Asociación de los países y territorios d'ultramar&quot;'')
* La ''Quinta Parte del Tratáu'' (''&quot;Aición esterior de la Unión&quot;'')
** el Títulu I (&quot;Disposiciones xenerales relatives a l'aición esterior de la Unión&quot;)
** el Títulu II (&quot;Política comercial común&quot;)
** el Títulu III (&quot;Cooperación con terceros países y ayuda humanitaria&quot;)
*** el Capítulu 1 (&quot;Cooperación pal desenvolvimientu&quot;)
*** el Capítulu 2 (&quot;Cooperación económica, financiera y téunica con terceros países&quot;)
*** el Capítulu 3 (&quot;Ayuda humanitaria&quot;)
** el Títulu IV (&quot;Midíes restrictives&quot;)
** el Títulu V (&quot;Alcuerdos internacionales&quot;)
** el Títulu VI (&quot;Rellaciones de la Unión coles organizaciones internacionales y con terceros países y Delegaciones de la Unión&quot;)
** el Títulu VI (&quot;Cláusula de solidaridá&quot;)
* La ''Sesta Parte del Tratáu'' (''&quot;Disposiciones institucionales y financieres&quot;'')
** el Títulu I (&quot;Disposiciones institucionales&quot;)
*** el Capítulu 1 (&quot;Instituciones&quot;)
**** la Seición primera (&quot;El Parllamentu Européu&quot;)
**** la Seición segunda (&quot;El Conseyu Européu&quot;)
**** la Seición tercer (&quot;El Conseyu&quot;)
**** la Seición cuarta (&quot;La Comisión Europea&quot;)
**** la Seición quinta (&quot;El Tribunal de Xusticia de la Unión Europea&quot;)
**** la Seición sesta (&quot;El Bancu Central Européu&quot;)
**** la Seición séptima (&quot;El Tribunal de Cuentes&quot;)
*** el Capítulu 2 (&quot;Actos xurídicos de la Unión, procedimientos d'adopción y otres disposiciones&quot;)
**** la Seición primera (&quot;Actos xurídicos de la Unión&quot;)
**** la Seición segunda (&quot;Procedimientos d'adopción de los actos y otres disposiciones&quot;)
*** el Capítulu 3 (Órganos consultivos de la Unión&quot;)
**** la Seición primera (&quot;El Comité Económico y Social&quot;)
**** la Seición segunda (&quot;El Comité de les Rexones&quot;)
*** el Capítulu 4 (&quot;El Bancu Européu d'Inversiones&quot;)
** el Títulu II (&quot;Disposiciones financieres&quot;)
*** el Capítulu 1 (&quot;Recursos propios de la Unión&quot;)
*** el Capítulu 2 (&quot;Marcu financieru tresañal&quot;)
*** el Capítulu 3 (&quot;Presupuestu añal de la Unión&quot;)
*** el Capítulu 4 (&quot;Execución del presupuestu y aprobación de la xestión&quot;)
*** el Capítulu 5 (&quot;Disposiciones comunes&quot;)
*** el Capítulu 6 (&quot;Llucha contra'l fraude&quot;)
** el Títulu III (Cooperaciones reforzaes&quot;)
* ''Séptima Parte del Tratáu'' (''&quot;Disposiciones xenerales y finales&quot;'')
* ''Protocolos''
* ''Anexos''
* ''Declaraciones'' 
** Declaraciones relatives a disposiciones de los Trataos
** Declaraciones relatives a Protocolos anexos a los Trataos
** Declaraciones d'Estaos miembros

== El Tratáu Euratom ==
{{VT|Comunidá Europea de la Enerxía Atómica}}
Creáu nun principiu col fin de coordinar los programes d'investigación de los Estaos miembros pa un usu pacíficu de la enerxía nuclear, el '''Tratáu constitutivu de la Comunidá Europea de la Enerxía Atómica''' o Tratáu Euratom contribúi na actualidá a la puesta de mancomún de les conocencies, les infraestructures y el financiamientu de la enerxía nuclear. Garantiza la seguridá del suministru d'enerxía atómica por aciu un control centralizáu.

== La Carta de los Derechos Fundamentales ==
{{AP|Carta de los Derechos Fundamentales de la Unión Europea}}
Redautada pola primer Convención europea como documentu non venceyante, el Tratáu de Lisboa concéde-y el mesmu valor xurídicu que los Trataos. La '''Carta de Derechos Fundamentales de la Unión''' ('''CDF''') contién un catálogu de derechos que correspuenden a los ciudadanos de la Unión Europea como tales, y que tienen de ser desenvueltos por nuevu lleis comuñales, venceyando en tou casu tanto a les instituciones de la Unión como a les autoridaes nacionales de les sos Estaos miembros (sacante Reinu Xuníu, Polonia y la República Checa, acoyíos a una esceición), na caña xudicial como na executiva y alministrativa. 

=== Estructura ===
La Carta componer de los siguientes Títulos, cada ún de los cualos contién diversos artículos:
* ''Capítulu I: Dignidá'' (dignidá humana, derechu a la vida, derechu a la integridá de la persona, prohibición de la tortura y los tratos y penes inhumanos o degradantes, prohibición de la esclavitú y del trabayu forzáu);
* ''Capítulu II: Llibertá'' (derechos a la llibertá y a la seguridá, respetu de la vida privada y familiar, proteición de los datos de calter personal, derechu a contraer matrimoniu y derechu a fundar una familia, llibertá de pensamientu, de conciencia y de relixón, llibertá d'espresión ya información, llibertá de xunta y asociación, llibertá de les artes y de les ciencies, derechu a la educación, llibertá profesional y derechu a trabayar, llibertá d'empresa, derechu a la propiedá, derechu d'asilu, proteición en casu de devolución, espulsión y estradición);
* ''Capítulu III: Igualdá'' (igualdá ante la llei, non discriminación, diversidá cultural, relixosa y llingüística, igualdá ente homes y muyeres, derechos del menor, derechos de les persones mayores, integración de les persones discapacitaes);
* ''Capítulu IV: Solidaridá'' (derechu a la información y a la consulta de los trabayadores na empresa, derechu de negociación y d'aición coleutiva, derechu d'accesu a los servicios d'allugamientu, proteición en casu de despidu inxustificáu, condiciones de trabayu xustes y equitativas, prohibición del trabayu infantil y proteición de los mozos nel trabayu, vida familiar y vida profesional, seguridá social y ayuda social, proteición de la salú, accesu a los servicios d'interés económicu xeneral, proteición del mediu ambiente, proteición de los consumidores);
* ''Capítulu V: Ciudadanía'' (derechu a ser eleutor y elegible nes eleiciones al Parllamentu Européu y derechu a ser eleutor y elegible nes eleiciones municipales, derechu a una bona alministración, derechu d'accesu a los documentos, Defensor del Pueblu Européu, derechu de pidimientu, llibertá de circulación y de residencia, proteición diplomática y consular);
* ''Capítulu VI: Xusticia'' (derechu a tutelar xudicial efectiva y a un xuez imparcial, presunción d'inocencia y derechos de la defensa, principios de llegalidá y de proporcionalidad de los delitos y les penes, derechu a nun ser acusáu o condergáu penalmente dos veces pol mesmu delitu);
* ''Capítulu VII: Disposiciones xenerales'' (inclúi delles indicaciones avera del ámbitu y les maneres d'aplicación de la Carta)

La Carta ye aplicable a les instituciones europees, en cumplimientu del principiu de subsidiariedad, y en nengún casu puede entepasar les competencies y les xeres que los Trataos confiéren-y. La Carta tamién ye aplicable a los países de la XE cuando apliquen la llexislación comuñal.

== Trataos de creación y de reforma ==
* [[Tratáu de París (1951)|Tratáu de París]] (robláu en [[1951]] y entráu a valir en [[1952]]);
* [[Comunidá Europea de Defensa Tratáu constitutivu de la Comunidá Europea de Defensa]] (robláu en [[1952]] pero nun entró a valir);
* [[Trataos de Roma|Tratáu de Roma]] (robláu en [[1957]] y a valir en [[1958]])
* [[Tratáu de Merger]], o de Fusión (robláu en [[1965]] y a valir en [[1967]])
* [[Acta Única Europea]] (robláu en [[1986]] y a valir en [[1987]])
* [[Tratáu de Maastricht]] (robláu en [[1992]] y a valir en [[1993]])
* [[Tratáu d'Ámsterdam]] (robláu en [[1997]] y a valir en [[1999]])
* [[Tratáu de Niza]] (robláu en [[2001]] y a valir en [[2003]])
* [[Tratáu pol que s'establez una Constitución pa Europa]] (robláu en [[2004]] pero nun entró a valir);
* [[Tratáu de Lisboa]] (robláu en [[2007]] y a valir el 1 d'avientu de [[2009]]).

=== Cronoloxía ===
{| width=&quot;100%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;1&quot; style=&quot;font-size:88%; line-height:1.2em; text-align:center; margin:0&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top; text-align:left&quot;
| style=&quot;text-align:right&quot; | '''Robláu'''&lt;br/&gt;'''En&amp;nbsp;puxanza'''&lt;br/&gt;'''Documentu'''
| width=&quot;7%&quot; style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | 1948&lt;br/&gt;1948&lt;br/&gt;'''Primer Tratáu de Bruxeles'''
| width=&quot;7%&quot; style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | 1951&lt;br/&gt;1952&lt;br/&gt;'''[[Tratáu de París (1951)|Tratáu de París]]'''
| width=&quot;7%&quot; style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | 1954&lt;br/&gt;1955&lt;br/&gt;'''Segundu Tratáu de Bruxeles'''
| width=&quot;7%&quot; style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | 1957&lt;br/&gt;1958&lt;br/&gt;'''[[Trataos de Roma|Tratáu de Roma]]'''
| width=&quot;7%&quot; style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | 1965&lt;br/&gt;1967&lt;br/&gt;'''[[Tratáu de Fusión]]'''
| width=&quot;7%&quot; style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | 1975&lt;br/&gt;N/A&lt;br/&gt;'''Declaración sobre la Unión Europea'''
| width=&quot;16%&quot; style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | 1986&lt;br/&gt;1987&lt;br/&gt;'''[[Acta Única Europea]]'''
| width=&quot;12%&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | 1992&lt;br/&gt;1993&lt;br/&gt;'''[[Tratáu de Maastricht]]'''
| width=&quot;12%&quot; style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | 1997&lt;br/&gt;1999&lt;br/&gt;'''[[Tratáu d'Ámsterdam]]'''
| width=&quot;15%&quot; style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | 2001&lt;br/&gt;2003&lt;br/&gt;'''[[Tratáu de Niza]]'''
| width=&quot;10%&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | [[2007]]&lt;br/&gt;2009&lt;br/&gt;'''[[Tratáu de Lisboa]]'''
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;padding:0&quot; | [[Image:Pix.gif|1px]]
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;padding:0&quot; | [[Image:Pix.gif|1px]]
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;padding:0&quot; | [[Image:Pix.gif|1px]]
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;padding:0&quot; | [[Image:Pix.gif|1px]]
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;padding:0&quot; | [[Image:Pix.gif|1px]]
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;padding:0&quot; | [[Image:Pix.gif|1px]]
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;padding:0&quot; | [[Image:Pix.gif|1px]]
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;padding:0&quot; | [[Image:Pix.gif|1px]]
|- style=&quot;line-height:0.5em&quot;
| rowspan=&quot;13&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
| rowspan=&quot;9&quot; style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
| style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
| style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
| style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#3C67FF; border-left:3px solid #3C67FF; border-right:3px solid #3C67FF&quot; | [[Pilastres de la Unión Europea|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Trés&amp;nbsp;pilastres&amp;nbsp;de&amp;nbsp;la&amp;nbsp;Unión&amp;nbsp;Europea: &lt;/span&gt;]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-left:3px solid #3C67FF&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#464646; border-left:3px solid #464646; border-right:3px solid #464646&quot; | ''[[Comunidaes Europees|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Comunidaes&amp;nbsp;Europees: &lt;/span&gt;]]''
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#464646; border-left:3px solid #3C67FF; border-right:3px solid #464646&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
|-
| style=&quot;background:#42B995&quot; |
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#42B995; border-left:3px solid #464646&quot; | [[Comunidá Europea de la Enerxía Atómica|&lt;span style=&quot;color:black&quot;&gt;Comunidá Europea de la Enerxía Atómica &lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:black&quot;&gt;(Euratom) &lt;/span&gt;
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#42B995; border-left:3px solid #3C67FF; border-right:3px solid #464646&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#52C1A0; padding:0; border-left:3px solid #3C67FF&quot; |
| style=&quot;background:#67C7AB; padding:0&quot; |
| style=&quot;background:#7BCFB7; padding:0&quot; |
| style=&quot;background:#92D7C4; padding:0&quot; |
| style=&quot;background:#ACDFD2; padding:0&quot; |
| style=&quot;background:#C6e8e0; padding:0&quot; |
| style=&quot;background:#DBEEEA; padding:0&quot; |
| style=&quot;background:#EFF5F5; padding:0&quot; |
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#93DAE7&quot; |
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#93DAE7; border-left:3px solid #464646&quot; | [[Comunidá Europea del Carbón y del Aceru|&lt;span style=&quot;color:black&quot;&gt;Comunidá Europea del Carbón y del Aceru &lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:black&quot;&gt;(CECA) &lt;/span&gt;
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:right; background:#93DAE7; padding-right:3px; border-left:3px solid #3C67FF&quot; | ''Expirado en 2002''
| style=&quot;background:#44B72e; border-right:3px solid #464646&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#192192; border-left:3px solid #3C67FF&quot; | [[Xunión Europea|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Unión Europea &lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;(XE) &lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#272F9e; padding:0&quot; |
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#3A42AE; padding:0&quot; |
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#5159BB; padding:0&quot; |
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#6A71C8; padding:0&quot; |
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#8A90D7; padding:0&quot; |
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#A8ACE3; padding:0&quot; |
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#D1D4F1; padding:0&quot; |
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#EFF0F6; padding:0&quot; |
|-
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
| style=&quot;background:#5FCF4D&quot; |
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#5FCF4D; border-left:3px solid #464646; border-bottom:3px solid #464646&quot; | [[Comunidá Económica Europea|&lt;span style=&quot;color:black&quot;&gt;Comunidá Económica Europea &lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:black&quot;&gt;(CEE) &lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#44B72e; border-left:3px solid #3C67FF; border-bottom:3px solid #464646&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#44B72e; border-right:3px solid #464646; border-bottom:3px solid #464646&quot; | [[Comunidá Europea|&lt;span style=&quot;color:black&quot;&gt;Comunidá Europea &lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:black&quot;&gt;(CE) &lt;/span&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#FFFF97; border:3px dotted #464646&quot; | [[TREVI|&lt;span style=&quot;color:black&quot;&gt;TREVI &lt;/span&gt;]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e600; border-left:3px solid #3C67FF&quot; | [[Espaciu de Llibertá, Seguridá y Xusticia|&lt;span style=&quot;color:black&quot;&gt;Asuntos de Xusticia y d'Interior &lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:black&quot;&gt;(AJI) &lt;/span&gt;
| style=&quot;background:#e6e600; border-right:3px solid #464646&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
|-
| style=&quot;background:#e6e600&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#D4BE00&quot; | [[Cooperación Xudicial y Policial en materia Penal|&lt;span style=&quot;color:black&quot;&gt;Cooperación Xudicial y Policial en materia Penal &lt;/span&gt;]]&lt;span style=&quot;color:black&quot;&gt;(CE) &lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
| style=&quot;background:#CA7FC8; border:3px dotted #464646&quot; | [[Cooperación Política Europea|&lt;span style=&quot;color:black&quot;&gt;Cooperación Política Europea &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;&lt;span style=&quot;color:black&quot;&gt;(CPE) &lt;/span&gt;
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#AD76C9; border-left:3px solid #3C67FF&quot; | [[Política Esterior y de Seguridá Común|&lt;span style=&quot;color:black&quot;&gt;Política Esterior y de Seguridá Común &lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:black&quot;&gt;(PESC) &lt;/span&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#A3C5DC&quot; | ''Órganos ensin consolidar''
| rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#7AA7CB&quot; | [[Xunión Europea Occidental|&lt;span style=&quot;color:black&quot;&gt;Xunión Europea Occidental &lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:black&quot;&gt;(UEO) &lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#7AA7CB; border-top:3px solid #3C67FF&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#AD76C9; border-left:3px solid #3C67FF; border-bottom:3px solid #3C67FF&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:right; background:#7AA7CB; padding-right:3px&quot; | ''Expirado en 2011''
| style=&quot;background:#192192&quot;| &amp;nbsp;
|- style=&quot;line-height:1em&quot;
| style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
| style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
| style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
| style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
| style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
| style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
| style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
| style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
| style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | &amp;nbsp;&lt;!--don't remove &amp;nbsp;--&gt;
| colspan=&quot;9&quot; style=&quot;border-left:1px solid #C7C7C7&quot; | &amp;nbsp;
|}&lt;noinclude&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Ver tamién ==

* [[Derechu de la Unión Europea]]
* [[Tratáu de la Unión Europea]]
* [[Tratáu de Funcionamientu de la Unión Europea]]
* [[Carta de los Derechos Fundamentales de la Unión Europea]]
* [[Historia de la Unión Europea]]
* [[Convención europea]]


{{Tradubot|Tratados constitutivos de la Unión Europea}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Trataos de la Unión Europea]]
[[Categoría:Derechu de la Xunión Europea]]
[[Categoría:Historia de la Xunión Europea]]</text>
      <sha1>iv12qf9411ypet9h2smplssplkyuax2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Víktor Yúshchenko</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155535</id>
    <revision>
      <id>4765761</id>
      <parentid>4761949</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T01:21:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65693" sha1="ik6057c9oj7x6why68be0auoqsfa0wr" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Víktor Andríyovich Yúschenko''' (''Віктор Андрійович Ющенко'', {{nym|paréntesis=non}}) ye un políticu [[Ucraína|ucraín]]. Foi presidente d'esi país ente 2005 y 2010.

Como'l líder informal de la oposición ucraína, foi ún de los candidatos principales nes eleiciones presidenciales d'Ucraína de 2004. Yúschenko llogró la presidencia del país dempués de la segunda vuelta de les eleiciones que se llevaron a cabu per segunda ocasión ente él y el Primer Ministru [[Víktor Yanukóvich]]. La Corte Suprema d'Ucraína decretó qu'una nueva votación tenía de llevase a cabu debíu al ampliu fraude eleutoral que tuvo llugar en favor de Víktor Yanukóvich na votación orixinal. Yúschenko ganó na segunda votación con 55&amp;nbsp;% del votu contra un 44&amp;nbsp;%. Les protestes públiques que se realizaron a raigañu del fraude eleutoral xugaron un rol bien importante na eleición presidencial y llevaron a la [[Revolución Naranxa]] n'Ucraína.

Tres un intentu d'asesinatu nel so contra a finales de 2004 mientres la so campaña eleutoral confirmóse que Yúschenko inxiriera cantidaes peligroses de [[2,3,7,8-tetraclorodibenzo-p-dioxina|TCDD]], la [[dioxina]] más tóxica. Sufrió de desfiguración como resultáu del envelenamientu, pero túvose recuperando adulces dende entós.

Primero que fuera escoyíu presidente, Yúschenko yá cuntaba con una llarga carrera na política ucraína. En 1993 convertir nel Gobernador del Bancu Nacional d'Ucraína y ente 1999 y 2001 foi Primer Ministru.

Dempués de ser depuestu como Primer Ministru, Yúschenko pasó a la oposición en contra del Presidente Leonid Kuchma y fundó ''El nuesu bloque Ucrania'', que nes eleiciones parllamentaries de 2002 convertir nel partíu políticu más popular, con un 23,57&amp;nbsp;% de los votos.

Tres les eleiciones de 2004 nes que Yúshchenko ganó la presidencia, la so alianza nun pudo siguir el so ésitu, consiguiendo solo un 13,95&amp;nbsp;% de los votos en 2006 y un 14,15&amp;nbsp;% de los votos nes eleiciones parllamentaries de 2007. Yúshchenko nun llogró consiguir un puestu pa una segunda ronda mientres les eleiciones presidenciales de 2010, consiguiendo tan solo 5,5&amp;nbsp;% del votu. Nes eleiciones parllamentaries de 2012, Yúshchenko lideró la llista d'eleiciones de La nuesa Ucrania. El partíu consiguió un 1,11&amp;nbsp;% del votu nacional y quedóse ensin representación nel parllamentu.

== Principios ==
Nació'l [[23 de febreru]] de [[1954]] na ciudá de [[Jorúzhivka]], na provincia de [[Sumy|Sumi]], n'Ucraína Oriental, nel senu d'una familia de maestros. El so padre, Andríy Yúschenko lluchó na segunda guerra mundial, acabando encarceláu por miembros militares [[nazis]] como prisioneru de guerra, polo que foi treslladáu a dellos campos de concentración en [[Polonia]] y [[Alemaña]]. La so madre Varvara Yúschenko foi profesora de matemátiques y física en [[Jorúzhivka]]. La rexón de la provincia de [[Sumy|Sumi]] onde nació ye una zona onde l'idioma predominante ye l'ucraín, y esto estremar años dempués na so carrera política una y bones la llingua materna de la mayoría de les sos contrapartes yera'l rusu.&lt;ref name=&quot;BBCProfileYushchenko&quot;&gt;{{cita publicación | títulu=Profile: Viktor Yushchenko | autor=BBC| editorial=BBC| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4035789.stm| fecha=13 de xineru de 2010 |fechaaccesu=30 de payares de 2014|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Graduóse en [[1975]] nel Institutu de Finances y Economía de la ciudá de [[Ternópil]] y en 1984 llogró'l so doctoráu en Finances y Creitu, nel Institutu d'Economía y Xerencia Agrícola.

== Carrera na banca ==
[[Ficheru:Mukacheve 2004 Yushchenko.JPG|left|200px|miniaturadeimagen|Yúschenko aplicó una dura reestructuración de la economía mientres el gobiernu de Kuchma, dándo-y un sólidu sofitu políticu de los pro occidentales]]
De [[1990]] a [[1993]] foi vicepresidente del bancu JSC Agroindustrial Bank Ukraina. En 1993 foi designáu como supervisor del nuevu Bancu Nacional d'Ucraína (NBU), y en 1997 el Parllamentu d'[[Ucraína]] designar dirixente d'esti bancu. Como bancu central, Yúschenko llogra aplazar la introducción de la nueva divisa nacional, la [[grivna]], estableciendo antes un modernu sistema de regulaciones de l'actividá bancaria n'Ucraína. Como'l so gran llogru reconócen-y el detener la hiperinflación de los años 90 y la fortaleza de les finances nacionales mientres la crisis financiera de [[Rusia]] en 1998.

La grivna estabilizóse y fixo notar los sos efeutos beneficiosos sobre'l conxuntu de la economía ucraína, acelerando'l retrocesu de la inflación, amenorgando les calificaciones de riesgu inversor, monetarizando un sistema carauterizáu pol eleváu númberu de transaiciones basaes nel trueque, de la que desdolarizándolo (nos años del karbóvanets, el billete verde convirtiérase nuna moneda abellugo), y faciendo aprucir la economía somorguiada. El nome de Yúschenko diba quedar indeleblemente amestáu a les repercusiones positives de la grivna.

Asímismo, el llabor del gobernador del Bancu Nacional d'Ucraína foi coparticipativa tamién na creación d'un sistema relativamente eficiente de pagos de la delda, nel desbloquéu del diálogu creiticiu col [[FMI]], na privatización del vastu patrimoniu industrial y de la tierra, y na adopción de midíes estraordinaries, como la xubida de los tipos d'interés, l'ampliación de la banda de fluctuación de la grivna con respectu al dólar y restricciones al cambéu de divises, qu'apangaron el fortísimo impautu del fundimientu del rublu en [[1998]]. Esti conxuntu d'actuaciones convirtió a Yúschenko nun personaxe envaloráu nos cenáculos financieros d'Estaos Xuníos y Europa occidental, onde se ganó a pulsu les considerances de monetarista ortodoxu y paladín del llibre mercáu.
&lt;ref&gt;[http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/europa/ucrania/viktor_yushchenko Víktor Yúschenko / Ucrania / Europa / Biografíes Líderes Políticos / Documentación / CIDOB - Fundación CIDOB&lt;!-- Títulu xeneráu por un bot --&gt;]&lt;/ref&gt;

Arriendes del so ésitu nel Bancu Central, Yúschenko foi consideráu pola revista ''[[Global Finance]]'' ún de los máximos espertos financieros del mundu postsoviético.
&lt;ref&gt;[http://www.biografiasyvidas.com/biografia/y/yushenko.htm Biografia de Víktor Yúschenko&lt;!-- Títulu xeneráu por un bot --&gt;]&lt;/ref&gt;

En 1998 defende la so tesis na Academia Nacional Bancaria d'Ucraína y gana el títulu de Doctor n'Economía.

== Carrera política ==
[[Ficheru:Ukraine Presidential Dec 2004 Vote (Yushchenko).png|left|250px|miniaturadeimagen|Intención de votu pa Yúschenko nes eleiciones d'avientu de 2004]]
N'avientu de [[1999]] el Presidente [[Leonid Kuchma]] designar Primer Ministru d'Ucraína. El so gobiernu carauterizar pol fortalecimientu de la economía d'Ucraína comentáu enantes.

Sicasí, les fuercies d'oposición a Leonid Kuchma llogren que'l Parllamentu apruebe un votu de rocea contra Yúschenko, que ye destituyíu en [[2001]].

=== La nuesa Ucraína ===
En 2002 Yúschenko formó'l partíu opositor &quot;Nasha Ukrayina&quot; ([[Nuesa Ucraína]]). Mientres el so mandatu la popularidá d'esti líder carismáticu creció,&lt;ref name=ref_duplicada_1&gt;[https://web.archive.org/web/20080212183253/http://kievukraine.info/president_ukraine.htm President of Ukraine&lt;!-- Títulu xeneráu por un bot --&gt;]&lt;/ref&gt; llogrando un gran númberu de votos nes eleiciones parllamentaries d'esi añu. Sicasí, el númberu de curules llográu nun foi una mayoría absoluta, y los esfuercios pa formar una coalición mayoritaria con otros partíos fracasaron. {{ensin referencies|fecha=setiembre de 2011}}

En 2001, tanto Yúshchenko como [[Yulia Tymoshenko]] alcordaren crear un bloque opositor ampliu en contra del oficialista [[Leonid Kuchma]] pa poder ganar les eleiciones de 2004.&lt;ref name=CarnIP/&gt;

A finales de 2002 Yúshchenko, [[Oleksandr Moroz]] (Partíu Socialista d'Ucraína), [[Petro Symonenko]] ([[Partíu Comunista d'Ucraína]]) y Yulia Tymoshenko (Bloque Yulia Tymoshenko) emitieron una declaración conxunta sobre &quot;l'empiezu d'un estáu de revolución n'Ucraína&quot;. Anque los comunistes retirar de la coalición, y magar que Symonenko opúnxose primero a que solo un candidatu de l'alianza presentar a les eleiciones presidenciales de 2004, los otros trés partíos caltuviéronse como aliaos&lt;ref name=&quot;Ref_y&quot;&gt;[https://books.googlenl/books?id=Wp7VKL4p7kQC&amp;pg=PA117&amp;dq=Tymoshenko+Moroz+Presidential+candidate+2004&amp;client=firefox-a#v=onepage&amp;q=Tymoshenko%20Moroz%20Presidential%20candidate%202004&amp;f=false Understanding Ukrainian Politics: Power, Politics, and Institutional Design] by [[Paul D'Anieri]], [[M.E. Sharpe]], 2006, ISBN 0-7656-1811-7; ISBN 978-0-7656-1811-5, page 117&lt;/ref&gt; hasta xunetu de 2006.&lt;ref name=&quot;Ref_f&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5169068.stm Ukraine coalition born in chaos], [[BBC News]] (July 11, 2006)&lt;/ref&gt;

El 2 de xunetu de 2004 Nuesa Ucraína y el Bloque Yulia Tymoshenko fundaron ''Fuercia del Pueblu'', una coalición que tenía como oxetivu detener &quot;el procesu destructivu que sía convertíu nuna carauterística d'Ucraína como resultáu de les autoridaes nel gobiernu&quot;, cuando'l Presidente Kuchma y el Primer Ministru [[Víktor Yanukóvich]] atopar nel poder n'Ucraína. El pautu incluyía una promesa per parte de Víktor Yúshchenko de nomar a Tymoshenko como Primer Ministru en casu de que Yúshchenko ganara les eleiciones presidenciales d'ochobre de 2004.&lt;ref name=&quot;CarnIP&quot;&gt;[https://books.googlenl/books?id=X0PAQrsx-6YC&amp;pg=PA34&amp;dq=Force+of+the+people+Tymoshenko&amp;client=firefox-a#v=onepage&amp;q=Force%20of%20the%20people&amp;f=false ''Revolution in Orange: The Origins of Ukraine's Democratic Breakthrough''] by [[Anders Aslund]] and [[Michael A. McFaul]], [[Carnegie Endowment for International Peace]], 2006, ISBN 0-87003-221-6; ISBN 978-0-87003-221-9&lt;/ref&gt;

Yúshchenko yera consideráu por munchos como'l líder políticu moderáu de la oposición anti-Kuchma, una y bones los otros partíos políticos teníen menos influyencia y cuntaben con menos curules nel parllamentu. Ente 2001 y 2004, el so ranking de popularidá en munches encuestes yera más altu que'l del Presidente Kuchma. Sicasí, n'encuestes posteriores a la so eleición en 2004, la so popularidá esbarrumbar por debaxo del 4&amp;nbsp;%.&lt;ref name=&quot;Ref_g&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20090819012221/http://www.ukranews.com/eng/article/215119.html Socis Poll: &quot;25% Of Ukrainians Prepared To Support Yanukovych For President, 20.5% To Vote For Tymoshenko&quot;], ''Ukrainian News'' (August 17, 2009)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref_2009&quot;&gt;{{Obra citada|títulu=Surviving the Crisis in Ukraine (Forum Video)|url=http://www.americanprogress.org/issues/2009/07/ukraine_event.html|obra=[[Center for American Progress]]|fecha=30 de xunetu de 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref_2009a&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.kyivpost.comblogsbloggers/tarasgkuzio/5121|títulu=With or without Baloha, Yushchenko is unelectable |fechaaccesu=28 de mayu de 2009|fecha=28 de mayu de 2009|obra=[[Taras Kuzio]]|editorial=[[Kyiv Post]]}} {{Dead link |fecha=September 2010|bot=H3llBot}}&lt;/ref&gt;

Nes eleiciones parllamentaries de marzu de 2006, el partíu Nuesa Ucraína, lideráu pol Primer Ministru Yuriy Yekhanúrov, recibió menos del 14&amp;nbsp;% del votu nacional, quedando en tercer llugar detrás del Partíu de Rexones y el Bloque Yulia Tymoshenko. Nuna encusta realizada por Sofia Social Research Centre ente'l 27 de xunetu y el 7 d'agostu de 2007, más del 52&amp;nbsp;% de los encuestaos dijero que nun confiaben en Yúshchenko.&lt;ref name=&quot;Forua_110055&quot;&gt;{{cita publicación |url=http://en.for-ua.com/news/2007/08/15/110055.html|títulu=Half of Ukrainians ready to deprive Yushchenko of presidency|editorial=ForUm News agency|fecha=15 d'agostu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070929120717/http://en.for-ua.com/news/2007/08/15/110055.html |fechaarchivu=29 de setiembre de 2007}}&lt;/ref&gt;

=== Eleiciones presidenciales de 2004 ===
En 2004, cuando se taba terminando'l periodu del Presidente Kuchma, Yúshchenko anunció la so candidatura a la presidencia como independiente. El so principal rival foi'l Primer Ministru [[Víktor Yanukóvich]]. Dende'l so primer periodu como Primer Ministru, Yúshchenko modernizara un pocu la so plataforma política, añadiendo una alianza social y otros eslogans lliberales a idees más antigües sobre integración europea, incluyendo l'ingresu d'Ucraína a la OTAN y la llucha contra la corrupción. Los siguidores de Yúshchenko taben entamaos na coalición eleutoral &quot;Syla Narodu&quot; (&quot;Poder pal Pueblu&quot;), qu'él lideró xunto a los sos aliaos, cola so coalición Nuesa Ucraína como la principal fuercia.

Yúshchenko desenvolvió la so campaña con comunicación de frente colos votantes yá que gobiernu torgaba que la mayoría de les canales de televisión ufierten tiempu nel aire equitativo a tolos candidatos.&lt;ref name=&quot;hrw_open_letter&quot;&gt;{{cita web |url=http://hrw.org/press/2002/12/ukraine1203ltr.htm|títulu=Open Letter to the Speaker of the Verhkovna Rada of Ukraine Volodymyr Lytvyn and Deputies of the Verkhovna Rada of Ukraine|nome=Elizabeth|apellíu=Andersen|editorial=[[Human Rights Watch]]|fecha=3 d'avientu de 2002}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;temniki&quot;&gt;{{cita publicación|url=http://www.pravda.com.ua/archive/2004/july/6/3.shtml|títulu=Temniki. Non comments|fecha=6 de xunetu de 2004|editorial=[[Ukrayinska Pravda]]|idioma=Ukrainian|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070930201117/http://www.pravda.com.ua/archive/2004/july/6/3.shtml|fechaarchivu=30 de setiembre de 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930201117/http://www.pravda.com.ua/archive/2004/july/6/3.shtml|archivedate=2007-09-30|fechaaccesu=2018-10-14}} Requests from Administration of President Kuchma to media.&lt;/ref&gt; Mentanto, el so rival, Yanukóvich, apaecía en forma frecuente nes noticies ya inclusive acusó a Yúshchenko, que'l so padre foi un soldáu del Exércitu Coloráu que tuvo presu nel Auschwitz, de ser &quot;un [[nazi]],&quot;&lt;ref name=&quot;nazi_billboard&quot;&gt;{{cita publicación|url=http://www.ukrweekly.com/Archive/2003/460306.shtml|títulu=Hard lessons for Our Ukraine in Donetsk|nome=Jan|apellíu=Maksymiuk|editorial=The Ukrainian Weekly|fecha=16 de payares de 2003|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070930033248/http://www.ukrweekly.com/Archive/2003/460306.shtml|fechaarchivu=30 de setiembre de 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930033248/http://www.ukrweekly.com/Archive/2003/460306.shtml|archivedate=2007-09-30|fechaaccesu=2018-10-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auschwitz&quot;&gt;{{cita publicación |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4215101.stm|títulu=Yushchenko's Auschwitz connection|nome=Malcolm|apellíu=Haslett|editorial=BBC News|fecha=28 de xineru de 2005}}&lt;/ref&gt; inclusive cuando Yúshchenko viviegamente trataba de comunicase cola comunidá xudía d'Ucraína y dizse que la so madre arriesgó la so vida al despintar a trés neñes xudíes per un añu y mediu mientres la Segunda Guerra Mundial.&lt;ref name=&quot;Ref_h&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110106174847/http://www.kyivpost.com/news/opinion/op_ed/detail/44324/ The Jewish card in Russian operations against Ukraine], [[Kyiv Post]] (June 30, 2009)&lt;/ref&gt;

==== Envelenamientu con dioxina ====
[[Ficheru:Viktor Yuschenko.jpg|miniaturadeimagen|Yushchenko na Universidá d'Ámsterdam, con cloracné como resultáu del so envelenamientu por [[2,3,7,8-tetraclorodibenzo-p-dioxina|TCDD]] [[dioxina]] (2006).]]
La campaña eleutoral foi de cutiu negativa y violenta. Yúshchenko carecióse gravemente a principios de setiembre de 2004. Foi lleváu a la clínica Rudolfinerhaus en Viena pa recibir tratamientu y foi diagnosticáu pancreatitis aguda, acompañada de cambeos edematosos intertisciales, por cuenta de una seria infeición viral y sustancies químiques que de normal nun son atopaes en productos comestibles. Yúshchenko alegó que fuera envelenáu por axentes del gobiernu. Depués de la so enfermedá, la so cara se desfiguró: tenía [[ictericia]], taba enchida y llena de marques.

El toxicólogu británicu John Henry del Hospital St Mary de Londres declaró que los cambeos na cara de Yúshchenko deber al [[cloracné]], que resulta d'envelenamientu per dioxina.&lt;ref name=&quot;BBC: Yushchenko and the poison theory&quot;&gt;{{cita publicación | títulu = Yushchenko and the poison theory | editorial = BBC News | fecha = 11 d'avientu de 2004 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/4041321.stm }}&lt;/ref&gt; El toxicólogu neerlandés Bram Brouwer tamién indicó que los cambeos na so apariencia yeren el resultáu de cloracné, y atoparon que los niveles de dioxina nel sangre de Yúshenko yeren de 6.000 vegaes más de lo normal.&lt;ref name=&quot;CBS: Yushchenko: Live And Carry On&quot;&gt;{{cita publicación | títulu = Yushchenko: 'Live And Carry On' | editorial = CBS News | fecha = 30 de xineru de 2005 | url = http://www.cbsnews.com/stories/2005/01/28/60minutes/main670103.shtml }}&lt;/ref&gt;

El 11 d'avientu, el Dr. Michael Zimpfer de la clínica Rudolfinerhaus declaró que Yúshchenko inxiriera [[2,3,7,8-tetraclorodibenzo-p-dioxina|TCDD]] y tenía 1.000 vegaes más la concentración avezada nel so cuerpu.&lt;ref name=&quot;CNN: Doctors: Yushchenko was poisoned&quot;&gt;{{cita publicación |nome=Jill |apellíu=Dougherty |títulu=Doctors: Yushchenko was poisoned |url=https://www.cnn.com/2004/WORLD/europe/12/11/yushchenko.austria/index.html |editorial=CNN |fecha=11 d'avientu de 2004 |fechaaccesu=2 d'abril de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070218082557/https://www.cnn.com/2004/WORLD/europe/12/11/yushchenko.austria/index.html |fechaarchivu=18 de febreru de 2007 }}&lt;/ref&gt; Non toos na comunidá médica taben acordies con el diagnósticu,&lt;ref name=&quot;BBC: Yushchenko and the poison theory&quot; /&gt; incluyendo'l mesmu direutor médicu de la clínica, el Dr. Lothar Wicke, quién indicó que nun había evidencia d'envelenamientu amás de la presencia d'un cloracné severu na cara de Yúshchenko, ya indicó que se vio obligáu a arrenunciar por cuenta de esti desalcuerdu.&lt;ref name=&quot;Pancevski2005&quot;&gt;{{cita publicación | títulu = I received death threats, says doctor who denied that Ukrainian leader was poisoned | apellíu = Pancevski | nome = Bojan | editorial = The Daily Telegraph | fecha = 26 de marzu de 2005 | url = http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/ukraine/1486554/I-received-death-threats-says-doctor-who-denied-that-Ukrainian-leader-was-poisoned.html }}&lt;/ref&gt; Wicke tamién dixo que fuera amenazáu por asociaos de Yúshchenko.&lt;ref name=&quot;Lackner2004&quot;&gt;{{cita publicación | títulu = Kiewer Wahlkampf in Wien | nome = Erna | apellíu = Lackner | editorial = Frankfurter Allgemeine Zeitung | fecha = 12 d'avientu de 2004 | url = http://www.faz.net/s/RubFC06D389EE76479Y9Y76425072B196C3/Doc~Y59675C4F26154B449C7AF64B82F9A549~ATpl~Ecommon~Scontent.html }}&lt;/ref&gt; Les declaraciones de Wicke llevaron a dalgunos a cuestionar la honestidá y los motivos de Yúshchenko.&lt;ref name=&quot;Rosenthal2004&quot;&gt;{{cita web |apellíu=Rosenthal |nome=John | títulu = The Strange Case of Dr. Wicke or Questions Surrounding the Alleged Poisoning of Viktor Yushchenko | fecha = 13 d'avientu de 2004 | obra = Transatlantic Intelligencer | url = http://trans-int.blogspot.com/2004/12/strange-case-of-dr-wicke-or-questions.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Raimondo2004&quot;&gt;{{cita web |apellíu=Raimondo | nome = Justin | títulu = The Yushchenko 'Poison Plot' Fraud | fecha = 15 d'avientu de 2004 | obra = Antiwar.com | url = http://www.antiwar.com/justin/?articleid=4164 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nagle2004&quot;&gt;{{cita web |apellíu=Nagle | nome = Chad | títulu = Did Yushchenko Poison Himself? | fecha = 20 d'avientu de 2004 | obra = CounterPunch | url = http://www.counterpunch.org/nagle12202004.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080819005213/http://www.counterpunch.org/nagle12202004.html |fechaarchivu=19 d'agostu de 2008 }}&lt;/ref&gt;

Munchos fixeron la conexón del envelenamientu de Yúshchenko a una cena con un grupu de funcionarios ucraínos (ente ellos Volodýmyr Satsyuk) que tuvo llugar el 5 de setiembre.&lt;ref name=&quot;BBC: Yushchenko and the poison theory&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;CBS: Yushchenko: Live And Carry On&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;CNN: Doctors: Yushchenko was poisoned&quot; /&gt;

Dende 2005, Yúshchenko recibió tratamientu por un grupu de doctores lideraos pol Profesor Jean Saurat nel Hospital de la Universidá de Xénova.&lt;ref name=&quot;Ref_2005&quot;&gt;{{cita publicación | títulu = Doctor: Yushchenko in 'very good' health | obra=USA Today | fecha = 18 de xunetu de 2005 | url = http://www.usatoday.com/news/world/2005-07-18-yushchenko_x.htm }}&lt;/ref&gt; L'analís de los fluyíos corporales de Yúshchenko aprovieron información útil ya importante sobre la toxicocinética del TCDD y los sos metabolitos.&lt;ref name=&quot;Sorg2009&quot;&gt;{{cita publicación |autor=O Sorg, M Zennegg, P Schmid, R Fedosyuk, R Valikhnovskyi, O Gaide, V Kniazevych, J-H Saurat |títulu=2,3,7,8-tetrachlorodibenzo-p-dioxin (TCDD) poisoning in Victor Yushchenko: identification and measurement of TCDD metabolites |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_october-3-9-2009_374_9696/page/1179 |publicación=The Lancet |volume=374 |añu=2009 |doi=10.1016/S0140-6736(09)60912-0 |páxines=1179–85 |pmid=19660807 |númberu=9696}}&lt;/ref&gt;

En xunu de 2008, David Zhvania, un ex aliáu políticu de Yúshchenko y ex Primer Ministru del primer gobiernu de Tymoshenko, alegó nuna entrevista cola BBC&lt;ref name=&quot;Ref_2008&quot;&gt;{{cita web |url= http://unian.net/eng/news/news-254731.html |títulu= Zhvania: results of expertises on case of Yushchenko's poisoning were falsified |editorial= [[UNIAN]] |fecha=6 d'abril de 2008 |fechaaccesu=11 de febreru de 2010}}&lt;/ref&gt; de que Yúshchenko nun fuera envelenáu en 2004 y que los resultaos de llaboratoriu del casu fueren falsificaos.

El mesmu Yúshchenko implicara a David Zhvania, el padrín de dos de los sos fíos, de tar arreyáu nel so envelenamientu por dioxina.&lt;ref name=&quot;Bill2009&quot;&gt;{{cita web |títulu=Ukraine president blames former ally for poisoning |url= http://blog.cleveland.com/pdextra/2008/07/ukraine_president_blames_forme.html |autor= Bill Meyer |fecha= 24 de xunetu de 2009 |fechaaccesu=11 de febreru de 2010}}&lt;/ref&gt;

=== Revolución Naranxa ===
[[Ficheru:Ukraine Juschtschenko Wiktor 1.jpg|left|250px|miniaturadeimagen|Yúschenko mientres una manifestación de protesta pol fraude eleutoral (payares de 2004).]]
Yá cola so cara desfigurado pola dioxina, les eleiciones presidenciales de primera vuelta fueron pautaes pal [[31 d'ochobre]] de [[2004]], con una alianza pro-occidental ente Yúschenko del [[Bloque Nuesa Ucraína- Autodefensa Popular|Bloque Nuesa Ucraína]] y [[Yulia Timoshenko]] del [[Bloque Yulia Timoshenko|Bloque Batkivshchina]].,&lt;ref name=ref_duplicada_1 /&gt; el pro rusu y candidatu oficial [[Víktor Yanukóvich]] del ''Partíu de les Rexones''. El resultáu de primera vuelta dio la victoria a Yúschenko col 39,87&amp;nbsp;% sobre Yanukóvich col 39,32&amp;nbsp;% magar les irregularidaes presentaes y los actos de corrupción.

Pa la segunda vuelta Yúschenko recibió'l sofitu del Partíu Socialista y Yanukóvich el sofitu del Partíu Comunista, siendo realizada'l [[21 de payares]], calificaes como un inmensu fraude polos organismos internacionales por cuenta de les innumberables irregularidaes y actos de corrupción. El 23 de payares los partidarios de Yúschenko salen a les cais a protestar. Na Maidán Nezalézhnosti ([[Plaza de la Independencia (Kiev)|Plaza de la Independencia]]) de Kiev yá había 500.000 protestantes, y los mítines estender a otres ciudaes, paralizando los órganos de poder y del gobiernu.

N'avientu axuntáronse'l presidente Kuchma, Yúschenko y Yanukóvich p'apautar unos nuevos comicios, que seríen realizaos el [[26 d'avientu]], invalidándose los comicios del 21 de payares. Les nueves eleiciones, calificaes como llimpies y trasparentes dieron la victoria a Yúschenko col 52&amp;nbsp;% de los votos sobre un 44&amp;nbsp;% de Yanukóvich.

== Presidencia ==

=== Inauguración ===
Yúshchenko foi inauguráu como Presidente d'Ucraína a les 12pm ([[Eastern European Summer Time|hora de Kiev]]) el 23 de xineru de 2005.&lt;ref&gt;Ukraine: A History [https://books.google.com/books?id=ktyM07I9HXwC&amp;pg=PT602&amp;lpg=PT602&amp;dq=23+january+Orange+Revolution+to+its+peaceful+conclusion.&amp;source=bl&amp;ots=y5UbC2YMV7&amp;sig=vPH11TDPiIe5Zy_LQhC3VlJvFjs&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ei=g0A5UcLvNoHcOaK9gfgM&amp;ved=0CEQQ6AEwAw 4th Edition] by [[Orest Subtelny]], [[University of Toronto Press]], 2009, ISBN 1442609915&lt;/ref&gt; Al eventu asistieron numberosos dignatarios estranxeros, incluyendo:

* [[Arnold Rüütel]], [[Presidente d'Estonia]]
* [[Adrienne Clarkson]], [[Gobernador Xeneral de Canadá]]
* [[Vaira Vīķy-Freiberga]], [[Presidente de Letonia]]
* [[Vladimir Voronin]], [[Presidente de Moldavia]]
* [[Aleksander Kwaśniewski]], [[Presidente de la República de Polonia|Presidente de Polonia]]
* [[Traian Băsescu]], [[Presidente de Rumanía]]
* [[Ivan Gašparovič]], [[Presidente d'Eslovaquia]]
* [[Ferenc Mádl]], [[Presidente d'Hungría]]
* [[Artur Rasizade]], [[Primer Ministru d'Azerbaixán]]
* [[Jan Peter Balkenende]], [[Primer Ministru de los Países Baxos]]
* [[Jaap de Hoop Scheffer]], [[Secretariu Xeneral de la OTAN]]
* [[Nino Burjanadze]], Voceru del [[Parllamentu de Xeorxa]]
* [[Artūras Paulauskas]], Voceru del [[Seimas]] (Parllamentu de [[Lituania]])
* [[Colin Powell]], [[Secretariu d'Estáu de los Estaos Xuníos]]
* [[Vuk Drašković]], Ministru de Rellaciones Esteriores de [[Serbia y Montenegro]]
* [[Serguéi Mirónov]], Presidente del [[Conseyu de la Federación]] de [[Rusia]]&lt;ref name=SMCPBBCVY&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4200587.stm Yushchenko woos sceptical Russia], [[BBC News]] (24 de xineru de 2005)&lt;/ref&gt;
* Invitáu especial [[Václav Havel]], ex [[Presidente de Chequia]]

=== Presidencia ===
Los primeros 100 díes del naciente gobiernu ([[23 de xineru]] al [[1 de mayu]] de [[2005]]) tuvieron marcaos pola espulsión de delles persones de los cargos de gobiernu. La so compañera de fórmula [[Yulia Timoshenko]] foi nomada primer ministra, depués ratificada nel parllamentu. [[Oleksandr Zínchenko]] foi nomáu primer secretariu d'estáu y [[Petró Poroshenko]] como secretariu de la defensa.

En 2005, Yúshchenko amosóse confiáu, prometiendo resolver el casu [[Georgiy Gongadze|Gongadze]] pa quitar a la [[Flota del Mar Negru]] de Rusia.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Nicholas |url=http://news.kievukraine.info/2005/12/ukraine-raises-russias-black-sea-fleet.html |títulu=Kiev Ukraine News Blogue: Ukraine Raises Russia's Black Sea Fleet Issue in Gas Row |editorial=News.kievukraine.info |fecha=20 d'avientu de 2005 |fechaaccesu=16 de marzu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140316231546/http://news.kievukraine.info/2005/12/ukraine-raises-russias-black-sea-fleet.html |fechaarchivu=2014-03-16 }}&lt;/ref&gt;

N'agostu de [[2005]], Yúschenko sofitó a [[Xeorxa]] y el so presidente [[Mijeíl Saakashvili]] na firma de la Declaración de Borjomi, qu'aboga pola creación d'una institución de cooperación internacional llamada Comunidá d'Opción Democrática, p'axuntar a les democracies y les democracies incipientes na rexón alredor del [[mar Bálticu]], [[mar Negru]] y el [[Caspio]]. La primer xunta de los presidentes y líderes p'aldericar los CDC llevar a cabu'l [[1 d'avientu]] de [[2005]] en [[Kiev]].

=== Despidu de miembros de la Revolución Naranxa ===
El [[8 de setiembre]] de [[2005]] Yúschenko despidió del so gobiernu a dellos funcionarios del gabinete, ente ellos a Timoshenko por acusaciones de fraude nes sos xestiones.

El [[9 de setiembre]], l'actuación del nuevu primer ministru [[Yuri Yejanúrov]] trató de formar un nuevu gobiernu.&lt;ref name=&quot;Ref_k&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4228650.stm Ukraine leader to build new team] 9 de setiembre de 2005 (n'inglés)&lt;/ref&gt; Les eleiciones de la Rada Suprema pa escoyer el parllamentu fueron llevaes a cabu'l [[26 de marzu]] de [[2006]] con una aparente división nel senu del gobiernu. El resultáu dio una clara victoria al partíu opositor de les Rexones lideráu por Yanukóvich col 32&amp;nbsp;% de los votos y 186 escaños ente que'l partíu Timoshenko facer col 22&amp;nbsp;% de los votos y el bloque de La nuesa Ucraína de Yúschenko sacó'l 14&amp;nbsp;%. Pa poder facer gobiernu, el bloque Timoshenko y Nuesa Ucraína xunir en coalición col partíu Socialista pa facese cola mayoría y escoyer a Timoshenko como Primer Ministru.

Sicasí, el partíu Socialista rompió'l pautu y decidió sofitar al Partíu de les Rexones, faciéndose cola mayoría. N'agostu de [[2006]], Yúschenko nomó al so rival d'antaño na carrera presidencial, [[Víktor Yanukóvich]], pa ser el nuevu Primer Ministru. Esto foi consideráu polo xeneral como indicadores d'un acercamientu con Rusia.&lt;ref name=&quot;Ref_l&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5242860.stm Ukraine comeback kid in new deal] 4 d'agostu de 2006 (n'inglés)&lt;/ref&gt;

=== Primer disolución del Parllamentu ===
[[Ficheru:Moroz Yushchenko.jpg|derecha|220px|miniaturadeimagen|Yúschenko nuna sesión de l'asamblea socialista ucraína.]]
El [[2 d'abril]] de [[2007]], Yúschenko robló un decretu pa eslleir el parllamentu y convocar eleiciones antemanaes.&lt;ref name=&quot;Ref_2007&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.iht.com/articles/2007/04/02/europe/web0204-kiev.php|títulu=Ukraine president dissolves Parliament and calls for elections|obra=[[International Herald Tribune]]|fecha=2 d'abril de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071012163018/http://iht.com/articles/2007/04/02/europe/web0204-kiev.php |fechaarchivu=12 d'ochobre de 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref_2007a&quot;&gt;{{cita web |url=http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=264%2F2007|títulu=On stopping ahead of schedule powers of Verhovna Rada of Ukraine|obra=Order of President of Ukraine|fecha=2 d'abril de 2007|idioma=Ukrainian}}&lt;/ref&gt; Dalgunos consideraron que la orde de disolución yera illegal, porque nenguna de les condiciones detallaes nel artículu 90 de la [[Constitución d'Ucraína]] por que'l presidente pudiera eslleir la llexislatura cumpliérase. La oposición del parllamentu pidió al tribunal derogar la midida, alegando violaciones constitucionales. Mentanto, el Parllamentu siguió axuntándose y prohibióse-y el financiamientu de cualesquier nueva eleición n'espera de la decisión de la Corte Constitucional.&lt;ref name=&quot;Ukranews&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.ukranews.com/eng/article/112528.html|títulu=Supreme Court Restores Stanik As Constitutional Court Judge|editorial=Ukrainian News agency|fecha=27 de marzu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080509123552/http://www.ukranews.com/eng/article/112528.html |fechaarchivu=9 de mayu de 2008}}&lt;/ref&gt;

Les nueves eleiciones antemanaes pa escoyer parllamentu llevar a cabu'l [[30 de setiembre]] de [[2007]]. El resultáu eleutoral foi bien paecíu al del añu anterior. El partíu de les Rexones facer col 34% ente que'l Bloque Timoshenko llograba'l 30% y l'alianza Nuesa Ucraína sacaba'l 15%. Esta vegada, la coalición gobernante llogróse facer col partíu socialista, calificando colos 2/3 necesarios pa formar gobiernu. Timoshenko yera electa Primer Ministru'l 18 d'avientu.

=== Segunda disolución del parllamentu ===
Yúschenko de nuevu trató d'eslleir el Parllamentu'l [[9 d'ochobre]] de [[2008]], anunciando eleiciones parllamentaries pal [[7 d'avientu]]. La so propia coalición nun lu acompañó nesta midida. Más tarde, nes eleiciones, Timoshenko sería reelixida como candidata de l'alianza oficialista Bloque de La nuesa Ucrania.&lt;ref name=&quot;Ref_m&quot;&gt;{{cita web |url=http://in.reuters.com/article/worldNews/idINIndia-35872120081009 |títulu=reuters.com, Ukraine president sets parliament election for Dec 7 |editorial=In.reuters.com |fechaaccesu=16 de marzu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190403120913/https://in.reuters.com/article/worldNews/idINIndia-35872120081009 |fechaarchivu=2019-04-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref_n&quot;&gt;[http://www.dw.de/ukraine-dissolves-parliament-ahead-of-new-elections/a-3700684 Ukraine dissolves parliament ahead of new elections]&lt;/ref&gt; Finalmente, la midida de derogar los poderes del parllamentu foi refugada pol tribunal.

N'avientu de 2008, depués d'una revuelta de dellos miembros del Partíu de Autodefensa del Pueblu de La nuesa Ucrania, formóse una nueva coalición ente los miembros del Bloque de Autodefensa del Pueblu Nuesa Ucraína (AD-NU), el Bloque de Yulia Tymoshenko (BYuT), y el Bloque Lytvyn (BL), amontando'l tamañu de la coalición gubernamental con 20 miembros. Yúshchenko al responder a les entrugues de los periodistes dixo, &quot;El fechu esta en qu'esta supuesta coalición foi formada sobre les bases de corrupción política, esta coalición va poder trabayar solu si'l Partíu Comunista xunir a ellos. Al falar d'una coalición d'esti tipu, ye inclusive más penosu&quot;. Victor Yúshchenko tamién indicó que'l deséu de Yulia Tymoshenko de caltener el so puestu como Primer Ministru yera'l principal motivu pa crear la coalición y qu'él quería espulsar a los parllamentarios de AD-NU que sofitaron la creación d'esta coalición.&lt;ref name=&quot;Ref_o&quot;&gt;[http://www.unian.net/eng/news/news-290621.html Yushchenko wants to expel lawmakers who supported coalition], [[UNIAN]] (17 December 2008)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref_p&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20090721030947/http://www.ukranews.com/eng/article/169570.html Yuschenko Advocates Expulsion Of Our Ukraine People's Union MPs That Support Coalition], Ukrainian News Agency (17 December 2008)&lt;/ref&gt;

Yúshchenko alegó en marzu de 2009 que los sos conflictos con Tymoshenko nun se debíen a diferencies personales sinón al fechu de que les reformes constitucionales de 2004 quedaron incompletes.&lt;ref name=&quot;Ref_q&quot;&gt;[http://www.interfax.com.ua/eng/main/10232/ Yuschenko describes his relations with Tymoshenko an internal affair], [[Interfax|Interfax-Ukraine]] (March 29, 2009)&lt;/ref&gt;

Pal 23 de xunetu de 2009, so los términos de la Constitución d'Ucraína'l presidente nun podía eslleir el parllamentu mientres los últimos seis meses del so periodu de cinco años, que expiraba el 23 de xunu de 2010.

== Eleiciones presidenciales de 2010 ==
{{AP|Eleiciones presidenciales d'Ucraína de 2010}}
El [[10 de payares]] de [[2009]], Víktor Yúschenko, foi nomáu pa un segundu mandatu como presidente, pa les eleiciones celebraes el [[17 de xineru]] de [[2010]].&lt;ref name=&quot;Ref_r&quot;&gt;{{cita web |url=http://en.for-ua.com/news/2009/10/27/130321.html|títulu=Yushchenko registered as a nominee for presidential election |fechaaccesu=27 d'ochobre de 2009|editorial=ForUm |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091103171534/http://en.for-ua.com/news/2009/10/27/130321.html |fechaarchivu=3 de payares de 2009}}&lt;/ref&gt; A finales de payares de 2009 dixo que dexaría la política depués del so segundu mandatu.&lt;ref name=&quot;Ref_s&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110124131446/http://www.kyivpost.com/news/politics/detail/53808/ Panorama: Yushchenko will leave politics after second term], [[Kyiv Post]] (November 28, 2009)&lt;/ref&gt; Acometió mientres tola so campaña duramente contra la so antigua aliada Timoshenko y contra Yanukóvich.&lt;ref name=&quot;Ref_t&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20091123070533/http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/53327/ Yushchenko: Ukraine's independence, sovereignty currently jeopardized], [[Kyiv Post]] (November 21, 2009)&lt;/ref&gt;

Na primer ronda d'eleiciones que tuvieron llugar el [[17 de xineru]] de [[2010]], Yúschenko llogró un deshonroso 5,45% de los votos, y foi esaniciáu pa la segunda vuelta.&lt;ref name=&quot;Ref_v&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100121145235/http://www.kyivpost.com/news/politics/detail/57325 TABLE-Ukraine's presidential election results], [[Kyiv Post]] (xineru 18, 2010)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref_o&quot;/&gt; La so resultancia convertir nel peor pa un presidente que gobernó un país na historia. Finalmente, el resultáu eleutoral dio la victoria a [[Víktor Yanukóvich]].&lt;ref name=&quot;Ref_w&quot;&gt;[http://www.trud.ru/article/19-01-2010/235109_komu_dostanetsja_trezubets.html Кому достанется трезубец] // Trud, 19 xineru 2010&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref_x&quot;&gt;[http://www.regnum.ru/news/1243308.html Ющенко войдет в мировую историю со своим результатом на выборах] // Regnum, 17 xineru 2010&lt;/ref&gt;

Yúshchenko indicó que siguiría defendiendo la democracia n'Ucraína&lt;ref name=&quot;Ref_y&quot;/&gt; y que quería tornar a la presidencia.&lt;ref name=&quot;Ref_z&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100124073930/http://www.kyivpost.com/news/politics/detail/57789/ Yushchenko says he's quitting presidential post in order to return], [[Kyiv Post]] (xineru 22, 2010)&lt;/ref&gt;

El 22 de xineru de 2010, como presidente saliente, Yúshchenko anunció oficialmente que la rehabilitación d'una de les figures más controversiales d'Ucraína de la posguerra, el líder ultranacionalista [[Stepán Bandera]] y dio-y el títulu d'Héroe d'Ucraína.&lt;ref&gt;{{lang-uk| [https://web.archive.org/web/http://www.president.gov.ua/ru/documents/10353.html УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАИНЫ № 46/2010: О присвоении С.Бандере звания Герой Украины]. President of Ukraine. Retrieved xineru 22, 2010.}}&lt;/ref&gt; Operando na rexón occidental d'Ucraína conocida como [[Galitzia]] dende los años 1930 a los años 1950, la organización militar de Bandera adoptó los típicos símbolos fascistes ya idees racistes en boga que promovían el xovinismu étnicu y la pureza racial p'algamar el so oxetivu de crear un estáu ucraín independiente.&lt;ref&gt;[[Mark Ames]]: [http://www.thenation.com/article/hero-orange-revolution-poisons-ukraine The Hero of the Orange Revolution Poisons Ukraine - Non politician has ever suffered a more humiliating rejection than the former leader of Ukraine's Orange Revolution and its current sitting president, Viktor Yushchenko] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160504093213/http://www.thenation.com/article/hero-orange-revolution-poisons-ukraine/ |date=2016-05-04 }}, [[The Nation (Estaos Xuníos)|The Nation]], March 1, 2010&lt;/ref&gt; La decisión de Yúshchenko darréu causó conmoción y foi condergada pol Parllamentu Européu, y organizaciones ruses, polaques y xudíes,&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://english.ruvr.ru/2010/01/26/3851355.html| títulu = Russia condemns Yushchenko for declaring Bandera a Hero of Ukraine| fecha = 26 de xineru de 2010 |fechaaccesu=3 de mayu de 2012| editorial = Voice of Russia |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121114102737/http://english.ruvr.ru/2010/01/26/3851355.html |fechaarchivu=14 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wiesenthal Center&quot;&gt;[http://www.wiesenthal.com/site/apps/nlnet/content2.aspx?c=lsKWLbPJLnF&amp;b=5711859&amp;ct=7922775], [[Simon Wiesenthal Center]] (xineru 28, 2010)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Student Union of French Jews&quot;&gt;[http://fr.rian.ru/world/20100201/185969329.html] Student Union of French Jews, (February 1, 2010)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |nome=Eleonora |apellíu=Narvselius |títulu=The ‘Bandera Alderica': The Contentious Legacy of World War II and Liberalization of Collective Memory in Western Ukraine |publicación=Canadian Slavonic Papers |volume=54 |númberu=3–4 |añu=2012 |páxines=469–490 |issn=0008-5006 }}&lt;/ref&gt; y foi declarada illegal pol siguiente gobiernu ucraín y por una decisión de les cortes n'abril de 2010. En xineru de 2011, la rehabilitación foi anulada en forma definitiva.&lt;ref name=&quot;president.gov.ua&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120306063231/http://www.president.gov.ua/news/19103.html Рішенням суду президентський указ «Про присвоєння С.Бандері звання Герой України» скасовано], President.gov.ua. Retrieved xineru 16, 2011.&lt;/ref&gt;

Na segunda ronda de les eleiciones presidenciales n'Ucraína, Yúshchenko nun sofitó a nengún de los dos candidatos, [[Víktor Yanukóvich]] o [[Yulia Tymoshenko]].&lt;ref name=&quot;Ref_aa&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100127014644/http://www.kyivpost.com/news/politics/detail/57833/ Yushchenko not to support either candidate in runoff], [[Kyiv Post]] (xineru 23, 2010)&lt;/ref&gt;

Yúshchenko atribuyó los sos baxos niveles de popularidá al so apegu a los sos principios.&lt;ref name=&quot;Ref_ab&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20091202121233/http://www.kyivpost.com/news/politics/detail/53857/ Yushchenko attributes his low popularity ratings to adherence to his principles], [[Kyiv Post]] (November 28, 2009)&lt;/ref&gt; &quot;Ucrania ye un país européu democráticu&quot;, Yúshchenko dixo nes urnes. &quot;Ye una nación llibre de xente llibre&quot;.&lt;ref name=&quot;Ref_ac&quot;&gt;[http://www.europarussia.com/posts/755 Ukraine. Farewell to the Orange Revolution], [[EuropaRussia]] (xineru 19, 2010)&lt;/ref&gt; Nos siguientes díes, dixo que &quot;Ucrania nun tenía opciones decentes&quot; pa reemplazalo. &quot;Dambos candidatos tán alienados de valores nacionales, europeos y democráticos. Nun veo diferencies trascendentales ente ellos&quot;. Sicasí, los sos baxos niveles de popularidá tamién pueden ser atribuyíos al so sofitu tácito al so ex adversariu Yanukóvich,&lt;ref name=&quot;Ref_ad&quot;&gt;{{cita web |url=http://txt.rus.newsru.ua/ukraine/20jan2010/jusch_nacideja.html |títulu=Мнбнярх Сйпюхмш Newsru.Ua :: Мюжхнмюкэмюъ Хдеъ Ме Онрепоекю Онпюфемхе Б Оепбнл Рспе Бшанпнб Опегхдемрю, Явхрюер Чыемйн |editorial=Txt.rus.newsru.ua |fechaaccesu=16 de marzu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140317003304/http://txt.rus.newsru.ua/ukraine/20jan2010/jusch_nacideja.html |fechaarchivu=17 de marzu de 2014 }}&lt;/ref&gt; ente la primera y la segunda ronda de votación. Yúshchenko despidió a los gobernadores de [[Kharkiv]] y Dnipropetrovsk qu'espresaren el so sofitu a Tymoshenko y refugaren aprovir recursos alministrativos pa la campaña de Yanukóvich.

Yúshchenko nun asistió a la ceremonia de invistidura de Yanukóvich.&lt;ref name=&quot;Ref_ae&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120612031635/http://www.kyivpost.com/news/politics/detail/60438/ Half-empty chamber greets Ukraine's new president], [[Kyiv Post]] (February 25, 2010)&lt;/ref&gt;

El 10 de marzu de 2010 Yúshchenko indicó que los sos planes futuros dependíen en gran midida del desempeñu de Yanukóvich.&lt;ref name=future&gt;[https://web.archive.org/web/20100315012731/http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/61562/ Yushchenko jumps back into political frai, visiting relatively friendly territory in Lviv], [[Kyiv Post]] (March 11, 2010)&lt;/ref&gt; Un día antes, la ex aliada convertida en rival de Yúshchenko, Yulia Tymoshenko, tomó'l liderzago de la oposición democrática. Sicasí, Yúshchenko alvirtió qu'esi lideralgu va terminar en desastre, indicando que &quot;Cualquier fuercia política que se alíe a Tymoshenko va terminar mal&quot;.&lt;ref name=future/&gt; El 31 de mayu de 2010, Yúshchenko dixo que [[Yulia Tymoshenko]] yera &quot;el so peor error&quot;: &quot;El peor error foi da-y el poder dos veces&quot;.&lt;ref name=&quot;Ref_af&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100604055659/http://www.kyivpost.com/news/politics/detail/68117 Yushchenko told about his 'worst mistake'], [[Kyiv Post]] (May 31, 2010)&lt;/ref&gt;

== Posterior al so Gobiernu ==
[[Ficheru:BushYushchenkoWH1.jpg|left|250px|miniaturadeimagen|Yúschenko xunto a [[George W. Bush|George Bush]] n'abril de 2005.]]
Dempués de dexar el poder, la so popularidá y la so imaxe pública quedaron fuertemente afeutaos pol baxu porcentaxe de votos recibíos nes [[eleiciones presidenciales d'Ucraína de 2010]]. Poco dempués, viaxó convidáu a [[Cracovia]] nel funeral del difuntu presidente [[Polonia|Polacu]] [[Lech Kaczynski]] xunto a la so esposa, l'actual presidente Yanukóvich y la primer ministra [[Yulia Tymoshenko]]. Por cuenta de los problemes causaos al tráficu aereu n'Europa pola erupción del Eyjafjallajökull n'Islandia, los Yúshchenko viaxaron n'automóvil dende [[Kiev]].&lt;ref name=&quot;European leaders prepare for long drive for Lech Kaczyński's funeral&quot;&gt;{{cita publicación|url=http://www.news.com.au/breaking-news/european-leaders-prepare-for-long-drive-for-lech-kaczynskis-funeral/story-y6frfku0-1225855019881|títulu=European leaders prepare for long drive for Lech Kaczyński's funeral|fecha=18 d'abril de 2010|fechaaccesu=18 d'abril de 2010|editorial=[[news.com.au]]}}&lt;/ref&gt;

La so imaxe pública sufrió un mayor revés cuando en [[2011]] testificó en contra de la so antigua aliada na Revolución Naranxa, Yulia Timoshenko, por cuenta de la acusación de malversación de fondos nel casu del Gas con Rusia de [[2009]],&lt;ref name=GogoYush&gt;[http://www.spiegel.de/international/europe/0,1518,792458-2,00.html Ukraine Retreats to a Dark Past], [[Der Spiegel]] (18 October 2011)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=BBCOct2011/&gt; señalándo el xuiciu como un ''Procesu Xudicial Xustu'', del que depués la xefe de política de la [[XE]] [[Catherine Ashton]], llamaría un xuiciu con motivos políticos.&lt;ref name=BBCOct2011&gt;[https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-15250742 Ukraine ex-PM Yulia Tymoshenko jailed over gas deal], BBC News (11 October 2011)&lt;/ref&gt;

Pa finales de [[2011]] Yúschenko declaró la so intención de formar parte del nuevu congresu nes eleiciones de [[2012]].&lt;ref name=GogoYush/&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110928004950/http://www.kyivpost.com/news/politics/detail/113676/ Yushchenko says he will run for parliament on party ticket], [[Kyiv Post]] (September 27, 2011)&lt;/ref&gt; Y en febreru de [[2012]] señaló la so intención de formar un nuevu partíu que suplantaría'l so antiguu ''La nuesa Ucrania'' pa sofitar un bloque d'Oposición Xunida contra'l gobiernu del so antiguu rival [[Víktor Yanukóvich]].&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120216214931/http://www.kyivpost.com/news/politics/detail/122587/ Yushchenko ready to run for parliamentary elections under united opposition's list], [[Kyiv Post]] (16 February 2012)&lt;/ref&gt; n'agostu d'esi mesmu añu declarar en desalcuerdu cola implementación del [[idioma rusu|rusu]] como segunda llingua oficial en sectores [[Ucraína|Ucraínos]].

Sicasí, el resultáu eleutoral nes eleiciones llexislatives d'[[Ochobre]] d'esi añu dieron el trunfu de nuevu y predeciblemente al partíu de les rexones con un 30&amp;nbsp;%, de sestu quedaba Nuesa Ucraína, yá ensin la coalición de autodefensa popular que sacaba un 1&amp;nbsp;% ensin posibilidá d'aportar a un puestu na Rada.&lt;ref name=YushUO12&gt;[https://www.bbc.co.uk/ukrainian/politics/2012/07/120731_nasha_ukraina_election_list_sd.shtml &quot;Наша Україна&quot; хоче бути альтернативою усім учасникам виборів ''&quot;Our Ukraine&quot; wants to be an alternative to all election participants ''], [[BBC Ukrainian]] (31 July 2012)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Ukrelct2012resCECU&gt;[https://web.archive.org/web/20121030190210/http://www.cvk.gov.ua/vnd2012/wp300pt001f01=900.html Proportional votes] &amp; [https://web.archive.org/web/20121105073259/http://www.cvk.gov.ua/vnd2012/wp039pt001f01=900.html Constituency seats], [[Central Election Commission of Ukraine]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.pravda.com.ua/news/2012/10/8/6974211/ Ющенко побачив, що &quot;помаранчеві&quot; не в тренді ''Yushchenko saw &quot;orange&quot; is not in the trend ''], [[Ukrayinska Pravda]] (8 October2012)&lt;/ref&gt;

Finalmente'l [[2 de marzu]] de [[2013]] el congresu internu del partíu, col votu del propiu Yúschenko, decidió eslleir ''La nuesa Ucrania'' y apurrir delles de les sos pertenencies al Muséu de la Revolución Naranxa, esto dempués del paupérrimo resultáu sacáu pol BNU nes eleiciones parllamentaries d'ochobre pasáu. Sicasí, indicó qu'entamaba participar de les siguientes eleiciones en forma independiente.&lt;ref&gt;[http://www.pravda.com.ua/articles/2013/02/12/6983344/ Ющенко зазнав фіаско ''Yushchenko was a fiascu''], [[Ukrayinska Pravda]] (12 de febreru de 2013) {{uk}}&lt;/ref&gt;

=== Euromaidán y eleiciones de 2014 ===
Nuna entrevista cola emisora de radio francesa [[Europe 1]] en marzu de 2014, Yúshchenko indicó que sofitaba les protestes d'[[Euromaidán]] y oponíase a la [[Crisis de Crimea de 2014|intervención rusa en Crimea]], realizando la observación de que &quot;[[Vladímir Putin|Putin]] suaña con reconstruyir l'Imperiu soviéticu sol nome de Rusia.&lt;ref name=&quot;Viktor Iouchtchenko&quot;/&gt; Ta encegoláu con esto que nun entendió'l balance de poder.&quot;&lt;ref name=&quot;Viktor Iouchtchenko&quot;/&gt; Amás, indicó que &quot;[[Crimea]] nun ye rusa; ye ucraína&quot;.

Sobre les [[eleiciones presidenciales d'Ucraína de 2014]], Yúshchenko dixo que sofitaba a [[Vitali Klitschko|Vitali Klichkó]], y describió a [[Yulia Tymoshenko|Tymoshenko]] como &quot;el candidatu de [[Rusia|Moscú]]&quot;.&lt;ref name=&quot;Viktor Iouchtchenko&quot;&gt;(en francés) [http://www.europe1.fr/MediaCenter/Emissions/L-interview-verite-Thomas-Sotto/Videos/Viktor-Iouchtchenko-Poutine-veut-une-nouvelle-URSS-1904811/ Viktor Iouchtchenko: &quot;Poutine veut une nouvelle URSS&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170514232546/http://www.europe1.fr/mediacenter/emissions/l-interview-verite-thomas-sotto/videos/viktor-iouchtchenko-poutine-veut-une-nouvelle-urss-1904811 |date=2017-05-14 }}, [[Europe 1]] (5 March 2014)&lt;br&gt;{{cita web |url= https://www.elmundo.es/internacional/2014/03/05/5316fc0ae2704y9d408b456c.html |títulu= Viktor Yushchenko: 'Putin enxamás va llograr poner de rodíes a Ucrania' |fecha= 3 de marzu de 2014 |editorial= [[El Mundo (España)|El Mundo]] }}&lt;/ref&gt;
Yúshchenko nun se presentó como candidatu neses eleiciones.&lt;ref name=RCCUPE23&gt;
[http://en.interfax.com.ua/news/xeneral/199103.html Twenty-three candidates to run for Ukraine's presidency], [[Interfax-Ukraine]] (3 April 2014)&lt;/ref&gt;

== Posiciones polítiques ==
[[Ficheru:Wiktor Juschtschenko, Präsident der Ukraine, im Widenmoos.jpg|miniaturadeimagen|derecha|Víktor Yúshchenko]]
El 31 de marzu de 2009, nel so discursu a la nación frente al parllamentu, Yúshchenko propunxo cambeos a gran escala nel gobiernu y un plan económico y social p'ameyorar les condiciones económiques d'Ucraína nesi momentu y aparentemente pa responder a los problemes estructurales nel sistema políticu del so país.

La propuesta, que Yúshchenko llamó 'la siguiente reblagada escontra la xusticia y la prosperidá n'Ucraína' incluyía les siguientes propuestes:&lt;ref name=&quot;Ref_ag&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.nashkrok.org.ua/en/ |títulu=The Next Big Step: Fairness and Prosperity for All Ukraine |fechaaccesu=15 de xunu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090409161037/http://www.nashkrok.org.ua/en/ |fechaarchivu=9 d'abril de 2009 }}, Viktor Yushchenko elections website&lt;/ref&gt;
* Restaurar la estabilidá financiera nel país implementando les reformes del FMI y un presupuestu banciáu *
Abolir la inmunidá parllamentaria *
Un sistema de pensiones xustes basáu nel númberu d'años trabayaos y el salariu recibíu *
L'aprobación d'un presupuestu realista pal 2009 qu'amenorgue la inflación y estabilice a la [[hryvnia]]
* Faer que'l gobiernu faiga responsable de los bancos qu'apeligren quebrar
* Remocicar les árees rurales esaniciando la interferencia estatal na producción agrícola.
* Promover los productos ucraínos nel esterior p'amontar les ventes de productores ucraínos
* Membresía na Unión Europea y una medría nel comerciu y ameyorar coles mesmes les rellaciones comerciales con Rusia.
* Dexar a los votantes escoyer a miembros del parllamentu nes árees nes que viven.
* Abrir les llistes de los partíos tantu pa les eleiciones llocales como parllamentaries
* Crear un parllamentu bicameral pa traer estabilidá al poder llexislativu *
Amenorgar el númberu de los miembros del parllamentu

Yúshchenko tamién sofita l'ingresu d'Ucraína a la [[OTAN]]&lt;ref name=&quot;Ref_ah&quot;&gt;[http://www.kyivpost.com/nation/50824 Yushchenko: Ukraine has every chances to be European Union member], [[Kyiv Post]] (October 16, 2009)&lt;/ref&gt; y opónse a la promoción del rusu como'l segundu idioma oficial nel país.&lt;ref name=&quot;Ref_ai&quot;&gt;[http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,647401,00.html 'The Problems Began After the Orange Revolution'], [[Spiegel Online]] (July 9, 2009)&lt;/ref&gt;

Según Yúshchenko, un bon futuru pal país ye imposible ensin unidá nacional.&lt;ref name=O&gt;[http://www.interfax.com.ua/eng/main/22104/ Yuschenko says good future for Ukraine impossible without national unity, reconciliation], [[Interfax-Ukraine]] (October 14, 2009)&lt;/ref&gt; Yúshchenko tamién sofita la formación d'una sola [[Ilesia ortodoxa]] n'Ucraína, unificando asina les tres cañes esistentes de la ilesia ortodoxa nel país: la [[Ilesia ortodoxa ucraína]] del Patriarcáu de Moscú (la única reconocida pel momento a nivel internacional pola comunidá ortodoxa), la [[Ilesia ortodoxa ucraína - Patriarcáu de Kiev|Ilesia ortodoxa ucraína del Patriarcáu de Kiev]] y la [[Relixón na Xunión Soviética#Ilesia ortodoxa autocéfala d'Ucraína|Ilesia ortodoxa ucraína autocéfala]].

Les aiciones del independentista [[Exércitu Insurxente Ucraín]] fueron emponderaes por Yúshchenko&lt;ref name=O/&gt; que trató de da-y a los sos guerrilleros, que llucharon na [[Segunda Guerra Mundial]] tantu contra la [[Xunión Soviética]] como contra l'[[Alemaña nazi]], l'estatus de veteranos de guerra.&lt;ref name=&quot;Ref_aj&quot;&gt;{{cita web |url=http://zik.com.ua/en/news/2008/01/11/121551 |títulu='Yushchenko pushes for official recognition of OUN-UPA combatants' |editorial=Zik.com.ua |fecha=11 de xineru de 2008 |fechaaccesu=16 de marzu de 2014}}&lt;/ref&gt;

Según Yúshchenko, les dificultaes nes rellaciones ente Ucrania y Rusia deber a que los países siguen direiciones diverxentes y tienen una serie de valores distintos.&lt;ref name=&quot;Ref_ak&quot;&gt;[http://www.unian.net/eng/news/news-353668.html Yushchenko: in case of victory of Yanukovych or Tymoshenko, all we to sing Murka], [[UNIAN]] (December 23, 2009)&lt;/ref&gt; Yúshchenko cree que &quot;la [[Guerra d'Osetia del Sur de 2008|Guerra rusu-xeorxana]] de 2008 presentaba una amenaza que los líderes europeos entá nun habíen tocáu&quot;. Pidió una demarcación de la frontera ente Rusia y Ucrania, daqué que foi retardáu per Rusia desque Ucrania [[Referéndum d'independencia d'Ucraína de 1991|llogró la so independencia]] de la Xunión Soviética en 1991.&lt;ref name=&quot;Ref_a el&quot;&gt;[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=a6iHrwUxQYZ0 Yushchenko Warns Obama of Russia's Post-Xeorxa Security Threat], [[Bloomberg Television|Bloomberg]] (September 20, 2009)&lt;/ref&gt; Mientres les [[Eleiciones presidenciales d'Ucraína de 2010|eleiciones presidenciales de 2010]], Yúshchenko dixo que la influyencia de Rusia yera una vegada más un factor nes eleiciones y alvirtió d'una &quot;interferencia&quot; per parte de Moscú na distribución de pasaportes rusos a los residentes de Crimea, como yá fixera Rusia enantes n'[[Abkhasia]] y [[Osetia del Sur]].&lt;ref name=&quot;Ref_am&quot;&gt;[http://www.kyivpost.com/nation/49613 Monday Morning: Yushchenko says NATO needed to safeguard independence], [[Kyiv Post]] (September 28, 2009)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Osetia del Sur pide la so reconocencia a Rusia, la Unión Europea y la ONX ([https://www.elpais.com/articulo/internacional/Osetia/Sur/pide/reconocimiento/Rusia/Union/Europea/ONX/elpepuint/20080305elpepuint_11/Tes ElPais.com]).&lt;/ref&gt;

El programa eleutoral de Yúshchenko nes eleiciones presidenciales de 2010 prometía viaxe llibre de visa na Unión Europea, el retiru de la Flota del Mar Negru de la Federación Rusa pa 2017 y &quot;un diálogu activu con tolos vecinos d'Ucraína basáu nos principios d'igualdá de derechos, bones rellaciones y enfotu mutuu&quot;, pero nun mentó la accesión del país a OTAN.&lt;ref name=&quot;Ref_ao&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20101113044831/http://www.kyivpost.com/news/politics/detail/53403/ Yuschenko's election platform promises visa-free travel with EU, not mentioning NATO membership], [[Kyiv Post]] (November 23, 2009)&lt;/ref&gt; Yúshchenko tamién creía que la crisis financiera de 2008-09 podía ser tratada cola ayuda de la reconstrucción d'infraestructura, qu'incluyía la reconstrucción de caminos.&lt;ref name=&quot;Ref_ap&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20091123090504/http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/53321/ Yuschenko: crisis could be tackled through reconstruction, including road reconstruction], [[Kyiv Post]] (November 21, 2009)&lt;/ref&gt; Amás, el programa prohibía la recoyida d'impuestos por adelantao, traería de regresu'l IVA non reembolsable, crearía lleis impositives iguales pa toos y detendría la interferencia del gobiernu en ciertes empreses y en sectores completos de la economía.&lt;ref name=&quot;Ref_aq&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110131214153/http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/54554/ Presidential Secretariat: Yuschenko defends economic freedom in contrast to state monopolism of Tymoshenko], [[Kyiv Post]] (December 8, 2009)&lt;/ref&gt;

Yúshchenko considera qu'una llista abierta de candidatos pa les eleiciones parllamentaries como una de les condiciones pa erradicar la corrupción.&lt;ref name=&quot;Ref_ar&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120531072153/http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/54929/ Yushchenko: Open list of candidates for parliamentary elections a condition for eradicating corruption], [[Kyiv Post]] (December 12, 2009)&lt;/ref&gt;

== Vida privada ==
En 1977, Yúshchenko casóse con Svitlana Ivánivna Kolésnyk con quien tuvo dos fíos y trés nietos:&lt;ref name=&quot;Ref_as&quot;&gt;{{cita web |url=http://korrespondent.net/worldabus/190781-mk-semya-ne-rada-yushchenko-ne-test |títulu=Московский комсомолец: Семья - не рада, Ющенко - не тесть (компромат) |editorial=Korrespondent.net |fechaaccesu=16 de marzu de 2014}}&lt;/ref&gt;
* Vitalyna (n. 15 d'abril de 1980), anguaño casada con Oleksiy Khakhlyov y tien dos fíos.
** Oleksiy Khakhlyov ye'l direutor d'una fábrica en Slavuta, Oblást de Khmelnytskyi
* Andriy (n. 1985) casáu con Yelyzaveta Efrosínina (n. 1981) en 2009 y tien una fía

En 1998, casóse con Kateryna Chumachenko, con quien tien trés fíos. Ye ucraínoamericana nacida en Chicago. Estudió economía na Universidá de Georgetown y recibió un MBA de la Universidá de Chicago. Tamién estudió nel Institutu Ucraín de la Universidá de Harvard.

Nel so currículum ta trabayar pal Comité Ucraín del Congresu d'Estaos Xuníos, el Buró pa los Derechos Humanos y Asuntos Humanitarios del Departamentu d'Estáu d'Estaos Xuníos, na Casa Blanca mientres la presidencia de Ronald Reagan, el Departamentu de l'Ayalga, y el [[United States Congress Joint Economic Committee|Comité Económicu Mistu del Congresu]]. N'Ucraína trabayó primero cola Fundación US-Ukraine, depués como Direutor a nivel país pa [[KPMG]] Barents Group.

Yúshchenko ye miembru de la [[Ilesia ortodoxa ucraína - Patriarcáu de Kiev|Ilesia ortodoxa ucraína del Patriarcáu de Kiev]],&lt;ref name=&quot;Ref_au&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20061231061731/http://www.ukrweekly.com/Archive/2006/200607.shtml &quot;UOC-MP threatens sanctions against President Yushchenko&quot;] ''UkrWeekly'' 14.05.2006&lt;/ref&gt; y de cutiu enfatiza la importancia del rol de los sos convencimientos relixosos na so vida personal y la so visión del mundu. L'actual presidente d'Ucraína [[Petró Poroshenko]] ye'l padrín de los fíos de Yúshchenko.&lt;ref name=&quot;BBC Profile Poroshenko&quot;&gt;[http://www.bbc.com/news/world-europe-26822741 Profile: Ukraine's President Petro Poroshenko], [[BBC News]]&lt;/ref&gt;

Anque yá nun trabaya pal gobiernu ucraín, como ex-presidente d'Ucraína, sigui viviendo nel so [[dacha]] estatal en [[Koncha-Zaspa]].&lt;ref name=&quot;Ref_ax&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110204193551/https://www.kyivpost.com/news/nation/detail/66006/ Ukrayinska Pravda exposes president's Mezhygirya deal], [[Kyiv Post]] (6 de mayu de 2009)&lt;/ref&gt;

== Imaxe cultural y política ==
Como políticu, Viktor Yúshchenko ye percibíu por munchos como un amiestu d'un nacionalista ucraín y daquién empobináu a Occidente. Sofita un acercamientu d'Ucraína escontra Europa y la OTAN, promoviendo reformes de llibre mercáu, la preservación de la cultura ucraína, la reconstrucción d'importantes monumentos históricos, y el caltener l'alcordanza de la historia ucraína, incluyida la fame del [[Holodomor]] de 1932-1933. Los sos oponentes (y aliaos) criticar n'ocasiones pola so indecisión y secretismu, ente que los que lo sofiten dicen que los mesmos atributos son señales del compromisu de Yúshchenko col trabayu n'equipu, el consensu y la negociación. De cutiu foi acusáu de ser incapaz de formar un equipu unificáu llibre de disputes internes.

L'embaxador d'Estaos Xuníos n'Ucraína, John F. Tefft, describió a Yúshchenko, nun documentu publicáu mientres la [[Filtración de documentos diplomáticos de los Estaos Xuníos]], como daquién desacreditado ente la población pola so debilidá como líder, los continuos conflictos con Yulia Tymoshenko, la so hostilidá innecesaria frente a Rusia y les sos ambiciones na OTAN.&lt;ref name=WLCKyiv2232010&gt;[http://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,728632,00.html US-Probleme in der Ukraine: Fatales Spiel mit falschen Freunden], [[Der Spiegel]] (2 d'avientu de 2010) (n'alemán)/(n'inglés)&lt;/ref&gt;

=== Encuestes d'opinión pública ===
En 2008, la popularidá de Yúshchenko baxó a menos del 10&amp;nbsp;%.&lt;ref name=&quot;Ref_ai&quot;/&gt; Según una encuesta realizada pol Institutu Internacional de Socioloxía de Kiev ente'l 29 de xineru y el 5 de febreru de 2009, un pocu menos del 70&amp;nbsp;% de los ucraínos pensaben que Yúshchenko tenía d'arrenunciar, ente que solo un 19&amp;nbsp;% pensaba que tenía de siguir. Cuando los preguntar si pensaben si Yúshchenko tenía de ser impugnáu, más del 56&amp;nbsp;% de los encuestaos respondieron a favor, con casi un 27&amp;nbsp;% en contra.&lt;ref name=&quot;Ref_az&quot;&gt;[http://www.unian.net/eng/news/news-301278.html Poll says Ukraine's president should step down now], [[UNIAN]] (February 17, 2009)&lt;/ref&gt;

Según otra encuesta llevada a cabu por [[FOM-Ukraine]] en setiembre/ochobre de 2009, 88,5&amp;nbsp;% de los encuestaos nun sofitaba les aiciones de Yúshchenko como presidente, ente que un 6,7&amp;nbsp;% sofitar.&lt;ref name=&quot;Ref_aba&quot;&gt;[http://www.kyivpost.com/nation/50549 Poll: Ukrainians not supporting activities of president, premier], [[Kyiv Post]] (October 12, 2009)&lt;/ref&gt; Una encuesta del Centru Razumkov llevada a cabu n'ochobre de 2011 indicó que'l 80% de los ucraínos nun sofitaba les sos aiciones; siendo este'l ranking más baxu d'un políticu ucraín.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111116025514/http://www.kyivpost.com/news/opinion/op_ed/detail/116989/ Yushchenko's hand in the imprisonment of Yulia Tymoshenko], [[Kyiv Post]] (17 November 2011)&lt;/ref&gt;

== Premios y reconocencies ==
* Comandante de la Gran Cruz con Cadena de la Orde de les Tres Estrelles (Letonia, 2006)
* Gran Cruz con Cadena Dorada de la Orde de Vytautas el Grande (Lituania, 2006)&lt;ref&gt;[http://www.lrp.lt/lt/prezidento_veikla/apdovanojimai/apdovanojimai_256/p40.html Lithuanian Presidency], Lithuanian Orders searching form&lt;/ref&gt;
* Gran Cruz de Caballeros de la Gran Orde del Rei Tomislav (&quot;Pola notable contribución a la promoción de l'amistá y la cooperación del desenvolvimientu ente la República de Croacia y la República d'Ucraína&quot; - 6 de xunu de 2007)
* Gran Cruz de la [[Orden Polonia Restituta]] (2009, Polonia)
* Orde al Méritu Clase III (1996, Ucrania)
* La Medaya de la Llibertá - Cetru de la Constitución de los EE.XX., Filadelfia, PA) (2005, Estaos Xuníos)
* Orde de Heydar Alíyev (2008, Azerbaixán)
* Orde de la Rosa Blanca de Finlandia (2006)
* Orde de la Llana Dorao (2009, Xeorxa)
* Orde de la Victoria de San Jorge (2009, Xeorxa)
* Orde de l'Águila Blanca (2005, Polonia)
* Orde Real del Serafín (2008, Suecia)
* Orde del Méritu de la República d'Hungría (2008, Hungría)
* Quádriga (2006, Alemaña)
* Nomáu Home del Añu en 2004 por [[Wprost]].
* Incluyíu na llista [[Time 100]] de 2005, una llista añal de les 100 persones más influyentes nel mundu según la [[revista Time]].
* Doctoraos honorarios de la Universidá de Maria Curie-Sklodwoska (2000) y la Universidá Católica de Lublin (2009).

== Referencies ==
{{llistaref|3}}

== Ver tamién ==
* [[Revolución Naranxa]]

== Enllaces esternos ==
{{commons|Viktor Yushchenko}}
{{Wikinoticies|Categoría:Víktor Yúshchenko}}
* [http://www.kmu.gov.ua/control/en/publish/article%3fart_id=1336296&amp;cat_id=1290720 Portal oficial del Gobiernu d'Ucraína, Biografía de Víktor Yúschenko] (n'inglés)
* [http://www.cidob.org/biografias_lideres_politicos/europa/ucrania/viktor_yushchenko Biografía de Víktor Yúschenko, Fundación CIDOB]
* [https://web.archive.org/web/20050525104816/http://www.president.gov.ua/content/101.html Biografía de Yúschenko nel sitiu oficial del Presidente d'Ucraína]
* [http://www.razom.org.ua/ Sitio del Partíu de Yúschenko &quot;La nuesa Ucrania&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070430140205/http://www.razom.org.ua/ |date=2007-04-30 }}

{{socesión |títulu=[[Ficheru:National Bank of Ukraine (emblem).gif|25px|centru]] Gobernador del [[Bancu Nacional d'Ucraína]] 
| periodu=[[1993]]-[[1999]] 
| predecesor= [[Vadym Hetman]] 
| socesor= [[Volodýmyr Stélmaj]]
| títulu2=[[Ficheru:Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg|25px|centru]] [[Primer ministru d'Ucraína]] 
| periodu2=[[1999]]-[[2001]] 
| predecesor2= [[Valeriy Pustovoitenko]] 
| socesor2= [[Anatoli Kínaj]]
| títulu3=[[Ficheru:Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg|25px|centru]] [[Presidente d'Ucraína]] 
| periodu3=[[2005]]-[[2010]] 
| predecesor3= [[Leonid Kuchma]] 
| socesor3= [[Víktor Yanukóvich]]
}}

{{NF|1954||Yushchenko}}

{{Tradubot|Víktor Yúshchenko}}
[[Categoría:Presidentes d'Ucraína]]
[[Categoría:Primeros ministros d'Ucraína]]
[[Categoría:Políticos y polítiques d'Ucraína]]
[[Categoría:Diputaos y diputaes d'Ucraína]]</text>
      <sha1>ik6057c9oj7x6why68be0auoqsfa0wr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Universia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163639</id>
    <revision>
      <id>4765722</id>
      <parentid>4713868</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T16:47:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10368" sha1="378vdmjzbfounzapbc4mek1royxpxld" xml:space="preserve">{{publicidá|t=20170429184032}}

{{organización
|nome = Universia
|logo = Logo-universia.jpg
|tamañu_logo = 250px
|fundación = 9 de xunetu de 2000 Madrid, España |área_de_influencia =
{{AND}}&lt;br&gt;{{ARG}}&lt;br&gt;{{BOL}}&lt;br&gt;{{BRA}}&lt;br&gt;{{CHI}}&lt;br&gt;{{COL}}&lt;br&gt;{{CRC}}&lt;br&gt;{{CUB}}&lt;br&gt;{{ECU}}&lt;br&gt;{{SLV}}&lt;br&gt;{{ESP}}&lt;br&gt;{{USA}}&lt;br&gt;{{GUA}}&lt;br&gt;{{HND}}&lt;br&gt;{{MEX}}&lt;br&gt;{{NIC}}&lt;br&gt;{{PAN}}&lt;br&gt;{{PAR}}&lt;br&gt;{{PER}}&lt;br&gt;{{POR}}&lt;br&gt;{{PUR}}&lt;br&gt;{{DOM}}&lt;br&gt;{{URU}}&lt;br&gt;{{VEN}}
|industria = Educación cimeru ya Internet
|socios = 1.345 universidaes iberoamericanes
|títulu_líder1 = [[Presidente]]
|nome_líder1 = [[Ana Botín]]
|títulu_líder2 = [[Conseyeru delegáu]]
|nome_líder2 = Javier Roglá Puig
|sitiu_web = [http://www.universia.net www.universia.net]
|servicios = 
1. Proyeutos académicos:
* Estudios, Publicaciones
* Ferramientes d'espardimientu de la conocencia y la investigación
* Alcuentros académicos
2. Servicios universitarios:
* Emplego *
Formación
* Marketing

}}

'''[https://universia.net Universia]''' ye una plataforma dixital abierta y gratuita que-y permite a estudiantes d’América Latina, España y Portugal '''impulsar la so carrera profesional al traviés del accesu a ufiertes de trabayu y práutiques llaborales.''' Ofrez accesu a práutiques, feries, portales d’empléu, competiciones y eventos. &lt;ref&gt;https://www.informador.mx/Suplementos/Que-es-Universia-Que-servicios-ofrece-20100528-0227.html&lt;/ref&gt;

Amás, ye una de les redes universitaries más grandes del mundu, representando un espaciu global pa l’alcuentru, la cooperación y la reflexón conxunta ente universidaes del Espaciu Iberoamericanu d’Educación Superior.

A lo llargo de la so trayeutoria, Universia foi ampliando les sos árees d'actividá, participando en diverses iniciatives y eventos que fomenten l'emplegabilidá y la innovación nel sector educativu.

Ta formada por más de '''500 universidaes de 8 países''' (Arxentina, Brasil, Chile, Colombia, España, Méxicu, Perú y Portugal).

La so misión ye potenciar el conocimientu y facilitar l’accesu a meyores oportunidaes llaborales pa estudiantes universitarios y graduados con hasta dos años d’esperiencia. Facilita que universidaes y centros formativos acerquen el so talentu a les empreses pa qu’esti atope un trabayu.

'''Ana Botín''' ye presidenta de [[Grupo Santander|Banco Santander]] y d’Universia, ente que '''Javier Roglá''' ye’l so CEO dende 2018.&lt;ref&gt;https://www.lavanguardia.com/vida/20160930/41695019074/javier-rogla-responsable-de-santander-universidades.html&lt;/ref&gt;

== Árees d'actividá ==
'''Universia'''&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Universia#cite_note-4&lt;/ref&gt; '''cuenta con más de 150 portales de empleo implantados en universidades''', gestiona miles de ofertas de empleo anualmente y cuenta con más de 35.000 empresas registradas.

La so actividá céntrase en:

* '''Sofitu a estudiantes:''' Ayúda-yos a diseñar y optimizar el so CV al traviés d’intelixencia artificial pa ameyorar el so impautu nos procesos de seleición. Tamién facilita l’accesu a feries d’empléu, competiciones de talentu y otros eventos.
* '''Collaboración con universidaes:''' Permite a les universidaes y centros formativos conectar el so talentu con empreses, xestionando de manera unificada les ufiertes de práutiques y empléu al traviés de procesos dixitalizaos.
* '''Vinculación con empreses:''' Facilita a les empreses l’accesu a estudiantes de tol espaciu iberoamericanu, ayudándo-yos a atrayer el meyor talentu con teunoloxía avanzada en recursos humanos pa la publicación y xestión d’ufiertes.

Nos últimos años, reforzó’l so papel como portal d’empléu orientáu al talentu, especialmente nel ámbitu STEAM.

Universia sigue adaptándose a les necesidaes del mercáu llaboral, centrándose na dixitalización y la innovación pa siguir siendo un puente ente’l talentu y les oportunidaes profesionales.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Universia#cite_note-5&lt;/ref&gt;

== Historia ==
Universia naz en 2000 con una clara vocación iberoamericana. La so creación foi impulsada por [[Grupo Santander|Banco Santander]] xunto con universidaes españoles, col sofitu de la Conferencia de Rectores de Universidaes Españoles (Crue) y el Conseyu Superior d’Investigaciones Científiques (CSIC).&lt;ref&gt;https://www.20minutos.es/noticia/4300945/0/universia-plataforma-santander-becas-masters-primer-empleo/&lt;/ref&gt;

Nos primeros años, Universia centróse na creación d’un espaciu dixital qu’afalara l’intercambiu de conocencia ente universidaes, fomentando la collaboración ente instituciones académicas.

El so enfoque evolucionó escontra’l fomentu de l’emplegabilidá, facilitando l’accesu a meyores oportunidaes llaborales pa estudiantes y mozos titulados con hasta dos años d’esperiencia.

Anguaño, impulsa proyeutos de consultoría y seleición de talentu con universidaes y empreses, amás de feries virtuales, competiciones de talentu, xornaes d’emplegabilidá y alcuentros de ''networking''.

== Iniciatives y programas ==
Universia participa y organiza diverses iniciatives pa fomentar l'emplegabilidá y la collaboración ente universidaes y empreses:

* '''Jobs Together:''' Espaciu de diálogu ente empreses y servicios d’empléu pa aldericar sobre cómo articular y fomentar programas que refuercen l'emplegabilidá dende una perspeutiva diversa y inclusiva.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Universia#cite_note-6&lt;/ref&gt;
* '''Talent Race:''' Competición de talentu gamificada, diversa y inclusiva, dirixida a estudiantes y recién graduaos en árees STEAM (Ciencia, Teunoloxía, Inxeniería, Arte y Matemátiques), cola collaboración d’algunes de les empreses más importantes d’España.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Universia#cite_note-7&lt;/ref&gt;
* '''Top Talent:''' Espaciu onde los participantes conoz el primer man les ufiertes de les empreses collaboradores.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Universia#cite_note-8&lt;/ref&gt;
* '''Participación en feries d'empléu:''' Universia tien presencia en eventos y feries d’empléu, onde ufierta orientación y oportunidaes a los profesionales mozos que buscan desenvolver la so carrera.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Universia#cite_note-9&lt;/ref&gt;

'''[https://www.santander.com/es/sala-de-comunicacion/especiales/encuentro-internacional-rectores-universia Trobades Internacionales de Rectores]:''' Un de los eventos más importantes de rectores a nivel mundial, onde cientos de líderes académicos debaten sobre'l papel de la universidá como motor de desarrollu social y económicu a traviés de la formación, la investigación y la innovación.

* '''Valencia 2023 (España):''' Cerca de 700 líderes universitarios de 14 países, representando a más de 14 millones d’estudiantes, participaron nel eventu, xunto a figures polítiques, empresariales y beneficiarios de los programas de Santander Open Academy y Santander X.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://www.segib.org/agenda/v-encuentro-internacional-de-rectores-universia-2023/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250318015214/https://www.segib.org/agenda/v-encuentro-internacional-de-rectores-universia-2023/ |fechaarchivu=2025-03-18 }}&lt;/ref&gt;
* '''Salamanca 2018 (España):''' Más de 700 líderes universitarios de 26 países reflexonaron sobre los principales retos de les universidaes nel mundu dixital, la investigación y la contribución al desenvolvimientu social y territorial.&lt;ref&gt;https://casareal.es/EN/Actividades/Paginas/actividades_actividades_detalle.aspx?data=13550&lt;/ref&gt;
* '''Río de Janeiro 2014 (Brasil):''' Más de 1.100 rectores de 33 países debatiendo sobre'l futuru de la universidá, la so capacidá de respuesta ante les necesidaes actuales y el papel de Brasil nel contestu internacional.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://www.segib.org/la-carta-de-rio-propuesta-de-universia-2014-para-la-universidad-del-siglo-xxi/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250318023755/https://www.segib.org/la-carta-de-rio-propuesta-de-universia-2014-para-la-universidad-del-siglo-xxi/ |fechaarchivu=2025-03-18 }}&lt;/ref&gt;
* '''Guadalajara 2010 (Méxicu):''' Más de 1.000 rectores dialogaron sobre'l compromisu social de les universidaes iberoamericanes y los principales desafíos a los que s'enfrenten.&lt;ref&gt;http://www.anuies.mx/noticias/realizan-el-segundo-encuentro-internacional-de-rectores-universia&lt;/ref&gt;
* '''Sevilla 2005 (España):''' Primer alcuentru internacional de rectores, onde se debatió sobre la construcción d’un nuevu modelu de universidá iberoamericana, la creación d’un espaciu común iberoamericanu, la universidá como factor de desenvolvimientu económicu y social, y la rellación universidá-empresa.&lt;ref&gt;https://www.casareal.es/ES/actividades/Paginas/actividades_actividades_detalle.aspx?data=10275&lt;/ref&gt;

== Rede Universia ==

* '''[https://universia.net/ Universia]'''
* [https://www.universia.net/ar '''Universia''' '''Argentina''']
* '''[https://www.universia.net/br Universia Brasil]'''
* '''[https://www.universia.net/cl Universia Chile]'''
* '''{{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Universia Colombia |2=http://www.universia.net.co/ |date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot }}'''
* '''[https://www.universia.net/es Universia España]'''
* [https://web.archive.org/web/20250331154513/https://universia.net.mx/ '''Universia México''']
* '''[https://www.universia.net/pe Universia Perú]'''
* '''[http://www.universia.pt/ Universia Portugal] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Universia Portugal |2=http://www.universia.pt/ |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}'''

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.universia.net Universia.net]
* {{Enllaz rotu|1=Emplegu |2=http://www.universia.net/proyeutos-y-servicios-internacionales/emplego/ |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://biblioteca.universia.net/ Biblioteca de Recursos]
* [http://www.trabajando.com/ Trabayando]
* [http://fundacionuniversia.net/ Fundación Universia]
* [http://www.santander.com/csgs/Satellite/CFWCSancomQP01/es_ES/Corporativu/Sostenibilidá/Santander-Universidaes/Universia.html Banco Santander]


{{Tradubot|Universia}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Redes universitaries]]
[[Categoría:Grupu Santander]]</text>
      <sha1>378vdmjzbfounzapbc4mek1royxpxld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gramática del ido</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165606</id>
    <revision>
      <id>4765784</id>
      <parentid>4673059</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T08:18:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Antgartor</username>
        <id>151852</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Antgartor treslladó la páxina &quot;[[Gramática del idu]]&quot; a &quot;[[Gramática del ido]]&quot;</comment>
      <origin>4673059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23696" sha1="lful4rcgt6r1p50sru39jyscxgjn6l5" xml:space="preserve">L''''[[ido]]''' ye una [[llingua artificial]] que foi presentada per primer vegada en [[1907]], como propuesta de reforma del [[esperantu]], llingua de la cual deriva.
El so principal oxetivu yera convertise nuna llingua global y pallo diseñóse por que'l so aprendizaxe fuera bien senciellu.

Toles pallabres n'ido formar a partir d'una '''pallabra raigañu''', a la que se-y añader [[sufixu|sufixos]] y [[afixu|afixos]]. Estos determinen el so xéneru, númberu, función, etc. Como nel esperantu, l'ido ye [[Gramática|gramaticalmente]] invariable.

== Terminaciones gramaticales ==
Nesta tabla amuésense dalgunes de les terminaciones (sufixos) que determinen la [[función gramatical]] de la pallabra:

{| {{tablaguapa}}
|-
! Forma gramatical !! Ido !! Esperantu !! Asturianu
|-
! [[nome|Nome singular]]
| ''' -o''' (libro) || '''-o''' libro || '''-o -a -e...''' (llibru)
|-
! [[nome|Nome plural]]
| '''-i''' (libri) || '''-oj''' (libroj) || '''-os -as -es...''' (llibros)
|-
! [[Axetivu]]
| '''-a''' (varma) || '''-a''' (varma) || '''-o -a -e...''' (caliente)
|-
! [[Alverbiu]]
| '''-e''' (varme) || '''-e''' (varme) || '''-mente''' (calurosamente)
|-
! [[manera gramatical|Infinitivu presente]]
| '''-ar''' (irar) || '''-i''' (iri) || '''-ar -er -ir''' (andar)
|-
! [[presente (gramática)|Presente]]
| '''-as''' (iras) || '''-as''' (iras) || voi, vas, va...
|-
! [[pretéritu imperfectu|Pasáu]]
| '''-is''' (iris) || '''-is''' (iris) || diba, dibes... fui, fuisti...
|-
! [[futuru (gramática)|Futuru]]
| '''-os''' (iros) || '''-os''' (iros) || voi dir, vas dir, va dir..
|-
! [[manera gramatical|Imperativu]]
| '''-ez''' (irez) || '''-u''' (iru) || ¡ve!, ¡id!
|- 
! [[manera condicional|Condicional]]
| '''-us''' (irus) || '''-us''' (irus) || diría, diríes...
|}

Son les mesmes terminaciones que les del esperantu sacante para '''-i''', '''-ir''' / '''-ar''' / '''-or''' y '''-ez'''. L'esperantu marca los sustantivos plurales por aciu el sufixu [[Llingua aglutinante|aglutinante]] '''-j''' (asina los sustantivos plurales terminen en '''-oj'''), usa '''-i''' pa los verbos n'infinitivu (nel esperantu los infinitivos nun tienen tiempu), y usa '''-u''' pal imperativu.

== La sintaxis ==
Les frases n'ido siguen l'orde [[Suxetu Verbu Oxetu|SVO]] (Suxetu-Verbu-Oxetu), como nel español: ''Me havas blua libro (Yo tengo un llibru azul)'', ''La hundo dormas apud la pordo (El perru duerme xunto a la puerta)''.

Al igual que n'español, l'axetivu puede asitiase antes o dempués del sustantivu que modifica: ''nuova libro (nuevu llibru)'' o ''libro nuova (llibru nuevu)''. 
L'ido usa la terminación del acusativu '''-n''' (facultativu) cuando l'oxetu de la frase nun ye claro, o p'alteriar l'orde de les pallabres a prestar. ''La blua libro'''n''' me havas'' significa ''Me havas la blua libro (Tengo un llibru azul)''.

La negación fórmase añadiendo l'alverbiu '''ne''' delantre del verbu: ''Me '''ne''' havas libro'' significa ''Yo '''non''' tengo un llibru''. ''Yo '''non''' voi andar'' y ''Yo '''non''' anduvi'' seríen, respeutivamente, ''Me '''ne''' iros'' y ''Me '''ne''' iris''. Esta partícula puede contraer: ''Tu'''n''' me amas''.

Les frases interrogatives sufren una inversión, como asocede en munches llingües: ''Ka tu amas me?''. El signu d'interrogación ye únicu, como na mayoría de llingües, nun esiste'l signu '''¿'''.

Pa realizar una entruga absoluta (que la so respuesta va ser sí/non) tien d'usase la partícula '''ka''' que s'asitia al entamu de la frase. '''''Ka''' me havas libro? (¿Tengo un llibru?)''. En castellán podría traducise como ''¿qué ye, que...?'' pero ye más similar a la partícula [[idioma árabe|árabe]] هَل /hál/. 

'''Ka''' tamién puede asitiase frente a un nome, n'ausencia d'un verbu, pa realizar una entruga senciella con diverses posibilidaes d'interpretación. ''Ka Marcos?'' puede significar ''¿Yes Marcos?, ¿Ye Marcos?'' o ''¿Conoces a Marcos?'' en base al contestu.

== El verbu ==

=== Formes impersonales ===
{| {{tablaguapa}}
|-
! Forma gramatical !! Ido !! Asturianu
|-
! [[manera gramatical|Infinitivu presente]]
| '''-ar''' (irar) || '''-ar -er -ir''' (andar)
|-
! [[manera gramatical|Infinitivu pasáu]]
| '''-ir''' (irir) || N/A (~ andar)
|-
! [[manera gramatical|Infinitivu futuru]]
| '''-or''' (iror) || N/A (~ dir andar)
|-
! [[participiu|Participiu activu presente]]
| '''-a.nta''' (fluganta) || '''-nte''' (volante) (¹)
|-
! [[participiu|Participiu activu pasáu]]
| '''-i.nta''' (fluginta) || N/A (~ que volaba) (¹)
|-
! [[participiu|Participiu activu futuru]]
| '''-o.nta''' (flugonta) || N/A (~ que va volar) (¹)
|-
! [[participiu|Participiu pasivu presente]]
| '''-a.ta''' (skribata) || '''-ado -ido''' (escritu)
|-
! [[participiu|Participiu pasivu pasáu]]
| '''-i.ta''' (skribita) || N/A (~ que foi escritu)
|-
! [[participiu|Participiu pasivu futuru]]
| '''-o.ta''' (skribota) || N/A (~ que va ser escritu)
|}

&lt;small&gt;(¹) Denominar participiu activu al deriváu verbal que n'español acaba en -nte y denota capacidá de realizar l'aición qu'espresa'l verbu del que deriva. Munchos vienen de participios de presente llatinos y güei intégrense, na so mayor parte, na clase de los axetivos.&lt;/small&gt;

=== Formes personales simples ===
{| {{tablaguapa}}
|-
! Forma gramatical !! Ido !! Asturianu
|-
! [[presente (gramática)|Presente]]
| '''-a.s''' (iras) || voi, vas, va...
|-
! [[Pretéritu imperfectu]]
| '''-ab.a.s''' (irabas) || diba, dibes... (²)
|-
! [[Pretéritu perfeutu simple]]
| '''-i.s''' (iris) || fui, fuisti...
|-
! [[Pretéritu pluscuamperfeutu]]
| '''-ab.i.s''' (irabis) || había ido, habíes ido... (²)
|-
! [[futuru (gramática)|Futuru]]
| '''-o.s''' (iros) || voi dir, vas dir, va dir...
|- 
! [[Futuru perfeutu]]
| '''-ab.o.s''' (irabos) || diría, diríes... (²)
|- 
! [[manera condicional|Condicional]]
| '''-u.s''' (irus) || diría, diríes...
|-
! [[Condicional compuestu]]
| '''-ab.u.s''' (irabus) || diría, diríes... (²)
|-
! [[manera gramatical|Imperativu]]
| '''-ez''' (irez) || ¡ve!, ¡id!
|- 
! [[Imperativu anterior]]
| '''-ab.ez''' (irabez) || ~ ¡haber ido! (²)
|}

&lt;small&gt;(²) Cabo reparar que'l [[tiempu (gramática)|tiempu secundariu]] marcar col afixu '''—ab—'''. Con ello denotamos el tiempu [[anterior]] de los verbos. Ye'l presente d'una dómina pasada, esto ye, espresa que l'aición realizar nun presente anterior.&lt;/small&gt;

=== Formes personales compuestes ===
{| {{tablaguapa}}
|-
! Forma gramatical !! Ido !! Asturianu
|-
! [[Presente perfeutu]]
| me esas vidinta || vi
|-
! [[Pretéritu pluscuamperfeutu]]
| me esis skribinta || escribiera...
|-
! [[Futuru perfeutu]]
| me esos vendinta || vendería...
|-
! [[Condicional compuestu]]
| me esus pensinta || pensaría...
|-
! [[Imperativu pasáu]]
| esez aminta || ~¡amar!
|}

Como puede trate, toles formes verbales compuestes pueden escribise de más d'una manera:
* me esas vidinta = me vidabas
* me esis skribinta = me skribabis
* me esos vendinta = me vendabos

=== La voz pasiva ===
La [[voz pasiva]] fórmase añadiendo la partícula aglutinante '''-ye-''' nel cuerpu central del verbu conxugáu:
''Me vide.a.s amiko → Amiko vide.'''ye'''.a.s da me. ('''Veo''' a un amigu → Un amigu '''ye vistu''' por mi).''
{| {{tablaguapa}}
|-
! Forma gramatical !! Ido !! Asturianu
|-
! [[presente (gramática)|Presente]] [[pasivu]]
| me videsas || soi vistu/a
|-
! [[Pretéritu perfeutu]] [[pasivu]]
| me trovesis || fui atopáu/a
|- 
! [[futuru (gramática)|Futuru]] [[pasivu]]
| me amesos || voi ser amáu/a
|-
! [[Condicional]] [[pasivu]]
| la libro lektesus || el llibru sería lleíu
|}

Esiste otra forma de xenerar el pasivu: por aciu el verbu '''ser''' y el '''participiu''', como asocede nel español:
{| {{tablaguapa}}
|-
! Forma gramatical !! Ido !! Asturianu
|-
! [[presente (gramática)|Presente]] [[pasivu]]
| me esas amata || soi amáu/a
|-
! [[Pretéritu perfeutu]] [[pasivu]]
| me esis trovita || fui atopáu/a
|- 
! [[futuru (gramática)|Futuru]] [[pasivu]]
| me esos amata || voi ser amáu/a
|-
! [[Condicional]] [[pasivu]]
| me esus amata || (yo) sería amáu/a
|}

== L'artículu ==
L''''artículu indetermináu''', ''un, unu, una'', nun tien equivalente n'ido. La so ausencia indica davezu que'l sustantivu al cual tendría de referise ye indefiníu.

En contraste, el '''artículu determináu''' ye '''la''', y ye invariable en xéneru y númberu (como'l [[idioma inglés|inglés]] ''the'').
Esiste un artículu ('''le''') que sirve pa denotar el plural de pallabres que nun tienen plural por sigo mesmes, como los axetivos o los númberos (ver apartáu referente a los [[#Los axetivos axetivos]]):
# '''''Le''' blanca'' = ''Los blancos''
# '''''Le''' 8'' = 8, 8, 8, 8...

== Les preposiciones ==
A diferencia de les otres categoríes gramaticales, les [[preposiciones]] (y dalguna otra pallabra d'usu común) nun acaben con una terminación preestablecida. He equí'l llistáu completu (los enllaces dirixen escontra la so definición y/o traducción al español nel [[wikt:io:Main page|wikcionario n'ido]]):
* D'usu más común:
** [[wikt:io:a|a]]: a, escontra (direición) 
** [[wikt:io:de|de]]: de (procedencia) 
** [[wikt:io:di|di]]: de (posesión)
** [[wikt:io:en|en]]: en 
** [[wikt:io:inter|inter]]: ente 
** [[wikt:io:kun|kun]]: con (en compañía de)
** [[wikt:io:per|per]]: con (per mediu de) 
** [[wikt:io:por|por]]: para 
** [[wikt:io:pro|pro]]: por (por causa de) 
** [[wikt:io:sub|sub]]: debaxo de 
** [[wikt:io:sur|sur]]: sobre 
* El restu de preposiciones:
:: [[wikt:io:alonge|alonge]] || [[wikt:io:an|an]] || [[wikt:io:ante|ante]] || [[wikt:io:apud|apud]] || [[wikt:io:avan|avan]] || [[wikt:io:che|che]] || [[wikt:io:cirkum|cirkum]] || [[wikt:io:cis|cis]] || [[wikt:io:da|da]] || [[wikt:io:dop|dop]] || [[wikt:io:dum|dum]] || [[wikt:io:ek|ek]] || [[wikt:io:exter|exter]] || [[wikt:io:for|for]] || [[wikt:io:kontre|kontre]] || [[wikt:io:koram|koram]] || [[wikt:io:lor|lor]] || [[wikt:io:malgre|malgre]] || [[wikt:io:po|po]] || [[wikt:io:pos|pos]] || [[wikt:io:preter|preter]] || [[wikt:io:pri|pri]] || [[wikt:io:proxim|proxim]] || [[wikt:io:segun|segun]] || [[wikt:io:sen|sen]] || [[wikt:io:super|super]] || [[wikt:io:til|til]] || [[wikt:io:tra|tra]] || [[wikt:io:trans|trans]] || [[wikt:io:ultre|ultre]] || [[wikt:io:vice|vice]] || [[wikt:io:ye|ye]]

== Los pronomes ==
Los [[pronome]]s fueron revisaos pa faelos acústicamente más distintos de lo que lo son n'Esperantu, que toos acaben en '''i'''. Especialmente los pronomes personales singular y plural de la 1ª persona '''mi''' y '''ni''' podía ser confundíos al falar asina que n'Ido son '''me''' y '''ni'''. N'Ido amás estrémase ente l'informal ('''tu'''), y el formal ('''vu''') dientro de los pronomes de la 2ª persona del singular. La 2ª persona del plural ('''vi''') nun tien forma informal. Aparte, l'Ido tien un pronome de la 3ª persona pa tolos xéneros ('''lu''', que puede significar ''él'', ''ella'', o ''ello'', dependiendo del contestu), amás de los sos pronomes masculín, femenín y neutru de la 3ª persona.

{| {{tablaguapa}}
|-
|+ Pronomes personales
! rowspan=&quot;3&quot; |
! colspan=&quot;7&quot; valign=&quot;top&quot; | singular
! colspan=&quot;6&quot; valign=&quot;top&quot; | plural
! rowspan=&quot;3&quot; valign=&quot;top&quot; | indefiníu
|-
! rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; | primer
! colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; | segunda
! colspan=&quot;4&quot; valign=&quot;top&quot; | tercera
! rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; | primer
! rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; | segunda
! colspan=&quot;4&quot; valign=&quot;top&quot; | tercera
|-
! ''familiar''
! ''formal''
! ''masc.''
! ''fem.''
! ''neut.''
! ''pangénero''
! ''masc.''
! ''fem.''
! ''neut.''
! ''pangénero''
|-
! Asturianu
| align=&quot;center&quot; | yo 
| align=&quot;center&quot; | tu 
| align=&quot;center&quot; | usté
| align=&quot;center&quot; | él
| align=&quot;center&quot; | ella 
| align=&quot;center&quot; | ello 
| align=&quot;center&quot; | él/ella/ello 
| align=&quot;center&quot; | nós
| align=&quot;center&quot; | vós/ustedes
| align=&quot;center&quot; | ellos
| align=&quot;center&quot; | elles
| align=&quot;center&quot; | ellos
| align=&quot;center&quot; | ellos/elles
| align=&quot;center&quot; | un, unu, una
|-
! Esperanto
| align=&quot;center&quot; | mi
| align=&quot;center&quot; | ci/vi
| align=&quot;center&quot; | vi
| align=&quot;center&quot; | li
| align=&quot;center&quot; | ŝi
| align=&quot;center&quot; | ĝi
| align=&quot;center&quot; | ĝi¹
| align=&quot;center&quot; | ni
| align=&quot;center&quot; | vi
| align=&quot;center&quot; | —
| align=&quot;center&quot; | —
| align=&quot;center&quot; | —
| align=&quot;center&quot; | ili
| align=&quot;center&quot; | oni
|-
! Ido 
| align=&quot;center&quot; | me
| align=&quot;center&quot; | tu
| align=&quot;center&quot; | vu
| align=&quot;center&quot; | il(u)
| align=&quot;center&quot; | el(u)
| align=&quot;center&quot; | ol(u)
| align=&quot;center&quot; | lu
| align=&quot;center&quot; | ni
| align=&quot;center&quot; | vi
| align=&quot;center&quot; | ili
| align=&quot;center&quot; | eli
| align=&quot;center&quot; | oli
| align=&quot;center&quot; | li
| align=&quot;center&quot; | on(u)
|}

¹ ''tiu'', a pesar de nun ser un pronome, úsase frecuentemente nesta circunstancia.

=== Los pronomes posesivos ===
Los [[pronome]]s personales pasen a ser '''posesivos''' por aciu la [[desinencia]] '''-a'''.
* Singular: ''me'''a''''', ''tu'''a''''', ''vu'''a''''', ''(i)lu'''a''''' / ''(e)lu'''a''''' / ''(o)lu'''a'''''
* Plural: ''ni'''a''''', ''vi'''a''''', ''li'''a'''''

=== Los pronomes demostrativos ===
* Singular: '''''(i)ca''' (esto/a), '''(i)ta''' (aquello/a)''
* Plural: '''''(i)ci''' (estos/ss), '''(i)ti''' (aquellos as)''

=== Pronomes demostrativos + personales ===
* ''ilu + ca : '''ilca''' (ési)''
* ''elu + ca : '''elca''' (ésa)'' 
* ''olu + ca : '''olca''' (eso)''
* ''ilu + ta : '''ilta''' (aquello que, el que)''
* ''elu + ta : '''elta''' (aquella que, la que)''
* ''olu + ta : '''olta''' (lo que)''

=== Pronomes y axetivos interrogativos y relativos ===
Los pronomes y los axetivos interrogativos y relativos son:
* '''qua''' pal singular
* '''qui''' pal plural
* '''quo''' pa oxetos y pallabres indeterminaes
Los axetivos interrogativos siguen la regla xeneral de los axetivos, esto ye, invariables en xéneru y númberu:
* '''''qua homo venis?''' (¿quién vieno? &quot;¿qué home vieno?&quot;) | '''qua homi venis?''' (¿quién vinieron?)''
Lo mesmo puede aplicase a los pronomes, que permanecen invariables, si úsense como suxetu: 
* '''''qua venis?''' (¿quién vieno?)''
Si asitiamos una '''-n''' final pasa a ser el [[complementu direutu]]: 
* '''''quan vu vidis?''' (¿a quién visti?)''
* '''qua''': '''''ilta qua volas''' (aquello que quies) | '''qua volas?''' (¿qué quies?)''
* '''qui''': '''''la homi qui venis''' (los homes que vinieron) | '''qui venis?''' (¿quién vieno?)''

=== Pronomes y axetivos indefiníos ===
[[wikt:io:ula|ula]], [[wikt:io:nula|nula]], [[wikt:io:irga|irga]], [[wikt:io:altra|altra]], [[wikt:io:kelka|kelka]], [[wikt:io:singla|singla]], [[wikt:io:omna|omna]], [[wikt:io:multa|multa]], [[wikt:io:poka|poka]], [[wikt:io:plura|plura]], [[wikt:io:tanta|tanta]], [[wikt:io:quanta|quanta]], [[wikt:io:cetera|cetera]], [[wikt:io:ipsa|ipsa]]

== Los axetivos ==
Los [[axetivos]] cualificativos terminen siempre en '''-a''' y nun varien nunca en xéneru o númberu. Sicasí, dacuando esta ''-a'' final puede [[elisión|elidirse]] pa facer el discursu menos monótonu o más fluyíu. En cuenta de dicir: ''l'alerta y joyoza infanti'', ye meyor dicir: ''l'alert y joyoz infanti''.&lt;br /&gt;
Cuando l'axetivu funciona como sustantivu tácito (l'axetivu fai de pronome como na frase ''los azules son bien bonos'') el plural indícase añadiendo l'artículu '''-y''' (''-y blua eses tre bona'').

{| style=&quot;text-align: center;&quot; {{tablaguapa}}
|-
|+ Grau de comparanza
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |
! colspan=&quot;3&quot; | Comparativu
!colspan=&quot;3&quot; | Superlativu
|-
! superioridá
!igualdá
!inferioridá
!colspan=&quot;2&quot; | relativu
!absolutu
|-
! Asturianu
| más ... que
| tan ... como
| menos ... que
| el más ... de
| el menos ... de
| bien, -ísimo, -érrimo
|-
! Ido
| plu ... kam
| tam ... kam
| min ... kam
| maxim ... de/ek
| minim ... de/ek
| tre ...
|}

* ''granda → '''plu''' granda → '''maxim''' granda''
* '''''minim''' granda ← '''min''' granda ← granda''
* ''rapide → '''plu''' rapide → '''maxim''' rapide''

=== Colores ===
Los [[color]]es son axetivos, polo tanto terminen toos en ''a'':

{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
! Asturianu
| style=&quot;width: 45px;&quot; | [[blancu (color)|blancu]]
| style=&quot;width: 45px;&quot; | [[azul]]
| style=&quot;width: 45px;&quot; | [[marrón]]
| style=&quot;width: 45px;&quot; | [[mariellu]]
| style=&quot;width: 45px;&quot; | [[gris]]
| style=&quot;width: 45px;&quot; | [[negru (color)|negru]]
| style=&quot;width: 45px;&quot; | [[púrpura]]
| style=&quot;width: 45px;&quot; | [[naranxa (color)|naranxa]]
| style=&quot;width: 45px;&quot; | [[colloráu]]
| style=&quot;width: 45px;&quot; | [[rosa (color)|rosa]]
| style=&quot;width: 45px;&quot; | [[verde]]
| style=&quot;width: 45px;&quot; | [[violeta (color)|violeta]]
|-
! Ido
| blanca
| blua
| bruna
| flava
| griza
| nigra
| púrpura
| oranjea
| reda
| rozea
| verda
| violea
|-
! Amuesa 
| style=&quot;background: white;&quot; |
| style=&quot;background: blue;&quot; |
| style=&quot;background: brown;&quot; |
| style=&quot;background: yellow;&quot; |
| style=&quot;background: grey;&quot; |
| style=&quot;background: black;&quot; |
| style=&quot;background: purple;&quot; |
| style=&quot;background: orange;&quot; |
| style=&quot;background: red;&quot; |
| style=&quot;background: pink;&quot; |
| style=&quot;background: green;&quot; |
| style=&quot;background: #8B00FF;&quot; |
|}

== Afixos ==
A pesar que'l númberu d'[[afixu|afixos]] ye demasiáu grande pa ser incluyíu por entero nesti artículu, he equí dellos exemplos con una somera esplicación cuando la so comprensión nun rescampla (los enllaces dirixen a les sos definiciones nel [[wikt:io:Main Page|wikcionario]] n'ido):

=== Sufixos ===
A manera de demostración de cómo pueden formase pallabres n'ido (inclusive pallabres que pue que nun tengan traducción lliteral n'otros idiomes), amuésense de siguío dellos exemplos. Tomando los primeres [[sufixu|sufixos]] por orde alfabéticu pueden formase estes pallabres derivaes:
* [[wikt:io:.ach|ach]]: Ye'l sufixu peyorativu: ''hundo (perru) → hund'''ach'''o (chucho, perrucho), libro → libr'''ach'''o''
* [[wikt:io:.ad|ad]]: Ye un sufixu qu'espresa frecuencia, duración de l'aición: ''danso (danza) → dans'''ad'''o (el baille, como aición)''
* [[wikt:io:.ag|ag]]: '''-ag-''' ye la contraición del verbu '''''agar''' (obrar)'' y denota l'usu del oxetu presente nel raigañu: ''martelo (martiellu) → martel'''ag'''ar (amartellar)'' 
* [[wikt:io:.aj|aj]]: Sufixu que significa ''&quot;cosa fecha de...&quot;'': ''bela (bonitu/a) → bel'''aj'''o (cosa bonita, &quot;cosa fecha de guapura&quot;)''
* [[wikt:io:.a el|al]]: Relativu a, perteneciente a: ''naturo (naturaleza) → natur'''al'''a (natural)''
Los sufixos pueden apigurase y asitiase dos o más según como seya necesariu, siempre que la pallabra, al dise enllargando, caltenga una coherencia gramatical.

De siguío, amuésase'l restu de la llista de los sufixos más comunes, colos sos respeutivos enllaces al [[wikt:io:Main Page|Wiktionario]] n'Ido pa conocer el so significáu:

[[wikt:io:.an|an]] || [[wikt:io:.ar|ar]] || [[wikt:io:.ari|ari]] || [[wikt:io:.atr|atr]] || [[wikt:io:.e|e]] || [[wikt:io:.ebl|ebl]] || [[wikt:io:.ed|ed]] || [[wikt:io:.eg|eg]] || [[wikt:io:.em|em]] || [[wikt:io:.end|end]] || [[wikt:io:.er|er]] || [[wikt:io:.eri|eri]] ||[[wikt:io:.es|es]] || [[wikt:io:.esk|esk]] || [[wikt:io:.esm|esm]] || [[wikt:io:.estr|estr]] || [[wikt:io:.et|et]] || [[wikt:io:.ey|ey]] || [[wikt:io:.i|i]] || [[wikt:io:.id|id]] || [[wikt:io:.ier|ier]] || [[wikt:io:.if|if]] || [[wikt:io:.ig|ig]] || [[wikt:io:.il|il]] || [[wikt:io:.im|im]] || [[wikt:io:.in|in]] || [[wikt:io:.ism|ism]] || [[wikt:io:.ist|ist]] || [[wikt:io:.iv|iv]] || [[wikt:io:.iz|iz]] || [[wikt:io:.op|op]] || [[wikt:io:.opl|opl]] || [[wikt:io:.oz|oz]] || [[wikt:io:.ul|ul]] || [[wikt:io:.ur|ur]] || [[wikt:io:.uy|uy]] || [[wikt:io:.yun|yun]]

=== Prefixos ===
Los [[prefixu|prefixos]], como ye natural, funcionen de forma bien paecida a los sufixos, anque de normal namái podrá usase un prefixu por pallabra. Veamos dellos exemplos:
* [[wikt:io:bo.|bo]]: Prefixu que denota parentescu por matrimoniu, familia política: ''patro (padre) → '''bo'''patro (suegru)''
* [[wikt:io:des.|des]]: Denota lo contrario de la pallabra raigañu: ''facila (fácil) → '''des'''facila (difícil)''

De siguío, espónse otros prefixos d'usu común:

[[wikt:io:dis.|dis]] || [[wikt:io:ex.|ex]] || [[wikt:io:ge.|ge]] || [[wikt:io:mi.|mi]] || [[wikt:io:mis.|mis]] || [[wikt:io:ne.|ne]] || [[wikt:io:par.|par]] || [[wikt:io:para.|para]] || [[wikt:io:pre.|pre]] || [[wikt:io:pseudo.|pseudo]] || [[wikt:io:retro.|retro]] || [[wikt:io:ri.|ri]] || [[wikt:io:sen.|sen]] || [[wikt:io:stif.|stif]] || [[wikt:io:vice.|vice]]

== Comparances gramaticales col esperantu ==
L'ido herieda munches de les carauterístiques gramaticales del esperantu, y en munchos casos el vocabulariu ye similar. Dambes llingües comparten les metes de la simplicidá y de la consistencia gramaticales, la facilidá de ser aprendíes, y l'usu de [[pallabres raíz]] de dellos idiomes europeos. Los dos idiomes, en gran parte, son mutuamente intelixibles. Sicasí, fueron introducíos ciertos cambeos pa tratar delles de les esmoliciones que se presentaren sobre l'esperantu. 

L'Ido xeneralmente nun impón regles gramaticales de [[concordanza gramatical|concordanza]] ente pallabres con categoría gramatical distinta dientro d'una oración, una y bones esto complica la so construcción y resulta redundante. Por casu, n'esperantu, el [[verbu]] nuna oración ye invariable ensin importar el númberu y la persona de la tema. Pero esti principiu nun foi ampliáu n'esperantu a los axetivos y a los sustantivos; consecuentemente, n'esperantu, un axetivu tien de convenir en númberu y casu col sustantivu que modifica. Nun hai tal requisitu n'inglés, por casu, ''('''black''' bull → '''black''' bulls)''. Pero inclusive n'inglés esisten casos nos que'l suxetu implica variación nel verbu, y l'ido esanicia tamién esta carauterística de la so gramática.

L'esperantu requier l'usu de la terminación ''-n'' pal usu del [[caso acusativu]]. L'ido dexa l'usu d'esta carauterística nes situaciones ambigues onde l'oxetu d'una oración nun sigue la tema, pero nel restu de les situaciones el casu del acusativu foi esaniciáu como redundante.

L'ido al igual que l'esperantu impón regles constantes ante l'usu de [[#sufixos|sufixos]] pa tresformar una pallabra n'otra de la mesma familia, amenorgando la cantidá necesaria de vocabulariu a memorizar y aumentando notablemente la reconocibilidad relativa de les diverses partes del discursu.

L'ido, a diferencia del esperantu, nun asume'l sexu masculín por defectu pa pallabres de la mesma familia y nun deriva, por casu, la pallabra pa &quot;hermana&quot; amestando un sufixu femenín a la pallabra pa &quot;hermanu&quot;, como lo fai l'esperantu estándar. En llugar d'ello, delles pallabres-raigañu defínense como de [[xéneru gramatical|xéneru neutru]], y dos sufixos distintos deriven les pallabres específiques masculines y femenines ''('''frato''' (hermanu, neutru) → '''fratulo''' (hermanu), '''fratino''' (hermana))''. N'otros casos, l'ido tien dos o tres pallabres-raigañu onde l'esperantu tien namái una ''('''genitoro''' (proxenitor), '''patro''' (padre), '''matro''' (madre)).

== Bibliografía ==
* Beaufront, de Louis. (1925). '' Kompleta Gramatiko Detaloza di la linguo internaciona Ido'' [https://web.archive.org/web/20040329005930/http://es.geocities.com/krayono/kgd.pdf] [http://www.literaturo.ido.li/kgd.pdf otru sitiu] (n'Ido)
* Nadal y de Quadras, Juan Luis de. 1965. ''Gramática del Idioma Mundial Ido'' [http://www.literaturo.ido.li/curso1.pdf] 
* López, José Miguel. 2003. ''Kurso di la linguo Internaciona Díu la Hispana'' [http://www.literaturo.ido.li/kursoidoenlahispana.pdf]

{{Tradubot|Gramática del ido}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commons}}

{{control d'autoridaes}}

[[Categoría:Ido]]
[[Categoría:Gramátiques|Ido]]</text>
      <sha1>lful4rcgt6r1p50sru39jyscxgjn6l5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Idioma romániço</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166096</id>
    <revision>
      <id>4765779</id>
      <parentid>4683212</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T08:05:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Antgartor</username>
        <id>151852</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Antgartor treslladó la páxina &quot;[[Idioma románicu]]&quot; a &quot;[[Idioma romániço]]&quot;</comment>
      <origin>4683212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9906" sha1="bb446pnbtm5y9foqtw0voyvg2lr8xr6" xml:space="preserve">{{idioma}}
L''''idioma romániço''' (que nun se debe confundir con [[llingua romance]], con [[románicu]] nin con [[Llingües retorromances|retorrománicu]]) ye un proyeutu de [[llingua auxiliar]] internacional creáu en [[1991]] y bien influyíu por [[esperantu]], [[ido]] y [[interlingua]]. Les diferencies principales ente románicu y esos idiomes son:

* Tien un léxicu que se basa rigorosamente nel [[llatín vulgar]].
* Tien una gramática más simple — ye dicir que nunca torna los sustantivos.
* Tien un artículu definíu especial (''il'') pa refierse a la clase entera d'un sustantivu: ''servar la hómino'' «sirvir al humanu»; ''servar il hómino'' «sirvir a la humanidá».
* Tien un pronome [[epicenu]] pa referir solamente a seres humanos.
* Tien un sistema de verbos que puede rindise sintéticamente y analíticamente.

== [[Fonoloxía]] ==
Románicu ufierta los mesmos soníos vocales y consonantes que l'[[idioma español|español]]. Xeneralmente, toles pallabres acentúen la penúltima sílaba, sacante los infinitivos, qu'acentúen la postrera. Sicasí, munches pallabres acentuar na antepenúltima sílaba (por casu '''áquilo''' «águila»), y estrémense por acentos ortográficos.

=== Alfabetu y pronunciación ===

&lt;center&gt;'''a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z'''&lt;/center&gt;

La mayoría de les vocales y de les consonantes suenen como los sos equivalentes d'[[Alfabetu Fonéticu Internacional]], sacante:

* '''c''' /ts/
* '''ĝ''' /dʒ/
* '''j''' /ʒ/
* '''q''' /k/ (apaez solamente antes de '''o''')
* '''x''' /ks/ (el mesmu soníu en toles posiciones)
* '''y''' /j/ (siempre una consonante)

Románicu tien trés bigramas estándares:
* '''ch''' /tʃ/
* '''kh''' /x/ (utilizáu raramente)
* '''sh''' /ʃ/

Y los diptongos siguientes:
* '''ia''' /ja/
* '''ie''' /je/
* '''ii''' /ji/
* '''io''' /jo/
* '''iu''' /ju/
* '''ua''' /wa/
* '''ue''' /we/
* '''ui''' /wi/
* '''uo''' /wo/
* '''uu''' /wu/
* '''au''' /aw/
* '''eu''' /ew/

== [[Gramática]] ==
Como l'Esperantu y l'Alloriáu, el románicu ye una llingua aglutinante, ye dicir que'l so vocabulariu ta construyíu de radicales invariables a los que se-yos amiesten afixos o otres radicales. Dalgunos de los afixos más comunes son:

=== Afixos ===


{| border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;7&quot; cellpadding=&quot;0&quot;&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|width=&quot;40&quot;|'''-o'''
|''sustantivu:'' '''parlo''' «un discursu»; '''reĝo''' «un rei»; '''belo''' «una guapura»
|- valign=&quot;Top&quot;
|width=&quot;40&quot;|'''-a'''
|''axetivu:'' marques cuál ye idénticu cola radical — '''parla''' «de faláu», «verbal»; '''reĝa''' «real»; '''bela''' «formosu»
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-y'''&lt;/td&gt;
|''alverbiu:'' '''parle''' «por discursu»; '''reĝe''' «realmente», «como rei»; '''bele''' «formosamente»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-s'''&lt;/td&gt;
|''plural:'' '''parlos''' «discursos»; '''reĝvos''' «reis»; '''belos''' «guapures»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|colspan=&quot;2&quot;|&lt;br /&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-ar'''&lt;/td&gt;
|''verbu, infinitivu:'' '''parlar''' «falar»; '''reĝesar''' «ser un rei»; '''belesar''' «ser formosu»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-an'''&lt;/td&gt;
|''verbu, presente:'' '''mi parlan''' «falo»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-in'''&lt;/td&gt;
|''verbu, pretéritu:'' '''mi parlin''' «falé»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-un'''&lt;/td&gt;
|''verbu, futuru:'' '''mi parlun''' «voi falar»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-ye'''&lt;/td&gt;
|''verbu, imperativu:'' '''ili parles!''' «¡qu'él fale!»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-eban'''&lt;/td&gt;
|''verbu, condicional:'' '''mi parleban''' «yo falaría»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|colspan=&quot;2&quot;|&lt;br /&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-ant-'''&lt;/td&gt;
|''presente activu:'' '''parlanta''' «falando»; '''parlanto''' «persona o cosa que fala»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-at-'''&lt;/td&gt;
|''presente pasivu:'' '''parlata''' «tando faláu»; '''parlato''' «cosa que ta faláu»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-int-'''&lt;/td&gt;
|''pretéritu activu:'' '''parlinta''' «falando»; '''parlinto''' «persona o cosa que faló»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-it-'''&lt;/td&gt;
|''pretéritu pasivu:'' '''parlita''' «habiendo estáu faláu»; '''parlito''' «cosa que tuvo faláu»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-unt-'''&lt;/td&gt;
|''futuru activu:'' '''parlunta''' «tando a puntu de falar»; '''parlunto''' «persona o cosa a puntu de falar»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-ut-'''&lt;/td&gt;
|''futuru pasivu:'' '''parluta''' «tando a puntu de tar faláu»; '''parluto''' «cosa que ta a puntu de tar faláu»&lt;/td&gt;
|}

Hai tamién un sufixu verbal ''-en'' que s'usa (coles partícules ''has'', ''van'', ''volde'', y ''fay'') pa espresar cualquier tiempu o manera: ''mi parlen'' «falo»; ''mi here parlen'' «falé ayeri»; ''mi has parlen'' «falé»; ''mi van parlen'' «voi falar»; ''mi volde parlen'' «yo falaría»; ''fay parlen!'' «¡fale!».

=== [[Pronome]]s ===
Los pronomes básicos en Románicu son ''mi'' «yo», ''ti'' «tu», ''vi'' «Ud.», ''ili'' «él», ''eli'' «ella», ''oli'' «ello», ''nos'' «nós», ''vos'' «vós», ''los'' «ellos/elles», ''oni'' «unu», ''si'' «se». Los posesivos tán construyíos per mediu d'amestar ''-a'', por casu ''mia'' «mio».

El románicu ye l'únicu ente les [[llingües construyíes]] en qu'ufierta un pronome epicenu —''hi''— que s'utiliza pa referir solamente a seres humanos: ''Esque la postalisto has konsignen la pako? Sik, hi has konsignen oli ye equista matino.'' «¿El carteru/a apurrió'l paquete? Sí, apurrir esta mañana.»

Pa los que lo deseyen, les formes plurales ''ilos'', ''elos'', ''olos'', y ''hos'' tán disponibles.

=== Orde de pallabres ===
L'orde normal de pallabres en románicu ye suxetu-verbu-complementu, como en ''Louis has kolpen Ludwik'' «Louis cutió a Ludwik». Si unu invierte l'orde de pallabres, unu tamién invierte'l suxetu y el complementu. (''Ludwik has kolpen Louis'' «Ludwik cutió a Louis»), nun siendo qu'unu utilice la preposición ''je'' pa marcar el complementu. (''Je Ludwik has kolpen Louis'' «Louis cutió a Ludwik») o utilice una pallabra interrogativa pa representar el suxetu (''Qua has kolpen Ludwik?'' «¿Quién cutió a Ludwik?») o complementu (''Qua Louis has kolpen?'' «¿A quién cutió Louis?»).

== Exemplos ==
&lt;center&gt;
 
{| border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;10&quot; cellpadding=&quot;0&quot; width=&quot;90%&quot;
|-----
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | '''Saluto!'''
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | ¡Hola!
|-----
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | '''Esque vi poten parlar Romániço?'''
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | ¿Fala Ud. Románicu?
|-----
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | '''Quante kosten equistos?'''
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | ¿Cuántu cuesten éstos?
|-----
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | '''Volde placen ad mi komprar equista.'''
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | Quixera mercar ésti.
|-----
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | '''Graticio!'''
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | ¡Gracies!
|-----
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | '''Quo? Mi jam has pagen por equista!'''
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | ¿Qué? ¡Yá pagué esto!
|-----
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | '''Vi has ne donen ad mi quitifatesto.'''
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | Ud. nun me dio un recibu.
|-----
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | '''Se vi van ne liberifen mi, mia paeso van invasen via paeso!'''
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | ¡Si Ud. nun me suelta, el mio país va invadir el so país!
|-----
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; colspan=&quot;2&quot; | &lt;br /&gt;
|-----
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | &lt;center&gt;'''D-ro Zaslavskiy, aut:&lt;br /&gt;Quale mi has aprensen cesar destranquilesar et amar Rusenso'''&lt;/center&gt;
&lt;p align=&quot;Justify&quot;&gt;&lt;small&gt;La Rusana linguaĝo es diventinta universala linguaĝo ... La serio di linguaĝos kursen tra la épokos. Latinenso has es la linguaĝo di la mundo antiqua, Francenso di la mundo feudana, Anglenso di kapitalismo. Rusenso es la universala linguaĝo di socialismo. Francenso es la linguaĝo ornamentizita di kortanos et Anglenso la jargono di komerciistos. Los has es la linguaĝos di la klasos gubernanta et di snoba intelektosos. La Anglana linguaĝo has korupten pópulos en extranĝera paesos. Rusenso es la unésima universala linguaĝo di internacionezismo. Nula poten nominiĝar si erudito se hi ne sapen Rusenso.
&lt;/small&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p align=&quot;Right&quot;&gt;
&lt;small&gt;Selektaĝo de &quot;La magna linguaĝo di nosa époko&quot; da David Zaslavskiy
Literaturana jurnalo, Moskvá, n-ro 1, 1 Januario 1949&lt;/small&gt;
&lt;/p&gt;
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | &lt;center&gt;'''Dr. Zaslavsky, o:&lt;br /&gt;Cómo aprendí a dexar d'esmoleceme y amar rusu'''&lt;/center&gt;
&lt;p align=&quot;Justify&quot;&gt;&lt;/p&gt;
La llingua rusa fíxose una llingua universal ... La socesión d'idiomes cuerre por toles eres. El llatín yera la llingua del mundu antiguu, el francés del mundu feudal, l'inglés del capitalismu. El rusu ye la llingua universal del socialismu. El francés ye la llingua chic de los cortesanos y l'inglés la xíriga de los comerciantes. Yeren llingües de clases dirixentes ya intelectuales esnobistas. La llingua inglesa malvó xente en tierres estranxeres. El rusu ye la primer llingua universal del internacionalismu. Naide pueden llamase eruditu si nun sabe rusu&lt;small&gt;.&lt;/small&gt;
&lt;p align=&quot;Right&quot;&gt;
&lt;small&gt;Seleición de «La gran llingua de nuesa era» por David Zaslavsky&lt;br /&gt;
''Literaturnaja gazeta,'' Moscú, non. 1, 1 de xineru de 1949&lt;/small&gt;
&lt;/p&gt;
|}
&lt;/center&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [https://web.archive.org/web/20160305175528/http://aprensar-romanico.com/ Aprensar Románicu] — La guía completa a Romániço. N'inglés.
* [https://web.archive.org/web/20051227204146/http://www.homunculus.com/babel/aromanico.html Blueprints for Babel: Romániço] — Comentariu y resume gramatical de Románicu. N'inglés.


{{Tradubot|Idioma románico}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llingües artificiales|Romániço]]</text>
      <sha1>bb446pnbtm5y9foqtw0voyvg2lr8xr6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>4765781</id>
      <parentid>4765779</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T08:06:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Antgartor</username>
        <id>151852</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>4765781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9907" sha1="pi8r3ge6ypauqcva6u0du3kuo6yuko0" xml:space="preserve">{{idioma}}
L''''idioma romániço''' (que nun se debe confundir con [[llingua romance]], con [[románicu]] nin con [[Llingües retorromances|retorrománicu]]) ye un proyeutu de [[llingua auxiliar]] internacional creáu en [[1991]] y bien influyíu por [[esperantu]], [[ido]] ya [[interlingua]]. Les diferencies principales ente románicu y esos idiomes son:

* Tien un léxicu que se basa rigorosamente nel [[llatín vulgar]].
* Tien una gramática más simple — ye dicir que nunca torna los sustantivos.
* Tien un artículu definíu especial (''il'') pa refierse a la clase entera d'un sustantivu: ''servar la hómino'' «sirvir al humanu»; ''servar il hómino'' «sirvir a la humanidá».
* Tien un pronome [[epicenu]] pa referir solamente a seres humanos.
* Tien un sistema de verbos que puede rindise sintéticamente y analíticamente.

== [[Fonoloxía]] ==
Románicu ufierta los mesmos soníos vocales y consonantes que l'[[idioma español|español]]. Xeneralmente, toles pallabres acentúen la penúltima sílaba, sacante los infinitivos, qu'acentúen la postrera. Sicasí, munches pallabres acentuar na antepenúltima sílaba (por casu '''áquilo''' «águila»), y estrémense por acentos ortográficos.

=== Alfabetu y pronunciación ===

&lt;center&gt;'''a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z'''&lt;/center&gt;

La mayoría de les vocales y de les consonantes suenen como los sos equivalentes d'[[Alfabetu Fonéticu Internacional]], sacante:

* '''c''' /ts/
* '''ĝ''' /dʒ/
* '''j''' /ʒ/
* '''q''' /k/ (apaez solamente antes de '''o''')
* '''x''' /ks/ (el mesmu soníu en toles posiciones)
* '''y''' /j/ (siempre una consonante)

Románicu tien trés bigramas estándares:
* '''ch''' /tʃ/
* '''kh''' /x/ (utilizáu raramente)
* '''sh''' /ʃ/

Y los diptongos siguientes:
* '''ia''' /ja/
* '''ie''' /je/
* '''ii''' /ji/
* '''io''' /jo/
* '''iu''' /ju/
* '''ua''' /wa/
* '''ue''' /we/
* '''ui''' /wi/
* '''uo''' /wo/
* '''uu''' /wu/
* '''au''' /aw/
* '''eu''' /ew/

== [[Gramática]] ==
Como l'Esperantu y l'Alloriáu, el románicu ye una llingua aglutinante, ye dicir que'l so vocabulariu ta construyíu de radicales invariables a los que se-yos amiesten afixos o otres radicales. Dalgunos de los afixos más comunes son:

=== Afixos ===


{| border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;7&quot; cellpadding=&quot;0&quot;&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|width=&quot;40&quot;|'''-o'''
|''sustantivu:'' '''parlo''' «un discursu»; '''reĝo''' «un rei»; '''belo''' «una guapura»
|- valign=&quot;Top&quot;
|width=&quot;40&quot;|'''-a'''
|''axetivu:'' marques cuál ye idénticu cola radical — '''parla''' «de faláu», «verbal»; '''reĝa''' «real»; '''bela''' «formosu»
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-y'''&lt;/td&gt;
|''alverbiu:'' '''parle''' «por discursu»; '''reĝe''' «realmente», «como rei»; '''bele''' «formosamente»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-s'''&lt;/td&gt;
|''plural:'' '''parlos''' «discursos»; '''reĝvos''' «reis»; '''belos''' «guapures»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|colspan=&quot;2&quot;|&lt;br /&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-ar'''&lt;/td&gt;
|''verbu, infinitivu:'' '''parlar''' «falar»; '''reĝesar''' «ser un rei»; '''belesar''' «ser formosu»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-an'''&lt;/td&gt;
|''verbu, presente:'' '''mi parlan''' «falo»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-in'''&lt;/td&gt;
|''verbu, pretéritu:'' '''mi parlin''' «falé»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-un'''&lt;/td&gt;
|''verbu, futuru:'' '''mi parlun''' «voi falar»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-ye'''&lt;/td&gt;
|''verbu, imperativu:'' '''ili parles!''' «¡qu'él fale!»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-eban'''&lt;/td&gt;
|''verbu, condicional:'' '''mi parleban''' «yo falaría»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|colspan=&quot;2&quot;|&lt;br /&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-ant-'''&lt;/td&gt;
|''presente activu:'' '''parlanta''' «falando»; '''parlanto''' «persona o cosa que fala»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-at-'''&lt;/td&gt;
|''presente pasivu:'' '''parlata''' «tando faláu»; '''parlato''' «cosa que ta faláu»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-int-'''&lt;/td&gt;
|''pretéritu activu:'' '''parlinta''' «falando»; '''parlinto''' «persona o cosa que faló»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-it-'''&lt;/td&gt;
|''pretéritu pasivu:'' '''parlita''' «habiendo estáu faláu»; '''parlito''' «cosa que tuvo faláu»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-unt-'''&lt;/td&gt;
|''futuru activu:'' '''parlunta''' «tando a puntu de falar»; '''parlunto''' «persona o cosa a puntu de falar»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-ut-'''&lt;/td&gt;
|''futuru pasivu:'' '''parluta''' «tando a puntu de tar faláu»; '''parluto''' «cosa que ta a puntu de tar faláu»&lt;/td&gt;
|}

Hai tamién un sufixu verbal ''-en'' que s'usa (coles partícules ''has'', ''van'', ''volde'', y ''fay'') pa espresar cualquier tiempu o manera: ''mi parlen'' «falo»; ''mi here parlen'' «falé ayeri»; ''mi has parlen'' «falé»; ''mi van parlen'' «voi falar»; ''mi volde parlen'' «yo falaría»; ''fay parlen!'' «¡fale!».

=== [[Pronome]]s ===
Los pronomes básicos en Románicu son ''mi'' «yo», ''ti'' «tu», ''vi'' «Ud.», ''ili'' «él», ''eli'' «ella», ''oli'' «ello», ''nos'' «nós», ''vos'' «vós», ''los'' «ellos/elles», ''oni'' «unu», ''si'' «se». Los posesivos tán construyíos per mediu d'amestar ''-a'', por casu ''mia'' «mio».

El románicu ye l'únicu ente les [[llingües construyíes]] en qu'ufierta un pronome epicenu —''hi''— que s'utiliza pa referir solamente a seres humanos: ''Esque la postalisto has konsignen la pako? Sik, hi has konsignen oli ye equista matino.'' «¿El carteru/a apurrió'l paquete? Sí, apurrir esta mañana.»

Pa los que lo deseyen, les formes plurales ''ilos'', ''elos'', ''olos'', y ''hos'' tán disponibles.

=== Orde de pallabres ===
L'orde normal de pallabres en románicu ye suxetu-verbu-complementu, como en ''Louis has kolpen Ludwik'' «Louis cutió a Ludwik». Si unu invierte l'orde de pallabres, unu tamién invierte'l suxetu y el complementu. (''Ludwik has kolpen Louis'' «Ludwik cutió a Louis»), nun siendo qu'unu utilice la preposición ''je'' pa marcar el complementu. (''Je Ludwik has kolpen Louis'' «Louis cutió a Ludwik») o utilice una pallabra interrogativa pa representar el suxetu (''Qua has kolpen Ludwik?'' «¿Quién cutió a Ludwik?») o complementu (''Qua Louis has kolpen?'' «¿A quién cutió Louis?»).

== Exemplos ==
&lt;center&gt;
 
{| border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;10&quot; cellpadding=&quot;0&quot; width=&quot;90%&quot;
|-----
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | '''Saluto!'''
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | ¡Hola!
|-----
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | '''Esque vi poten parlar Romániço?'''
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | ¿Fala Ud. Románicu?
|-----
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | '''Quante kosten equistos?'''
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | ¿Cuántu cuesten éstos?
|-----
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | '''Volde placen ad mi komprar equista.'''
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | Quixera mercar ésti.
|-----
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | '''Graticio!'''
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | ¡Gracies!
|-----
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | '''Quo? Mi jam has pagen por equista!'''
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | ¿Qué? ¡Yá pagué esto!
|-----
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | '''Vi has ne donen ad mi quitifatesto.'''
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | Ud. nun me dio un recibu.
|-----
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | '''Se vi van ne liberifen mi, mia paeso van invasen via paeso!'''
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | ¡Si Ud. nun me suelta, el mio país va invadir el so país!
|-----
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; colspan=&quot;2&quot; | &lt;br /&gt;
|-----
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | &lt;center&gt;'''D-ro Zaslavskiy, aut:&lt;br /&gt;Quale mi has aprensen cesar destranquilesar et amar Rusenso'''&lt;/center&gt;
&lt;p align=&quot;Justify&quot;&gt;&lt;small&gt;La Rusana linguaĝo es diventinta universala linguaĝo ... La serio di linguaĝos kursen tra la épokos. Latinenso has es la linguaĝo di la mundo antiqua, Francenso di la mundo feudana, Anglenso di kapitalismo. Rusenso es la universala linguaĝo di socialismo. Francenso es la linguaĝo ornamentizita di kortanos et Anglenso la jargono di komerciistos. Los has es la linguaĝos di la klasos gubernanta et di snoba intelektosos. La Anglana linguaĝo has korupten pópulos en extranĝera paesos. Rusenso es la unésima universala linguaĝo di internacionezismo. Nula poten nominiĝar si erudito se hi ne sapen Rusenso.
&lt;/small&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p align=&quot;Right&quot;&gt;
&lt;small&gt;Selektaĝo de &quot;La magna linguaĝo di nosa époko&quot; da David Zaslavskiy
Literaturana jurnalo, Moskvá, n-ro 1, 1 Januario 1949&lt;/small&gt;
&lt;/p&gt;
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | &lt;center&gt;'''Dr. Zaslavsky, o:&lt;br /&gt;Cómo aprendí a dexar d'esmoleceme y amar rusu'''&lt;/center&gt;
&lt;p align=&quot;Justify&quot;&gt;&lt;/p&gt;
La llingua rusa fíxose una llingua universal ... La socesión d'idiomes cuerre por toles eres. El llatín yera la llingua del mundu antiguu, el francés del mundu feudal, l'inglés del capitalismu. El rusu ye la llingua universal del socialismu. El francés ye la llingua chic de los cortesanos y l'inglés la xíriga de los comerciantes. Yeren llingües de clases dirixentes ya intelectuales esnobistas. La llingua inglesa malvó xente en tierres estranxeres. El rusu ye la primer llingua universal del internacionalismu. Naide pueden llamase eruditu si nun sabe rusu&lt;small&gt;.&lt;/small&gt;
&lt;p align=&quot;Right&quot;&gt;
&lt;small&gt;Seleición de «La gran llingua de nuesa era» por David Zaslavsky&lt;br /&gt;
''Literaturnaja gazeta,'' Moscú, non. 1, 1 de xineru de 1949&lt;/small&gt;
&lt;/p&gt;
|}
&lt;/center&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [https://web.archive.org/web/20160305175528/http://aprensar-romanico.com/ Aprensar Románicu] — La guía completa a Romániço. N'inglés.
* [https://web.archive.org/web/20051227204146/http://www.homunculus.com/babel/aromanico.html Blueprints for Babel: Romániço] — Comentariu y resume gramatical de Románicu. N'inglés.


{{Tradubot|Idioma románico}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llingües artificiales|Romániço]]</text>
      <sha1>pi8r3ge6ypauqcva6u0du3kuo6yuko0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>4765782</id>
      <parentid>4765781</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T08:08:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57664-38</username>
        <id>155706</id>
      </contributor>
      <comment>/* Afixos */</comment>
      <origin>4765782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9907" sha1="42r7tiz53do8s60kqlsylyxtagtijre" xml:space="preserve">{{idioma}}
L''''idioma romániço''' (que nun se debe confundir con [[llingua romance]], con [[románicu]] nin con [[Llingües retorromances|retorrománicu]]) ye un proyeutu de [[llingua auxiliar]] internacional creáu en [[1991]] y bien influyíu por [[esperantu]], [[ido]] ya [[interlingua]]. Les diferencies principales ente románicu y esos idiomes son:

* Tien un léxicu que se basa rigorosamente nel [[llatín vulgar]].
* Tien una gramática más simple — ye dicir que nunca torna los sustantivos.
* Tien un artículu definíu especial (''il'') pa refierse a la clase entera d'un sustantivu: ''servar la hómino'' «sirvir al humanu»; ''servar il hómino'' «sirvir a la humanidá».
* Tien un pronome [[epicenu]] pa referir solamente a seres humanos.
* Tien un sistema de verbos que puede rindise sintéticamente y analíticamente.

== [[Fonoloxía]] ==
Románicu ufierta los mesmos soníos vocales y consonantes que l'[[idioma español|español]]. Xeneralmente, toles pallabres acentúen la penúltima sílaba, sacante los infinitivos, qu'acentúen la postrera. Sicasí, munches pallabres acentuar na antepenúltima sílaba (por casu '''áquilo''' «águila»), y estrémense por acentos ortográficos.

=== Alfabetu y pronunciación ===

&lt;center&gt;'''a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z'''&lt;/center&gt;

La mayoría de les vocales y de les consonantes suenen como los sos equivalentes d'[[Alfabetu Fonéticu Internacional]], sacante:

* '''c''' /ts/
* '''ĝ''' /dʒ/
* '''j''' /ʒ/
* '''q''' /k/ (apaez solamente antes de '''o''')
* '''x''' /ks/ (el mesmu soníu en toles posiciones)
* '''y''' /j/ (siempre una consonante)

Románicu tien trés bigramas estándares:
* '''ch''' /tʃ/
* '''kh''' /x/ (utilizáu raramente)
* '''sh''' /ʃ/

Y los diptongos siguientes:
* '''ia''' /ja/
* '''ie''' /je/
* '''ii''' /ji/
* '''io''' /jo/
* '''iu''' /ju/
* '''ua''' /wa/
* '''ue''' /we/
* '''ui''' /wi/
* '''uo''' /wo/
* '''uu''' /wu/
* '''au''' /aw/
* '''eu''' /ew/

== [[Gramática]] ==
Como l'Esperantu y l'Alloriáu, el románicu ye una llingua aglutinante, ye dicir que'l so vocabulariu ta construyíu de radicales invariables a los que se-yos amiesten afixos o otres radicales. Dalgunos de los afixos más comunes son:

=== Afixos ===


{| border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;7&quot; cellpadding=&quot;0&quot;&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|width=&quot;40&quot;|'''-o'''
|''sustantivu:'' '''parlo''' «un discursu»; '''reĝo''' «un rei»; '''belo''' «una guapura»
|- valign=&quot;Top&quot;
|width=&quot;40&quot;|'''-a'''
|''axetivu:'' marques cuál ye idénticu cola radical — '''parla''' «de faláu», «verbal»; '''reĝa''' «real»; '''bela''' «formosu»
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-e'''&lt;/td&gt;
|''alverbiu:'' '''parle''' «por discursu»; '''reĝe''' «realmente», «como rei»; '''bele''' «formosamente»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-s'''&lt;/td&gt;
|''plural:'' '''parlos''' «discursos»; '''reĝvos''' «reis»; '''belos''' «guapures»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|colspan=&quot;2&quot;|&lt;br /&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-ar'''&lt;/td&gt;
|''verbu, infinitivu:'' '''parlar''' «falar»; '''reĝesar''' «ser un rei»; '''belesar''' «ser formosu»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-an'''&lt;/td&gt;
|''verbu, presente:'' '''mi parlan''' «falo»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-in'''&lt;/td&gt;
|''verbu, pretéritu:'' '''mi parlin''' «falé»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-un'''&lt;/td&gt;
|''verbu, futuru:'' '''mi parlun''' «voi falar»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-ye'''&lt;/td&gt;
|''verbu, imperativu:'' '''ili parles!''' «¡qu'él fale!»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-eban'''&lt;/td&gt;
|''verbu, condicional:'' '''mi parleban''' «yo falaría»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|colspan=&quot;2&quot;|&lt;br /&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-ant-'''&lt;/td&gt;
|''presente activu:'' '''parlanta''' «falando»; '''parlanto''' «persona o cosa que fala»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-at-'''&lt;/td&gt;
|''presente pasivu:'' '''parlata''' «tando faláu»; '''parlato''' «cosa que ta faláu»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-int-'''&lt;/td&gt;
|''pretéritu activu:'' '''parlinta''' «falando»; '''parlinto''' «persona o cosa que faló»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-it-'''&lt;/td&gt;
|''pretéritu pasivu:'' '''parlita''' «habiendo estáu faláu»; '''parlito''' «cosa que tuvo faláu»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-unt-'''&lt;/td&gt;
|''futuru activu:'' '''parlunta''' «tando a puntu de falar»; '''parlunto''' «persona o cosa a puntu de falar»&lt;/td&gt;
|- valign=&quot;Top&quot;
|'''-ut-'''&lt;/td&gt;
|''futuru pasivu:'' '''parluta''' «tando a puntu de tar faláu»; '''parluto''' «cosa que ta a puntu de tar faláu»&lt;/td&gt;
|}

Hai tamién un sufixu verbal ''-en'' que s'usa (coles partícules ''has'', ''van'', ''volde'', y ''fay'') pa espresar cualquier tiempu o manera: ''mi parlen'' «falo»; ''mi here parlen'' «falé ayeri»; ''mi has parlen'' «falé»; ''mi van parlen'' «voi falar»; ''mi volde parlen'' «yo falaría»; ''fay parlen!'' «¡fale!».

=== [[Pronome]]s ===
Los pronomes básicos en Románicu son ''mi'' «yo», ''ti'' «tu», ''vi'' «Ud.», ''ili'' «él», ''eli'' «ella», ''oli'' «ello», ''nos'' «nós», ''vos'' «vós», ''los'' «ellos/elles», ''oni'' «unu», ''si'' «se». Los posesivos tán construyíos per mediu d'amestar ''-a'', por casu ''mia'' «mio».

El románicu ye l'únicu ente les [[llingües construyíes]] en qu'ufierta un pronome epicenu —''hi''— que s'utiliza pa referir solamente a seres humanos: ''Esque la postalisto has konsignen la pako? Sik, hi has konsignen oli ye equista matino.'' «¿El carteru/a apurrió'l paquete? Sí, apurrir esta mañana.»

Pa los que lo deseyen, les formes plurales ''ilos'', ''elos'', ''olos'', y ''hos'' tán disponibles.

=== Orde de pallabres ===
L'orde normal de pallabres en románicu ye suxetu-verbu-complementu, como en ''Louis has kolpen Ludwik'' «Louis cutió a Ludwik». Si unu invierte l'orde de pallabres, unu tamién invierte'l suxetu y el complementu. (''Ludwik has kolpen Louis'' «Ludwik cutió a Louis»), nun siendo qu'unu utilice la preposición ''je'' pa marcar el complementu. (''Je Ludwik has kolpen Louis'' «Louis cutió a Ludwik») o utilice una pallabra interrogativa pa representar el suxetu (''Qua has kolpen Ludwik?'' «¿Quién cutió a Ludwik?») o complementu (''Qua Louis has kolpen?'' «¿A quién cutió Louis?»).

== Exemplos ==
&lt;center&gt;
 
{| border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;10&quot; cellpadding=&quot;0&quot; width=&quot;90%&quot;
|-----
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | '''Saluto!'''
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | ¡Hola!
|-----
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | '''Esque vi poten parlar Romániço?'''
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | ¿Fala Ud. Románicu?
|-----
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | '''Quante kosten equistos?'''
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | ¿Cuántu cuesten éstos?
|-----
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | '''Volde placen ad mi komprar equista.'''
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | Quixera mercar ésti.
|-----
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | '''Graticio!'''
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | ¡Gracies!
|-----
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | '''Quo? Mi jam has pagen por equista!'''
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | ¿Qué? ¡Yá pagué esto!
|-----
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | '''Vi has ne donen ad mi quitifatesto.'''
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | Ud. nun me dio un recibu.
|-----
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | '''Se vi van ne liberifen mi, mia paeso van invasen via paeso!'''
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | ¡Si Ud. nun me suelta, el mio país va invadir el so país!
|-----
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; colspan=&quot;2&quot; | &lt;br /&gt;
|-----
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | &lt;center&gt;'''D-ro Zaslavskiy, aut:&lt;br /&gt;Quale mi has aprensen cesar destranquilesar et amar Rusenso'''&lt;/center&gt;
&lt;p align=&quot;Justify&quot;&gt;&lt;small&gt;La Rusana linguaĝo es diventinta universala linguaĝo ... La serio di linguaĝos kursen tra la épokos. Latinenso has es la linguaĝo di la mundo antiqua, Francenso di la mundo feudana, Anglenso di kapitalismo. Rusenso es la universala linguaĝo di socialismo. Francenso es la linguaĝo ornamentizita di kortanos et Anglenso la jargono di komerciistos. Los has es la linguaĝos di la klasos gubernanta et di snoba intelektosos. La Anglana linguaĝo has korupten pópulos en extranĝera paesos. Rusenso es la unésima universala linguaĝo di internacionezismo. Nula poten nominiĝar si erudito se hi ne sapen Rusenso.
&lt;/small&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p align=&quot;Right&quot;&gt;
&lt;small&gt;Selektaĝo de &quot;La magna linguaĝo di nosa époko&quot; da David Zaslavskiy
Literaturana jurnalo, Moskvá, n-ro 1, 1 Januario 1949&lt;/small&gt;
&lt;/p&gt;
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | &lt;center&gt;'''Dr. Zaslavsky, o:&lt;br /&gt;Cómo aprendí a dexar d'esmoleceme y amar rusu'''&lt;/center&gt;
&lt;p align=&quot;Justify&quot;&gt;&lt;/p&gt;
La llingua rusa fíxose una llingua universal ... La socesión d'idiomes cuerre por toles eres. El llatín yera la llingua del mundu antiguu, el francés del mundu feudal, l'inglés del capitalismu. El rusu ye la llingua universal del socialismu. El francés ye la llingua chic de los cortesanos y l'inglés la xíriga de los comerciantes. Yeren llingües de clases dirixentes ya intelectuales esnobistas. La llingua inglesa malvó xente en tierres estranxeres. El rusu ye la primer llingua universal del internacionalismu. Naide pueden llamase eruditu si nun sabe rusu&lt;small&gt;.&lt;/small&gt;
&lt;p align=&quot;Right&quot;&gt;
&lt;small&gt;Seleición de «La gran llingua de nuesa era» por David Zaslavsky&lt;br /&gt;
''Literaturnaja gazeta,'' Moscú, non. 1, 1 de xineru de 1949&lt;/small&gt;
&lt;/p&gt;
|}
&lt;/center&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [https://web.archive.org/web/20160305175528/http://aprensar-romanico.com/ Aprensar Románicu] — La guía completa a Romániço. N'inglés.
* [https://web.archive.org/web/20051227204146/http://www.homunculus.com/babel/aromanico.html Blueprints for Babel: Romániço] — Comentariu y resume gramatical de Románicu. N'inglés.


{{Tradubot|Idioma románico}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llingües artificiales|Romániço]]</text>
      <sha1>42r7tiz53do8s60kqlsylyxtagtijre</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Portuñol riverense</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166810</id>
    <revision>
      <id>4765748</id>
      <parentid>4746018</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T23:06:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Antgartor</username>
        <id>151852</id>
      </contributor>
      <origin>4765748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42147" sha1="a38wvv8i4s11t7azn04y343adaczavd" xml:space="preserve">{{Ficha d'idioma
|nome = Portuñol riverense
|nativu = ''Portuñol''
|familia madre = Llingües indoeuropees
|países= {{bandera2|Uruguái}}&lt;br /&gt; {{bandera2|Brasil}}
|zona=[[Frontera de la Paz]], [[Rivera (departamentu)|departamentu de Rivera]] (Uruguái) y zones aledañas.
|falantes=aprox. 100.000|h1= aprox. 70.000|h2= aprox. 30.000|rank=&lt;small&gt;Nun s'atopa ente los 100 primeros.&lt;/small&gt;
|axencia=non
|familia=[[Indoeuropéu]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;[[Familia Indoeuropea - Grupu Itálicu|Itálicu]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Familia Indoeuropea - Grupu Romance|Grupu Romance]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Llingües romániques|Romance]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Llingües romániques ítalo-occidentales|Ítalo-occidental]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Grupu Ítalo-Occidental - Subgrupu Occidental|Subgrupu Occidental]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Grupu Galu-Ibéricu]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Grupu Ibero-Romance]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Grupu Ibero-Occidental]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Idioma portugués|Portugués]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Dialeutos portugueses del Uruguái]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''Portuñol riverense'''|iso1=nun tien&lt;br /&gt;(códigu linguasphere[http://www.linguasphere.net/]: '''51-AAA-am'''[https://web.archive.org/web/20060308193859/http://www.linguasphere.net/secure/ip/pdf/zones/51.pdf])
|oficial=non.}}

El '''portuñol riverense''', tamién conocíu como '''fronterizu''', '''fronteiriço''' (portugués) o '''misturado''', ye un dialeutu del [[idioma portugués]] presente na rexón fronteriza del norte del [[Uruguái]] y sur del [[Brasil]]. Falar en ciudaes como [[Artigas (ciudá)|Artigas]] y [[Quaraí]], [[Bella Unión]] - [[Barra do Quarai]] y más específicamente na zona de les ciudaes vecines de [[Rivera (Uruguái)|Rivera]] (Uruguái) y [[Santana do Livramento]] (Brasil). A esti tramu de la frontera llamar «[[Frontera de la Paz]]».

== Carauterístiques xenerales ==
Como toa llingua, el portuñol uruguayu ye bien dinámicu y heteroxeneu, esistiendo un continuu de dialeutos que van dende'l portugués brasilanu «estándar» (''brazilero'', en portuñol) hasta'l [[español d'El Ríu de la Plata]] (''castilhano'', en portuñol). Sicasí, tien una variante que ye la más utilizada, y que puede tomase como base d'estudiu: ésta allúgase xeográficamente na zona que tien como centro les ciudaes de Rivera y Santana do Livramento y estiéndese por una franxa de dellos quilómetros a lo llargo de la frontera. A esta variante refierse esti artículu, anque d'equí d'equí p'arriba va ser llamada a cencielles ''portuñol'' o ''riverense'', nomes polos cualos identificar les persones que la falen. &lt;p&gt;La mayoría de los llingüistes clasifiquen al portuñol como un dialeutu del portugués (más notablemente [[Adolfo Elizaincín]] [http://www.fhuce.edu.uy/academica/linguistica/sicosocio/CVElizaincin.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060924153049/http://www.fhuce.edu.uy/academica/linguistica/sicosocio/CVElizaincin.htm |fecha=2006-09-24 }}, quien téunicamente llamar DPU - dialeutu portugués del Uruguái), anque nun esiste un consensu. Lo que puede dicise con certidume ye que, por recibir l'apurra de dos idiomes, el portuñol ye una llingua bien rica, nel sentíu de que tien gran variedá de sinónimos y pallabres más precises pa espresar connotaciones específiques, amás de tener una mayor riqueza fonética. Per otru llau, el riverense nun ye un simple amiestu de dos idiomes que nun sigue regles gramaticales precises. Ye importante señalar que solamente los ciudadanos uruguayos utilicen tal llingua, billingüismu esti que nun asocede del llau brasilanu.

=== Orixe ===
L'orixe del portuñol puede remontase a la dómina de la colonización portuguesa na rexón norte d'Uruguái, na cual nun taba bien definíu a quién pertenecíen estos territorios, pasando d'una corona a la otra de manera socesiva. Non solamente'l portugués y l'español tuvieron inflúi sobre'l portuñol, sinón tamién les llingües indíxenes, en dellos casos; por casu: ''gurí'' (neñu), ''mamboretá'' (mantis relixosa), ''caracú'' (güesu de vaca).

== Ortografía y fonética ==
El riverense nun tien una ortografía definida formalmente, pero nesti artículu presentaráse una ortografía del portuñol de cuenta que los sos [[fonema|fonemes]] puedan ser representaos de la forma más exauta y consistente posible, destacando les carauterístiques fonolóxiques d'esta llingua. Hai de solliñar que non tolos portuñol-parlantes utilicen la mesma pronunciación pa les mesmes pallabres (como asocede tamién con munches otres llingües). Sicasí, escuéyese la escritura que ye más representativa de les carauterístiques más frecuentes y distintives.

=== Fonemes y la so representación ortográfica ===
Escuéyese una representación más cercana a la que s'usaría si tratar de trescribir los fonemes al idioma castellanu (por ser ésti l'idioma que se-y enseña a los uruguayos, que ye la nacionalidá de la mayoría de los que falen esti dialeutu), sacante para los fonemes que nun se pueden representar por aciu l'alfabetu castellanu, como por casu les [[vocal nasal|vocales nasales]].

==== Vocales castellanes ====
Les vocales castellanes son les que se pronuncien como les cinco vocales del idioma castellanu:

{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
! vocal !! [[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]] !! portuñol !! pronunciación ([[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]]) !! castellanu !! portugués
|-----------------
|rowspan=&quot;2&quot; | a|| rowspan=&quot;2&quot; | {{IPA|a}}|| ''p'''a'''p'''a''''' || {{IPA|['p'''a'''p'''a''']}} ||papa||batata
|-----------------
|''c'''a'''t'''a'''r'''a'''t'''a'''''|| {{IPA|[k'''a'''t'''a''''ɾ'''a'''t'''a''']}} ||catarata||catarata
|-----------------
|rowspan=&quot;2&quot; | e||rowspan=&quot;2&quot; | {{IPA|e}}|| ''p'''e'''sh'''e''''' || {{IPA|['p'''e'''ʃ'''e''']}} ||pez||peixe
|-----------------
|''d'''e'''t'''e'''rg'''e'''nt'''e''''' || {{IPA|[d'''e'''t'''e'''r'χ'''e'''nt'''e''']}} || detergente||detergente
|-----------------
|rowspan=&quot;3&quot; | i||rowspan=&quot;3&quot; | {{IPA|i, j}}|| ''c'''i'''sco'' || {{IPA|['s'''i'''sko]}} ||mugre||sujeira (cisco)
|-----------------
|''n'''i'''ño'' || {{IPA|['n'''i'''ɲo]}} ||niño||ninho
|-----------------
|''c'''i'''á'' || {{IPA|[s'''j'''a]}} ||cenar||jantar (cear)
|-----------------
|rowspan=&quot;3&quot; | o||rowspan=&quot;3&quot; | {{IPA|o}}||'''''o'''nt'''o'''nte''|| {{IPA|['''o'''n't'''o'''nte]}} ||anteayer||anteontem
|-----------------
|'''''o'''i'''o'''''|| {{IPA|[''''o'''j'''o''']}} ||ojo||olho
|-----------------
|''p'''o'''s'''o'''''|| {{IPA|['p'''o'''s'''o''']}} ||pozo||poço
|-----------------
|rowspan=&quot;3&quot; | u ||rowspan=&quot;3&quot; | {{IPA|u, w}} ||''y'''u'''r'''u'''r'''ú'''''|| {{IPA|[ʒ'''u'''ɾ'''u''''ɾ'''u''']}} ||triste, melancólico||jururu,&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.aulete.com.br/jururu |títulu=Diccionário Caldas Aulete - Significado de jururu}}&lt;/ref&gt;
|-----------------
|''n'''u'''''|| {{IPA|[n'''u''']}} ||en el||no
|-----------------
|''ac'''u'''á''|| {{IPA|[a'k'''w'''a]}} || ladrar ||latir
|}

==== Vocales nasales ====
{| {{tablaguapa}} align=&quot;right&quot;
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
![[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]]!!lletres!!portuñol!!pronunciación ([[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]]) !! castellanu !! portugués
|-----------------
|rowspan=&quot;4&quot; | {{IPA|ã}} || rowspan=&quot;3&quot; | ã|| ''mas'''ã''''' || {{IPA|[ma's'''ã''']}} ||manzana||maçã
|-----------------
|''l'''ã'''''|| {{IPA|[l'''ã''']}} ||lana||lã
|-----------------
|''s'''ã'''''|| {{IPA|[s'''ã''']}} ||sana (adj.)||sã
|-----------------
|an (*) ||''c'''an'''sha'' || {{IPA|['k'''ã'''ʃa]}} || cancha || campo esportivo
|-----------------
|{{IPA|ẽ}} || en (*)|| ''p'''ên'''saũ''|| {{IPA|['p'''ẽ'''saw̃]}} || piensan || pensam
|-----------------
|{{IPA|ĩ}} || in (**)|| '''''in'''tonce''|| {{IPA|[ '''ĩ''''tõse]}} || entonces || então
|-----------------
|rowspan=&quot;3&quot; | {{IPA|õ}} || rowspan=&quot;2&quot; | õ ||''gars'''õ'''''|| {{IPA|[gar's'''õ''']}} ||mozo (de bar o restaurante)||garçom
|-----------------
|''t'''õ'''''|| {{IPA|[t'''õ''']}} ||tono||tom
|-----------------
|on (*) || ''int'''on'''ce''|| {{IPA|[ ĩ't'''õ'''se]}} ||entonces||então
|-----------------
|rowspan=&quot;4&quot; | {{IPA|ũ, w̃}} || rowspan=&quot;4&quot; | ũ || '''''ũ'''''|| {{IPA|['''ũ''']}} ||uno||um
|-----------------
|''c'''ũ'''tigo''|| {{IPA|[k'''ũ''''tiɣo]}} ||contigo||contigo
|-----------------
|''niñ'''ũ'''''|| {{IPA|[ni'ɲ'''ũ''']}} ||ninguno||nenhum
|-----------------
|''ma'''ũ'''''|| {{IPA|[ma'''w̃''' ]}} ||mano||mão
|-----------------
|colspan=&quot;6&quot; style=&quot;font-size: 80%&quot;| 
(*) antes de s, sh, y, z, ce, ci.&lt;br&gt;
(**) antes de s, sh, y, z, ce, ci,&lt;br&gt;
o cuando ye la primer sílaba de la pallabra y nun va siguida por&lt;br&gt;
ga, gue, gui, go, gu, ca, que, qui, co, cu o k.
|}

Les [[vocal nasal|vocales nasales]] son les que se pronuncien expirando parte del aire pela ñariz y parte pela boca; nun tienen correspondientes n'español y xeneralmente deriven de pallabres del portugués.

Ye bien importante estremar les vocales nasales, porque pueden camudar totalmente el sentíu de la pallabra, como nos siguientes exemplos:

:* ''paũ'' {{IPA|[paw̃}} (pan) y ''pau'' {{IPA|[paw]}} (palu)
:* ''nũ'' {{IPA|[nũ]}} (nun) y ''nu'' {{IPA|[nu]}} (nel)
:* ''nũa'' {{IPA|['nũa]}} (nuna) y ''núa'' {{IPA|['nua]}} (desnuda)
:* ''ũ'' {{IPA|[ũ]}} (un) y ''u'' {{IPA|[u]}} (el)
:* ''cũ'' {{IPA|[kũ]}} (con) y ''cu'' {{IPA|[ku]}} (ano - pallabra vulgar)
:* ''ũs'' {{IPA|[ũs]}} (unos) y ''us'' {{IPA|[us]}} (los)

{{clear}}

==== Vocales semiabiertas ====
{| {{tablaguapa}} align=&quot;right&quot;
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
! lletra !! [[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]] !! portuñol !! pronunciación ([[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]]) !! castellanu !! portugués
|-
|rowspan=&quot;3&quot; | é||rowspan=&quot;3&quot; | {{IPA|ɛ}}||''t'''é''''' || {{IPA|[t'''ɛ''']}} ||té||chá
|-----------------
|''p'''é'''l'' || {{IPA|[p'''ɛ'''l]}} ||piel||pele
|-
|''v'''é'''ia'' || {{IPA|['v'''ɛ'''ja]}} ||vieja||velha
|-
|rowspan=&quot;2&quot; | ó||rowspan=&quot;2&quot; | {{IPA|ɔ}}||''f'''ó'''f'''ó'''ca'' || {{IPA|[f'''ɔ''''f'''ɔ'''ka]}} ||chisme||fofoca
|-
|''p'''ó'''so'' || {{IPA|['p'''ɔ'''so]}} ||puedo||posso
|}

Son como les vocales '''''e''''' y '''''o''''', pero pronunciaes d'una forma más abierta, más cercana a la '''''a'''''.

Ye bien importante estremar les vocales abiertes (''é'', ''ó'') porque pueden camudar totalmente el sentíu de la pallabra, como nos siguientes exemplos:

:* ''avó'' {{IPA|[a'vɔ]}} (güela) y ''avô'' {{IPA|[a'vo]}} (güelu)
:* ''véio'' {{IPA|['vɛjo]}} (vieyu) y ''veio'' {{IPA|['vejo]}} (vieno - del verbu ''ví'' [venir])
:* ''véia'' {{IPA|['vɛja]}} (vieya) y ''veía'' {{IPA|['veja]}} (vena)
:* ''póso'' {{IPA|['pɔso]}} (puedo) y ''poso'' {{IPA|['poso]}} (pozu)

{{clear}}

==== Consonantes ====
Nel siguiente cuadru, cuando se refier al español o castellán, en realidá ta refiriéndose a la variedá del castellán tal como ye falada n'Uruguái, y cuando ser refier al portugués, ta refiriéndose al portugués brasilanu y en particular al portugués gaúcho (del estáu sureñu de [[Rio Grande do Sul]]).

{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
!lletra!![[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]]!!nome!!descripción!!exemplos y contraejemplos
|-----------------
|'''b'''||b, β||be||Representa'l mesmu fonema que n'español y portugués. Siempre ye billabial.||''bravo'' {{IPA|['bɾaβo]}} (esp. enojado, port. &lt;cite&gt;zangado&lt;/cite&gt;).
|-----------------
|'''c'''||k, s||ce||Cuando preciede a una vocal o a una consonante distinta de ''h'', pronúnciase igual que n'español y portugués. Esto ye, representa al fonema /k/ cuando ye siguida poles vocales ''a, o, o, ã, õ, ũ, ó'', o por una consonante distinta de ''h''; y representa al fonema /s/ cuando preciede a les vocales ''y, i, é''.||''cacimba'' {{IPA|[ka'simba]}} (esp. cachimba, port. &lt;cite&gt;cacimba&lt;/cite&gt;).
|-----------------
|'''ch'''||{{IPA|ʧ}}||ce hache, che||Pronúnciase siempre como n'español. Ye equivalente al fonema representáu por ''tch'' en portugués.||''che'' {{IPA|[ʧy]}} (esp. che, port. &lt;cite&gt;tchê&lt;/cite&gt;), ''bombacha'' {{IPA|[bom'baʧa]}} (ropa interior femenina), ''bombasha'' {{IPA|[bom'baʃa]}} (pantalón de gaucho).
|-----------------
|'''d'''||d, ð||de pronúnciase siempre como n'español. Notar que nunca se pronuncia como en delles zones de Brasil, onde tien un soníu ''dy'' ({{IPA|[dʒ]}}).||''diploide'' {{IPA|[di'plojðy]}} (esp. diploide, port. &lt;cite&gt;diplóide&lt;/cite&gt; {{IPA|[dʒi'plɔjdʒi]}}).
|-----------------
|'''f'''||f||efe||Representa al mesmu fonema que n'español y portugués.||
|-----------------
|'''g'''||g, {{IPA|ɣ}}, χ||gue||Cuando preciede a les vocales ''a, o, o, ã, õ, ũ, ó'', o a una consonante, representa al mesmu soníu que n'español y portugués. Cuando preciede a les vocales ''y, i, é'', representa al mesmu soníu que la j castellana.||''gagueyá'' {{IPA|[gaɣy'ʒa]}} (esp. tatexar, port. &lt;cite&gt;gaguejar&lt;/cite&gt;), geología {{IPA|[χeolo'χia]}} (esp. geología, port. &lt;cite&gt;geologia&lt;/cite&gt;).
|-----------------
|'''h'''|| ||hache||Ye muda, sacante cuando ye precedida por una ''c'' o una ''s''. En portuñol, solamente lleven ''h'' les pallabres que les sos orixinales tantu n'español como en portugués tamién lu lleven.||''hoye'' {{IPA|['oʒe]}} (esp. güei, port. &lt;cite&gt;hoje&lt;/cite&gt;), ''osu'' {{IPA|['osu]}} (esp. güesu, port. &lt;cite&gt;osso&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''j'''||χ||jota||Representa al mesmu fonema que n'español.||''jirafa'' {{IPA|[χi'ɾɑfɑ]}} suena como n'español y ''yirafa'' {{IPA|[ʒi'ɾafa]}} como en portugués (esp. jirafa, port. &lt;cite&gt;girafa&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''k'''||k||ka||Representa al mesmu fonema que n'español y portugués.||
|-----------------
|'''l'''||l||ele||Representa al mesmu fonema que n'español. Notar qu'en portugués, una ''l'' a la fin d'una pallabra puede pronunciase como ''o''. En riverense eso nunca asocede.||''Brazil'' {{IPA|[bɾa'zil]}} (esp. y port. &lt;cite&gt;Brasil&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''m'''||m||eme||Representa al mesmu fonema que n'español. Notar qu'en portugués, una ''m'' a la fin d'una pallabra, por casu, puede pronunciase de delles formes distintes, dependiendo de les lletres que la anteceden.||
|-----------------
|'''n'''||n, ŋ||ene||Representa al mesmu fonema que n'español, sacante nos casos señalaos nel apartáu sobre vocales nasalizadas.||''amên'' {{IPA|[a'men]}} (esp. amén), ''amêñ'' {{IPA|[a'meɲ]}} (port. &lt;cite&gt;amém&lt;/cite&gt;), ''inté'' {{IPA|[ ĩ'tɛ]}} (esp. hasta depués, port. &lt;cite&gt;até mais&lt;/cite&gt;), ''sanga'' {{IPA|['saŋga]}} (esp. zanja, port. &lt;cite&gt;trincheira&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''ñ'''||{{IPA|ɲ}}||eñe||Representa al mesmu fonema que n'asturianu (y qu'en portugués se representa con ''nh'').||''niño'' {{IPA|['niɲo]}} (esp. nido, port. &lt;cite&gt;ninho&lt;/cite&gt;), ''carpiñ'' {{IPA|[kaɾ'piɲ]}} (esp. calcetín, port. &lt;cite&gt;meia&lt;/cite&gt;), ''muñto'' {{IPA|['muɲto]}} (esp. mucho, port. &lt;cite&gt;muito&lt;/cite&gt;), ''ruñ'' {{IPA|[ruɲ]}} (esp. malo, port. &lt;cite&gt;ruim&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''p'''||p||pe||Representa al mesmu fonema que n'español y portugués.||
|-----------------
|'''q'''||k||cu||Representa al mesmu fonema que n'español y portugués.||
|-----------------
|'''r'''||r, {{IPA|ɾ}}||erre, ere||Representa al mesmu par de fonemes que n'español.||
|-----------------
|'''s'''||s, z||esi||Representa al mesmu fonema que n'español; sacante si s'atopa a la fin d'una pallabra y la pallabra siguiente empieza con vocal, ó si atopa antes d'una consontante sonora. Nestos dos últimos casos tresfórmase fonéticamente al equivalente a la ''z'' portuguesa. Articular cola punta de llingua empobinada escontra los dientes cimeros.||''asesino'' {{IPA|[garra'sinón]}} (esp. asesino, port. &lt;cite&gt;assassino&lt;/cite&gt;), lleíu como en portugués sería ''azezino'' {{IPA|[aze'zino]}}, pallabra que nun esiste en portuñol; ''más flaco'' {{IPA|[mas'flako]}} (esp. más flaco, port. &lt;cite&gt;mais magro&lt;/cite&gt;), ''más gordo'' {{IPA|[maz'ɣordo]}} (esp. más gordo, port. &lt;cite&gt;mais gordo&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''sh'''||{{IPA|ʃ}}||esa hache, she||Representa al mesmu fonema qu'en portugués se representa por ''ch'' (esto ye, ye la ''sh'' inglesa)||''shuva'' {{IPA|['ʃuva]}} (esp. llivia, port. &lt;cite&gt;chuva&lt;/cite&gt;); ''aflósha'' {{IPA|[a'flɔʃa]}} (esp. no molestes, port. &lt;cite&gt;não perturbe&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''t'''||t||te||Representa al mesmu fonema que n'español. Notar qu'en portugués dacuando pronunciar como la ''ch'' castellana, o tamién como ''ty''.|| ''tímidamente'' {{IPA|['timiða'mente]}} (port. &lt;cite&gt;timidamente&lt;/cite&gt; {{IPA|['ʧimida'menʧi]}}).
|-----------------
|'''v'''||v||ve||Representa al mesmu fonema qu'en '''portugués'''. La so articulación ye labiodental, o más raramente, levemente billabial, averando los llabios pero ensin que se toquen como nel casu de la ''b''.||''vaso'' {{IPA|['vasu]}} (esp. vaso, port. &lt;cite&gt;copo&lt;/cite&gt;), si pronunciárase como n'español, quedaría ''baso'' {{IPA|['baso]}} (esp. bazo, port. baço)
|-----------------
|'''w'''||w||doblevê||Utilizar nes pallabres que provienen del inglés, y pronúnciase ''o'', anque convién utilizar la norma ortográfica del portuñol pa les pallabres estranxeres que yá formen parte d'esti llinguaxe|| ''whisky'' o ''uísqui'' {{IPA|['wiski]}} (esp. güisqui o whisky, port. &lt;cite&gt;uísque&lt;/cite&gt;), ''show'' o ''shou'' {{IPA|[ʃow]}} (esp. espectáculo, port. &lt;cite&gt;espetáculo, concerto o show&lt;/cite&gt;).
|-----------------
|'''x'''||ks||xe, shis||Representa al fonema /ks/.||''excelente'' {{IPA|[ekse'lente]}} (excelente)
|-----------------
|'''y'''||{{IPA|ʒ}}, j||ye, í griega||Ye igual que n'español d'El Ríu de la Plata; siendo consonante, sacante a la fin d'una pallabra que termina con diptongu o triptongu, onde adquier el mesmu soníu que la vocal ''i''.||''yurá'' {{IPA|[ʒo'ɾa]}} (esp. jurar; port. &lt;cite&gt;jurar&lt;/cite&gt;); ''Uruguay'' {{IPA|[uɾu'ɣwaj]}} (port. &lt;cite&gt;Uruguái&lt;/cite&gt;); ''yacaré'' {{IPA|[ʒaka'ɾɛ]}} (esp. yacaré, port. &lt;cite&gt;jacaré&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''z'''||z||ceta||Representa al mesmu fonema qu'en '''portugués'''. Esto ye, a diferencia de la ''s'', ye sonora (provoca vibración de les cuerdes vocales), como asonsañando'l runfíu d'una mosca o abeya.||''caza'' {{IPA|['kaza]}} (esp. casa, port. &lt;cite&gt;casa&lt;/cite&gt;); ''casa'' {{IPA|['kasa]}} (esp. caza, port. &lt;cite&gt;caça&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''zy'''||z, {{IPA|zʒ}}, {{IPA|ʒ}}||ceta ye||Usar en pallabres que tienen un fonema que varia de cutio ente ''z'' y ''y'' (según l'interlocutor).|| ''cuazye'' {{IPA|['kwazʒe]}} (esp. casi, port. &lt;cite&gt;quase&lt;/cite&gt;); ''ezyemplo'' {{IPA|[e'zʒemplo]}} (esp. ejemplo, port. &lt;cite&gt;exemplo&lt;/cite&gt;).
|}

=== Regles d'acentuación ortográfica ===
{{referencies|t=20160301|idiomes}}
L'[[acentu prosódicu]] ye la mayor fuercia con que pronunciamos una sílaba nuna pallabra. La sílaba acentuada denominar tónica, y átones les restantes. Pol so acentu les pallabres estremar en:

* Agudes: les que tán acentuaes na última sílaba: ''asador'', ''cantá'' (cantar), ''sabê'' (saber), ''numerô'' (numberó), ''algũ'' (dalgunu).
* Graves: les acentuaes na penúltima sílaba: ''caza'' (casa), ''canta'', ''sabe'', ''numéro'' (númberu).
* Esdrúxules: les acentuaes na antepenúltima sílaba: ''esplêndido'' (arrogante), ''helicôptero'' (helicópteru), ''númberu''.
* Peresdrúxules: les acentuaes dalguna sílaba anterior a l'antepenúltima: ''dêbilmente'' (sele), ''pacíficamente'', ''insínemelo'' (enséñemelo).

L'[[acentu ortográficu]] ye la forma de representar al acentu prosódicu, y en riverense consiste nuna tilde (´) (tamién llamáu [[acentu agudu]]) o un [[acentu circunflexu]] (^). L'acentu circunflexu úsase cuando la [[vocal fuerte]] de la [[sílaba tónica]] ye la lletra &quot;''e''&quot; zarrada o la lletra &quot;''o''&quot; zarrada (esto ye, la &quot;''e''&quot; y la &quot;''o''&quot;, pronunciaes como n'español). Nel restu de los casos usa la tilde.

Pero non toles pallabres lleven acentu ortográficu; y non siempre les tildes utilizar pa representar l'acentu prosódicu, sinón que tamién pa representar una vocal abierta (&quot;''é''&quot;, &quot;''ó''&quot;), como se mentó na seición anterior (anque xeneralmente dambos usos coinciden).

==== Pallabres que lleven acentu ortográficu ====
* Les pallabres agudes de más d'una sílaba terminaes en vocal (sacante les terminaes en &quot;''saũ''&quot;) o terminaes nes consonantes &quot;''n''&quot;, &quot;''s''&quot; o &quot;''ñ''&quot;: ''gurí'' (neñu), ''bombiá'' (mirar), ''comê'' (comer), ''shulé'' (golor a pies), ''Tarzán'', ''tambêñ'' (tamién), ''estrês'' (estrés), ''pensaũ'' (pensión).
* Les pallabres graves terminaes en &quot;''saũ''&quot; y les ensin terminar en vocal, nin nes consonantes &quot;''n''&quot;, &quot;''s''&quot; o &quot;''ñ''&quot;: ''pênsaũ'' (piensen), ''mártir'', ''frágil''.
* Toles pallabres esdrúxulu y peresdrúxulu: ''aritmêtica'', ''fácilmente''.
* Tolos infinitivos: ''í'' (dir), ''ví'' (venir), ''sê'' (ser), ''tê'' (tener), ''dá'' (dar), ''pô'' (poner), ''vê'' (ver), ''carpí'' (carpir), ''iscuiambá'' (&quot;facer llíu&quot;)

==== Regles especiales d'acentuación ortográfica ====
* Monosílabos. Por regla xeneral escribir ensin tilde (si nun son verbos n'infinitivu); sicasí, cuando dos monosílabos son iguales tocantes a formar pero cumplen distinta función, unu d'ellos (xeneralmente'l tónicu) lleva tilde:
** ''te'' (pronome personal), ''té'' (sustantivu), ''tê'' (verbu): ''&quot;Eu vo tê que te da té da India.&quot;'' {{IPA|[ew vo 'te ke te 'ða 'tɛ ða 'indja]}} (&quot;Voi tener que date té de la India.&quot;)
** ''siñ'' (preposición), ''síñ'' (alverbiu d'afirmación): ''&quot;Síñ, siñ ele.&quot;'' {{IPA|['siɲ si'ɲele]}} (&quot;Sí, ensin él.&quot;)
** ''dê'' (conxugación del verbu ''dá'' [dar]), ''de'' (preposición): ''&quot;Me dê ũ de cada ũ.&quot;'' {{IPA|[me 'ðe 'ũ ðe 'kaða 'ũ]}} (&quot;Deme ún de cada ún.&quot;).
** ''dá'' (verbu), da (preposición): ''&quot;Eu vo tê que te da té da India.&quot;'' {{IPA|[ew vo 'te ke te 'ða 'tɛ ða 'indja]}} (&quot;Voi tener que date té de la India.&quot;)
** ''saũ'' (son), ''sáũ'' (sanu), ''Saũ'' (San): ''&quot;Us pensamento de Saũ Francisco saũ sáũ.&quot;'' {{IPA|[us pẽsa'mento ðy 'saw̃ fɾã'sisko saw̃ 'saw̃]}} (&quot;Los pensamientos de San Francisco son sanos.&quot;)
** ''cũá'' {{IPA|[kw̃a]}} (cola; contraición de ''cũ a''), ''cũa'' {{IPA|['kũa]}} (con una; contraición de ''cũ ũa'') ''&quot;¿Cũá miña o cũa dele?.&quot;'' (&quot;¿Cola mía o con una so?&quot;)
* Tilde qu'indica [[Hiatu (fonoloxía)|hiatu]]. Cuando nuna pallabra alleguen una de les vocales fuertes (&quot;a&quot;, &quot;e&quot; o &quot;o&quot;) y una de les vocales débiles (&quot;i&quot; o &quot;u&quot;) '''acentuada''', nun se produz [[diptongu]]. Pa indicar la falta de diptongu (hiatu) asítiase tilde sobre la vocal &quot;i&quot; o &quot;u&quot;: ''María'' {{IPA|[ma'ɾia]}}, ''reúna'' {{IPA|[re'una]}}, ''baúl'' {{IPA|[ba'ul]}}, ''fía'' {{IPA|['fia]}} (fía), ''ladrío'' {{IPA|[la'ðɾio]}} (lladriyu), ''garúa'' {{IPA|[ga'ɾua]}}, ''saí'' {{IPA|[sa'i]}} (salir).

== Gramática ==

=== Conxugación verbal ===
Los verbos clasificar en cuatro tipos según la terminación del so infinitivu:
## 1ª conxugación - verbos terminaos en '''á'''.
## 2ª conxugación - verbos terminaos en '''ê'''.
## 3ª conxugación - verbos terminaos en '''í'''.
## 4ª conxugación - verbos terminaos en '''ô'''.

El portuñol tien tantu [[verbu regular|verbos regulares]] como [[verbu irregular|irregulares]].

==== Verbos regulares ====

===== Tiempos simples =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
!rowspan=&quot;2&quot; |c&lt;br&gt;o&lt;br&gt;n&lt;br&gt;j !!colspan=&quot;8&quot; | Manera Indicativa !! colspan=&quot;3&quot; | Suxuntivu !! rowspan=&quot;2&quot; | Imperativu
|----
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
! inf.&lt;br&gt;part.&lt;br&gt;ger. || colspan=&quot;2&quot; | persona

!presente !! pretéritu&lt;br&gt;imperfectu !!pretéritu&lt;br&gt;imperfectu&lt;br&gt;simple !! futuru !! condicional !! presente !! pretéritu&lt;br&gt;imperfectu !! futuru

|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''1ª - á'''||rowspan=&quot;6&quot;|'''am''á'''''&lt;br&gt;(amar)&lt;br&gt;am''ado''&lt;br&gt;am''ando'' ||1ªs||eu
| am''o'' || am''ava'' || am''ey'' || am''arey'' || am''aría'' || am''e'' || am''ase'', am''ara'' || am''á'' ||
|----
| 2ªs || tu
| am''a'' || am''ava'' || am''aste'' || am''arás'' || am''aría'' || am''e'' || am''ase'', am''ara'' || am''á'' || am''a''
|----
| 3ªs || ele
| am''a'' || am''ava'' || am''ô'' || am''ará'' || am''aría'' || am''e'' || am''ase'', am''ara'' || am''á'' || am''e''
|----
| 1ªp || nós
| am''amos'', am''emo'' || am''ávamos'', am''ava'' || am''amos'', am''emo'' || am''aremos'' || am''aríamos'', am''aría'' || am''emos'', am''e'' || am''ásemos'', am''áramos'', am''ase'', am''ara'' || am''armos'', am''á'' || am''emos''
|----
| 2ªp || vocês
| am''aũ'' || am''avaũ'' || am''araũ'' || am''aráũ'' || am''aríaũ'' || am''eñ'' || am''aseñ'', am''aran'' || am''areñ'' || am''eñ''
|----
| 3ªp || eles
| am''aũ'' || am''avaũ'' || am''araũ'' || am''aráũ'' || am''aríaũ'' || am''eñ'' || am''aseñ'', am''aran'' || am''areñ'' || am''eñ''
|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''2ª - ê'''||rowspan=&quot;6&quot;|'''tem''ê'''''&lt;br&gt;(temer)&lt;br&gt;tem''ido''&lt;br&gt;tem''endo'' ||1ªs||eu
| tem''o'' || tem''ía'' || tem''í'' || tem''erey'' || tem''ería'' || tem''a'' || tem''ese'', tem''era'' || tem''ê'' ||
|----
| 2ªs || tu
| tem''e'' || tem''ía'' || tem''iste'' || tem''erás'' || tem''ería'' || tem''a'' || tem''ese'', tem''era'' || tem''ê'' || tem''e''
|----
| 3ªs || ele
| tem''e'' || tem''ía'' || tem''êu'' || tem''erá'' || tem''ería'' || tem''a'' || tem''ese'', tem''era'' || tem''ê'' || tem''a''
|----
| 1ªp || nós
| tem''emos'' || tem''íamos'', tem''ía'' || tem''imos'', tem''emo'' || tem''eremos'' || tem''eríamos'', tem''ería'' || tem''amos'', tem-a || tem''êsemos'', tem''êramos'', tem''ese'', tem''era'' || tem''ermos'', tem''ê'' || tem''amos''
|----
| 2ªp || vocês
| tem''eñ'' || tem''íaũ'' || tem''eraũ'' || tem''eráũ'' || tem''eríaũ'' || tem''aũ'' || tem''eseñ'', tem''ieran'' || tem''ereñ'' || tem''aũ''
|----
| 3ªp || eles
| tem''eñ'' || tem''íaũ'' || tem''eraũ'' || tem''eráũ'' || tem''eríaũ'' || tem''aũ'' || tem''eseñ'', tem''ieran'' || tem''êreñ'' || tem''aũ''
|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''3ª - í'''||rowspan=&quot;6&quot;|'''part''í'''''&lt;br&gt;(partir)&lt;br&gt;part''ido''&lt;br&gt;part''indo'' ||1ªs||eu
| part''o'' || part''ía'' || part''í'' || part''irey'' || part''iría'' || part''a'' || part''ise'', part''iera'' || part''í'' ||
|----
| 2ªs || tu
| part''e'' || part''ía'' || part''iste'' || part''irás'' || part''iría'' || part''a'' || part''ise'', part''iera'' || part''í'' || part''e''
|----
| 3ªs || ele
| part''e'' || part''ía'' || part''íu'' || part''irá'' || part''iría'' || part''a'' || part''ise'', part''iera'' || part''í'' || part''a''
|----
| 1ªp || nós
| part''imos'' || part''íamos'', part''ía'' || part''imos'' || part''iremos'' || part''iríamos'', part''iría'' || part''amos'', part''a'' || part''ísemos'', part''iéramos'', part''ise'', part''iera'' || part''irmos'', part''í'' || part''amos''
|----
| 2ªp || vocês
| part''eñ'' || part''íaũ'' || part''iraũ'' || part''iráũ'' || part''iríaũ'' || part''aũ'' || part''iseñ'', part''ieran'' || part''ireñ'' || part''aũ''
|----
| 3ªp || eles
| part''eñ'' || part''íaũ'' || part''iraũ'' || part''iráũ'' || part''iríaũ'' || part''aũ'' || part''iseñ'', part''ieran'' || part''ireñ'' || part''aũ''
|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''4ª - ô'''||rowspan=&quot;6&quot;|'''p''ô'''''&lt;br&gt;(poner)&lt;br&gt;p''osto''&lt;br&gt;p''ondo'' ||1ªs||eu
| p''oño'' || p''uña'' || p''ús'' || p''orey'' || p''oría'' || p''oña'' || p''uzése'', p''uzéra'' || p''ô'' ||
|----
| 2ªs || tu
| p''oñ'' || p''uña'' || p''uzéste'' || p''orás'' || p''oría'' || p''oña'' || p''uzése'', p''uzéra'' || p''ô'' || p''oñ''
|----
| 3ªs || ele
| p''oñ'' || p''uña'' || p''ôs'' || p''orá'' || p''oría'' || p''oña'' || p''uzése'', p''uzéra'' || p''ô'' || p''oña''
|----
| 1ªp || nós
| p''omos'' || p''úñamos'', p''uña'' || p''uzemos'' || p''oremos'' || p''oríamos'', p''oría'' || p''oñamos'', p''oña'' || p''uzésemos'', p''usiêramos'', p''uzése'', p''uzéra'' || p''ormos'', p''ô'' || p''oñamos''
|----
| 2ªp || vocês
| p''oñ'' || p''uñaũ'' || p''uzéraũ'' || p''oráũ'' || p''oríaũ'' || p''oñaũ'' || p''uzéseñ'', p''usieran'' || p''oreñ'' || p''oñaũ''
|----
| 3ªp || eles
| p''oñ'' || p''uñaũ'' || p''uzéraũ'' || p''oráũ'' || p''oríaũ'' || p''oñaũ'' || p''uzéseñ'', p''usieran'' || p''oreñ'' || p''oñaũ''
|----
|}

;Observaciones
:* Na segunda persona del singular de les maneres indicativu y suxuntivu, tamién se conxuga amestando una &quot;s&quot; a la fin de la pallabra. Exemplos: ''tu ama --&gt; tu amas''; ''tu temería --&gt; tu temerías''; ''tu poña --&gt; tu poñas''; ''tu partise --&gt; tu partises''.
:* Na primer persona de plural (en toles maneres) tamién se conxuga quitando la &quot;s&quot; final. Exemplos: ''nós poremos --&gt; nós poremo''; ''nós temíamos --&gt; nós temíamo''; ''nós amásemos --&gt; nós amásemo''; ''partamos --&gt; partamo'' (imperativu).
:* Les observaciones anteriores tamién valen pa los [[#Verbos irregulares|verbos irregulares]].
:* El verbu ''pô'' tien un verbu sinónimu ''ponê'', que ye irregular.

===== Tiempos compuestos =====
* '''Pretéritu perfectu d'indicativu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear:all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;pretéritu perfeutu (verbu) = pretéritu(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col pretéritu simple del verbu ''tê'' (tener) o del verbu ''havê'' (haber), más el participiu del verbu en cuestión.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu teño amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eu he amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu teñ partido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós hemos temido''&lt;/cite&gt;.

* '''Pretéritu pluscuamperfeutu d'indicativu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;pretéritu pluscuamperfeutu (verbu) = pretéritu imperfectu(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col pretéritu imperfectu del verbu ''tê'' o del verbu ''havê'', más el participiu del verbu en cuestión.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu tiña amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eu havía amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu tiña partido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós havíamo temido''&lt;/cite&gt;.

* '''Futuru compuestu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;futuru compuestu (verbu) = presente(''té'' o ''havê'') + infinitivu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col presente del verbu ''í'' (dir), más l'infinitivu del verbu en cuestión. Esta forma ye más usada que'l futuru simple.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu vo amá''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu vay partí''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós vamo temé''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eles vaũ pô''&lt;/cite&gt;.

* '''Futuru perfectu d'indicativu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;futuru perfeutu (verbu) = futuru(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col futuru simple del verbu ''tê'' o del verbu ''havê'', más el participiu del verbu en cuestión.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu terey amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eu havrey amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu terá partido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós havremos temido''&lt;/cite&gt;.

* '''Condicional perfectu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;condicional perfeutu (verbu) = condicional(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col condicional simple del verbu ''tê'' o del verbu ''havê'', más el participiu del verbu en cuestión.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu tería amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eu havría amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu tería partido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós havríamos temido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Vocês havríaũ posto''&lt;/cite&gt;.

* '''Pretéritu perfectu de suxuntivu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;pretéritu perfeutu (verbu) = pretéritu(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col pretéritu simple del verbu ''tê'' (tener) o del verbu ''havê'' (haber), más el participiu del verbu en cuestión.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu teña amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eu haya amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu teña partido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós hayamos temido''&lt;/cite&gt;.

* '''Pretéritu pluscuamperfeutu de suxuntivu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;pretéritu pluscuamperfeutu (verbu) = pretéritu imperfectu(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col pretéritu imperfectu del verbu ''tê'' o del verbu ''havê'', más el participiu del verbu en cuestión.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu tivése amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eu huvése amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu tivése partido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós huvésemos temido''&lt;/cite&gt;.

* '''Futuru perfectu de suxuntivu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;futuru perfeutu (verbu) = futuru(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col futuru simple del verbu ''tê'' o del verbu ''havê'', más el participiu del verbu en cuestión.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu tivé amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eu huvé amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu tivé partido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós havermos temido''&lt;/cite&gt;.

==== Verbos irregulares ====
Son los verbos que nun siguen les regles de conxugación anteriores, que fueron daes pa los verbos regulares.

Dellos verbos irregulares:

===== Tê (tener) =====
{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
!colspan=&quot;8&quot; | Manera Indicativa !! colspan=&quot;3&quot; | Suxuntivu !! rowspan=&quot;2&quot; | Imperativu |----

|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
! inf.&lt;br /&gt;part.&lt;br /&gt;ger. || colspan=&quot;2&quot; | persona

!presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !!pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu&lt;br /&gt;simple !! futuru !! condicional !! presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !! futuru

|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''tê'''&lt;br&gt;(tener)&lt;br&gt;tido&lt;br&gt;tendo ||1ªs||eu
| teño || tiña || tive || terey || tería || teña || tivése, tivéra'' || tivé ||
|----
| 2ªs || tu
| teñ || tiña || tivéste'' || terás || tería || teña || tivése, tivéra || tivé || teñ
|----
| 3ªs || ele
| teñ || tiña || teve || terá || tería || teña || tivése, tivéra || tivé || teña
|----
| 1ªp || nós
| temos || tíñamos, tiña || tivemos || teremos || teríamos, tería || teñamos, teña || tivésemos, tivéramos, tivése, tivéra || tivérmos, tivé || teñamos
|----
| 2ªp || vocês
| teñ || tiñaũ || tivéraũ || teráũ || teríaũ || teñaũ || tivéseñ, tuvieran || tivéreñ || teñaũ
|----
| 3ªp || eles
| teñ || tiñaũ || tivéraũ || teráũ || teríaũ || teñaũ || tivéseñ, tuvieran || tivéreñ || teñaũ
|----
|}

===== Sê (ser) =====
{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
!colspan=&quot;8&quot; | Manera Indicativa !! colspan=&quot;3&quot; | Suxuntivu !! rowspan=&quot;2&quot; | Imperativu |----

|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
! inf.&lt;br /&gt;part.&lt;br /&gt;ger. || colspan=&quot;2&quot; | persona

!presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !!pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu&lt;br /&gt;simple !! futuru !! condicional !! presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !! futuru

|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''sê'''&lt;br&gt;(ser)&lt;br&gt;sido&lt;br&gt;sendo ||1ªs||eu
| so || éra || fuy || serey || sería || seya || fose || sê ||
|----
| 2ªs || tu
| é || éra || foste || serás || sería || seya || fose || sê, for || sê
|----
| 3ªs || ele
| é || éra || foy || será || sería || seya || fose || sê, for || seya
|----
| 1ªp || nós
| somos, semos || éramos, éra || fomos, fumos || seremos || seríamos, sería || seyamos, seya || fôsemos, fose || sermos || seyamos
|----
| 2ªp || vocês
| saũ || éraũ || foraũ || seráũ || seríaũ || seyaũ || foseñ || sereñ || seyaũ
|----
| 3ªp || eles
| saũ || éraũ || foraũ || seráũ || seríaũ || seyaũ || foseñ || sereñ || seyaũ
|----
|}

===== Í (dir) =====
{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
!colspan=&quot;8&quot; | Manera Indicativa !! colspan=&quot;3&quot; | Suxuntivu !! rowspan=&quot;2&quot; | Imperativu |----

|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
! inf.&lt;br /&gt;part.&lt;br /&gt;ger. || colspan=&quot;2&quot; | persona

!presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !!pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu&lt;br /&gt;simple !! futuru !! condicional !! presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !! futuru

|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''í'''&lt;br&gt;(ir)&lt;br&gt;ido&lt;br&gt;indo ||1ªs||eu
| vo || ía || fuy || irey || iría || vaya || fose, ise || í ||
|----
| 2ªs || tu
| vay || ía || foste || irás || iría || vaya || fose, ise || í, for || vay
|----
| 3ªs || ele
| vay || ía || foy || irá || iría || vaya || fose, ise || í, for || vaya
|----
| 1ªp || nós
| vamos || íamos, ía || fomos, fumos || iremos || iríamos, iría || vayamos, vaya || fôsemos, fose, isemos, ise || irmos || vayamos, vamos
|----
| 2ªp || vocês
| vaũ || íaũ || foraũ || iráũ || iríaũ || vayaũ || foseñ, iseñ || ireñ || vayaũ
|----
| 3ªp || eles
| vaũ || íaũ || foraũ || iráũ || iríaũ || vayaũ || foseñ, iseñ || ireñ || vayaũ
|----
|}

===== Ta (tar) =====
{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
!colspan=&quot;8&quot; | Manera Indicativa !! colspan=&quot;3&quot; | Suxuntivu !! rowspan=&quot;2&quot; | Imperativu |----

|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
! inf.&lt;br /&gt;part.&lt;br /&gt;ger. || colspan=&quot;2&quot; | persona

!presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !!pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu&lt;br /&gt;simple !! futuru !! condicional !! presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !! futuru

|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''tá'''&lt;br&gt;(estar)&lt;br&gt;tado&lt;br&gt;tando ||1ªs||eu
| to || tava || tive || tarey || taría || teya || tivése || tê ||
|----
| 2ªs || tu
| ta || tava || tivéste || tarás || taría || teya || tivése || tê || tate
|----
| 3ªs || ele
| ta || tava || teve || tará || taría || teya || tivése || tê || teya
|----
| 1ªp || nós
| tamos, temo || távamos, tava || tivemos || taremos || taríamos, taría || teyamos, teya || tivésemos, tivése || tarmos || teyamos
|----
| 2ªp || vocês
| taũ || tavaũ || tivéraũ || taráũ || taríaũ || teyaũ || tivéseñ || tareñ || teyaũ
|----
| 3ªp || eles
| taũ || tavaũ || tivéraũ || taráũ || taríaũ || teyaũ || tivéseñ || tareñ || teyaũ
|----
|}

== Ver tamién ==
* [[wikt:Apéndiz:Portuñol riverense (vocabulariu)|Vocabulariu del portuñol riverense]]
* [[Spanglish]] o [[espanglés]] o [[espanglish]]
* [[Franglais]] o [[Frenglish]]
* [[Portuñol]] o [[Espagués]]

== Bibliografía ==
* [http://www.proceedings.scielo.br/scielo.php?pid=MSC0000000012002000100053&amp;script=sci_arttext&amp;tlng=ye GUTIÉRREZ BOTTARO, Silvia Etel. ''El fenómenu del billingüismu na comunidá fronteriza uruguayu-brasilana de Rivera''.] N'Actes del 2ᵘ Congresu Brasilanu d'Hispanistes, 2002, São Paulo (SPSPSP, Brasil) [en llinia]. 2002 [citáu'l 6 de febreru de 2006].
* BEHARES, Luis Ernesto; DÍAZ, Carlos Ernesto. ''Vos som de nossa terra''. Asociación d'Universidad Grupo Montevideo. Universidá de la República. 119 páxines.{{Enllaz rotu|1=ISBN 9974000904 |2=http://www.bookfinder.com/dir/i/Vos_Som_De_Nossa_Terra-Productos_Artistico-Verbales_Fronterizos/9974000904/ |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://cienciaecultura.bvs.br/pdf/cic/v57n2/a21v57n2.pdf ROSA STURZA, Eliana. ''Línguas de fronteira: o desconhecido território das práticas llingüístiques nas fronteiras brasileiras''.] (portugués)
* ELIZAINCIN, Adolfo; BEHARES, Luis Ernesto; BARRIOS, Graciela. ''Nos falemo brasilero. Dialeutos portugueses del Uruguái''. 1987. Montevideo: Amesur. ISBN B0000D650N.
* {{Enllaz rotu|1=CHAREILLE, Samantha. ''Aspeutos de la situación llingüística d'Uruguái: El casu del portuñol''. |2=https://www.univ-rouen.fr/dyalang/glottopol/telecharger/numbero_4/gpl408chareille.pdf |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} GLOTTOPOL. Revue de sociolinguistique en ligne (Numéro 4, xunetu 2004). (francés)
* {{Enllaz rotu|1=CARVALHO, Ana Maria. ''Variation and difussion of Uruguayan Portuguese in a bilingual border town.'' |2=http://webs.uvigo.es/ssl/actes1997/05/Carvalho.pdf |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} Universidá de California en Berkeley, E.U.A. (inglés)

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.proceedings.scielo.br/scielo.php?pid=MSC0000000012002000100053&amp;script=sci_arttext&amp;tlng=es El fenómeno del bilingüismo en la comunidad fronteriza uruguayo-brasileña de Rivera]
* {{Enllaz rotu|1=[http://www.oei.org.co/sii/apurre23/art05.htm Detrás del manejo de la lengua hay actitudas discriminatorias.] |2=http://www.oei.org.co/sii/apurre23/art05.htm |bot=InternetArchiveBot }}
* [https://web.archive.org/web/20070219163217/http://www.unb.br/abralin/index.php?id=8&amp;boletim=24&amp;tema=04 Políticas lingüísticas en el Uruguay: Estándares vs. dialectos en la región fronteriza uruguayo-brasileña.]
* {{Enllaz rotu|1=Dialetos Portugueses non Uruguái. |2=http://www.labeurb.unicamp.br/elb/americanes/dialetos_portugueses_uruguai.html |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} (portugués)
* [https://web.archive.org/web/20060715171857/http://www.filhosdesantana.com.br/cgi-local/dialeto.cgi Dialeto fronterês.] Páxina con una llista de pallabres propies de la frontera; en portugués.
* [https://web.archive.org/web/20060901223003/https://www.elpais.com.uy/ProDig/Uruguayos/06/03/16/esp_urugud_206659.asp 	
Portuñol de Rivera pasó de estigma a riqueza lingüística] Artículu del diariu ''El País'', de Montevidéu.

{{Tradubot|Portuñol riverense}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Cultura de Rivera]]
[[Categoría:Dialeutos del idioma portugués]]
[[Categoría:fales de tránsitu]]
[[Categoría:Llingües europees de Brasil]]
[[Categoría:Llingües d'Uruguái]]
[[Categoría:Portuñol|Portunzzol]]</text>
      <sha1>a38wvv8i4s11t7azn04y343adaczavd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>4765749</id>
      <parentid>4765748</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T23:07:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Antgartor</username>
        <id>151852</id>
      </contributor>
      <origin>4765749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42149" sha1="a9rq90o9edrhmo9u0zb6808bn0mrepy" xml:space="preserve">{{Ficha d'idioma
|nome = Portuñol riverense
|nativu = ''Portuñol''
|familia madre = Llingües indoeuropees
|países= {{bandera2|Uruguái}}&lt;br /&gt; {{bandera2|Brasil}}
|zona=[[Frontera de la Paz]], [[Rivera (departamentu)|departamentu de Rivera]] (Uruguái) y zones aledañas.
|falantes=aprox. 100.000|h1= aprox. 70.000|h2= aprox. 30.000|rank=&lt;small&gt;Nun s'atopa ente los 100 primeros.&lt;/small&gt;
|axencia=non
|familia=[[Indoeuropéu]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;[[Familia Indoeuropea - Grupu Itálicu|Itálicu]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Familia Indoeuropea - Grupu Romance|Grupu Romance]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Llingües romániques|Romance]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Llingües romániques ítalo-occidentales|Ítalo-occidental]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Grupu Ítalo-Occidental - Subgrupu Occidental|Subgrupu Occidental]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Grupu Galu-Ibéricu]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Grupu Ibero-Romance]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Grupu Ibero-Occidental]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Idioma portugués|Portugués]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Dialeutos portugueses del Uruguái]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''Portuñol riverense'''|iso1=nun tien&lt;br /&gt;(códigu linguasphere[http://www.linguasphere.net/]: '''51-AAA-am'''[https://web.archive.org/web/20060308193859/http://www.linguasphere.net/secure/ip/pdf/zones/51.pdf])
|oficial=non.}}

El '''portuñol riverense''', tamién conocíu como '''fronterizu''', '''fronteiriço''' (portugués) o '''misturado''', ye un dialeutu del [[idioma portugués]] presente na rexón fronteriza del norte del [[Uruguái]] y sur del [[Brasil]]. Falar en ciudaes como [[Artigas (ciudá)|Artigas]] y [[Quaraí]], [[Bella Unión]] - [[Barra do Quarai]] y más específicamente na zona de les ciudaes vecines de [[Rivera (Uruguái)|Rivera]] (Uruguái) y [[Santana do Livramento]] (Brasil). A esti tramu de la frontera llamar «[[Frontera de la Paz]]».

== Carauterístiques xenerales ==
Como toa llingua, el portuñol uruguayu ye bien dinámicu y heteroxeneu, esistiendo un continuu de dialeutos que van dende'l portugués brasilanu «estándar» (''brazilero'', en portuñol) hasta'l [[español d'El Ríu de la Plata]] (''castilhano'', en portuñol). Sicasí, tien una variante que ye la más utilizada, y que puede tomase como base d'estudiu: ésta allúgase xeográficamente na zona que tien como centro les ciudaes de Rivera y Santana do Livramento y estiéndese por una franxa de dellos quilómetros a lo llargo de la frontera. A esta variante refierse esti artículu, anque d'equí d'equí p'arriba va ser llamada a cencielles ''portuñol'' o ''riverense'', nomes polos cualos identificar les persones que la falen. &lt;p&gt;La mayoría de los llingüistes clasifiquen al portuñol como un dialeutu del portugués (más notablemente [[Adolfo Elizaincín]] [http://www.fhuce.edu.uy/academica/linguistica/sicosocio/CVElizaincin.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060924153049/http://www.fhuce.edu.uy/academica/linguistica/sicosocio/CVElizaincin.htm |fecha=2006-09-24 }}, quien téunicamente llamar DPU - dialeutu portugués del Uruguái), anque nun esiste un consensu. Lo que puede dicise con certidume ye que, por recibir l'apurra de dos idiomes, el portuñol ye una llingua bien rica, nel sentíu de que tien gran variedá de sinónimos y pallabres más precises pa espresar connotaciones específiques, amás de tener una mayor riqueza fonética. Per otru llau, el riverense nun ye un simple amiestu de dos idiomes que nun sigue regles gramaticales precises. Ye importante señalar que solamente los ciudadanos uruguayos utilicen tal llingua, billingüismu esti que nun asocede del llau brasilanu.

=== Orixe ===
L'orixe del portuñol puede remontase a la dómina de la colonización portuguesa na rexón norte d'Uruguái, na cual nun taba bien definíu a quién pertenecíen estos territorios, pasando d'una corona a la otra de manera socesiva. Non solamente'l portugués y l'español tuvieron inflúi sobre'l portuñol, sinón tamién les llingües indíxenes, en dellos casos; por casu: ''gurí'' (neñu), ''mamboretá'' (mantis relixosa), ''caracú'' (güesu de vaca).

== Ortografía y fonética ==
El riverense nun tien una ortografía definida formalmente, pero nesti artículu presentaráse una ortografía del portuñol de cuenta que los sos [[fonema|fonemes]] puedan ser representaos de la forma más exauta y consistente posible, destacando les carauterístiques fonolóxiques d'esta llingua. Hai de solliñar que non tolos portuñol-parlantes utilicen la mesma pronunciación pa les mesmes pallabres (como asocede tamién con munches otres llingües). Sicasí, escuéyese la escritura que ye más representativa de les carauterístiques más frecuentes y distintives.

=== Fonemes y la so representación ortográfica ===
Escuéyese una representación más cercana a la que s'usaría si tratar de trescribir los fonemes al idioma castellanu (por ser ésti l'idioma que se-y enseña a los uruguayos, que ye la nacionalidá de la mayoría de los que falen esti dialeutu), sacante para los fonemes que nun se pueden representar por aciu l'alfabetu castellanu, como por casu les [[vocal nasal|vocales nasales]].

==== Vocales castellanes ====
Les vocales castellanes son les que se pronuncien como les cinco vocales del idioma castellanu:

{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
! vocal !! [[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]] !! portuñol !! pronunciación ([[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]]) !! castellanu !! portugués
|-----------------
|rowspan=&quot;2&quot; | a|| rowspan=&quot;2&quot; | {{IPA|a}}|| ''p'''a'''p'''a''''' || {{IPA|['p'''a'''p'''a''']}} ||papa||batata
|-----------------
|''c'''a'''t'''a'''r'''a'''t'''a'''''|| {{IPA|[k'''a'''t'''a''''ɾ'''a'''t'''a''']}} ||catarata||catarata
|-----------------
|rowspan=&quot;2&quot; | e||rowspan=&quot;2&quot; | {{IPA|e}}|| ''p'''e'''sh'''e''''' || {{IPA|['p'''e'''ʃ'''e''']}} ||pez||peixe
|-----------------
|''d'''e'''t'''e'''rg'''e'''nt'''e''''' || {{IPA|[d'''e'''t'''e'''r'χ'''e'''nt'''e''']}} || detergente||detergente
|-----------------
|rowspan=&quot;3&quot; | i||rowspan=&quot;3&quot; | {{IPA|i, j}}|| ''c'''i'''sco'' || {{IPA|['s'''i'''sko]}} ||mugre||sujeira (cisco)
|-----------------
|''n'''i'''ño'' || {{IPA|['n'''i'''ɲo]}} ||niño||ninho
|-----------------
|''c'''i'''á'' || {{IPA|[s'''j'''a]}} ||cenar||jantar (cear)
|-----------------
|rowspan=&quot;3&quot; | o||rowspan=&quot;3&quot; | {{IPA|o}}||'''''o'''nt'''o'''nte''|| {{IPA|['''o'''n't'''o'''nte]}} ||anteayer||anteontem
|-----------------
|'''''o'''i'''o'''''|| {{IPA|[''''o'''j'''o''']}} ||ojo||olho
|-----------------
|''p'''o'''s'''o'''''|| {{IPA|['p'''o'''s'''o''']}} ||pozo||poço
|-----------------
|rowspan=&quot;3&quot; | u ||rowspan=&quot;3&quot; | {{IPA|u, w}} ||''y'''u'''r'''u'''r'''ú'''''|| {{IPA|[ʒ'''u'''ɾ'''u''''ɾ'''u''']}} ||triste, melancólico||jururu,&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.aulete.com.br/jururu |títulu=Diccionário Caldas Aulete - Significado de jururu}}&lt;/ref&gt;
|-----------------
|''n'''u'''''|| {{IPA|[n'''u''']}} ||en el||no
|-----------------
|''ac'''u'''á''|| {{IPA|[a'k'''w'''a]}} || ladrar ||latir
|}

==== Vocales nasales ====
{| {{tablaguapa}} align=&quot;right&quot;
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
![[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]]!!lletres!!portuñol!!pronunciación ([[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]]) !! castellanu !! portugués
|-----------------
|rowspan=&quot;4&quot; | {{IPA|ã}} || rowspan=&quot;3&quot; | ã|| ''mas'''ã''''' || {{IPA|[ma's'''ã''']}} ||manzana||maçã
|-----------------
|''l'''ã'''''|| {{IPA|[l'''ã''']}} ||lana||lã
|-----------------
|''s'''ã'''''|| {{IPA|[s'''ã''']}} ||sana (adj.)||sã
|-----------------
|an (*) ||''c'''an'''sha'' || {{IPA|['k'''ã'''ʃa]}} || cancha || campo esportivo
|-----------------
|{{IPA|ẽ}} || en (*)|| ''p'''ên'''saũ''|| {{IPA|['p'''ẽ'''saw̃]}} || piensan || pensam
|-----------------
|{{IPA|ĩ}} || in (**)|| '''''in'''tonce''|| {{IPA|[ '''ĩ''''tõse]}} || entonces || então
|-----------------
|rowspan=&quot;3&quot; | {{IPA|õ}} || rowspan=&quot;2&quot; | õ ||''gars'''õ'''''|| {{IPA|[gar's'''õ''']}} ||mozo (de bar o restaurante)||garçom
|-----------------
|''t'''õ'''''|| {{IPA|[t'''õ''']}} ||tono||tom
|-----------------
|on (*) || ''int'''on'''ce''|| {{IPA|[ ĩ't'''õ'''se]}} ||entonces||então
|-----------------
|rowspan=&quot;4&quot; | {{IPA|ũ, w̃}} || rowspan=&quot;4&quot; | ũ || '''''ũ'''''|| {{IPA|['''ũ''']}} ||uno||um
|-----------------
|''c'''ũ'''tigo''|| {{IPA|[k'''ũ''''tiɣo]}} ||contigo||contigo
|-----------------
|''niñ'''ũ'''''|| {{IPA|[ni'ɲ'''ũ''']}} ||ninguno||nenhum
|-----------------
|''ma'''ũ'''''|| {{IPA|[ma'''w̃''' ]}} ||mano||mão
|-----------------
|colspan=&quot;6&quot; style=&quot;font-size: 80%&quot;| 
(*) antes de s, sh, y, z, ce, ci.&lt;br&gt;
(**) antes de s, sh, y, z, ce, ci,&lt;br&gt;
o cuando ye la primer sílaba de la pallabra y nun va siguida por&lt;br&gt;
ga, gue, gui, go, gu, ca, que, qui, co, cu o k.
|}

Les [[vocal nasal|vocales nasales]] son les que se pronuncien expirando parte del aire pela ñariz y parte pela boca; nun tienen correspondientes n'español y xeneralmente deriven de pallabres del portugués.

Ye bien importante estremar les vocales nasales, porque pueden camudar totalmente el sentíu de la pallabra, como nos siguientes exemplos:

:* ''paũ'' {{IPA|[paw̃}} (pan) y ''pau'' {{IPA|[paw]}} (palu)
:* ''nũ'' {{IPA|[nũ]}} (nun) y ''nu'' {{IPA|[nu]}} (nel)
:* ''nũa'' {{IPA|['nũa]}} (nuna) y ''núa'' {{IPA|['nua]}} (desnuda)
:* ''ũ'' {{IPA|[ũ]}} (un) y ''u'' {{IPA|[u]}} (el)
:* ''cũ'' {{IPA|[kũ]}} (con) y ''cu'' {{IPA|[ku]}} (ano - pallabra vulgar)
:* ''ũs'' {{IPA|[ũs]}} (unos) y ''us'' {{IPA|[us]}} (los)

{{clear}}

==== Vocales semiabiertas ====
{| {{tablaguapa}} align=&quot;right&quot;
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
! lletra !! [[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]] !! portuñol !! pronunciación ([[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]]) !! castellanu !! portugués
|-
|rowspan=&quot;3&quot; | é||rowspan=&quot;3&quot; | {{IPA|ɛ}}||''t'''é''''' || {{IPA|[t'''ɛ''']}} ||té||chá
|-----------------
|''p'''é'''l'' || {{IPA|[p'''ɛ'''l]}} ||piel||pele
|-
|''v'''é'''ia'' || {{IPA|['v'''ɛ'''ja]}} ||vieja||velha
|-
|rowspan=&quot;2&quot; | ó||rowspan=&quot;2&quot; | {{IPA|ɔ}}||''f'''ó'''f'''ó'''ca'' || {{IPA|[f'''ɔ''''f'''ɔ'''ka]}} ||chisme||fofoca
|-
|''p'''ó'''so'' || {{IPA|['p'''ɔ'''so]}} ||puedo||posso
|}

Son como les vocales '''''e''''' y '''''o''''', pero pronunciaes d'una forma más abierta, más cercana a la '''''a'''''.

Ye bien importante estremar les vocales abiertes (''é'', ''ó'') porque pueden camudar totalmente el sentíu de la pallabra, como nos siguientes exemplos:

:* ''avó'' {{IPA|[a'vɔ]}} (güela) y ''avô'' {{IPA|[a'vo]}} (güelu)
:* ''véio'' {{IPA|['vɛjo]}} (vieyu) y ''veio'' {{IPA|['vejo]}} (vieno - del verbu ''ví'' [venir])
:* ''véia'' {{IPA|['vɛja]}} (vieya) y ''veía'' {{IPA|['veja]}} (vena)
:* ''póso'' {{IPA|['pɔso]}} (puedo) y ''poso'' {{IPA|['poso]}} (pozu)

{{clear}}

==== Consonantes ====
Nel siguiente cuadru, cuando se refier al español o castellán, en realidá ta refiriéndose a la variedá del castellán tal como ye falada n'Uruguái, y cuando ser refier al portugués, ta refiriéndose al portugués brasilanu y en particular al portugués gaúcho (del estáu sureñu de [[Rio Grande do Sul]]).

{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
!lletra!![[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]]!!nome!!descripción!!exemplos y contraejemplos
|-----------------
|'''b'''||b, β||be||Representa'l mesmu fonema que n'español y portugués. Siempre ye billabial.||''bravo'' {{IPA|['bɾaβo]}} (esp. enojado, port. &lt;cite&gt;zangado&lt;/cite&gt;).
|-----------------
|'''c'''||k, s||ce||Cuando preciede a una vocal o a una consonante distinta de ''h'', pronúnciase igual que n'español y portugués. Esto ye, representa al fonema /k/ cuando ye siguida poles vocales ''a, o, o, ã, õ, ũ, ó'', o por una consonante distinta de ''h''; y representa al fonema /s/ cuando preciede a les vocales ''y, i, é''.||''cacimba'' {{IPA|[ka'simba]}} (esp. cachimba, port. &lt;cite&gt;cacimba&lt;/cite&gt;).
|-----------------
|'''ch'''||{{IPA|ʧ}}||ce hache, che||Pronúnciase siempre como n'español. Ye equivalente al fonema representáu por ''tch'' en portugués.||''che'' {{IPA|[ʧy]}} (esp. che, port. &lt;cite&gt;tchê&lt;/cite&gt;), ''bombacha'' {{IPA|[bom'baʧa]}} (ropa interior femenina), ''bombasha'' {{IPA|[bom'baʃa]}} (pantalón de gaucho).
|-----------------
|'''d'''||d, ð||de pronúnciase siempre como n'español. Notar que nunca se pronuncia como en delles zones de Brasil, onde tien un soníu ''dy'' ({{IPA|[dʒ]}}).||''diploide'' {{IPA|[di'plojðy]}} (esp. diploide, port. &lt;cite&gt;diplóide&lt;/cite&gt; {{IPA|[dʒi'plɔjdʒi]}}).
|-----------------
|'''f'''||f||efe||Representa al mesmu fonema que n'español y portugués.||
|-----------------
|'''g'''||g, {{IPA|ɣ}}, χ||gue||Cuando preciede a les vocales ''a, o, o, ã, õ, ũ, ó'', o a una consonante, representa al mesmu soníu que n'español y portugués. Cuando preciede a les vocales ''y, i, é'', representa al mesmu soníu que la j castellana.||''gagueyá'' {{IPA|[gaɣy'ʒa]}} (esp. tatexar, port. &lt;cite&gt;gaguejar&lt;/cite&gt;), geología {{IPA|[χeolo'χia]}} (esp. geología, port. &lt;cite&gt;geologia&lt;/cite&gt;).
|-----------------
|'''h'''|| ||hache||Ye muda, sacante cuando ye precedida por una ''c'' o una ''s''. En portuñol, solamente lleven ''h'' les pallabres que les sos orixinales tantu n'español como en portugués tamién lu lleven.||''hoye'' {{IPA|['oʒe]}} (esp. güei, port. &lt;cite&gt;hoje&lt;/cite&gt;), ''osu'' {{IPA|['osu]}} (esp. güesu, port. &lt;cite&gt;osso&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''j'''||χ||jota||Representa al mesmu fonema que n'español.||''jirafa'' {{IPA|[χi'ɾɑfɑ]}} suena como n'español y ''yirafa'' {{IPA|[ʒi'ɾafa]}} como en portugués (esp. jirafa, port. &lt;cite&gt;girafa&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''k'''||k||ka||Representa al mesmu fonema que n'español y portugués.||
|-----------------
|'''l'''||l||ele||Representa al mesmu fonema que n'español. Notar qu'en portugués, una ''l'' a la fin d'una pallabra puede pronunciase como ''o''. En riverense eso nunca asocede.||''Brazil'' {{IPA|[bɾa'zil]}} (esp. y port. &lt;cite&gt;Brasil&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''m'''||m||eme||Representa al mesmu fonema que n'español. Notar qu'en portugués, una ''m'' a la fin d'una pallabra, por casu, puede pronunciase de delles formes distintes, dependiendo de les lletres que la anteceden.||
|-----------------
|'''n'''||n, ŋ||ene||Representa al mesmu fonema que n'español, sacante nos casos señalaos nel apartáu sobre vocales nasalizadas.||''amên'' {{IPA|[a'men]}} (esp. amén), ''amêñ'' {{IPA|[a'meɲ]}} (port. &lt;cite&gt;amém&lt;/cite&gt;), ''inté'' {{IPA|[ ĩ'tɛ]}} (esp. hasta depués, port. &lt;cite&gt;até mais&lt;/cite&gt;), ''sanga'' {{IPA|['saŋga]}} (esp. zanja, port. &lt;cite&gt;trincheira&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''ñ'''||{{IPA|ɲ}}||eñe||Representa al mesmu fonema que n'asturianu (y qu'en portugués se representa con ''nh'').||''niño'' {{IPA|['niɲo]}} (esp. nido, port. &lt;cite&gt;ninho&lt;/cite&gt;), ''carpiñ'' {{IPA|[kaɾ'piɲ]}} (esp. calcetín, port. &lt;cite&gt;meia&lt;/cite&gt;), ''muñto'' {{IPA|['muɲto]}} (esp. mucho, port. &lt;cite&gt;muito&lt;/cite&gt;), ''ruñ'' {{IPA|[ruɲ]}} (esp. malo, port. &lt;cite&gt;ruim&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''p'''||p||pe||Representa al mesmu fonema que n'español y portugués.||
|-----------------
|'''q'''||k||cu||Representa al mesmu fonema que n'español y portugués.||
|-----------------
|'''r'''||r, {{IPA|ɾ}}||erre, ere||Representa al mesmu par de fonemes que n'español.||
|-----------------
|'''s'''||s, z||esi||Representa al mesmu fonema que n'español; sacante si s'atopa a la fin d'una pallabra y la pallabra siguiente empieza con vocal, ó si atopa antes d'una consontante sonora. Nestos dos últimos casos tresfórmase fonéticamente al equivalente a la ''z'' portuguesa. Articular cola punta de llingua empobinada escontra los dientes cimeros.||''asesino'' {{IPA|[garra'sinón]}} (esp. asesino, port. &lt;cite&gt;assassino&lt;/cite&gt;), lleíu como en portugués sería ''azezino'' {{IPA|[aze'zino]}}, pallabra que nun esiste en portuñol; ''más flaco'' {{IPA|[mas'flako]}} (esp. más flaco, port. &lt;cite&gt;mais magro&lt;/cite&gt;), ''más gordo'' {{IPA|[maz'ɣordo]}} (esp. más gordo, port. &lt;cite&gt;mais gordo&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''sh'''||{{IPA|ʃ}}||esa hache, she||Representa al mesmu fonema qu'en portugués se representa por ''ch'' (esto ye, ye la ''sh'' inglesa)||''shuva'' {{IPA|['ʃuva]}} (esp. llivia, port. &lt;cite&gt;chuva&lt;/cite&gt;); ''aflósha'' {{IPA|[a'flɔʃa]}} (esp. no molestes, port. &lt;cite&gt;não perturbe&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''t'''||t||te||Representa al mesmu fonema que n'español. Notar qu'en portugués dacuando pronunciar como la ''ch'' castellana, o tamién como ''ty''.|| ''tímidamente'' {{IPA|['timiða'mente]}} (port. &lt;cite&gt;timidamente&lt;/cite&gt; {{IPA|['ʧimida'menʧi]}}).
|-----------------
|'''v'''||v||ve||Representa al mesmu fonema qu'en '''portugués'''. La so articulación ye labiodental, o más raramente, levemente billabial, averando los llabios pero ensin que se toquen como nel casu de la ''b''.||''vaso'' {{IPA|['vasu]}} (esp. vaso, port. &lt;cite&gt;copo&lt;/cite&gt;), si pronunciárase como n'español, quedaría ''baso'' {{IPA|['baso]}} (esp. bazo, port. baço)
|-----------------
|'''w'''||w||doblevê||Utilizar nes pallabres que provienen del inglés, y pronúnciase ''o'', anque convién utilizar la norma ortográfica del portuñol pa les pallabres estranxeres que yá formen parte d'esti llinguaxe|| ''whisky'' o ''uísqui'' {{IPA|['wiski]}} (esp. güisqui o whisky, port. &lt;cite&gt;uísque&lt;/cite&gt;), ''show'' o ''shou'' {{IPA|[ʃow]}} (esp. espectáculo, port. &lt;cite&gt;espetáculo, concerto o show&lt;/cite&gt;).
|-----------------
|'''x'''||ks||xe, shis||Representa al fonema /ks/.||''excelente'' {{IPA|[ekse'lente]}} (excelente)
|-----------------
|'''y'''||{{IPA|ʒ}}, j||ye, í griega||Ye igual que n'español d'El Ríu de la Plata; siendo consonante, sacante a la fin d'una pallabra que termina con diptongu o triptongu, onde adquier el mesmu soníu que la vocal ''i''.||''yurá'' {{IPA|[ʒo'ɾa]}} (esp. jurar; port. &lt;cite&gt;jurar&lt;/cite&gt;); ''Uruguay'' {{IPA|[uɾu'ɣwaj]}} (port. &lt;cite&gt;Uruguái&lt;/cite&gt;); ''yacaré'' {{IPA|[ʒaka'ɾɛ]}} (esp. yacaré, port. &lt;cite&gt;jacaré&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''z'''||z||ceta||Representa al mesmu fonema qu'en '''portugués'''. Esto ye, a diferencia de la ''s'', ye sonora (provoca vibración de les cuerdes vocales), como asonsañando'l runfíu d'una mosca o abeya.||''caza'' {{IPA|['kaza]}} (esp. casa, port. &lt;cite&gt;casa&lt;/cite&gt;); ''casa'' {{IPA|['kasa]}} (esp. caza, port. &lt;cite&gt;caça&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''zy'''||z, {{IPA|zʒ}}, {{IPA|ʒ}}||ceta ye||Usar en pallabres que tienen un fonema que varia de cutio ente ''z'' y ''y'' (según l'interlocutor).|| ''cuazye'' {{IPA|['kwazʒe]}} (esp. casi, port. &lt;cite&gt;quase&lt;/cite&gt;); ''ezyemplo'' {{IPA|[e'zʒemplo]}} (esp. ejemplo, port. &lt;cite&gt;exemplo&lt;/cite&gt;).
|}

=== Regles d'acentuación ortográfica ===
{{referencies|t=20160301|idiomes}}
L'[[acentu prosódicu]] ye la mayor fuercia con que pronunciamos una sílaba nuna pallabra. La sílaba acentuada denominar tónica, y átones les restantes. Pol so acentu les pallabres estremar en:

* Agudes: les que tán acentuaes na última sílaba: ''asador'', ''cantá'' (cantar), ''sabê'' (saber), ''numerô'' (numberó), ''algũ'' (dalgunu).
* Graves: les acentuaes na penúltima sílaba: ''caza'' (casa), ''canta'', ''sabe'', ''numéro'' (númberu).
* Esdrúxules: les acentuaes na antepenúltima sílaba: ''esplêndido'' (arrogante), ''helicôptero'' (helicópteru), ''númberu''.
* Peresdrúxules: les acentuaes dalguna sílaba anterior a l'antepenúltima: ''dêbilmente'' (sele), ''pacíficamente'', ''insínemelo'' (enséñemelo).

L'[[acentu ortográficu]] ye la forma de representar al acentu prosódicu, y en riverense consiste nuna tilde (´) (tamién llamáu [[acentu agudu]]) o un [[acentu circunflexu]] (^). L'acentu circunflexu úsase cuando la [[vocal fuerte]] de la [[sílaba tónica]] ye la lletra &quot;''e''&quot; zarrada o la lletra &quot;''o''&quot; zarrada (esto ye, la &quot;''e''&quot; y la &quot;''o''&quot;, pronunciaes como n'español). Nel restu de los casos usa la tilde.

Pero non toles pallabres lleven acentu ortográficu; y non siempre les tildes utilizar pa representar l'acentu prosódicu, sinón que tamién pa representar una vocal abierta (&quot;''é''&quot;, &quot;''ó''&quot;), como se mentó na seición anterior (anque xeneralmente dambos usos coinciden).

==== Pallabres que lleven acentu ortográficu ====
* Les pallabres agudes de más d'una sílaba terminaes en vocal (sacante les terminaes en &quot;''saũ''&quot;) o terminaes nes consonantes &quot;''n''&quot;, &quot;''s''&quot; o &quot;''ñ''&quot;: ''gurí'' (neñu), ''bombiá'' (mirar), ''comê'' (comer), ''shulé'' (golor a pies), ''Tarzán'', ''tambêñ'' (tamién), ''estrês'' (estrés), ''pensaũ'' (pensión).
* Les pallabres graves terminaes en &quot;''saũ''&quot; y les ensin terminar en vocal, nin nes consonantes &quot;''n''&quot;, &quot;''s''&quot; o &quot;''ñ''&quot;: ''pênsaũ'' (piensen), ''mártir'', ''frágil''.
* Toles pallabres esdrúxulu y peresdrúxulu: ''aritmêtica'', ''fácilmente''.
* Tolos infinitivos: ''í'' (dir), ''ví'' (venir), ''sê'' (ser), ''tê'' (tener), ''dá'' (dar), ''pô'' (poner), ''vê'' (ver), ''carpí'' (carpir), ''iscuiambá'' (&quot;facer llíu&quot;)

==== Regles especiales d'acentuación ortográfica ====
* Monosílabos. Por regla xeneral escribir ensin tilde (si nun son verbos n'infinitivu); sicasí, cuando dos monosílabos son iguales tocantes a formar pero cumplen distinta función, unu d'ellos (xeneralmente'l tónicu) lleva tilde:
** ''te'' (pronome personal), ''té'' (sustantivu), ''tê'' (verbu): ''&quot;Eu vo tê que te da té da India.&quot;'' {{IPA|[ew vo 'te ke te 'ða 'tɛ ða 'indja]}} (&quot;Voi tener que date té de la India.&quot;)
** ''siñ'' (preposición), ''síñ'' (alverbiu d'afirmación): ''&quot;Síñ, siñ ele.&quot;'' {{IPA|['siɲ si'ɲele]}} (&quot;Sí, ensin él.&quot;)
** ''dê'' (conxugación del verbu ''dá'' [dar]), ''de'' (preposición): ''&quot;Me dê ũ de cada ũ.&quot;'' {{IPA|[me 'ðe 'ũ ðe 'kaða 'ũ]}} (&quot;Deme ún de cada ún.&quot;).
** ''dá'' (verbu), da (preposición): ''&quot;Eu vo tê que te da té da India.&quot;'' {{IPA|[ew vo 'te ke te 'ða 'tɛ ða 'indja]}} (&quot;Voi tener que date té de la India.&quot;)
** ''saũ'' (son), ''sáũ'' (sanu), ''Saũ'' (San): ''&quot;Us pensamento de Saũ Francisco saũ sáũ.&quot;'' {{IPA|[us pẽsa'mento ðy 'saw̃ fɾã'sisko saw̃ 'saw̃]}} (&quot;Los pensamientos de San Francisco son sanos.&quot;)
** ''cũá'' {{IPA|[kw̃a]}} (cola; contraición de ''cũ a''), ''cũa'' {{IPA|['kũa]}} (con una; contraición de ''cũ ũa'') ''&quot;¿Cũá miña o cũa dele?.&quot;'' (&quot;¿Cola mía o con una so?&quot;)
* Tilde qu'indica [[Hiatu (fonoloxía)|hiatu]]. Cuando nuna pallabra alleguen una de les vocales fuertes (&quot;a&quot;, &quot;e&quot; o &quot;o&quot;) y una de les vocales débiles (&quot;i&quot; o &quot;u&quot;) '''acentuada''', nun se produz [[diptongu]]. Pa indicar la falta de diptongu (hiatu) asítiase tilde sobre la vocal &quot;i&quot; o &quot;u&quot;: ''María'' {{IPA|[ma'ɾia]}}, ''reúna'' {{IPA|[re'una]}}, ''baúl'' {{IPA|[ba'ul]}}, ''fía'' {{IPA|['fia]}} (fía), ''ladrío'' {{IPA|[la'ðɾio]}} (lladriyu), ''garúa'' {{IPA|[ga'ɾua]}}, ''saí'' {{IPA|[sa'i]}} (salir).

== Gramática ==

=== Conxugación verbal ===
Los verbos clasificar en cuatro tipos según la terminación del so infinitivu:
## 1ª conxugación - verbos terminaos en '''á'''.
## 2ª conxugación - verbos terminaos en '''ê'''.
## 3ª conxugación - verbos terminaos en '''í'''.
## 4ª conxugación - verbos terminaos en '''ô'''.

El portuñol tien tantu [[verbu regular|verbos regulares]] como [[verbu irregular|irregulares]].

==== Verbos regulares ====

===== Tiempos simples =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
!rowspan=&quot;2&quot; |c&lt;br&gt;o&lt;br&gt;n&lt;br&gt;j !!colspan=&quot;8&quot; | Manera Indicativa !! colspan=&quot;3&quot; | Suxuntivu !! rowspan=&quot;2&quot; | Imperativu
|----
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
! inf.&lt;br&gt;part.&lt;br&gt;ger. || colspan=&quot;2&quot; | persona

!presente !! pretéritu&lt;br&gt;imperfectu !!pretéritu&lt;br&gt;imperfectu&lt;br&gt;simple !! futuru !! condicional !! presente !! pretéritu&lt;br&gt;imperfectu !! futuru

|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''1ª - á'''||rowspan=&quot;6&quot;|'''am''á'''''&lt;br&gt;(amar)&lt;br&gt;am''ado''&lt;br&gt;am''ando'' ||1ªs||eu
| am''o'' || am''ava'' || am''ey'' || am''arey'' || am''aría'' || am''e'' || am''ase'', am''ara'' || am''á'' ||
|----
| 2ªs || tu
| am''a'' || am''ava'' || am''aste'' || am''arás'' || am''aría'' || am''e'' || am''ase'', am''ara'' || am''á'' || am''a''
|----
| 3ªs || ele
| am''a'' || am''ava'' || am''ô'' || am''ará'' || am''aría'' || am''e'' || am''ase'', am''ara'' || am''á'' || am''e''
|----
| 1ªp || nós
| am''amos'', am''emo'' || am''ávamos'', am''ava'' || am''amos'', am''emo'' || am''aremos'' || am''aríamos'', am''aría'' || am''emos'', am''e'' || am''ásemos'', am''áramos'', am''ase'', am''ara'' || am''armos'', am''á'' || am''emos''
|----
| 2ªp || vocês
| am''aũ'' || am''avaũ'' || am''araũ'' || am''aráũ'' || am''aríaũ'' || am''eñ'' || am''aseñ'', am''aran'' || am''areñ'' || am''eñ''
|----
| 3ªp || eles
| am''aũ'' || am''avaũ'' || am''araũ'' || am''aráũ'' || am''aríaũ'' || am''eñ'' || am''aseñ'', am''aran'' || am''areñ'' || am''eñ''
|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''2ª - ê'''||rowspan=&quot;6&quot;|'''tem''ê'''''&lt;br&gt;(temer)&lt;br&gt;tem''ido''&lt;br&gt;tem''endo'' ||1ªs||eu
| tem''o'' || tem''ía'' || tem''í'' || tem''erey'' || tem''ería'' || tem''a'' || tem''ese'', tem''era'' || tem''ê'' ||
|----
| 2ªs || tu
| tem''e'' || tem''ía'' || tem''iste'' || tem''erás'' || tem''ería'' || tem''a'' || tem''ese'', tem''era'' || tem''ê'' || tem''e''
|----
| 3ªs || ele
| tem''e'' || tem''ía'' || tem''êu'' || tem''erá'' || tem''ería'' || tem''a'' || tem''ese'', tem''era'' || tem''ê'' || tem''a''
|----
| 1ªp || nós
| tem''emos'' || tem''íamos'', tem''ía'' || tem''imos'', tem''emo'' || tem''eremos'' || tem''eríamos'', tem''ería'' || tem''amos'', tem-a || tem''êsemos'', tem''êramos'', tem''ese'', tem''era'' || tem''ermos'', tem''ê'' || tem''amos''
|----
| 2ªp || vocês
| tem''eñ'' || tem''íaũ'' || tem''eraũ'' || tem''eráũ'' || tem''eríaũ'' || tem''aũ'' || tem''eseñ'', tem''ieran'' || tem''ereñ'' || tem''aũ''
|----
| 3ªp || eles
| tem''eñ'' || tem''íaũ'' || tem''eraũ'' || tem''eráũ'' || tem''eríaũ'' || tem''aũ'' || tem''eseñ'', tem''ieran'' || tem''êreñ'' || tem''aũ''
|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''3ª - í'''||rowspan=&quot;6&quot;|'''part''í'''''&lt;br&gt;(partir)&lt;br&gt;part''ido''&lt;br&gt;part''indo'' ||1ªs||eu
| part''o'' || part''ía'' || part''í'' || part''irey'' || part''iría'' || part''a'' || part''ise'', part''iera'' || part''í'' ||
|----
| 2ªs || tu
| part''e'' || part''ía'' || part''iste'' || part''irás'' || part''iría'' || part''a'' || part''ise'', part''iera'' || part''í'' || part''e''
|----
| 3ªs || ele
| part''e'' || part''ía'' || part''íu'' || part''irá'' || part''iría'' || part''a'' || part''ise'', part''iera'' || part''í'' || part''a''
|----
| 1ªp || nós
| part''imos'' || part''íamos'', part''ía'' || part''imos'' || part''iremos'' || part''iríamos'', part''iría'' || part''amos'', part''a'' || part''ísemos'', part''iéramos'', part''ise'', part''iera'' || part''irmos'', part''í'' || part''amos''
|----
| 2ªp || vocês
| part''eñ'' || part''íaũ'' || part''iraũ'' || part''iráũ'' || part''iríaũ'' || part''aũ'' || part''iseñ'', part''ieran'' || part''ireñ'' || part''aũ''
|----
| 3ªp || eles
| part''eñ'' || part''íaũ'' || part''iraũ'' || part''iráũ'' || part''iríaũ'' || part''aũ'' || part''iseñ'', part''ieran'' || part''ireñ'' || part''aũ''
|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''4ª - ô'''||rowspan=&quot;6&quot;|'''p''ô'''''&lt;br&gt;(poner)&lt;br&gt;p''osto''&lt;br&gt;p''ondo'' ||1ªs||eu
| p''oño'' || p''uña'' || p''ús'' || p''orey'' || p''oría'' || p''oña'' || p''uzése'', p''uzéra'' || p''ô'' ||
|----
| 2ªs || tu
| p''oñ'' || p''uña'' || p''uzéste'' || p''orás'' || p''oría'' || p''oña'' || p''uzése'', p''uzéra'' || p''ô'' || p''oñ''
|----
| 3ªs || ele
| p''oñ'' || p''uña'' || p''ôs'' || p''orá'' || p''oría'' || p''oña'' || p''uzése'', p''uzéra'' || p''ô'' || p''oña''
|----
| 1ªp || nós
| p''omos'' || p''úñamos'', p''uña'' || p''uzemos'' || p''oremos'' || p''oríamos'', p''oría'' || p''oñamos'', p''oña'' || p''uzésemos'', p''usiêramos'', p''uzése'', p''uzéra'' || p''ormos'', p''ô'' || p''oñamos''
|----
| 2ªp || vocês
| p''oñ'' || p''uñaũ'' || p''uzéraũ'' || p''oráũ'' || p''oríaũ'' || p''oñaũ'' || p''uzéseñ'', p''usieran'' || p''oreñ'' || p''oñaũ''
|----
| 3ªp || eles
| p''oñ'' || p''uñaũ'' || p''uzéraũ'' || p''oráũ'' || p''oríaũ'' || p''oñaũ'' || p''uzéseñ'', p''usieran'' || p''oreñ'' || p''oñaũ''
|----
|}

;Observaciones
:* Na segunda persona del singular de les maneres indicativu y suxuntivu, tamién se conxuga amestando una &quot;s&quot; a la fin de la pallabra. Exemplos: ''tu ama --&gt; tu amas''; ''tu temería --&gt; tu temerías''; ''tu poña --&gt; tu poñas''; ''tu partise --&gt; tu partises''.
:* Na primer persona de plural (en toles maneres) tamién se conxuga quitando la &quot;s&quot; final. Exemplos: ''nós poremos --&gt; nós poremo''; ''nós temíamos --&gt; nós temíamo''; ''nós amásemos --&gt; nós amásemo''; ''partamos --&gt; partamo'' (imperativu).
:* Les observaciones anteriores tamién valen pa los [[#Verbos irregulares|verbos irregulares]].
:* El verbu ''pô'' tien un verbu sinónimu ''ponê'', que ye irregular.

===== Tiempos compuestos =====
* '''Pretéritu perfectu d'indicativu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear:all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;pretéritu perfeutu (verbu) = pretéritu(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col pretéritu simple del verbu ''tê'' (tener) o del verbu ''havê'' (haber), más el participiu del verbu en cuestión.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu teño amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eu he amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu teñ partido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós hemos temido''&lt;/cite&gt;.

* '''Pretéritu pluscuamperfeutu d'indicativu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;pretéritu pluscuamperfeutu (verbu) = pretéritu imperfectu(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col pretéritu imperfectu del verbu ''tê'' o del verbu ''havê'', más el participiu del verbu en cuestión.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu tiña amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eu havía amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu tiña partido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós havíamo temido''&lt;/cite&gt;.

* '''Futuru compuestu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;futuru compuestu (verbu) = presente(''té'' o ''havê'') + infinitivu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col presente del verbu ''í'' (dir), más l'infinitivu del verbu en cuestión. Esta forma ye más usada que'l futuru simple.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu vo amá''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu vay partí''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós vamo temé''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eles vaũ pô''&lt;/cite&gt;.

* '''Futuru perfectu d'indicativu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;futuru perfeutu (verbu) = futuru(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col futuru simple del verbu ''tê'' o del verbu ''havê'', más el participiu del verbu en cuestión.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu terey amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eu havrey amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu terá partido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós havremos temido''&lt;/cite&gt;.

* '''Condicional perfectu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;condicional perfeutu (verbu) = condicional(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col condicional simple del verbu ''tê'' o del verbu ''havê'', más el participiu del verbu en cuestión.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu tería amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eu havría amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu tería partido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós havríamos temido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Vocês havríaũ posto''&lt;/cite&gt;.

* '''Pretéritu perfectu de suxuntivu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;pretéritu perfeutu (verbu) = pretéritu(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col pretéritu simple del verbu ''tê'' (tener) o del verbu ''havê'' (haber), más el participiu del verbu en cuestión.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu teña amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eu haya amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu teña partido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós hayamos temido''&lt;/cite&gt;.

* '''Pretéritu pluscuamperfeutu de suxuntivu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;pretéritu pluscuamperfeutu (verbu) = pretéritu imperfectu(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col pretéritu imperfectu del verbu ''tê'' o del verbu ''havê'', más el participiu del verbu en cuestión.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu tivése amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eu huvése amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu tivése partido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós huvésemos temido''&lt;/cite&gt;.

* '''Futuru perfectu de suxuntivu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;futuru perfeutu (verbu) = futuru(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col futuru simple del verbu ''tê'' o del verbu ''havê'', más el participiu del verbu en cuestión.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu tivé amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eu huvé amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu tivé partido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós havermos temido''&lt;/cite&gt;.

==== Verbos irregulares ====
Son los verbos que nun siguen les regles de conxugación anteriores, que fueron daes pa los verbos regulares.

Dellos verbos irregulares:

===== Tê (tener) =====
{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
!colspan=&quot;8&quot; | Manera Indicativa !! colspan=&quot;3&quot; | Suxuntivu !! rowspan=&quot;2&quot; | Imperativu |----

|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
! inf.&lt;br /&gt;part.&lt;br /&gt;ger. || colspan=&quot;2&quot; | persona

!presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !!pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu&lt;br /&gt;simple !! futuru !! condicional !! presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !! futuru

|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''tê'''&lt;br&gt;(tener)&lt;br&gt;tido&lt;br&gt;tendo ||1ªs||eu
| teño || tiña || tive || terey || tería || teña || tivése, tivéra'' || tivé ||
|----
| 2ªs || tu
| teñ || tiña || tivéste'' || terás || tería || teña || tivése, tivéra || tivé || teñ
|----
| 3ªs || ele
| teñ || tiña || teve || terá || tería || teña || tivése, tivéra || tivé || teña
|----
| 1ªp || nós
| temos || tíñamos, tiña || tivemos || teremos || teríamos, tería || teñamos, teña || tivésemos, tivéramos, tivése, tivéra || tivérmos, tivé || teñamos
|----
| 2ªp || vocês
| teñ || tiñaũ || tivéraũ || teráũ || teríaũ || teñaũ || tivéseñ, tuvieran || tivéreñ || teñaũ
|----
| 3ªp || eles
| teñ || tiñaũ || tivéraũ || teráũ || teríaũ || teñaũ || tivéseñ, tuvieran || tivéreñ || teñaũ
|----
|}

===== Sê (ser) =====
{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
!colspan=&quot;8&quot; | Manera Indicativa !! colspan=&quot;3&quot; | Suxuntivu !! rowspan=&quot;2&quot; | Imperativu |----

|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
! inf.&lt;br /&gt;part.&lt;br /&gt;ger. || colspan=&quot;2&quot; | persona

!presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !!pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu&lt;br /&gt;simple !! futuru !! condicional !! presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !! futuru

|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''sê'''&lt;br&gt;(ser)&lt;br&gt;sido&lt;br&gt;sendo ||1ªs||eu
| so || éra || fuy || serey || sería || seya || fose || sê ||
|----
| 2ªs || tu
| é || éra || foste || serás || sería || seya || fose || sê, for || sê
|----
| 3ªs || ele
| é || éra || foy || será || sería || seya || fose || sê, for || seya
|----
| 1ªp || nós
| somos, semos || éramos, éra || fomos, fumos || seremos || seríamos, sería || seyamos, seya || fôsemos, fose || sermos || seyamos
|----
| 2ªp || vocês
| saũ || éraũ || foraũ || seráũ || seríaũ || seyaũ || foseñ || sereñ || seyaũ
|----
| 3ªp || eles
| saũ || éraũ || foraũ || seráũ || seríaũ || seyaũ || foseñ || sereñ || seyaũ
|----
|}

===== Í (dir) =====
{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
!colspan=&quot;8&quot; | Manera Indicativa !! colspan=&quot;3&quot; | Suxuntivu !! rowspan=&quot;2&quot; | Imperativu |----

|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
! inf.&lt;br /&gt;part.&lt;br /&gt;ger. || colspan=&quot;2&quot; | persona

!presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !!pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu&lt;br /&gt;simple !! futuru !! condicional !! presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !! futuru

|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''í'''&lt;br&gt;(ir)&lt;br&gt;ido&lt;br&gt;indo ||1ªs||eu
| vo || ía || fuy || irey || iría || vaya || fose, ise || í ||
|----
| 2ªs || tu
| vay || ía || foste || irás || iría || vaya || fose, ise || í, for || vay
|----
| 3ªs || ele
| vay || ía || foy || irá || iría || vaya || fose, ise || í, for || vaya
|----
| 1ªp || nós
| vamos || íamos, ía || fomos, fumos || iremos || iríamos, iría || vayamos, vaya || fôsemos, fose, isemos, ise || irmos || vayamos, vamos
|----
| 2ªp || vocês
| vaũ || íaũ || foraũ || iráũ || iríaũ || vayaũ || foseñ, iseñ || ireñ || vayaũ
|----
| 3ªp || eles
| vaũ || íaũ || foraũ || iráũ || iríaũ || vayaũ || foseñ, iseñ || ireñ || vayaũ
|----
|}

===== Ta (tar) =====
{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
!colspan=&quot;8&quot; | Manera Indicativa !! colspan=&quot;3&quot; | Suxuntivu !! rowspan=&quot;2&quot; | Imperativu |----

|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
! inf.&lt;br /&gt;part.&lt;br /&gt;ger. || colspan=&quot;2&quot; | persona

!presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !!pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu&lt;br /&gt;simple !! futuru !! condicional !! presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !! futuru

|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''tá'''&lt;br&gt;(estar)&lt;br&gt;tado&lt;br&gt;tando ||1ªs||eu
| to || tava || tive || tarey || taría || teya || tivése || tê ||
|----
| 2ªs || tu
| ta || tava || tivéste || tarás || taría || teya || tivése || tê || tate
|----
| 3ªs || ele
| ta || tava || teve || tará || taría || teya || tivése || tê || teya
|----
| 1ªp || nós
| tamos, temo || távamos, tava || tivemos || taremos || taríamos, taría || teyamos, teya || tivésemos, tivése || tarmos || teyamos
|----
| 2ªp || vocês
| taũ || tavaũ || tivéraũ || taráũ || taríaũ || teyaũ || tivéseñ || tareñ || teyaũ
|----
| 3ªp || eles
| taũ || tavaũ || tivéraũ || taráũ || taríaũ || teyaũ || tivéseñ || tareñ || teyaũ
|----
|}

== Ver tamién ==
* [[wikt:Apéndiz:Portuñol riverense (vocabulariu)|Vocabulariu del portuñol riverense]]
* [[Spanglish]] o [[espanglés]] o [[espanglish]]
* [[Franglais]] o [[Frenglish]]
* [[Portuñol]] o [[Espagués]]

== Bibliografía ==
* [http://www.proceedings.scielo.br/scielo.php?pid=MSC0000000012002000100053&amp;script=sci_arttext&amp;tlng=ye GUTIÉRREZ BOTTARO, Silvia Etel. ''El fenómeno del bilingüismo en la comunidad fronteriza uruguayo-brasileña de Rivera''.] N'Actes del 2ᵘ Congresu Brasilanu d'Hispanistes, 2002, São Paulo (SPSPSP, Brasil) [en llinia]. 2002 [citáu'l 6 de febreru de 2006].
* BEHARES, Luis Ernesto; DÍAZ, Carlos Ernesto. ''Vos som de nossa terra''. Asociación d'Universidad Grupo Montevideo. Universidá de la República. 119 páxines.{{Enllaz rotu|1=ISBN 9974000904 |2=http://www.bookfinder.com/dir/i/Vos_Som_De_Nossa_Terra-Productos_Artistico-Verbales_Fronterizos/9974000904/ |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://cienciaecultura.bvs.br/pdf/cic/v57n2/a21v57n2.pdf ROSA STURZA, Eliana. ''Línguas de fronteira: o desconhecido território das práticas llingüístiques nas fronteiras brasileiras''.] (portugués)
* ELIZAINCIN, Adolfo; BEHARES, Luis Ernesto; BARRIOS, Graciela. ''Nos falemo brasilero. Dialeutos portugueses del Uruguái''. 1987. Montevideo: Amesur. ISBN B0000D650N.
* {{Enllaz rotu|1=CHAREILLE, Samantha. ''Aspectos de la situación lingüística de Uruguay: El caso del portuñol''. |2=https://www.univ-rouen.fr/dyalang/glottopol/telecharger/numbero_4/gpl408chareille.pdf |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} GLOTTOPOL. Revue de sociolinguistique en ligne (Numéro 4, xunetu 2004). (francés)
* {{Enllaz rotu|1=CARVALHO, Ana Maria. ''Variation and difussion of Uruguayan Portuguese in a bilingual border town.'' |2=http://webs.uvigo.es/ssl/actes1997/05/Carvalho.pdf |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} Universidá de California en Berkeley, EE.XX. (inglés)

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.proceedings.scielo.br/scielo.php?pid=MSC0000000012002000100053&amp;script=sci_arttext&amp;tlng=es El fenómeno del bilingüismo en la comunidad fronteriza uruguayo-brasileña de Rivera]
* {{Enllaz rotu|1=[http://www.oei.org.co/sii/apurre23/art05.htm Detrás del manejo de la lengua hay actitudas discriminatorias.] |2=http://www.oei.org.co/sii/apurre23/art05.htm |bot=InternetArchiveBot }}
* [https://web.archive.org/web/20070219163217/http://www.unb.br/abralin/index.php?id=8&amp;boletim=24&amp;tema=04 Políticas lingüísticas en el Uruguay: Estándares vs. dialectos en la región fronteriza uruguayo-brasileña.]
* {{Enllaz rotu|1=Dialetos Portugueses non Uruguái. |2=http://www.labeurb.unicamp.br/elb/americanes/dialetos_portugueses_uruguai.html |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} (portugués)
* [https://web.archive.org/web/20060715171857/http://www.filhosdesantana.com.br/cgi-local/dialeto.cgi Dialeto fronterês.] Páxina con una llista de pallabres propies de la frontera; en portugués.
* [https://web.archive.org/web/20060901223003/https://www.elpais.com.uy/ProDig/Uruguayos/06/03/16/esp_urugud_206659.asp 	
Portuñol de Rivera pasó de estigma a riqueza lingüística] Artículu del diariu ''El País'', de Montevidéu.

{{Tradubot|Portuñol riverense}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Cultura de Rivera]]
[[Categoría:Dialeutos del idioma portugués]]
[[Categoría:fales de tránsitu]]
[[Categoría:Llingües europees de Brasil]]
[[Categoría:Llingües d'Uruguái]]
[[Categoría:Portuñol|Portunzzol]]</text>
      <sha1>a9rq90o9edrhmo9u0zb6808bn0mrepy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>4765750</id>
      <parentid>4765749</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T23:18:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Antgartor</username>
        <id>151852</id>
      </contributor>
      <origin>4765750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42147" sha1="7xh04yx45c10mrdgr015sbha8ub6lss" xml:space="preserve">{{Ficha d'idioma
|nome = Portuñol riverense
|nativu = ''Portuñol''
|familia madre = Llingües indoeuropees
|países= {{bandera2|Uruguái}}&lt;br /&gt; {{bandera2|Brasil}}
|zona=[[Frontera de la Paz]], [[Rivera (departamentu)|departamentu de Rivera]] (Uruguái) y zones aledañas.
|falantes=aprox. 100.000|h1= aprox. 70.000|h2= aprox. 30.000|rank=&lt;small&gt;Nun s'atopa ente los 100 primeros.&lt;/small&gt;
|axencia=non
|familia=[[Indoeuropéu]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;[[Familia Indoeuropea - Grupu Itálicu|Itálicu]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Familia Indoeuropea - Grupu Romance|Grupu Romance]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Llingües romániques|Romance]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Llingües romániques ítalo-occidentales|Ítalo-occidental]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Grupu Ítalo-Occidental - Subgrupu Occidental|Subgrupu Occidental]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Grupu Galu-Ibéricu]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Grupu Ibero-Romance]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Grupu Ibero-Occidental]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Idioma portugués|Portugués]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Dialeutos portugueses del Uruguái]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''Portuñol riverense'''|iso1=nun tien&lt;br /&gt;(códigu linguasphere[http://www.linguasphere.net/]: '''51-AAA-am'''[https://web.archive.org/web/20060308193859/http://www.linguasphere.net/secure/ip/pdf/zones/51.pdf])
|oficial=non.}}

El '''portuñol riverense''', tamién conocíu como '''fronterizu''', '''fronteiriço''' (portugués) o '''misturado''', ye un dialeutu del [[idioma portugués]] presente na rexón fronteriza del norte del [[Uruguái]] y sur del [[Brasil]]. Falar en ciudaes como [[Artigas (ciudá)|Artigas]] y [[Quaraí]], [[Bella Unión]] - [[Barra do Quarai]] y más específicamente na zona de les ciudaes vecines de [[Rivera (Uruguái)|Rivera]] (Uruguái) y [[Santana do Livramento]] (Brasil). A esti tramu de la frontera llamar «[[Frontera de la Paz]]».

== Carauterístiques xenerales ==
Como toa llingua, el portuñol uruguayu ye bien dinámicu y heteroxeneu, esistiendo un continuu de dialeutos que van dende'l portugués brasilanu «estándar» (''brazilero'', en portuñol) hasta'l [[español d'El Ríu de la Plata]] (''castilhano'', en portuñol). Sicasí, tien una variante que ye la más utilizada, y que puede tomase como base d'estudiu: ésta allúgase xeográficamente na zona que tien como centro les ciudaes de Rivera y Santana do Livramento y estiéndese por una franxa de dellos quilómetros a lo llargo de la frontera. A esta variante refierse esti artículu, anque d'equí d'equí p'arriba va ser llamada a cencielles ''portuñol'' o ''riverense'', nomes polos cualos identificar les persones que la falen. &lt;p&gt;La mayoría de los llingüistes clasifiquen al portuñol como un dialeutu del portugués (más notablemente [[Adolfo Elizaincín]] [http://www.fhuce.edu.uy/academica/linguistica/sicosocio/CVElizaincin.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060924153049/http://www.fhuce.edu.uy/academica/linguistica/sicosocio/CVElizaincin.htm |fecha=2006-09-24 }}, quien téunicamente llamar DPU - dialeutu portugués del Uruguái), anque nun esiste un consensu. Lo que puede dicise con certidume ye que, por recibir l'apurra de dos idiomes, el portuñol ye una llingua bien rica, nel sentíu de que tien gran variedá de sinónimos y pallabres más precises pa espresar connotaciones específiques, amás de tener una mayor riqueza fonética. Per otru llau, el riverense nun ye un simple amiestu de dos idiomes que nun sigue regles gramaticales precises. Ye importante señalar que solamente los ciudadanos uruguayos utilicen tal llingua, billingüismu esti que nun asocede del llau brasilanu.

=== Orixe ===
L'orixe del portuñol puede remontase a la dómina de la colonización portuguesa na rexón norte d'Uruguái, na cual nun taba bien definíu a quién pertenecíen estos territorios, pasando d'una corona a la otra de manera socesiva. Non solamente'l portugués y l'español tuvieron inflúi sobre'l portuñol, sinón tamién les llingües indíxenes, en dellos casos; por casu: ''gurí'' (neñu), ''mamboretá'' (mantis relixosa), ''caracú'' (güesu de vaca).

== Ortografía y fonética ==
El riverense nun tien una ortografía definida formalmente, pero nesti artículu presentaráse una ortografía del portuñol de cuenta que los sos [[fonema|fonemes]] puedan ser representaos de la forma más exauta y consistente posible, destacando les carauterístiques fonolóxiques d'esta llingua. Hai de solliñar que non tolos portuñol-parlantes utilicen la mesma pronunciación pa les mesmes pallabres (como asocede tamién con munches otres llingües). Sicasí, escuéyese la escritura que ye más representativa de les carauterístiques más frecuentes y distintives.

=== Fonemes y la so representación ortográfica ===
Escuéyese una representación más cercana a la que s'usaría si tratar de trescribir los fonemes al idioma castellanu (por ser ésti l'idioma que se-y enseña a los uruguayos, que ye la nacionalidá de la mayoría de los que falen esti dialeutu), sacante para los fonemes que nun se pueden representar por aciu l'alfabetu castellanu, como por casu les [[vocal nasal|vocales nasales]].

==== Vocales castellanes ====
Les vocales castellanes son les que se pronuncien como les cinco vocales del idioma castellanu:

{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
! vocal !! [[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]] !! portuñol !! pronunciación ([[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]]) !! castellanu !! portugués
|-----------------
|rowspan=&quot;2&quot; | a|| rowspan=&quot;2&quot; | {{IPA|a}}|| ''p'''a'''p'''a''''' || {{IPA|['p'''a'''p'''a''']}} ||papa||batata
|-----------------
|''c'''a'''t'''a'''r'''a'''t'''a'''''|| {{IPA|[k'''a'''t'''a''''ɾ'''a'''t'''a''']}} ||catarata||catarata
|-----------------
|rowspan=&quot;2&quot; | e||rowspan=&quot;2&quot; | {{IPA|e}}|| ''p'''e'''sh'''e''''' || {{IPA|['p'''e'''ʃ'''e''']}} ||pez||peixe
|-----------------
|''d'''e'''t'''e'''rg'''e'''nt'''e''''' || {{IPA|[d'''e'''t'''e'''r'χ'''e'''nt'''e''']}} || detergente||detergente
|-----------------
|rowspan=&quot;3&quot; | i||rowspan=&quot;3&quot; | {{IPA|i, j}}|| ''c'''i'''sco'' || {{IPA|['s'''i'''sko]}} ||mugre||sujeira (cisco)
|-----------------
|''n'''i'''ño'' || {{IPA|['n'''i'''ɲo]}} ||niño||ninho
|-----------------
|''c'''i'''á'' || {{IPA|[s'''j'''a]}} ||cenar||jantar (cear)
|-----------------
|rowspan=&quot;3&quot; | o||rowspan=&quot;3&quot; | {{IPA|o}}||'''''o'''nt'''o'''nte''|| {{IPA|['''o'''n't'''o'''nte]}} ||anteayer||anteontem
|-----------------
|'''''o'''i'''o'''''|| {{IPA|[''''o'''j'''o''']}} ||ojo||olho
|-----------------
|''p'''o'''s'''o'''''|| {{IPA|['p'''o'''s'''o''']}} ||pozo||poço
|-----------------
|rowspan=&quot;3&quot; | u ||rowspan=&quot;3&quot; | {{IPA|u, w}} ||''y'''u'''r'''u'''r'''ú'''''|| {{IPA|[ʒ'''u'''ɾ'''u''''ɾ'''u''']}} ||triste, melancólico||jururu,&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.aulete.com.br/jururu |títulu=Diccionário Caldas Aulete - Significado de jururu}}&lt;/ref&gt;
|-----------------
|''n'''u'''''|| {{IPA|[n'''u''']}} ||en el||no
|-----------------
|''ac'''u'''á''|| {{IPA|[a'k'''w'''a]}} || ladrar ||latir
|}

==== Vocales nasales ====
{| {{tablaguapa}} align=&quot;right&quot;
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
![[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]]!!lletres!!portuñol!!pronunciación ([[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]]) !! castellanu !! portugués
|-----------------
|rowspan=&quot;4&quot; | {{IPA|ã}} || rowspan=&quot;3&quot; | ã|| ''mas'''ã''''' || {{IPA|[ma's'''ã''']}} ||manzana||maçã
|-----------------
|''l'''ã'''''|| {{IPA|[l'''ã''']}} ||lana||lã
|-----------------
|''s'''ã'''''|| {{IPA|[s'''ã''']}} ||sana (adj.)||sã
|-----------------
|an (*) ||''c'''an'''sha'' || {{IPA|['k'''ã'''ʃa]}} || cancha || campo esportivo
|-----------------
|{{IPA|ẽ}} || en (*)|| ''p'''ên'''saũ''|| {{IPA|['p'''ẽ'''saw̃]}} || piensan || pensam
|-----------------
|{{IPA|ĩ}} || in (**)|| '''''in'''tonce''|| {{IPA|[ '''ĩ''''tõse]}} || entonces || então
|-----------------
|rowspan=&quot;3&quot; | {{IPA|õ}} || rowspan=&quot;2&quot; | õ ||''gars'''õ'''''|| {{IPA|[gar's'''õ''']}} ||mozo (de bar o restaurante)||garçom
|-----------------
|''t'''õ'''''|| {{IPA|[t'''õ''']}} ||tono||tom
|-----------------
|on (*) || ''int'''on'''ce''|| {{IPA|[ ĩ't'''õ'''se]}} ||entonces||então
|-----------------
|rowspan=&quot;4&quot; | {{IPA|ũ, w̃}} || rowspan=&quot;4&quot; | ũ || '''''ũ'''''|| {{IPA|['''ũ''']}} ||uno||um
|-----------------
|''c'''ũ'''tigo''|| {{IPA|[k'''ũ''''tiɣo]}} ||contigo||contigo
|-----------------
|''niñ'''ũ'''''|| {{IPA|[ni'ɲ'''ũ''']}} ||ninguno||nenhum
|-----------------
|''ma'''ũ'''''|| {{IPA|[ma'''w̃''' ]}} ||mano||mão
|-----------------
|colspan=&quot;6&quot; style=&quot;font-size: 80%&quot;| 
(*) antes de s, sh, y, z, ce, ci.&lt;br&gt;
(**) antes de s, sh, y, z, ce, ci,&lt;br&gt;
o cuando ye la primer sílaba de la pallabra y nun va siguida por&lt;br&gt;
ga, gue, gui, go, gu, ca, que, qui, co, cu o k.
|}

Les [[vocal nasal|vocales nasales]] son les que se pronuncien expirando parte del aire pela ñariz y parte pela boca; nun tienen correspondientes n'español y xeneralmente deriven de pallabres del portugués.

Ye bien importante estremar les vocales nasales, porque pueden camudar totalmente el sentíu de la pallabra, como nos siguientes exemplos:

:* ''paũ'' {{IPA|[paw̃}} (pan) y ''pau'' {{IPA|[paw]}} (palu)
:* ''nũ'' {{IPA|[nũ]}} (nun) y ''nu'' {{IPA|[nu]}} (nel)
:* ''nũa'' {{IPA|['nũa]}} (nuna) y ''núa'' {{IPA|['nua]}} (desnuda)
:* ''ũ'' {{IPA|[ũ]}} (un) y ''u'' {{IPA|[u]}} (el)
:* ''cũ'' {{IPA|[kũ]}} (con) y ''cu'' {{IPA|[ku]}} (ano - pallabra vulgar)
:* ''ũs'' {{IPA|[ũs]}} (unos) y ''us'' {{IPA|[us]}} (los)

{{clear}}

==== Vocales semiabiertas ====
{| {{tablaguapa}} align=&quot;right&quot;
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
! lletra !! [[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]] !! portuñol !! pronunciación ([[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]]) !! castellanu !! portugués
|-
|rowspan=&quot;3&quot; | é||rowspan=&quot;3&quot; | {{IPA|ɛ}}||''t'''é''''' || {{IPA|[t'''ɛ''']}} ||té||chá
|-----------------
|''p'''é'''l'' || {{IPA|[p'''ɛ'''l]}} ||piel||pele
|-
|''v'''é'''ia'' || {{IPA|['v'''ɛ'''ja]}} ||vieja||velha
|-
|rowspan=&quot;2&quot; | ó||rowspan=&quot;2&quot; | {{IPA|ɔ}}||''f'''ó'''f'''ó'''ca'' || {{IPA|[f'''ɔ''''f'''ɔ'''ka]}} ||chisme||fofoca
|-
|''p'''ó'''so'' || {{IPA|['p'''ɔ'''so]}} ||puedo||posso
|}

Son como les vocales '''''e''''' y '''''o''''', pero pronunciaes d'una forma más abierta, más cercana a la '''''a'''''.

Ye bien importante estremar les vocales abiertes (''é'', ''ó'') porque pueden camudar totalmente el sentíu de la pallabra, como nos siguientes exemplos:

:* ''avó'' {{IPA|[a'vɔ]}} (güela) y ''avô'' {{IPA|[a'vo]}} (güelu)
:* ''véio'' {{IPA|['vɛjo]}} (vieyu) y ''veio'' {{IPA|['vejo]}} (vieno - del verbu ''ví'' [venir])
:* ''véia'' {{IPA|['vɛja]}} (vieya) y ''veía'' {{IPA|['veja]}} (vena)
:* ''póso'' {{IPA|['pɔso]}} (puedo) y ''poso'' {{IPA|['poso]}} (pozu)

{{clear}}

==== Consonantes ====
Nel siguiente cuadru, cuando se refier al español o castellán, en realidá ta refiriéndose a la variedá del castellán tal como ye falada n'Uruguái, y cuando ser refier al portugués, ta refiriéndose al portugués brasilanu y en particular al portugués gaúcho (del estáu sureñu de [[Rio Grande do Sul]]).

{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
!lletra!![[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]]!!nome!!descripción!!exemplos y contraejemplos
|-----------------
|'''b'''||b, β||be||Representa'l mesmu fonema que n'español y portugués. Siempre ye billabial.||''bravo'' {{IPA|['bɾaβo]}} (esp. enojado, port. &lt;cite&gt;zangado&lt;/cite&gt;).
|-----------------
|'''c'''||k, s||ce||Cuando preciede a una vocal o a una consonante distinta de ''h'', pronúnciase igual que n'español y portugués. Esto ye, representa al fonema /k/ cuando ye siguida poles vocales ''a, o, o, ã, õ, ũ, ó'', o por una consonante distinta de ''h''; y representa al fonema /s/ cuando preciede a les vocales ''y, i, é''.||''cacimba'' {{IPA|[ka'simba]}} (esp. cachimba, port. &lt;cite&gt;cacimba&lt;/cite&gt;).
|-----------------
|'''ch'''||{{IPA|ʧ}}||ce hache, che||Pronúnciase siempre como n'español. Ye equivalente al fonema representáu por ''tch'' en portugués.||''che'' {{IPA|[ʧy]}} (esp. che, port. &lt;cite&gt;tchê&lt;/cite&gt;), ''bombacha'' {{IPA|[bom'baʧa]}} (ropa interior femenina), ''bombasha'' {{IPA|[bom'baʃa]}} (pantalón de gaucho).
|-----------------
|'''d'''||d, ð||de pronúnciase siempre como n'español. Notar que nunca se pronuncia como en delles zones de Brasil, onde tien un soníu ''dy'' ({{IPA|[dʒ]}}).||''diploide'' {{IPA|[di'plojðy]}} (esp. diploide, port. &lt;cite&gt;diplóide&lt;/cite&gt; {{IPA|[dʒi'plɔjdʒi]}}).
|-----------------
|'''f'''||f||efe||Representa al mesmu fonema que n'español y portugués.||
|-----------------
|'''g'''||g, {{IPA|ɣ}}, χ||gue||Cuando preciede a les vocales ''a, o, o, ã, õ, ũ, ó'', o a una consonante, representa al mesmu soníu que n'español y portugués. Cuando preciede a les vocales ''y, i, é'', representa al mesmu soníu que la j castellana.||''gagueyá'' {{IPA|[gaɣy'ʒa]}} (esp. tatexar, port. &lt;cite&gt;gaguejar&lt;/cite&gt;), geología {{IPA|[χeolo'χia]}} (esp. geología, port. &lt;cite&gt;geologia&lt;/cite&gt;).
|-----------------
|'''h'''|| ||hache||Ye muda, sacante cuando ye precedida por una ''c'' o una ''s''. En portuñol, solamente lleven ''h'' les pallabres que les sos orixinales tantu n'español como en portugués tamién lu lleven.||''hoye'' {{IPA|['oʒe]}} (esp. güei, port. &lt;cite&gt;hoje&lt;/cite&gt;), ''osu'' {{IPA|['osu]}} (esp. güesu, port. &lt;cite&gt;osso&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''j'''||χ||jota||Representa al mesmu fonema que n'español.||''jirafa'' {{IPA|[χi'ɾɑfɑ]}} suena como n'español y ''yirafa'' {{IPA|[ʒi'ɾafa]}} como en portugués (esp. jirafa, port. &lt;cite&gt;girafa&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''k'''||k||ka||Representa al mesmu fonema que n'español y portugués.||
|-----------------
|'''l'''||l||ele||Representa al mesmu fonema que n'español. Notar qu'en portugués, una ''l'' a la fin d'una pallabra puede pronunciase como ''o''. En riverense eso nunca asocede.||''Brazil'' {{IPA|[bɾa'zil]}} (esp. y port. &lt;cite&gt;Brasil&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''m'''||m||eme||Representa al mesmu fonema que n'español. Notar qu'en portugués, una ''m'' a la fin d'una pallabra, por casu, puede pronunciase de delles formes distintes, dependiendo de les lletres que la anteceden.||
|-----------------
|'''n'''||n, ŋ||ene||Representa al mesmu fonema que n'español, sacante nos casos señalaos nel apartáu sobre vocales nasalizadas.||''amên'' {{IPA|[a'men]}} (esp. amén), ''amêñ'' {{IPA|[a'meɲ]}} (port. &lt;cite&gt;amém&lt;/cite&gt;), ''inté'' {{IPA|[ ĩ'tɛ]}} (esp. hasta depués, port. &lt;cite&gt;até mais&lt;/cite&gt;), ''sanga'' {{IPA|['saŋga]}} (esp. zanja, port. &lt;cite&gt;trincheira&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''ñ'''||{{IPA|ɲ}}||eñe||Representa al mesmu fonema que n'asturianu (y qu'en portugués se representa con ''nh'').||''niño'' {{IPA|['niɲo]}} (esp. nido, port. &lt;cite&gt;ninho&lt;/cite&gt;), ''carpiñ'' {{IPA|[kaɾ'piɲ]}} (esp. calcetín, port. &lt;cite&gt;meia&lt;/cite&gt;), ''muñto'' {{IPA|['muɲto]}} (esp. mucho, port. &lt;cite&gt;muito&lt;/cite&gt;), ''ruñ'' {{IPA|[ruɲ]}} (esp. malo, port. &lt;cite&gt;ruim&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''p'''||p||pe||Representa al mesmu fonema que n'español y portugués.||
|-----------------
|'''q'''||k||cu||Representa al mesmu fonema que n'español y portugués.||
|-----------------
|'''r'''||r, {{IPA|ɾ}}||erre, ere||Representa al mesmu par de fonemes que n'español.||
|-----------------
|'''s'''||s, z||esi||Representa al mesmu fonema que n'español; sacante si s'atopa a la fin d'una pallabra y la pallabra siguiente empieza con vocal, ó si atopa antes d'una consontante sonora. Nestos dos últimos casos tresfórmase fonéticamente al equivalente a la ''z'' portuguesa. Articular cola punta de llingua empobinada escontra los dientes cimeros.||''asesino'' {{IPA|[garra'sinón]}} (esp. asesino, port. &lt;cite&gt;assassino&lt;/cite&gt;), lleíu como en portugués sería ''azezino'' {{IPA|[aze'zino]}}, pallabra que nun esiste en portuñol; ''más flaco'' {{IPA|[mas'flako]}} (esp. más flaco, port. &lt;cite&gt;mais magro&lt;/cite&gt;), ''más gordo'' {{IPA|[maz'ɣordo]}} (esp. más gordo, port. &lt;cite&gt;mais gordo&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''sh'''||{{IPA|ʃ}}||esa hache, she||Representa al mesmu fonema qu'en portugués se representa por ''ch'' (esto ye, ye la ''sh'' inglesa)||''shuva'' {{IPA|['ʃuva]}} (esp. llivia, port. &lt;cite&gt;chuva&lt;/cite&gt;); ''aflósha'' {{IPA|[a'flɔʃa]}} (esp. no molestes, port. &lt;cite&gt;não perturbe&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''t'''||t||te||Representa al mesmu fonema que n'español. Notar qu'en portugués dacuando pronunciar como la ''ch'' castellana, o tamién como ''ty''.|| ''tímidamente'' {{IPA|['timiða'mente]}} (port. &lt;cite&gt;timidamente&lt;/cite&gt; {{IPA|['ʧimida'menʧi]}}).
|-----------------
|'''v'''||v||ve||Representa al mesmu fonema qu'en '''portugués'''. La so articulación ye labiodental, o más raramente, levemente billabial, averando los llabios pero ensin que se toquen como nel casu de la ''b''.||''vaso'' {{IPA|['vasu]}} (esp. vaso, port. &lt;cite&gt;copo&lt;/cite&gt;), si pronunciárase como n'español, quedaría ''baso'' {{IPA|['baso]}} (esp. bazo, port. baço)
|-----------------
|'''w'''||w||doblevê||Utilizar nes pallabres que provienen del inglés, y pronúnciase ''o'', anque convién utilizar la norma ortográfica del portuñol pa les pallabres estranxeres que yá formen parte d'esti llinguaxe|| ''whisky'' o ''uísqui'' {{IPA|['wiski]}} (esp. güisqui o whisky, port. &lt;cite&gt;uísque&lt;/cite&gt;), ''show'' o ''shou'' {{IPA|[ʃow]}} (esp. espectáculo, port. &lt;cite&gt;espetáculo, concerto o show&lt;/cite&gt;).
|-----------------
|'''x'''||ks||xe, shis||Representa al fonema /ks/.||''excelente'' {{IPA|[ekse'lente]}} (excelente)
|-----------------
|'''y'''||{{IPA|ʒ}}, j||ye, í griega||Ye igual que n'español d'El Ríu de la Plata; siendo consonante, sacante a la fin d'una pallabra que termina con diptongu o triptongu, onde adquier el mesmu soníu que la vocal ''i''.||''yurá'' {{IPA|[ʒo'ɾa]}} (esp. jurar; port. &lt;cite&gt;jurar&lt;/cite&gt;); ''Uruguay'' {{IPA|[uɾu'ɣwaj]}} (port. &lt;cite&gt;Uruguái&lt;/cite&gt;); ''yacaré'' {{IPA|[ʒaka'ɾɛ]}} (esp. yacaré, port. &lt;cite&gt;jacaré&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''z'''||z||ceta||Representa al mesmu fonema qu'en '''portugués'''. Esto ye, a diferencia de la ''s'', ye sonora (provoca vibración de les cuerdes vocales), como asonsañando'l runfíu d'una mosca o abeya.||''caza'' {{IPA|['kaza]}} (esp. casa, port. &lt;cite&gt;casa&lt;/cite&gt;); ''casa'' {{IPA|['kasa]}} (esp. caza, port. &lt;cite&gt;caça&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''zy'''||z, {{IPA|zʒ}}, {{IPA|ʒ}}||ceta ye||Usar en pallabres que tienen un fonema que varia de cutio ente ''z'' y ''y'' (según l'interlocutor).|| ''cuazye'' {{IPA|['kwazʒe]}} (esp. casi, port. &lt;cite&gt;quase&lt;/cite&gt;); ''ezyemplo'' {{IPA|[e'zʒemplo]}} (esp. ejemplo, port. &lt;cite&gt;exemplo&lt;/cite&gt;).
|}

=== Regles d'acentuación ortográfica ===
{{referencies|t=20160301|idiomes}}
L'[[acentu prosódicu]] ye la mayor fuercia con que pronunciamos una sílaba nuna pallabra. La sílaba acentuada denominar tónica, y átones les restantes. Pol so acentu les pallabres estremar en:

* Agudes: les que tán acentuaes na última sílaba: ''asador'', ''cantá'' (cantar), ''sabê'' (saber), ''numerô'' (numberó), ''algũ'' (dalgunu).
* Graves: les acentuaes na penúltima sílaba: ''caza'' (casa), ''canta'', ''sabe'', ''numéro'' (númberu).
* Esdrúxules: les acentuaes na antepenúltima sílaba: ''esplêndido'' (arrogante), ''helicôptero'' (helicópteru), ''númberu''.
* Peresdrúxules: les acentuaes dalguna sílaba anterior a l'antepenúltima: ''dêbilmente'' (sele), ''pacíficamente'', ''insínemelo'' (enséñemelo).

L'[[acentu ortográficu]] ye la forma de representar al acentu prosódicu, y en riverense consiste nuna tilde (´) (tamién llamáu [[acentu agudu]]) o un [[acentu circunflexu]] (^). L'acentu circunflexu úsase cuando la [[vocal fuerte]] de la [[sílaba tónica]] ye la lletra &quot;''e''&quot; zarrada o la lletra &quot;''o''&quot; zarrada (esto ye, la &quot;''e''&quot; y la &quot;''o''&quot;, pronunciaes como n'español). Nel restu de los casos usa la tilde.

Pero non toles pallabres lleven acentu ortográficu; y non siempre les tildes utilizar pa representar l'acentu prosódicu, sinón que tamién pa representar una vocal abierta (&quot;''é''&quot;, &quot;''ó''&quot;), como se mentó na seición anterior (anque xeneralmente dambos usos coinciden).

==== Pallabres que lleven acentu ortográficu ====
* Les pallabres agudes de más d'una sílaba terminaes en vocal (sacante les terminaes en &quot;''saũ''&quot;) o terminaes nes consonantes &quot;''n''&quot;, &quot;''s''&quot; o &quot;''ñ''&quot;: ''gurí'' (neñu), ''bombiá'' (mirar), ''comê'' (comer), ''shulé'' (golor a pies), ''Tarzán'', ''tambêñ'' (tamién), ''estrês'' (estrés), ''pensaũ'' (pensión).
* Les pallabres graves terminaes en &quot;''saũ''&quot; y les ensin terminar en vocal, nin nes consonantes &quot;''n''&quot;, &quot;''s''&quot; o &quot;''ñ''&quot;: ''pênsaũ'' (piensen), ''mártir'', ''frágil''.
* Toles pallabres esdrúxulu y peresdrúxulu: ''aritmêtica'', ''fácilmente''.
* Tolos infinitivos: ''í'' (dir), ''ví'' (venir), ''sê'' (ser), ''tê'' (tener), ''dá'' (dar), ''pô'' (poner), ''vê'' (ver), ''carpí'' (carpir), ''iscuiambá'' (&quot;facer llíu&quot;)

==== Regles especiales d'acentuación ortográfica ====
* Monosílabos. Por regla xeneral escribir ensin tilde (si nun son verbos n'infinitivu); sicasí, cuando dos monosílabos son iguales tocantes a formar pero cumplen distinta función, unu d'ellos (xeneralmente'l tónicu) lleva tilde:
** ''te'' (pronome personal), ''té'' (sustantivu), ''tê'' (verbu): ''&quot;Eu vo tê que te da té da India.&quot;'' {{IPA|[ew vo 'te ke te 'ða 'tɛ ða 'indja]}} (&quot;Voi tener que date té de la India.&quot;)
** ''siñ'' (preposición), ''síñ'' (alverbiu d'afirmación): ''&quot;Síñ, siñ ele.&quot;'' {{IPA|['siɲ si'ɲele]}} (&quot;Sí, ensin él.&quot;)
** ''dê'' (conxugación del verbu ''dá'' [dar]), ''de'' (preposición): ''&quot;Me dê ũ de cada ũ.&quot;'' {{IPA|[me 'ðe 'ũ ðe 'kaða 'ũ]}} (&quot;Deme ún de cada ún.&quot;).
** ''dá'' (verbu), da (preposición): ''&quot;Eu vo tê que te da té da India.&quot;'' {{IPA|[ew vo 'te ke te 'ða 'tɛ ða 'indja]}} (&quot;Voi tener que date té de la India.&quot;)
** ''saũ'' (son), ''sáũ'' (sanu), ''Saũ'' (San): ''&quot;Us pensamento de Saũ Francisco saũ sáũ.&quot;'' {{IPA|[us pẽsa'mento ðy 'saw̃ fɾã'sisko saw̃ 'saw̃]}} (&quot;Los pensamientos de San Francisco son sanos.&quot;)
** ''cũá'' {{IPA|[kw̃a]}} (cola; contraición de ''cũ a''), ''cũa'' {{IPA|['kũa]}} (con una; contraición de ''cũ ũa'') ''&quot;¿Cũá miña o cũa dele?.&quot;'' (&quot;¿Cola mía o con una so?&quot;)
* Tilde qu'indica [[Hiatu (fonoloxía)|hiatu]]. Cuando nuna pallabra alleguen una de les vocales fuertes (&quot;a&quot;, &quot;e&quot; o &quot;o&quot;) y una de les vocales débiles (&quot;i&quot; o &quot;u&quot;) '''acentuada''', nun se produz [[diptongu]]. Pa indicar la falta de diptongu (hiatu) asítiase tilde sobre la vocal &quot;i&quot; o &quot;u&quot;: ''María'' {{IPA|[ma'ɾia]}}, ''reúna'' {{IPA|[re'una]}}, ''baúl'' {{IPA|[ba'ul]}}, ''fía'' {{IPA|['fia]}} (fía), ''ladrío'' {{IPA|[la'ðɾio]}} (lladriyu), ''garúa'' {{IPA|[ga'ɾua]}}, ''saí'' {{IPA|[sa'i]}} (salir).

== Gramática ==

=== Conxugación verbal ===
Los verbos clasificar en cuatro tipos según la terminación del so infinitivu:
## 1ª conxugación - verbos terminaos en '''á'''.
## 2ª conxugación - verbos terminaos en '''ê'''.
## 3ª conxugación - verbos terminaos en '''í'''.
## 4ª conxugación - verbos terminaos en '''ô'''.

El portuñol tien tantu [[verbu regular|verbos regulares]] como [[verbu irregular|irregulares]].

==== Verbos regulares ====

===== Tiempos simples =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
!rowspan=&quot;2&quot; |c&lt;br&gt;o&lt;br&gt;n&lt;br&gt;j !!colspan=&quot;8&quot; | Manera Indicativa !! colspan=&quot;3&quot; | Suxuntivu !! rowspan=&quot;2&quot; | Imperativu
|----
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
! inf.&lt;br&gt;part.&lt;br&gt;ger. || colspan=&quot;2&quot; | persona

!presente !! pretéritu&lt;br&gt;imperfectu !!pretéritu&lt;br&gt;imperfectu&lt;br&gt;simple !! futuru !! condicional !! presente !! pretéritu&lt;br&gt;imperfectu !! futuru

|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''1ª - á'''||rowspan=&quot;6&quot;|'''am''á'''''&lt;br&gt;(amar)&lt;br&gt;am''ado''&lt;br&gt;am''ando'' ||1ªs||eu
| am''o'' || am''ava'' || am''ey'' || am''arey'' || am''aría'' || am''e'' || am''ase'', am''ara'' || am''á'' ||
|----
| 2ªs || tu
| am''a'' || am''ava'' || am''aste'' || am''arás'' || am''aría'' || am''e'' || am''ase'', am''ara'' || am''á'' || am''a''
|----
| 3ªs || ele
| am''a'' || am''ava'' || am''ô'' || am''ará'' || am''aría'' || am''e'' || am''ase'', am''ara'' || am''á'' || am''e''
|----
| 1ªp || nós
| am''amos'', am''emo'' || am''ávamos'', am''ava'' || am''amos'', am''emo'' || am''aremos'' || am''aríamos'', am''aría'' || am''emos'', am''e'' || am''ásemos'', am''áramos'', am''ase'', am''ara'' || am''armos'', am''á'' || am''emos''
|----
| 2ªp || vocês
| am''aũ'' || am''avaũ'' || am''araũ'' || am''aráũ'' || am''aríaũ'' || am''eñ'' || am''aseñ'', am''aran'' || am''areñ'' || am''eñ''
|----
| 3ªp || eles
| am''aũ'' || am''avaũ'' || am''araũ'' || am''aráũ'' || am''aríaũ'' || am''eñ'' || am''aseñ'', am''aran'' || am''areñ'' || am''eñ''
|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''2ª - ê'''||rowspan=&quot;6&quot;|'''tem''ê'''''&lt;br&gt;(temer)&lt;br&gt;tem''ido''&lt;br&gt;tem''endo'' ||1ªs||eu
| tem''o'' || tem''ía'' || tem''í'' || tem''erey'' || tem''ería'' || tem''a'' || tem''ese'', tem''era'' || tem''ê'' ||
|----
| 2ªs || tu
| tem''e'' || tem''ía'' || tem''iste'' || tem''erás'' || tem''ería'' || tem''a'' || tem''ese'', tem''era'' || tem''ê'' || tem''e''
|----
| 3ªs || ele
| tem''e'' || tem''ía'' || tem''êu'' || tem''erá'' || tem''ería'' || tem''a'' || tem''ese'', tem''era'' || tem''ê'' || tem''a''
|----
| 1ªp || nós
| tem''emos'' || tem''íamos'', tem''ía'' || tem''imos'', tem''emo'' || tem''eremos'' || tem''eríamos'', tem''ería'' || tem''amos'', tem-a || tem''êsemos'', tem''êramos'', tem''ese'', tem''era'' || tem''ermos'', tem''ê'' || tem''amos''
|----
| 2ªp || vocês
| tem''eñ'' || tem''íaũ'' || tem''eraũ'' || tem''eráũ'' || tem''eríaũ'' || tem''aũ'' || tem''eseñ'', tem''ieran'' || tem''ereñ'' || tem''aũ''
|----
| 3ªp || eles
| tem''eñ'' || tem''íaũ'' || tem''eraũ'' || tem''eráũ'' || tem''eríaũ'' || tem''aũ'' || tem''eseñ'', tem''ieran'' || tem''êreñ'' || tem''aũ''
|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''3ª - í'''||rowspan=&quot;6&quot;|'''part''í'''''&lt;br&gt;(partir)&lt;br&gt;part''ido''&lt;br&gt;part''indo'' ||1ªs||eu
| part''o'' || part''ía'' || part''í'' || part''irey'' || part''iría'' || part''a'' || part''ise'', part''iera'' || part''í'' ||
|----
| 2ªs || tu
| part''e'' || part''ía'' || part''iste'' || part''irás'' || part''iría'' || part''a'' || part''ise'', part''iera'' || part''í'' || part''e''
|----
| 3ªs || ele
| part''e'' || part''ía'' || part''íu'' || part''irá'' || part''iría'' || part''a'' || part''ise'', part''iera'' || part''í'' || part''a''
|----
| 1ªp || nós
| part''imos'' || part''íamos'', part''ía'' || part''imos'' || part''iremos'' || part''iríamos'', part''iría'' || part''amos'', part''a'' || part''ísemos'', part''iéramos'', part''ise'', part''iera'' || part''irmos'', part''í'' || part''amos''
|----
| 2ªp || vocês
| part''eñ'' || part''íaũ'' || part''iraũ'' || part''iráũ'' || part''iríaũ'' || part''aũ'' || part''iseñ'', part''ieran'' || part''ireñ'' || part''aũ''
|----
| 3ªp || eles
| part''eñ'' || part''íaũ'' || part''iraũ'' || part''iráũ'' || part''iríaũ'' || part''aũ'' || part''iseñ'', part''ieran'' || part''ireñ'' || part''aũ''
|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''4ª - ô'''||rowspan=&quot;6&quot;|'''p''ô'''''&lt;br&gt;(poner)&lt;br&gt;p''osto''&lt;br&gt;p''ondo'' ||1ªs||eu
| p''oño'' || p''uña'' || p''ús'' || p''orey'' || p''oría'' || p''oña'' || p''uzése'', p''uzéra'' || p''ô'' ||
|----
| 2ªs || tu
| p''oñ'' || p''uña'' || p''uzéste'' || p''orás'' || p''oría'' || p''oña'' || p''uzése'', p''uzéra'' || p''ô'' || p''oñ''
|----
| 3ªs || ele
| p''oñ'' || p''uña'' || p''ôs'' || p''orá'' || p''oría'' || p''oña'' || p''uzése'', p''uzéra'' || p''ô'' || p''oña''
|----
| 1ªp || nós
| p''omos'' || p''úñamos'', p''uña'' || p''uzemos'' || p''oremos'' || p''oríamos'', p''oría'' || p''oñamos'', p''oña'' || p''uzésemos'', p''usiêramos'', p''uzése'', p''uzéra'' || p''ormos'', p''ô'' || p''oñamos''
|----
| 2ªp || vocês
| p''oñ'' || p''uñaũ'' || p''uzéraũ'' || p''oráũ'' || p''oríaũ'' || p''oñaũ'' || p''uzéseñ'', p''usieran'' || p''oreñ'' || p''oñaũ''
|----
| 3ªp || eles
| p''oñ'' || p''uñaũ'' || p''uzéraũ'' || p''oráũ'' || p''oríaũ'' || p''oñaũ'' || p''uzéseñ'', p''usieran'' || p''oreñ'' || p''oñaũ''
|----
|}

;Observaciones
:* Na segunda persona del singular de les maneres indicativu y suxuntivu, tamién se conxuga amestando una &quot;s&quot; a la fin de la pallabra. Exemplos: ''tu ama --&gt; tu amas''; ''tu temería --&gt; tu temerías''; ''tu poña --&gt; tu poñas''; ''tu partise --&gt; tu partises''.
:* Na primer persona de plural (en toles maneres) tamién se conxuga quitando la &quot;s&quot; final. Exemplos: ''nós poremos --&gt; nós poremo''; ''nós temíamos --&gt; nós temíamo''; ''nós amásemos --&gt; nós amásemo''; ''partamos --&gt; partamo'' (imperativu).
:* Les observaciones anteriores tamién valen pa los [[#Verbos irregulares|verbos irregulares]].
:* El verbu ''pô'' tien un verbu sinónimu ''ponê'', que ye irregular.

===== Tiempos compuestos =====
* '''Pretéritu perfectu d'indicativu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear:all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;pretéritu perfeutu (verbu) = pretéritu(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col pretéritu simple del verbu ''tê'' (tener) o del verbu ''havê'' (haber), más el participiu del verbu en cuestión.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu teño amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eu he amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu teñ partido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós hemos temido''&lt;/cite&gt;.

* '''Pretéritu pluscuamperfeutu d'indicativu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;pretéritu pluscuamperfeutu (verbu) = pretéritu imperfectu(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col pretéritu imperfectu del verbu ''tê'' o del verbu ''havê'', más el participiu del verbu en cuestión.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu tiña amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eu havía amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu tiña partido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós havíamo temido''&lt;/cite&gt;.

* '''Futuru compuestu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;futuru compuestu (verbu) = presente(''té'' o ''havê'') + infinitivu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col presente del verbu ''í'' (dir), más l'infinitivu del verbu en cuestión. Esta forma ye más usada que'l futuru simple.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu vo amá''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu vay partí''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós vamo temé''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eles vaũ pô''&lt;/cite&gt;.

* '''Futuru perfectu d'indicativu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;futuru perfeutu (verbu) = futuru(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col futuru simple del verbu ''tê'' o del verbu ''havê'', más el participiu del verbu en cuestión.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu terey amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eu havrey amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu terá partido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós havremos temido''&lt;/cite&gt;.

* '''Condicional perfectu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;condicional perfeutu (verbu) = condicional(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col condicional simple del verbu ''tê'' o del verbu ''havê'', más el participiu del verbu en cuestión.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu tería amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eu havría amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu tería partido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós havríamos temido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Vocês havríaũ posto''&lt;/cite&gt;.

* '''Pretéritu perfectu de suxuntivu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;pretéritu perfeutu (verbu) = pretéritu(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col pretéritu simple del verbu ''tê'' (tener) o del verbu ''havê'' (haber), más el participiu del verbu en cuestión.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu teña amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eu haya amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu teña partido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós hayamos temido''&lt;/cite&gt;.

* '''Pretéritu pluscuamperfeutu de suxuntivu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;pretéritu pluscuamperfeutu (verbu) = pretéritu imperfectu(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col pretéritu imperfectu del verbu ''tê'' o del verbu ''havê'', más el participiu del verbu en cuestión.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu tivése amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eu huvése amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu tivése partido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós huvésemos temido''&lt;/cite&gt;.

* '''Futuru perfectu de suxuntivu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;futuru perfeutu (verbu) = futuru(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col futuru simple del verbu ''tê'' o del verbu ''havê'', más el participiu del verbu en cuestión.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu tivé amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eu huvé amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu tivé partido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós havermos temido''&lt;/cite&gt;.

==== Verbos irregulares ====
Son los verbos que nun siguen les regles de conxugación anteriores, que fueron daes pa los verbos regulares.

Dellos verbos irregulares:

===== Tê (tener) =====
{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
!colspan=&quot;8&quot; | Manera Indicativa !! colspan=&quot;3&quot; | Suxuntivu !! rowspan=&quot;2&quot; | Imperativu |----

|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
! inf.&lt;br /&gt;part.&lt;br /&gt;ger. || colspan=&quot;2&quot; | persona

!presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !!pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu&lt;br /&gt;simple !! futuru !! condicional !! presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !! futuru

|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''tê'''&lt;br&gt;(tener)&lt;br&gt;tido&lt;br&gt;tendo ||1ªs||eu
| teño || tiña || tive || terey || tería || teña || tivése, tivéra'' || tivé ||
|----
| 2ªs || tu
| teñ || tiña || tivéste'' || terás || tería || teña || tivése, tivéra || tivé || teñ
|----
| 3ªs || ele
| teñ || tiña || teve || terá || tería || teña || tivése, tivéra || tivé || teña
|----
| 1ªp || nós
| temos || tíñamos, tiña || tivemos || teremos || teríamos, tería || teñamos, teña || tivésemos, tivéramos, tivése, tivéra || tivérmos, tivé || teñamos
|----
| 2ªp || vocês
| teñ || tiñaũ || tivéraũ || teráũ || teríaũ || teñaũ || tivéseñ, tuvieran || tivéreñ || teñaũ
|----
| 3ªp || eles
| teñ || tiñaũ || tivéraũ || teráũ || teríaũ || teñaũ || tivéseñ, tuvieran || tivéreñ || teñaũ
|----
|}

===== Sê (ser) =====
{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
!colspan=&quot;8&quot; | Manera Indicativa !! colspan=&quot;3&quot; | Suxuntivu !! rowspan=&quot;2&quot; | Imperativu |----

|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
! inf.&lt;br /&gt;part.&lt;br /&gt;ger. || colspan=&quot;2&quot; | persona

!presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !!pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu&lt;br /&gt;simple !! futuru !! condicional !! presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !! futuru

|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''sê'''&lt;br&gt;(ser)&lt;br&gt;sido&lt;br&gt;sendo ||1ªs||eu
| so || éra || fuy || serey || sería || seya || fose || sê ||
|----
| 2ªs || tu
| é || éra || foste || serás || sería || seya || fose || sê, for || sê
|----
| 3ªs || ele
| é || éra || foy || será || sería || seya || fose || sê, for || seya
|----
| 1ªp || nós
| somos, semos || éramos, éra || fomos, fumos || seremos || seríamos, sería || seyamos, seya || fôsemos, fose || sermos || seyamos
|----
| 2ªp || vocês
| saũ || éraũ || foraũ || seráũ || seríaũ || seyaũ || foseñ || sereñ || seyaũ
|----
| 3ªp || eles
| saũ || éraũ || foraũ || seráũ || seríaũ || seyaũ || foseñ || sereñ || seyaũ
|----
|}

===== Í (dir) =====
{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
!colspan=&quot;8&quot; | Manera Indicativa !! colspan=&quot;3&quot; | Suxuntivu !! rowspan=&quot;2&quot; | Imperativu |----

|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
! inf.&lt;br /&gt;part.&lt;br /&gt;ger. || colspan=&quot;2&quot; | persona

!presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !!pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu&lt;br /&gt;simple !! futuru !! condicional !! presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !! futuru

|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''í'''&lt;br&gt;(ir)&lt;br&gt;ido&lt;br&gt;indo ||1ªs||eu
| vo || ía || fuy || irey || iría || vaya || fose, ise || í ||
|----
| 2ªs || tu
| vay || ía || foste || irás || iría || vaya || fose, ise || í, for || vay
|----
| 3ªs || ele
| vay || ía || foy || irá || iría || vaya || fose, ise || í, for || vaya
|----
| 1ªp || nós
| vamos || íamos, ía || fomos, fumos || iremos || iríamos, iría || vayamos, vaya || fôsemos, fose, isemos, ise || irmos || vayamos, vamos
|----
| 2ªp || vocês
| vaũ || íaũ || foraũ || iráũ || iríaũ || vayaũ || foseñ, iseñ || ireñ || vayaũ
|----
| 3ªp || eles
| vaũ || íaũ || foraũ || iráũ || iríaũ || vayaũ || foseñ, iseñ || ireñ || vayaũ
|----
|}

===== Ta (tar) =====
{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
!colspan=&quot;8&quot; | Manera Indicativa !! colspan=&quot;3&quot; | Suxuntivu !! rowspan=&quot;2&quot; | Imperativu |----

|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
! inf.&lt;br /&gt;part.&lt;br /&gt;ger. || colspan=&quot;2&quot; | persona

!presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !!pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu&lt;br /&gt;simple !! futuru !! condicional !! presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !! futuru

|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''tá'''&lt;br&gt;(estar)&lt;br&gt;tado&lt;br&gt;tando ||1ªs||eu
| to || tava || tive || tarey || taría || teya || tivése || tê ||
|----
| 2ªs || tu
| ta || tava || tivéste || tarás || taría || teya || tivése || tê || tate
|----
| 3ªs || ele
| ta || tava || teve || tará || taría || teya || tivése || tê || teya
|----
| 1ªp || nós
| tamos, temo || távamos, tava || tivemos || taremos || taríamos, taría || teyamos, teya || tivésemos, tivése || tarmos || teyamos
|----
| 2ªp || vocês
| taũ || tavaũ || tivéraũ || taráũ || taríaũ || teyaũ || tivéseñ || tareñ || teyaũ
|----
| 3ªp || eles
| taũ || tavaũ || tivéraũ || taráũ || taríaũ || teyaũ || tivéseñ || tareñ || teyaũ
|----
|}

== Ver tamién ==
* [[wikt:Apéndiz:Portuñol riverense (vocabulariu)|Vocabulariu del portuñol riverense]]
* [[Spanglish]] o [[espanglés]] o [[espanglish]]
* [[Franglais]] o [[Frenglish]]
* [[Portuñol]] o [[Espagués]]

== Bibliografía ==
* [http://www.proceedings.scielo.br/scielo.php?pid=MSC0000000012002000100053&amp;script=sci_arttext&amp;tlng=ye GUTIÉRREZ BOTTARO, Silvia Etel. ''El fenómeno del bilingüismo en la comunidad fronteriza uruguayo-brasileña de Rivera''.] N'Actes del 2ᵘ Congresu Brasilanu d'Hispanistes, 2002, São Paulo (SPSPSP, Brasil) [en llinia]. 2002 [citáu'l 6 de febreru de 2006].
* BEHARES, Luis Ernesto; DÍAZ, Carlos Ernesto. ''Vos som de nossa terra''. Asociación d'Universidad Grupo Montevideo. Universidá de la República. 119 páxines.{{Enllaz rotu|1=ISBN 9974000904 |2=http://www.bookfinder.com/dir/i/Vos_Som_De_Nossa_Terra-Productos_Artistico-Verbales_Fronterizos/9974000904/ |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://cienciaecultura.bvs.br/pdf/cic/v57n2/a21v57n2.pdf ROSA STURZA, Eliana. ''Línguas de fronteira: o desconhecido território das práticas lingüísticas nas fronteiras brasileiras''.] (portugués)
* ELIZAINCIN, Adolfo; BEHARES, Luis Ernesto; BARRIOS, Graciela. ''Nos falemo brasilero. Dialeutos portugueses del Uruguái''. 1987. Montevideo: Amesur. ISBN B0000D650N.
* {{Enllaz rotu|1=CHAREILLE, Samantha. ''Aspectos de la situación lingüística de Uruguay: El caso del portuñol''. |2=https://www.univ-rouen.fr/dyalang/glottopol/telecharger/numbero_4/gpl408chareille.pdf |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} GLOTTOPOL. Revue de sociolinguistique en ligne (Numéro 4, xunetu 2004). (francés)
* {{Enllaz rotu|1=CARVALHO, Ana Maria. ''Variation and difussion of Uruguayan Portuguese in a bilingual border town.'' |2=http://webs.uvigo.es/ssl/actes1997/05/Carvalho.pdf |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} Universidá de California en Berkeley, EE.XX. (inglés)

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.proceedings.scielo.br/scielo.php?pid=MSC0000000012002000100053&amp;script=sci_arttext&amp;tlng=es El fenómeno del bilingüismo en la comunidad fronteriza uruguayo-brasileña de Rivera]
* {{Enllaz rotu|1=[http://www.oei.org.co/sii/apurre23/art05.htm Detrás del manejo de la lengua hay actitudas discriminatorias.] |2=http://www.oei.org.co/sii/apurre23/art05.htm |bot=InternetArchiveBot }}
* [https://web.archive.org/web/20070219163217/http://www.unb.br/abralin/index.php?id=8&amp;boletim=24&amp;tema=04 Políticas lingüísticas en el Uruguay: Estándares vs. dialectos en la región fronteriza uruguayo-brasileña.]
* {{Enllaz rotu|1=Dialetos Portugueses non Uruguái. |2=http://www.labeurb.unicamp.br/elb/americanes/dialetos_portugueses_uruguai.html |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} (portugués)
* [https://web.archive.org/web/20060715171857/http://www.filhosdesantana.com.br/cgi-local/dialeto.cgi Dialeto fronterês.] Páxina con una llista de pallabres propies de la frontera; en portugués.
* [https://web.archive.org/web/20060901223003/https://www.elpais.com.uy/ProDig/Uruguayos/06/03/16/esp_urugud_206659.asp 	
Portuñol de Rivera pasó de estigma a riqueza lingüística] Artículu del diariu ''El País'', de Montevidéu.

{{Tradubot|Portuñol riverense}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Cultura de Rivera]]
[[Categoría:Dialeutos del idioma portugués]]
[[Categoría:fales de tránsitu]]
[[Categoría:Llingües europees de Brasil]]
[[Categoría:Llingües d'Uruguái]]
[[Categoría:Portuñol|Portunzzol]]</text>
      <sha1>7xh04yx45c10mrdgr015sbha8ub6lss</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>4765751</id>
      <parentid>4765750</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T23:19:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Antgartor</username>
        <id>151852</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ver tamién */</comment>
      <origin>4765751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42045" sha1="6jx9tbz4ap2h0psk5zbce7r4xwc6izz" xml:space="preserve">{{Ficha d'idioma
|nome = Portuñol riverense
|nativu = ''Portuñol''
|familia madre = Llingües indoeuropees
|países= {{bandera2|Uruguái}}&lt;br /&gt; {{bandera2|Brasil}}
|zona=[[Frontera de la Paz]], [[Rivera (departamentu)|departamentu de Rivera]] (Uruguái) y zones aledañas.
|falantes=aprox. 100.000|h1= aprox. 70.000|h2= aprox. 30.000|rank=&lt;small&gt;Nun s'atopa ente los 100 primeros.&lt;/small&gt;
|axencia=non
|familia=[[Indoeuropéu]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;[[Familia Indoeuropea - Grupu Itálicu|Itálicu]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Familia Indoeuropea - Grupu Romance|Grupu Romance]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Llingües romániques|Romance]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Llingües romániques ítalo-occidentales|Ítalo-occidental]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Grupu Ítalo-Occidental - Subgrupu Occidental|Subgrupu Occidental]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Grupu Galu-Ibéricu]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Grupu Ibero-Romance]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Grupu Ibero-Occidental]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Idioma portugués|Portugués]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Dialeutos portugueses del Uruguái]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''Portuñol riverense'''|iso1=nun tien&lt;br /&gt;(códigu linguasphere[http://www.linguasphere.net/]: '''51-AAA-am'''[https://web.archive.org/web/20060308193859/http://www.linguasphere.net/secure/ip/pdf/zones/51.pdf])
|oficial=non.}}

El '''portuñol riverense''', tamién conocíu como '''fronterizu''', '''fronteiriço''' (portugués) o '''misturado''', ye un dialeutu del [[idioma portugués]] presente na rexón fronteriza del norte del [[Uruguái]] y sur del [[Brasil]]. Falar en ciudaes como [[Artigas (ciudá)|Artigas]] y [[Quaraí]], [[Bella Unión]] - [[Barra do Quarai]] y más específicamente na zona de les ciudaes vecines de [[Rivera (Uruguái)|Rivera]] (Uruguái) y [[Santana do Livramento]] (Brasil). A esti tramu de la frontera llamar «[[Frontera de la Paz]]».

== Carauterístiques xenerales ==
Como toa llingua, el portuñol uruguayu ye bien dinámicu y heteroxeneu, esistiendo un continuu de dialeutos que van dende'l portugués brasilanu «estándar» (''brazilero'', en portuñol) hasta'l [[español d'El Ríu de la Plata]] (''castilhano'', en portuñol). Sicasí, tien una variante que ye la más utilizada, y que puede tomase como base d'estudiu: ésta allúgase xeográficamente na zona que tien como centro les ciudaes de Rivera y Santana do Livramento y estiéndese por una franxa de dellos quilómetros a lo llargo de la frontera. A esta variante refierse esti artículu, anque d'equí d'equí p'arriba va ser llamada a cencielles ''portuñol'' o ''riverense'', nomes polos cualos identificar les persones que la falen. &lt;p&gt;La mayoría de los llingüistes clasifiquen al portuñol como un dialeutu del portugués (más notablemente [[Adolfo Elizaincín]] [http://www.fhuce.edu.uy/academica/linguistica/sicosocio/CVElizaincin.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060924153049/http://www.fhuce.edu.uy/academica/linguistica/sicosocio/CVElizaincin.htm |fecha=2006-09-24 }}, quien téunicamente llamar DPU - dialeutu portugués del Uruguái), anque nun esiste un consensu. Lo que puede dicise con certidume ye que, por recibir l'apurra de dos idiomes, el portuñol ye una llingua bien rica, nel sentíu de que tien gran variedá de sinónimos y pallabres más precises pa espresar connotaciones específiques, amás de tener una mayor riqueza fonética. Per otru llau, el riverense nun ye un simple amiestu de dos idiomes que nun sigue regles gramaticales precises. Ye importante señalar que solamente los ciudadanos uruguayos utilicen tal llingua, billingüismu esti que nun asocede del llau brasilanu.

=== Orixe ===
L'orixe del portuñol puede remontase a la dómina de la colonización portuguesa na rexón norte d'Uruguái, na cual nun taba bien definíu a quién pertenecíen estos territorios, pasando d'una corona a la otra de manera socesiva. Non solamente'l portugués y l'español tuvieron inflúi sobre'l portuñol, sinón tamién les llingües indíxenes, en dellos casos; por casu: ''gurí'' (neñu), ''mamboretá'' (mantis relixosa), ''caracú'' (güesu de vaca).

== Ortografía y fonética ==
El riverense nun tien una ortografía definida formalmente, pero nesti artículu presentaráse una ortografía del portuñol de cuenta que los sos [[fonema|fonemes]] puedan ser representaos de la forma más exauta y consistente posible, destacando les carauterístiques fonolóxiques d'esta llingua. Hai de solliñar que non tolos portuñol-parlantes utilicen la mesma pronunciación pa les mesmes pallabres (como asocede tamién con munches otres llingües). Sicasí, escuéyese la escritura que ye más representativa de les carauterístiques más frecuentes y distintives.

=== Fonemes y la so representación ortográfica ===
Escuéyese una representación más cercana a la que s'usaría si tratar de trescribir los fonemes al idioma castellanu (por ser ésti l'idioma que se-y enseña a los uruguayos, que ye la nacionalidá de la mayoría de los que falen esti dialeutu), sacante para los fonemes que nun se pueden representar por aciu l'alfabetu castellanu, como por casu les [[vocal nasal|vocales nasales]].

==== Vocales castellanes ====
Les vocales castellanes son les que se pronuncien como les cinco vocales del idioma castellanu:

{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
! vocal !! [[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]] !! portuñol !! pronunciación ([[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]]) !! castellanu !! portugués
|-----------------
|rowspan=&quot;2&quot; | a|| rowspan=&quot;2&quot; | {{IPA|a}}|| ''p'''a'''p'''a''''' || {{IPA|['p'''a'''p'''a''']}} ||papa||batata
|-----------------
|''c'''a'''t'''a'''r'''a'''t'''a'''''|| {{IPA|[k'''a'''t'''a''''ɾ'''a'''t'''a''']}} ||catarata||catarata
|-----------------
|rowspan=&quot;2&quot; | e||rowspan=&quot;2&quot; | {{IPA|e}}|| ''p'''e'''sh'''e''''' || {{IPA|['p'''e'''ʃ'''e''']}} ||pez||peixe
|-----------------
|''d'''e'''t'''e'''rg'''e'''nt'''e''''' || {{IPA|[d'''e'''t'''e'''r'χ'''e'''nt'''e''']}} || detergente||detergente
|-----------------
|rowspan=&quot;3&quot; | i||rowspan=&quot;3&quot; | {{IPA|i, j}}|| ''c'''i'''sco'' || {{IPA|['s'''i'''sko]}} ||mugre||sujeira (cisco)
|-----------------
|''n'''i'''ño'' || {{IPA|['n'''i'''ɲo]}} ||niño||ninho
|-----------------
|''c'''i'''á'' || {{IPA|[s'''j'''a]}} ||cenar||jantar (cear)
|-----------------
|rowspan=&quot;3&quot; | o||rowspan=&quot;3&quot; | {{IPA|o}}||'''''o'''nt'''o'''nte''|| {{IPA|['''o'''n't'''o'''nte]}} ||anteayer||anteontem
|-----------------
|'''''o'''i'''o'''''|| {{IPA|[''''o'''j'''o''']}} ||ojo||olho
|-----------------
|''p'''o'''s'''o'''''|| {{IPA|['p'''o'''s'''o''']}} ||pozo||poço
|-----------------
|rowspan=&quot;3&quot; | u ||rowspan=&quot;3&quot; | {{IPA|u, w}} ||''y'''u'''r'''u'''r'''ú'''''|| {{IPA|[ʒ'''u'''ɾ'''u''''ɾ'''u''']}} ||triste, melancólico||jururu,&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.aulete.com.br/jururu |títulu=Diccionário Caldas Aulete - Significado de jururu}}&lt;/ref&gt;
|-----------------
|''n'''u'''''|| {{IPA|[n'''u''']}} ||en el||no
|-----------------
|''ac'''u'''á''|| {{IPA|[a'k'''w'''a]}} || ladrar ||latir
|}

==== Vocales nasales ====
{| {{tablaguapa}} align=&quot;right&quot;
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
![[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]]!!lletres!!portuñol!!pronunciación ([[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]]) !! castellanu !! portugués
|-----------------
|rowspan=&quot;4&quot; | {{IPA|ã}} || rowspan=&quot;3&quot; | ã|| ''mas'''ã''''' || {{IPA|[ma's'''ã''']}} ||manzana||maçã
|-----------------
|''l'''ã'''''|| {{IPA|[l'''ã''']}} ||lana||lã
|-----------------
|''s'''ã'''''|| {{IPA|[s'''ã''']}} ||sana (adj.)||sã
|-----------------
|an (*) ||''c'''an'''sha'' || {{IPA|['k'''ã'''ʃa]}} || cancha || campo esportivo
|-----------------
|{{IPA|ẽ}} || en (*)|| ''p'''ên'''saũ''|| {{IPA|['p'''ẽ'''saw̃]}} || piensan || pensam
|-----------------
|{{IPA|ĩ}} || in (**)|| '''''in'''tonce''|| {{IPA|[ '''ĩ''''tõse]}} || entonces || então
|-----------------
|rowspan=&quot;3&quot; | {{IPA|õ}} || rowspan=&quot;2&quot; | õ ||''gars'''õ'''''|| {{IPA|[gar's'''õ''']}} ||mozo (de bar o restaurante)||garçom
|-----------------
|''t'''õ'''''|| {{IPA|[t'''õ''']}} ||tono||tom
|-----------------
|on (*) || ''int'''on'''ce''|| {{IPA|[ ĩ't'''õ'''se]}} ||entonces||então
|-----------------
|rowspan=&quot;4&quot; | {{IPA|ũ, w̃}} || rowspan=&quot;4&quot; | ũ || '''''ũ'''''|| {{IPA|['''ũ''']}} ||uno||um
|-----------------
|''c'''ũ'''tigo''|| {{IPA|[k'''ũ''''tiɣo]}} ||contigo||contigo
|-----------------
|''niñ'''ũ'''''|| {{IPA|[ni'ɲ'''ũ''']}} ||ninguno||nenhum
|-----------------
|''ma'''ũ'''''|| {{IPA|[ma'''w̃''' ]}} ||mano||mão
|-----------------
|colspan=&quot;6&quot; style=&quot;font-size: 80%&quot;| 
(*) antes de s, sh, y, z, ce, ci.&lt;br&gt;
(**) antes de s, sh, y, z, ce, ci,&lt;br&gt;
o cuando ye la primer sílaba de la pallabra y nun va siguida por&lt;br&gt;
ga, gue, gui, go, gu, ca, que, qui, co, cu o k.
|}

Les [[vocal nasal|vocales nasales]] son les que se pronuncien expirando parte del aire pela ñariz y parte pela boca; nun tienen correspondientes n'español y xeneralmente deriven de pallabres del portugués.

Ye bien importante estremar les vocales nasales, porque pueden camudar totalmente el sentíu de la pallabra, como nos siguientes exemplos:

:* ''paũ'' {{IPA|[paw̃}} (pan) y ''pau'' {{IPA|[paw]}} (palu)
:* ''nũ'' {{IPA|[nũ]}} (nun) y ''nu'' {{IPA|[nu]}} (nel)
:* ''nũa'' {{IPA|['nũa]}} (nuna) y ''núa'' {{IPA|['nua]}} (desnuda)
:* ''ũ'' {{IPA|[ũ]}} (un) y ''u'' {{IPA|[u]}} (el)
:* ''cũ'' {{IPA|[kũ]}} (con) y ''cu'' {{IPA|[ku]}} (ano - pallabra vulgar)
:* ''ũs'' {{IPA|[ũs]}} (unos) y ''us'' {{IPA|[us]}} (los)

{{clear}}

==== Vocales semiabiertas ====
{| {{tablaguapa}} align=&quot;right&quot;
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
! lletra !! [[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]] !! portuñol !! pronunciación ([[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]]) !! castellanu !! portugués
|-
|rowspan=&quot;3&quot; | é||rowspan=&quot;3&quot; | {{IPA|ɛ}}||''t'''é''''' || {{IPA|[t'''ɛ''']}} ||té||chá
|-----------------
|''p'''é'''l'' || {{IPA|[p'''ɛ'''l]}} ||piel||pele
|-
|''v'''é'''ia'' || {{IPA|['v'''ɛ'''ja]}} ||vieja||velha
|-
|rowspan=&quot;2&quot; | ó||rowspan=&quot;2&quot; | {{IPA|ɔ}}||''f'''ó'''f'''ó'''ca'' || {{IPA|[f'''ɔ''''f'''ɔ'''ka]}} ||chisme||fofoca
|-
|''p'''ó'''so'' || {{IPA|['p'''ɔ'''so]}} ||puedo||posso
|}

Son como les vocales '''''e''''' y '''''o''''', pero pronunciaes d'una forma más abierta, más cercana a la '''''a'''''.

Ye bien importante estremar les vocales abiertes (''é'', ''ó'') porque pueden camudar totalmente el sentíu de la pallabra, como nos siguientes exemplos:

:* ''avó'' {{IPA|[a'vɔ]}} (güela) y ''avô'' {{IPA|[a'vo]}} (güelu)
:* ''véio'' {{IPA|['vɛjo]}} (vieyu) y ''veio'' {{IPA|['vejo]}} (vieno - del verbu ''ví'' [venir])
:* ''véia'' {{IPA|['vɛja]}} (vieya) y ''veía'' {{IPA|['veja]}} (vena)
:* ''póso'' {{IPA|['pɔso]}} (puedo) y ''poso'' {{IPA|['poso]}} (pozu)

{{clear}}

==== Consonantes ====
Nel siguiente cuadru, cuando se refier al español o castellán, en realidá ta refiriéndose a la variedá del castellán tal como ye falada n'Uruguái, y cuando ser refier al portugués, ta refiriéndose al portugués brasilanu y en particular al portugués gaúcho (del estáu sureñu de [[Rio Grande do Sul]]).

{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
!lletra!![[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]]!!nome!!descripción!!exemplos y contraejemplos
|-----------------
|'''b'''||b, β||be||Representa'l mesmu fonema que n'español y portugués. Siempre ye billabial.||''bravo'' {{IPA|['bɾaβo]}} (esp. enojado, port. &lt;cite&gt;zangado&lt;/cite&gt;).
|-----------------
|'''c'''||k, s||ce||Cuando preciede a una vocal o a una consonante distinta de ''h'', pronúnciase igual que n'español y portugués. Esto ye, representa al fonema /k/ cuando ye siguida poles vocales ''a, o, o, ã, õ, ũ, ó'', o por una consonante distinta de ''h''; y representa al fonema /s/ cuando preciede a les vocales ''y, i, é''.||''cacimba'' {{IPA|[ka'simba]}} (esp. cachimba, port. &lt;cite&gt;cacimba&lt;/cite&gt;).
|-----------------
|'''ch'''||{{IPA|ʧ}}||ce hache, che||Pronúnciase siempre como n'español. Ye equivalente al fonema representáu por ''tch'' en portugués.||''che'' {{IPA|[ʧy]}} (esp. che, port. &lt;cite&gt;tchê&lt;/cite&gt;), ''bombacha'' {{IPA|[bom'baʧa]}} (ropa interior femenina), ''bombasha'' {{IPA|[bom'baʃa]}} (pantalón de gaucho).
|-----------------
|'''d'''||d, ð||de pronúnciase siempre como n'español. Notar que nunca se pronuncia como en delles zones de Brasil, onde tien un soníu ''dy'' ({{IPA|[dʒ]}}).||''diploide'' {{IPA|[di'plojðy]}} (esp. diploide, port. &lt;cite&gt;diplóide&lt;/cite&gt; {{IPA|[dʒi'plɔjdʒi]}}).
|-----------------
|'''f'''||f||efe||Representa al mesmu fonema que n'español y portugués.||
|-----------------
|'''g'''||g, {{IPA|ɣ}}, χ||gue||Cuando preciede a les vocales ''a, o, o, ã, õ, ũ, ó'', o a una consonante, representa al mesmu soníu que n'español y portugués. Cuando preciede a les vocales ''y, i, é'', representa al mesmu soníu que la j castellana.||''gagueyá'' {{IPA|[gaɣy'ʒa]}} (esp. tatexar, port. &lt;cite&gt;gaguejar&lt;/cite&gt;), geología {{IPA|[χeolo'χia]}} (esp. geología, port. &lt;cite&gt;geologia&lt;/cite&gt;).
|-----------------
|'''h'''|| ||hache||Ye muda, sacante cuando ye precedida por una ''c'' o una ''s''. En portuñol, solamente lleven ''h'' les pallabres que les sos orixinales tantu n'español como en portugués tamién lu lleven.||''hoye'' {{IPA|['oʒe]}} (esp. güei, port. &lt;cite&gt;hoje&lt;/cite&gt;), ''osu'' {{IPA|['osu]}} (esp. güesu, port. &lt;cite&gt;osso&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''j'''||χ||jota||Representa al mesmu fonema que n'español.||''jirafa'' {{IPA|[χi'ɾɑfɑ]}} suena como n'español y ''yirafa'' {{IPA|[ʒi'ɾafa]}} como en portugués (esp. jirafa, port. &lt;cite&gt;girafa&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''k'''||k||ka||Representa al mesmu fonema que n'español y portugués.||
|-----------------
|'''l'''||l||ele||Representa al mesmu fonema que n'español. Notar qu'en portugués, una ''l'' a la fin d'una pallabra puede pronunciase como ''o''. En riverense eso nunca asocede.||''Brazil'' {{IPA|[bɾa'zil]}} (esp. y port. &lt;cite&gt;Brasil&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''m'''||m||eme||Representa al mesmu fonema que n'español. Notar qu'en portugués, una ''m'' a la fin d'una pallabra, por casu, puede pronunciase de delles formes distintes, dependiendo de les lletres que la anteceden.||
|-----------------
|'''n'''||n, ŋ||ene||Representa al mesmu fonema que n'español, sacante nos casos señalaos nel apartáu sobre vocales nasalizadas.||''amên'' {{IPA|[a'men]}} (esp. amén), ''amêñ'' {{IPA|[a'meɲ]}} (port. &lt;cite&gt;amém&lt;/cite&gt;), ''inté'' {{IPA|[ ĩ'tɛ]}} (esp. hasta depués, port. &lt;cite&gt;até mais&lt;/cite&gt;), ''sanga'' {{IPA|['saŋga]}} (esp. zanja, port. &lt;cite&gt;trincheira&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''ñ'''||{{IPA|ɲ}}||eñe||Representa al mesmu fonema que n'asturianu (y qu'en portugués se representa con ''nh'').||''niño'' {{IPA|['niɲo]}} (esp. nido, port. &lt;cite&gt;ninho&lt;/cite&gt;), ''carpiñ'' {{IPA|[kaɾ'piɲ]}} (esp. calcetín, port. &lt;cite&gt;meia&lt;/cite&gt;), ''muñto'' {{IPA|['muɲto]}} (esp. mucho, port. &lt;cite&gt;muito&lt;/cite&gt;), ''ruñ'' {{IPA|[ruɲ]}} (esp. malo, port. &lt;cite&gt;ruim&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''p'''||p||pe||Representa al mesmu fonema que n'español y portugués.||
|-----------------
|'''q'''||k||cu||Representa al mesmu fonema que n'español y portugués.||
|-----------------
|'''r'''||r, {{IPA|ɾ}}||erre, ere||Representa al mesmu par de fonemes que n'español.||
|-----------------
|'''s'''||s, z||esi||Representa al mesmu fonema que n'español; sacante si s'atopa a la fin d'una pallabra y la pallabra siguiente empieza con vocal, ó si atopa antes d'una consontante sonora. Nestos dos últimos casos tresfórmase fonéticamente al equivalente a la ''z'' portuguesa. Articular cola punta de llingua empobinada escontra los dientes cimeros.||''asesino'' {{IPA|[garra'sinón]}} (esp. asesino, port. &lt;cite&gt;assassino&lt;/cite&gt;), lleíu como en portugués sería ''azezino'' {{IPA|[aze'zino]}}, pallabra que nun esiste en portuñol; ''más flaco'' {{IPA|[mas'flako]}} (esp. más flaco, port. &lt;cite&gt;mais magro&lt;/cite&gt;), ''más gordo'' {{IPA|[maz'ɣordo]}} (esp. más gordo, port. &lt;cite&gt;mais gordo&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''sh'''||{{IPA|ʃ}}||esa hache, she||Representa al mesmu fonema qu'en portugués se representa por ''ch'' (esto ye, ye la ''sh'' inglesa)||''shuva'' {{IPA|['ʃuva]}} (esp. llivia, port. &lt;cite&gt;chuva&lt;/cite&gt;); ''aflósha'' {{IPA|[a'flɔʃa]}} (esp. no molestes, port. &lt;cite&gt;não perturbe&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''t'''||t||te||Representa al mesmu fonema que n'español. Notar qu'en portugués dacuando pronunciar como la ''ch'' castellana, o tamién como ''ty''.|| ''tímidamente'' {{IPA|['timiða'mente]}} (port. &lt;cite&gt;timidamente&lt;/cite&gt; {{IPA|['ʧimida'menʧi]}}).
|-----------------
|'''v'''||v||ve||Representa al mesmu fonema qu'en '''portugués'''. La so articulación ye labiodental, o más raramente, levemente billabial, averando los llabios pero ensin que se toquen como nel casu de la ''b''.||''vaso'' {{IPA|['vasu]}} (esp. vaso, port. &lt;cite&gt;copo&lt;/cite&gt;), si pronunciárase como n'español, quedaría ''baso'' {{IPA|['baso]}} (esp. bazo, port. baço)
|-----------------
|'''w'''||w||doblevê||Utilizar nes pallabres que provienen del inglés, y pronúnciase ''o'', anque convién utilizar la norma ortográfica del portuñol pa les pallabres estranxeres que yá formen parte d'esti llinguaxe|| ''whisky'' o ''uísqui'' {{IPA|['wiski]}} (esp. güisqui o whisky, port. &lt;cite&gt;uísque&lt;/cite&gt;), ''show'' o ''shou'' {{IPA|[ʃow]}} (esp. espectáculo, port. &lt;cite&gt;espetáculo, concerto o show&lt;/cite&gt;).
|-----------------
|'''x'''||ks||xe, shis||Representa al fonema /ks/.||''excelente'' {{IPA|[ekse'lente]}} (excelente)
|-----------------
|'''y'''||{{IPA|ʒ}}, j||ye, í griega||Ye igual que n'español d'El Ríu de la Plata; siendo consonante, sacante a la fin d'una pallabra que termina con diptongu o triptongu, onde adquier el mesmu soníu que la vocal ''i''.||''yurá'' {{IPA|[ʒo'ɾa]}} (esp. jurar; port. &lt;cite&gt;jurar&lt;/cite&gt;); ''Uruguay'' {{IPA|[uɾu'ɣwaj]}} (port. &lt;cite&gt;Uruguái&lt;/cite&gt;); ''yacaré'' {{IPA|[ʒaka'ɾɛ]}} (esp. yacaré, port. &lt;cite&gt;jacaré&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''z'''||z||ceta||Representa al mesmu fonema qu'en '''portugués'''. Esto ye, a diferencia de la ''s'', ye sonora (provoca vibración de les cuerdes vocales), como asonsañando'l runfíu d'una mosca o abeya.||''caza'' {{IPA|['kaza]}} (esp. casa, port. &lt;cite&gt;casa&lt;/cite&gt;); ''casa'' {{IPA|['kasa]}} (esp. caza, port. &lt;cite&gt;caça&lt;/cite&gt;)
|-----------------
|'''zy'''||z, {{IPA|zʒ}}, {{IPA|ʒ}}||ceta ye||Usar en pallabres que tienen un fonema que varia de cutio ente ''z'' y ''y'' (según l'interlocutor).|| ''cuazye'' {{IPA|['kwazʒe]}} (esp. casi, port. &lt;cite&gt;quase&lt;/cite&gt;); ''ezyemplo'' {{IPA|[e'zʒemplo]}} (esp. ejemplo, port. &lt;cite&gt;exemplo&lt;/cite&gt;).
|}

=== Regles d'acentuación ortográfica ===
{{referencies|t=20160301|idiomes}}
L'[[acentu prosódicu]] ye la mayor fuercia con que pronunciamos una sílaba nuna pallabra. La sílaba acentuada denominar tónica, y átones les restantes. Pol so acentu les pallabres estremar en:

* Agudes: les que tán acentuaes na última sílaba: ''asador'', ''cantá'' (cantar), ''sabê'' (saber), ''numerô'' (numberó), ''algũ'' (dalgunu).
* Graves: les acentuaes na penúltima sílaba: ''caza'' (casa), ''canta'', ''sabe'', ''numéro'' (númberu).
* Esdrúxules: les acentuaes na antepenúltima sílaba: ''esplêndido'' (arrogante), ''helicôptero'' (helicópteru), ''númberu''.
* Peresdrúxules: les acentuaes dalguna sílaba anterior a l'antepenúltima: ''dêbilmente'' (sele), ''pacíficamente'', ''insínemelo'' (enséñemelo).

L'[[acentu ortográficu]] ye la forma de representar al acentu prosódicu, y en riverense consiste nuna tilde (´) (tamién llamáu [[acentu agudu]]) o un [[acentu circunflexu]] (^). L'acentu circunflexu úsase cuando la [[vocal fuerte]] de la [[sílaba tónica]] ye la lletra &quot;''e''&quot; zarrada o la lletra &quot;''o''&quot; zarrada (esto ye, la &quot;''e''&quot; y la &quot;''o''&quot;, pronunciaes como n'español). Nel restu de los casos usa la tilde.

Pero non toles pallabres lleven acentu ortográficu; y non siempre les tildes utilizar pa representar l'acentu prosódicu, sinón que tamién pa representar una vocal abierta (&quot;''é''&quot;, &quot;''ó''&quot;), como se mentó na seición anterior (anque xeneralmente dambos usos coinciden).

==== Pallabres que lleven acentu ortográficu ====
* Les pallabres agudes de más d'una sílaba terminaes en vocal (sacante les terminaes en &quot;''saũ''&quot;) o terminaes nes consonantes &quot;''n''&quot;, &quot;''s''&quot; o &quot;''ñ''&quot;: ''gurí'' (neñu), ''bombiá'' (mirar), ''comê'' (comer), ''shulé'' (golor a pies), ''Tarzán'', ''tambêñ'' (tamién), ''estrês'' (estrés), ''pensaũ'' (pensión).
* Les pallabres graves terminaes en &quot;''saũ''&quot; y les ensin terminar en vocal, nin nes consonantes &quot;''n''&quot;, &quot;''s''&quot; o &quot;''ñ''&quot;: ''pênsaũ'' (piensen), ''mártir'', ''frágil''.
* Toles pallabres esdrúxulu y peresdrúxulu: ''aritmêtica'', ''fácilmente''.
* Tolos infinitivos: ''í'' (dir), ''ví'' (venir), ''sê'' (ser), ''tê'' (tener), ''dá'' (dar), ''pô'' (poner), ''vê'' (ver), ''carpí'' (carpir), ''iscuiambá'' (&quot;facer llíu&quot;)

==== Regles especiales d'acentuación ortográfica ====
* Monosílabos. Por regla xeneral escribir ensin tilde (si nun son verbos n'infinitivu); sicasí, cuando dos monosílabos son iguales tocantes a formar pero cumplen distinta función, unu d'ellos (xeneralmente'l tónicu) lleva tilde:
** ''te'' (pronome personal), ''té'' (sustantivu), ''tê'' (verbu): ''&quot;Eu vo tê que te da té da India.&quot;'' {{IPA|[ew vo 'te ke te 'ða 'tɛ ða 'indja]}} (&quot;Voi tener que date té de la India.&quot;)
** ''siñ'' (preposición), ''síñ'' (alverbiu d'afirmación): ''&quot;Síñ, siñ ele.&quot;'' {{IPA|['siɲ si'ɲele]}} (&quot;Sí, ensin él.&quot;)
** ''dê'' (conxugación del verbu ''dá'' [dar]), ''de'' (preposición): ''&quot;Me dê ũ de cada ũ.&quot;'' {{IPA|[me 'ðe 'ũ ðe 'kaða 'ũ]}} (&quot;Deme ún de cada ún.&quot;).
** ''dá'' (verbu), da (preposición): ''&quot;Eu vo tê que te da té da India.&quot;'' {{IPA|[ew vo 'te ke te 'ða 'tɛ ða 'indja]}} (&quot;Voi tener que date té de la India.&quot;)
** ''saũ'' (son), ''sáũ'' (sanu), ''Saũ'' (San): ''&quot;Us pensamento de Saũ Francisco saũ sáũ.&quot;'' {{IPA|[us pẽsa'mento ðy 'saw̃ fɾã'sisko saw̃ 'saw̃]}} (&quot;Los pensamientos de San Francisco son sanos.&quot;)
** ''cũá'' {{IPA|[kw̃a]}} (cola; contraición de ''cũ a''), ''cũa'' {{IPA|['kũa]}} (con una; contraición de ''cũ ũa'') ''&quot;¿Cũá miña o cũa dele?.&quot;'' (&quot;¿Cola mía o con una so?&quot;)
* Tilde qu'indica [[Hiatu (fonoloxía)|hiatu]]. Cuando nuna pallabra alleguen una de les vocales fuertes (&quot;a&quot;, &quot;e&quot; o &quot;o&quot;) y una de les vocales débiles (&quot;i&quot; o &quot;u&quot;) '''acentuada''', nun se produz [[diptongu]]. Pa indicar la falta de diptongu (hiatu) asítiase tilde sobre la vocal &quot;i&quot; o &quot;u&quot;: ''María'' {{IPA|[ma'ɾia]}}, ''reúna'' {{IPA|[re'una]}}, ''baúl'' {{IPA|[ba'ul]}}, ''fía'' {{IPA|['fia]}} (fía), ''ladrío'' {{IPA|[la'ðɾio]}} (lladriyu), ''garúa'' {{IPA|[ga'ɾua]}}, ''saí'' {{IPA|[sa'i]}} (salir).

== Gramática ==

=== Conxugación verbal ===
Los verbos clasificar en cuatro tipos según la terminación del so infinitivu:
## 1ª conxugación - verbos terminaos en '''á'''.
## 2ª conxugación - verbos terminaos en '''ê'''.
## 3ª conxugación - verbos terminaos en '''í'''.
## 4ª conxugación - verbos terminaos en '''ô'''.

El portuñol tien tantu [[verbu regular|verbos regulares]] como [[verbu irregular|irregulares]].

==== Verbos regulares ====

===== Tiempos simples =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
!rowspan=&quot;2&quot; |c&lt;br&gt;o&lt;br&gt;n&lt;br&gt;j !!colspan=&quot;8&quot; | Manera Indicativa !! colspan=&quot;3&quot; | Suxuntivu !! rowspan=&quot;2&quot; | Imperativu
|----
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
! inf.&lt;br&gt;part.&lt;br&gt;ger. || colspan=&quot;2&quot; | persona

!presente !! pretéritu&lt;br&gt;imperfectu !!pretéritu&lt;br&gt;imperfectu&lt;br&gt;simple !! futuru !! condicional !! presente !! pretéritu&lt;br&gt;imperfectu !! futuru

|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''1ª - á'''||rowspan=&quot;6&quot;|'''am''á'''''&lt;br&gt;(amar)&lt;br&gt;am''ado''&lt;br&gt;am''ando'' ||1ªs||eu
| am''o'' || am''ava'' || am''ey'' || am''arey'' || am''aría'' || am''e'' || am''ase'', am''ara'' || am''á'' ||
|----
| 2ªs || tu
| am''a'' || am''ava'' || am''aste'' || am''arás'' || am''aría'' || am''e'' || am''ase'', am''ara'' || am''á'' || am''a''
|----
| 3ªs || ele
| am''a'' || am''ava'' || am''ô'' || am''ará'' || am''aría'' || am''e'' || am''ase'', am''ara'' || am''á'' || am''e''
|----
| 1ªp || nós
| am''amos'', am''emo'' || am''ávamos'', am''ava'' || am''amos'', am''emo'' || am''aremos'' || am''aríamos'', am''aría'' || am''emos'', am''e'' || am''ásemos'', am''áramos'', am''ase'', am''ara'' || am''armos'', am''á'' || am''emos''
|----
| 2ªp || vocês
| am''aũ'' || am''avaũ'' || am''araũ'' || am''aráũ'' || am''aríaũ'' || am''eñ'' || am''aseñ'', am''aran'' || am''areñ'' || am''eñ''
|----
| 3ªp || eles
| am''aũ'' || am''avaũ'' || am''araũ'' || am''aráũ'' || am''aríaũ'' || am''eñ'' || am''aseñ'', am''aran'' || am''areñ'' || am''eñ''
|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''2ª - ê'''||rowspan=&quot;6&quot;|'''tem''ê'''''&lt;br&gt;(temer)&lt;br&gt;tem''ido''&lt;br&gt;tem''endo'' ||1ªs||eu
| tem''o'' || tem''ía'' || tem''í'' || tem''erey'' || tem''ería'' || tem''a'' || tem''ese'', tem''era'' || tem''ê'' ||
|----
| 2ªs || tu
| tem''e'' || tem''ía'' || tem''iste'' || tem''erás'' || tem''ería'' || tem''a'' || tem''ese'', tem''era'' || tem''ê'' || tem''e''
|----
| 3ªs || ele
| tem''e'' || tem''ía'' || tem''êu'' || tem''erá'' || tem''ería'' || tem''a'' || tem''ese'', tem''era'' || tem''ê'' || tem''a''
|----
| 1ªp || nós
| tem''emos'' || tem''íamos'', tem''ía'' || tem''imos'', tem''emo'' || tem''eremos'' || tem''eríamos'', tem''ería'' || tem''amos'', tem-a || tem''êsemos'', tem''êramos'', tem''ese'', tem''era'' || tem''ermos'', tem''ê'' || tem''amos''
|----
| 2ªp || vocês
| tem''eñ'' || tem''íaũ'' || tem''eraũ'' || tem''eráũ'' || tem''eríaũ'' || tem''aũ'' || tem''eseñ'', tem''ieran'' || tem''ereñ'' || tem''aũ''
|----
| 3ªp || eles
| tem''eñ'' || tem''íaũ'' || tem''eraũ'' || tem''eráũ'' || tem''eríaũ'' || tem''aũ'' || tem''eseñ'', tem''ieran'' || tem''êreñ'' || tem''aũ''
|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''3ª - í'''||rowspan=&quot;6&quot;|'''part''í'''''&lt;br&gt;(partir)&lt;br&gt;part''ido''&lt;br&gt;part''indo'' ||1ªs||eu
| part''o'' || part''ía'' || part''í'' || part''irey'' || part''iría'' || part''a'' || part''ise'', part''iera'' || part''í'' ||
|----
| 2ªs || tu
| part''e'' || part''ía'' || part''iste'' || part''irás'' || part''iría'' || part''a'' || part''ise'', part''iera'' || part''í'' || part''e''
|----
| 3ªs || ele
| part''e'' || part''ía'' || part''íu'' || part''irá'' || part''iría'' || part''a'' || part''ise'', part''iera'' || part''í'' || part''a''
|----
| 1ªp || nós
| part''imos'' || part''íamos'', part''ía'' || part''imos'' || part''iremos'' || part''iríamos'', part''iría'' || part''amos'', part''a'' || part''ísemos'', part''iéramos'', part''ise'', part''iera'' || part''irmos'', part''í'' || part''amos''
|----
| 2ªp || vocês
| part''eñ'' || part''íaũ'' || part''iraũ'' || part''iráũ'' || part''iríaũ'' || part''aũ'' || part''iseñ'', part''ieran'' || part''ireñ'' || part''aũ''
|----
| 3ªp || eles
| part''eñ'' || part''íaũ'' || part''iraũ'' || part''iráũ'' || part''iríaũ'' || part''aũ'' || part''iseñ'', part''ieran'' || part''ireñ'' || part''aũ''
|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''4ª - ô'''||rowspan=&quot;6&quot;|'''p''ô'''''&lt;br&gt;(poner)&lt;br&gt;p''osto''&lt;br&gt;p''ondo'' ||1ªs||eu
| p''oño'' || p''uña'' || p''ús'' || p''orey'' || p''oría'' || p''oña'' || p''uzése'', p''uzéra'' || p''ô'' ||
|----
| 2ªs || tu
| p''oñ'' || p''uña'' || p''uzéste'' || p''orás'' || p''oría'' || p''oña'' || p''uzése'', p''uzéra'' || p''ô'' || p''oñ''
|----
| 3ªs || ele
| p''oñ'' || p''uña'' || p''ôs'' || p''orá'' || p''oría'' || p''oña'' || p''uzése'', p''uzéra'' || p''ô'' || p''oña''
|----
| 1ªp || nós
| p''omos'' || p''úñamos'', p''uña'' || p''uzemos'' || p''oremos'' || p''oríamos'', p''oría'' || p''oñamos'', p''oña'' || p''uzésemos'', p''usiêramos'', p''uzése'', p''uzéra'' || p''ormos'', p''ô'' || p''oñamos''
|----
| 2ªp || vocês
| p''oñ'' || p''uñaũ'' || p''uzéraũ'' || p''oráũ'' || p''oríaũ'' || p''oñaũ'' || p''uzéseñ'', p''usieran'' || p''oreñ'' || p''oñaũ''
|----
| 3ªp || eles
| p''oñ'' || p''uñaũ'' || p''uzéraũ'' || p''oráũ'' || p''oríaũ'' || p''oñaũ'' || p''uzéseñ'', p''usieran'' || p''oreñ'' || p''oñaũ''
|----
|}

;Observaciones
:* Na segunda persona del singular de les maneres indicativu y suxuntivu, tamién se conxuga amestando una &quot;s&quot; a la fin de la pallabra. Exemplos: ''tu ama --&gt; tu amas''; ''tu temería --&gt; tu temerías''; ''tu poña --&gt; tu poñas''; ''tu partise --&gt; tu partises''.
:* Na primer persona de plural (en toles maneres) tamién se conxuga quitando la &quot;s&quot; final. Exemplos: ''nós poremos --&gt; nós poremo''; ''nós temíamos --&gt; nós temíamo''; ''nós amásemos --&gt; nós amásemo''; ''partamos --&gt; partamo'' (imperativu).
:* Les observaciones anteriores tamién valen pa los [[#Verbos irregulares|verbos irregulares]].
:* El verbu ''pô'' tien un verbu sinónimu ''ponê'', que ye irregular.

===== Tiempos compuestos =====
* '''Pretéritu perfectu d'indicativu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear:all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;pretéritu perfeutu (verbu) = pretéritu(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col pretéritu simple del verbu ''tê'' (tener) o del verbu ''havê'' (haber), más el participiu del verbu en cuestión.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu teño amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eu he amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu teñ partido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós hemos temido''&lt;/cite&gt;.

* '''Pretéritu pluscuamperfeutu d'indicativu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;pretéritu pluscuamperfeutu (verbu) = pretéritu imperfectu(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col pretéritu imperfectu del verbu ''tê'' o del verbu ''havê'', más el participiu del verbu en cuestión.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu tiña amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eu havía amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu tiña partido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós havíamo temido''&lt;/cite&gt;.

* '''Futuru compuestu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;futuru compuestu (verbu) = presente(''té'' o ''havê'') + infinitivu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col presente del verbu ''í'' (dir), más l'infinitivu del verbu en cuestión. Esta forma ye más usada que'l futuru simple.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu vo amá''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu vay partí''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós vamo temé''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eles vaũ pô''&lt;/cite&gt;.

* '''Futuru perfectu d'indicativu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;futuru perfeutu (verbu) = futuru(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col futuru simple del verbu ''tê'' o del verbu ''havê'', más el participiu del verbu en cuestión.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu terey amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eu havrey amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu terá partido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós havremos temido''&lt;/cite&gt;.

* '''Condicional perfectu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;condicional perfeutu (verbu) = condicional(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col condicional simple del verbu ''tê'' o del verbu ''havê'', más el participiu del verbu en cuestión.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu tería amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eu havría amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu tería partido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós havríamos temido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Vocês havríaũ posto''&lt;/cite&gt;.

* '''Pretéritu perfectu de suxuntivu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;pretéritu perfeutu (verbu) = pretéritu(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col pretéritu simple del verbu ''tê'' (tener) o del verbu ''havê'' (haber), más el participiu del verbu en cuestión.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu teña amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eu haya amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu teña partido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós hayamos temido''&lt;/cite&gt;.

* '''Pretéritu pluscuamperfeutu de suxuntivu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;pretéritu pluscuamperfeutu (verbu) = pretéritu imperfectu(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col pretéritu imperfectu del verbu ''tê'' o del verbu ''havê'', más el participiu del verbu en cuestión.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu tivése amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eu huvése amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu tivése partido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós huvésemos temido''&lt;/cite&gt;.

* '''Futuru perfectu de suxuntivu'''
&lt;div style=&quot;float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;futuru perfeutu (verbu) = futuru(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)&lt;/div&gt;
:Formar col futuru simple del verbu ''tê'' o del verbu ''havê'', más el participiu del verbu en cuestión.

:Exemplos: &lt;cite&gt;''Eu tivé amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Eu huvé amado''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Tu tivé partido''&lt;/cite&gt;. &lt;cite&gt;''Nós havermos temido''&lt;/cite&gt;.

==== Verbos irregulares ====
Son los verbos que nun siguen les regles de conxugación anteriores, que fueron daes pa los verbos regulares.

Dellos verbos irregulares:

===== Tê (tener) =====
{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
!colspan=&quot;8&quot; | Manera Indicativa !! colspan=&quot;3&quot; | Suxuntivu !! rowspan=&quot;2&quot; | Imperativu |----

|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
! inf.&lt;br /&gt;part.&lt;br /&gt;ger. || colspan=&quot;2&quot; | persona

!presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !!pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu&lt;br /&gt;simple !! futuru !! condicional !! presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !! futuru

|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''tê'''&lt;br&gt;(tener)&lt;br&gt;tido&lt;br&gt;tendo ||1ªs||eu
| teño || tiña || tive || terey || tería || teña || tivése, tivéra'' || tivé ||
|----
| 2ªs || tu
| teñ || tiña || tivéste'' || terás || tería || teña || tivése, tivéra || tivé || teñ
|----
| 3ªs || ele
| teñ || tiña || teve || terá || tería || teña || tivése, tivéra || tivé || teña
|----
| 1ªp || nós
| temos || tíñamos, tiña || tivemos || teremos || teríamos, tería || teñamos, teña || tivésemos, tivéramos, tivése, tivéra || tivérmos, tivé || teñamos
|----
| 2ªp || vocês
| teñ || tiñaũ || tivéraũ || teráũ || teríaũ || teñaũ || tivéseñ, tuvieran || tivéreñ || teñaũ
|----
| 3ªp || eles
| teñ || tiñaũ || tivéraũ || teráũ || teríaũ || teñaũ || tivéseñ, tuvieran || tivéreñ || teñaũ
|----
|}

===== Sê (ser) =====
{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
!colspan=&quot;8&quot; | Manera Indicativa !! colspan=&quot;3&quot; | Suxuntivu !! rowspan=&quot;2&quot; | Imperativu |----

|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
! inf.&lt;br /&gt;part.&lt;br /&gt;ger. || colspan=&quot;2&quot; | persona

!presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !!pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu&lt;br /&gt;simple !! futuru !! condicional !! presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !! futuru

|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''sê'''&lt;br&gt;(ser)&lt;br&gt;sido&lt;br&gt;sendo ||1ªs||eu
| so || éra || fuy || serey || sería || seya || fose || sê ||
|----
| 2ªs || tu
| é || éra || foste || serás || sería || seya || fose || sê, for || sê
|----
| 3ªs || ele
| é || éra || foy || será || sería || seya || fose || sê, for || seya
|----
| 1ªp || nós
| somos, semos || éramos, éra || fomos, fumos || seremos || seríamos, sería || seyamos, seya || fôsemos, fose || sermos || seyamos
|----
| 2ªp || vocês
| saũ || éraũ || foraũ || seráũ || seríaũ || seyaũ || foseñ || sereñ || seyaũ
|----
| 3ªp || eles
| saũ || éraũ || foraũ || seráũ || seríaũ || seyaũ || foseñ || sereñ || seyaũ
|----
|}

===== Í (dir) =====
{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
!colspan=&quot;8&quot; | Manera Indicativa !! colspan=&quot;3&quot; | Suxuntivu !! rowspan=&quot;2&quot; | Imperativu |----

|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
! inf.&lt;br /&gt;part.&lt;br /&gt;ger. || colspan=&quot;2&quot; | persona

!presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !!pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu&lt;br /&gt;simple !! futuru !! condicional !! presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !! futuru

|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''í'''&lt;br&gt;(ir)&lt;br&gt;ido&lt;br&gt;indo ||1ªs||eu
| vo || ía || fuy || irey || iría || vaya || fose, ise || í ||
|----
| 2ªs || tu
| vay || ía || foste || irás || iría || vaya || fose, ise || í, for || vay
|----
| 3ªs || ele
| vay || ía || foy || irá || iría || vaya || fose, ise || í, for || vaya
|----
| 1ªp || nós
| vamos || íamos, ía || fomos, fumos || iremos || iríamos, iría || vayamos, vaya || fôsemos, fose, isemos, ise || irmos || vayamos, vamos
|----
| 2ªp || vocês
| vaũ || íaũ || foraũ || iráũ || iríaũ || vayaũ || foseñ, iseñ || ireñ || vayaũ
|----
| 3ªp || eles
| vaũ || íaũ || foraũ || iráũ || iríaũ || vayaũ || foseñ, iseñ || ireñ || vayaũ
|----
|}

===== Ta (tar) =====
{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
!colspan=&quot;8&quot; | Manera Indicativa !! colspan=&quot;3&quot; | Suxuntivu !! rowspan=&quot;2&quot; | Imperativu |----

|- style=&quot;background-color: #ccf&quot; |
! inf.&lt;br /&gt;part.&lt;br /&gt;ger. || colspan=&quot;2&quot; | persona

!presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !!pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu&lt;br /&gt;simple !! futuru !! condicional !! presente !! pretéritu&lt;br /&gt;imperfectu !! futuru

|----
|rowspan=&quot;6&quot;|'''tá'''&lt;br&gt;(estar)&lt;br&gt;tado&lt;br&gt;tando ||1ªs||eu
| to || tava || tive || tarey || taría || teya || tivése || tê ||
|----
| 2ªs || tu
| ta || tava || tivéste || tarás || taría || teya || tivése || tê || tate
|----
| 3ªs || ele
| ta || tava || teve || tará || taría || teya || tivése || tê || teya
|----
| 1ªp || nós
| tamos, temo || távamos, tava || tivemos || taremos || taríamos, taría || teyamos, teya || tivésemos, tivése || tarmos || teyamos
|----
| 2ªp || vocês
| taũ || tavaũ || tivéraũ || taráũ || taríaũ || teyaũ || tivéseñ || tareñ || teyaũ
|----
| 3ªp || eles
| taũ || tavaũ || tivéraũ || taráũ || taríaũ || teyaũ || tivéseñ || tareñ || teyaũ
|----
|}

== Ver tamién ==
* [[Spanglish]] o espanglés o [[espanglish]]
* [[Franglais]] o Frenglish
* [[Portuñol]] o Espagués

== Bibliografía ==
* [http://www.proceedings.scielo.br/scielo.php?pid=MSC0000000012002000100053&amp;script=sci_arttext&amp;tlng=ye GUTIÉRREZ BOTTARO, Silvia Etel. ''El fenómeno del bilingüismo en la comunidad fronteriza uruguayo-brasileña de Rivera''.] N'Actes del 2ᵘ Congresu Brasilanu d'Hispanistes, 2002, São Paulo (SPSPSP, Brasil) [en llinia]. 2002 [citáu'l 6 de febreru de 2006].
* BEHARES, Luis Ernesto; DÍAZ, Carlos Ernesto. ''Vos som de nossa terra''. Asociación d'Universidad Grupo Montevideo. Universidá de la República. 119 páxines.{{Enllaz rotu|1=ISBN 9974000904 |2=http://www.bookfinder.com/dir/i/Vos_Som_De_Nossa_Terra-Productos_Artistico-Verbales_Fronterizos/9974000904/ |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://cienciaecultura.bvs.br/pdf/cic/v57n2/a21v57n2.pdf ROSA STURZA, Eliana. ''Línguas de fronteira: o desconhecido território das práticas lingüísticas nas fronteiras brasileiras''.] (portugués)
* ELIZAINCIN, Adolfo; BEHARES, Luis Ernesto; BARRIOS, Graciela. ''Nos falemo brasilero. Dialeutos portugueses del Uruguái''. 1987. Montevideo: Amesur. ISBN B0000D650N.
* {{Enllaz rotu|1=CHAREILLE, Samantha. ''Aspectos de la situación lingüística de Uruguay: El caso del portuñol''. |2=https://www.univ-rouen.fr/dyalang/glottopol/telecharger/numbero_4/gpl408chareille.pdf |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} GLOTTOPOL. Revue de sociolinguistique en ligne (Numéro 4, xunetu 2004). (francés)
* {{Enllaz rotu|1=CARVALHO, Ana Maria. ''Variation and difussion of Uruguayan Portuguese in a bilingual border town.'' |2=http://webs.uvigo.es/ssl/actes1997/05/Carvalho.pdf |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} Universidá de California en Berkeley, EE.XX. (inglés)

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.proceedings.scielo.br/scielo.php?pid=MSC0000000012002000100053&amp;script=sci_arttext&amp;tlng=es El fenómeno del bilingüismo en la comunidad fronteriza uruguayo-brasileña de Rivera]
* {{Enllaz rotu|1=[http://www.oei.org.co/sii/apurre23/art05.htm Detrás del manejo de la lengua hay actitudas discriminatorias.] |2=http://www.oei.org.co/sii/apurre23/art05.htm |bot=InternetArchiveBot }}
* [https://web.archive.org/web/20070219163217/http://www.unb.br/abralin/index.php?id=8&amp;boletim=24&amp;tema=04 Políticas lingüísticas en el Uruguay: Estándares vs. dialectos en la región fronteriza uruguayo-brasileña.]
* {{Enllaz rotu|1=Dialetos Portugueses non Uruguái. |2=http://www.labeurb.unicamp.br/elb/americanes/dialetos_portugueses_uruguai.html |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} (portugués)
* [https://web.archive.org/web/20060715171857/http://www.filhosdesantana.com.br/cgi-local/dialeto.cgi Dialeto fronterês.] Páxina con una llista de pallabres propies de la frontera; en portugués.
* [https://web.archive.org/web/20060901223003/https://www.elpais.com.uy/ProDig/Uruguayos/06/03/16/esp_urugud_206659.asp 	
Portuñol de Rivera pasó de estigma a riqueza lingüística] Artículu del diariu ''El País'', de Montevidéu.

{{Tradubot|Portuñol riverense}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Cultura de Rivera]]
[[Categoría:Dialeutos del idioma portugués]]
[[Categoría:fales de tránsitu]]
[[Categoría:Llingües europees de Brasil]]
[[Categoría:Llingües d'Uruguái]]
[[Categoría:Portuñol|Portunzzol]]</text>
      <sha1>6jx9tbz4ap2h0psk5zbce7r4xwc6izz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zona vascófona de Navarra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167060</id>
    <revision>
      <id>4765788</id>
      <parentid>4710125</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T08:54:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5971" sha1="k9t178auu4tzstj2ofvaktu8aic4xph" xml:space="preserve">{{AP|Llei Foral del Euskera}}
[[Ficheru:Navarra - Zonificacion linguistica.png|300px|thumb|right|Distribución por conceyos de les zones vascófona, mista y non vascófona tres la reforma de 2017.]]
La '''zona vascófona de Navarra''' ye la zona llingüística del noroeste de la [[Comunidá Foral de Navarra]] ([[España]]) na que'l euskera ye la llingua tradicional de la so población y na que por tanto, n'aplicación del principiu de [[predominiu llingüísticu]] consagráu nel [[Amejoramiento de Navarra|Amejoramiento del Fueru]], esta llingua tien calter cooficial xunto col castellán. 

== Delimitación ==

La zona vascófona abarca 64 pequeños conceyos (nengunu de los cualos mayor de 10.000 habitantes) de los valles atlánticos y pirenáicos del noroeste de Navarra. La so población suponía en 2012 el 9 % de la población total de Navarra. En 2001 el 67,3 % de los habitantes de la zona vascófona yera vascoparlante.&lt;ref name= &quot;Aldasoro&quot; &gt;[http://www.euskomedia.org/PDFAnlt/riev/4605930624.pdf Eduardo Aldasoro Lecea. La evolución de la enseñanza n'euskera en Navarra: una perspeutiva pedagóxica. Páx.5.] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Eduardo Aldasoro Lecea. La evolución de la enseñanza n'euskera en Navarra: una perspeutiva pedagóxica. Páx.5. |2=http://www.euskomedia.org/PDFAnlt/riev/4605930624.pdf |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

=== Conceyos === 
Formen parte de la zona vascófona de Navarra los términos municipales d'[[Abaurregaina]], [[Abaurrepea]], [[Altsasu]], [[Anue]], [[Araitz]], [[Arantza]], [[Arano]], [[Arakil]], [[Arbizu]], [[Areso]], [[Aria (Navarra)|Aria]], [[Aribe]], [[Arruazu]], [[Bakaiku]], [[Basaburua]], [[Baztan]], [[Beintza-Labaien]], [[Bertizarana]], [[Betelu]], [[Burguete]], [[Ziordia]], [[Donamaria]], [[Etxalar]], [[Etxarri Aranatz]], [[Elgorriaga]], [[Eratsun]], [[Ergoiena]], [[Erroibar]], [[Esteribar]], [[Ezkurra]], [[Garaioa]], [[Garralda]], [[Goizueta (Navarra)|Goizueta]], [[Uharte Arakil]], [[Imotz]], [[Irañeta]], [[Ituren]], [[Iturmendi]], [[Lakuntza]], [[Lantz]], [[Larraun]], [[Leitza]], [[Lesaka]], [[Oiz (Navarra)|Oiz]], [[Olazti]], [[Orbaizeta]], [[Orbara]], [[Roncesvalles]], [[Saldias]], [[Doneztebe]], [[Sunbilla]], [[Ultzama]], [[Urdazubi]], [[Urdiain]], [[Urroz]], [[Luzaide]], [[Bera]], [[Hiriberri]], [[Igantzi]], [[Zubieta]] y [[Zugarramurdi]].

Asina mesmu, tamién formen parte de la ''zona vascófona'' los conceyos d'[[Irurzun]] y [[Lekunberri]] constituyíos en 1991 y 1995 respeutivamente previa segregación de los conceyos tamién vascófonos d'[[Arakil]] y [[Larraun]].&lt;ref&gt;[https://www.navarra.es/AppsExt/GN.InstitutoEstadistica.Web/imgs/pdf.jpg Nomenclátor Oficial de Navarra. Páxina 69]&lt;/ref&gt;

Un cambéu a la llei realizada en xunu de 2017 dexó qu'[[Atez]], pasara de la ''zona mista'' a la ''zona vascófona''.&lt;ref&gt;Naiz.info (22 de xunu de 2017): [http://www.naiz.eus/es/actualidad/noticia/20170622/44-localidades-navarras-ganan-derechos-para-el-euskara-al-pasar-a-la-zona-mixta 44 llocalidaes navarres ganen derechos pal euskara al pasar a la zona mista’]&lt;/ref&gt;

== Réxime llingüísticu ==
D'alcuerdu al réxime de cooficialidá del euskera establecíu pa les zones vascoparlantes de Navarra nel artículu 9 del Amejoramiento del Fueru, la [[Llei Foral del Euskera]] establez que los ciudadanos nesta zona pueden rellacionase cola alministración y recibir los servicios públicos en cualesquier de los dos idiomes oficiales. Asina mesmu, conferir a los ciudadanos de la zona vascófona la facultá d'escoyer la llingua na que deseyen que se tramite'l procedimientu alministrativu que promuevan, previéndose amás que si hubiera dellos promotores d'un mesmu procedimientu, la llingua de tramitación va ser la qu'alcuerden estos ente sigo. Nel ámbitu del emplegu públicu, dispónse que les alministraciones aniciaes nesta zona van especificar les places pa les que seya preceptivu la conocencia del vascuenciu y pa toles demás dicha conocencia va considerase como méritu cualificáu. Anguaño'l pesu del euskera na puntuación total d'un concursu d'emplegu públicu pa un puestu de trabayu d'esta zona ta afitáu nel 6 % del total, amontáu hasta'l 10 % nel casu de puestos de trabayu qu'impliquen especial rellación o atención al públicu.

Nesta zona los [[topónimu|topónimos]] van tener una denominación oficial en vascuencia, sacantes esista denominación distinta en castellán, y nesi casu van utilizase dambes.

Tocantes a la enseñanza, los alumnos van recibir la educación na llingua oficial qu'escueya la persona que tenga atribuyida la patria potestá o tutela o, nel so casu, el mesmu alumnu. Nos niveles educativos non universitarios va ser obligatoria la enseñanza tantu del vascuenciu como del castellán en calidá de llingües oficiales de la zona vascófona, de cuenta que los alumnos, a la fin de la so escolarización básica, acrediten un nivel abondu de capacitación en dambes llingües. A tal fin, el Decretu Foral 159/1988, dictáu en desenvolvimientu de la Llei Foral del Euskera, autoriza a los centros d'esta zona a la impartición de los [[Euskera nel sistema educativu|modelos educativos]] A (castellanu como llingua vehicular con euskera como asignatura), D (euskera como llingua vehicular col castellán como asignatura) o B (dambos dos llingües como llingua vehicular). Se exime de la enseñanza del euskera a los qu'empecipiaren los sos estudios d'enseñanza primaria fuera de la zona o aquellos que xustifiquen debidamente la so residencia non habitual na mesma.

== Referencies ==
{{llistaref}}
== Enllaces esternos ==
* [https://web.archive.org/web/20181006000543/http://noticias.juridicas.com/base_datos/CCAA/na-l18-1986.html Llei Foral del Vascuenciu 18/1986, del 15 d'avientu]


{{Tradubot|Zona vascófona de Navarra}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Política de Navarra]]
[[Categoría:Eusquera]]
[[Categoría:Derechu de Navarra]]</text>
      <sha1>k9t178auu4tzstj2ofvaktu8aic4xph</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>4 Minutes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167233</id>
    <revision>
      <id>4765809</id>
      <parentid>4724389</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T11:42:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 7 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71426" sha1="8jkb26887q87epy6yszynaca3u0tfov" xml:space="preserve">{{otros usos|Cuatro minutos|la película de 2007}}
{{Ficha de senciellu |nome =
 4 Minutes 
|portada =
|artista = [[Madonna]] con [[Timbaland]] y [[Justin Timberlake]]
|tipu = [[Senciellu]]
|álbum = [[Hard Candy (álbum)|Hard Candy]]
|llau A = 
|llau B = 
|publicación = 17 de marzu de 2008 &lt;small&gt;([[radio (mediu de comunicación)|radio]])&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;discogs&quot; /&gt;&lt;br /&gt;25 de marzu de 2008 &lt;small&gt;([[descarga de música dixital]])&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{bandera|Europa}} 14 d'abril de 2008&lt;small&gt;([[Discu compactu|CD]])&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;discogs&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.discogs.com/Madonna-Featuring-Justin-Timberlake-Timbaland-4-Minutes/master/33938|títulu=&quot;4 Minutes&quot; at Discogs|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|idioma=inglés|editorial= Discogs.com}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{bandera|Estaos Xuníos}} 29 d'abril de 2008 &lt;small&gt;(CD)&lt;/small&gt;
|formatu = [[Senciellu en CD]], [[maxi senciellu]], [[discu de vinilu|vinilu de 12&quot;]] y descarga dixital
|grabación = 2007; Sarm Studios, [[Londres]], {{UK}} y The Hit Factory Criteria, [[Miami]], {{bandera|Estaos Xuníos}}
|catálogu = 
|xéneru = ''[[Dance pop]]'' y ''[[hip hop]]''
|duración = 4:04 &lt;small&gt;(Versión del álbum)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;3:10 &lt;small&gt;(Versión de radio)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.amazon.com/Minutes-DFeaturing-Justin-Timberlake-Version/dp/B0015T7DOG/ref=sr_f2_1?ie=UTF8&amp;s=dmusic&amp;qid=1205301124&amp;sr=102-1 |títulu=Duración del cantar |añu=2008 |fechaaccesu=11 de xineru de 2011|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
|discográfica = [[Warner Bros. Records]]
|escritor = Madonna, [[Danja|Nate «Danja» Hills]], [[Timbaland|Timothy «Timbaland» Mosley]] y [[Justin Timberlake]]
|productor = [[Justin Timberlake]], [[Danja|Nate «Danja» Hills]] y [[Timbaland|Timothy «Timbaland» Mosley]]
|certificación = [[Discu de platín|Doble platín]] &lt;small&gt;([[RIAA|Estaos Xuníos]])

|calificación = 
|llistes = 
|cronoloxía = Senciellos de Madonna
|senciellu anterior = [[Jump (cantar de Madonna)|Jump]]
|senciellu actual = 4 Minutes
|senciellu posterior = [[Give it 2 Me]]
|añoA = 2006
|añoAc = 2008
|añoP = 2008
|miscelánea = {{Cronoloxía extra |
 artista = Justin Timberlake
 | tipu = single
 | senciellu anterior = [[Timbaland|Release]]
 | senciellu actual = 4 Minutes
 | senciellu posterior = [[Dead and Gone]]
 |añoA = 2008
 |añoAc = 2008
 |añoP = 2009
 }}
{{Cronoloxía extra |
 álbum = [[Hard Candy (álbum)|Hard Candy]]
 | tipu = Álbum d'estudiu anterior = [[Candy shop (cantar de Madonna)|Candy Shop]]
 | num_anterior = 1
 | actual = 4 Minutes
 | num_actual = 2
 | siguiente = [[Give it 2 Me]]
 | num_siguiente = 3
 }}
}}

«'''4 Minutes'''» ye un cantar de l'artista d'[[Estaos Xuníos]] [[Madonna]] compuesta pal so oncenu [[álbum d'estudiu]], ''[[Hard Candy (álbum)|Hard Candy]]''. Llanzóse como'l principal [[senciellu]] del álbum el 17 de marzu de 2008 al traviés de [[Warner Bros. Records]]. Orixinalmente conocida como «4 Minutes to Save the World» («Cuatro minutos pa salvar al mundu»), nella esiste un sentíu d'urxencia pa salvar el planeta de la destrucción y amuésase cómo puede esfrutase mientres el procesu.&lt;ref name=&quot;interview&quot;/&gt; Según Madonna, foi la so inspiración pa la [[producción cinematográfica|producción]] del [[documental]] ''[[I Am Because We Are]]'' (2008).&lt;ref name=&quot;interview&quot;/&gt;

El cantar tamién ye interpretada polos músicos d'Estaos Xuníos [[Justin Timberlake]] y [[Timbaland]]. Col so [[ritmu (música)|pulsu]] aceleráu y el so estilu de ''[[hip hop]]'' urbanu, incorpora amás [[tambor]]es de [[bhangra]] tocaos por Timbaland.&lt;ref name=&quot;Harris&quot;/&gt; La instrumentación utilizada incluyi [[instrumentos de vientu-metal]], serenes y llueques. La so lletra tresmite un mensaxe de concientización social, inspiráu na visita de la cantante a [[África]] y el sufrimientu del que foi testigu.&lt;ref name=&quot;interview&quot;/&gt;

«4 Minutes» recibió allabancies de munchos críticos contemporáneos. Dalgunos notaron, sicasí, que Timberlake destácase más que Madonna nella. Algamó ésitu internacional, onde llegó al primer puestu de les llistes en ventiún países, ente los que se cunten [[Australia]], [[Canadá]], [[Alemaña]], [[Italia]] y el [[Reinu Xuníu]].&lt;ref name=&quot;Bull2008&quot;/&gt; Nos Estaos Xuníos, «4 Minutes» ocupó'l tercer puestu nel ''[[Billboard Hot 100]]'' y por esta tema Madonna llogró la so 37ᵘ senciellu n'ingresar a un ''Top 10'' y rompió el récor establecíu por [[Elvis Presley]] con «[[Hound Dog]]»/«[[Don't Be Cruel (cantar)|Don't Be Cruel]]».&lt;ref name=&quot;allmusic&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;elvis&quot;&gt;{{cita web |url= http://rockhall.com/inductees/elvis-presley/timeline/|títulu= Elvis Presley|editorial= The Rock and Roll Hall of Fame|idioma= inglés|fechaaccesu= 5 d'abril de 2011}}&lt;/ref&gt;

Nel so [[videu musical|videu promocional]], Madonna y Timberlake canten y fuxen d'una pantalla negra xigante que taramia tou al so pasu. A la fin del mesmu, dambos son consumíos por esa fuercia.&lt;ref name=&quot;Harris&quot;/&gt; La cantante interpretar mientres la so [[xira musical|xira]] promocional de ''Hard Candy'' y mientres el so [[Sticky &amp; Sweet Tour]]. Nesti postreru, el cantar abría'l segmentu de ''[[rave]]'', onde usaba un traxe robótico y futurista. Mientres les interpretaciones, Timberlake y Timbaland apaecíen en pantalles pa cantar los sos partes.&lt;ref name=&quot;candy shop&quot;/&gt; La tema recibió dos nominaciones a los [[premios Grammy]] na categoría de meyor collaboración pop vocal y meyor grabación [[remix|remezclada]], non clásica.&lt;ref name=&quot;Harris&quot;/&gt;

== Composición ya inspiración ==
[[Ficheru:Madonna 2 by David Shankbone.jpg|thumb|right|Madonna afirmó que'l cantar foi la so inspiración pal documental ''I Am Because We Are'' (2008).]]

«4 Minutes» ye una collaboración ente Madonna, Justin Timberlake y Timbaland.&lt;ref name=&quot;collaboración&quot;&gt;{{cita web|url= http://www.mtv.com.au/news/madonna-talks-filth-wisdom-and-confectionary-119df29f-3b4y-4529-ae5f-b7b00bc322aa/|títulu= Madonna Talks Filth, Wisdom And Confectionary|editorial= MTV News|idioma= inglés|fechaaccesu= 12 de xineru de 2011|fecha= 13 de marzu de 2008}}&lt;/ref&gt; El cantar, orixinalmente llamada «4 Minutes to Save the World», foi la postrera que se compunxo pa ''Hard Candy''.&lt;ref name=&quot;interview&quot;&gt;Sischy, Ingrid (21 d'abril de 2008). «Madonna: the one and only, on her life unchained». ''Interview''. 12 (3). ISSN 0149-8932&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rs&quot;&gt;Ganz, Caryn (15 de febreru de 2008). «Madonna's New Album and Video: Exclusive Rolling Stone Preview». ''Rolling Stone''. Jann Wenner.&lt;/ref&gt; Amás, grabar en 2007 nos Sarm Studios de [[Londres]] y [[The Hit Factory Criteria]] en [[Miami]].&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.madonna-badgirl.ru/cd/012_candy/Dixital_Booklet_-_Hard_Candy.pdf|títulu= Album's dixital booklet|idioma= inglés|formatu= PDF|fechaaccesu= 24 de xineru de 2011}}&lt;/ref&gt; Nuna entrevista con [[MTV]], ella dixo que'l conceutu central del cantar desenvolver mientres conversaciones con Timberlake. Más tarde, esplicó'l so significáu:

{{cita|«Bonu, nun creo que seya importante tomala en forma demasiáu lliteral. Pienso que'l cantar, más que nada, ye sobre'l tener un sentíu d'urxencia; cómo somos, tu sabes, vivimos esencialmente con poco tiempu y la xente ta tomando conciencia del mediu ambiente y cómo tamos destruyendo'l planeta. Yá cenciellamente nun podemos siguir distrayíos, tenemos qu'educanos y espertar y facer daqué al respeutu. [...] Al empar, nun queremos ser aburríos y serios y nun prestanos, asina que [...] si vamos salvar al planeta, podemos pasala bien mentanto».&lt;ref name=&quot;collaboración&quot;/&gt;}}

Ingrid Sischy, de la revista ''[[Interview (revista)|Interview]]'', cunta que'l cantar ye una [[balada]] pal mundu, qu'al empar contién «los soníos d'una gran banda de [[marcha]]».&lt;ref name=&quot;interview&quot;/&gt; Madonna coincidió con Sischy y amestó que'l cantar foi una de les inspiraciones pal so documental ''I Am Beacuse We Are'', que trata sobre'l sufrimientu y la falta de comida que pesen sobre la nación africana de [[Malaui]].&lt;ref name=&quot;interview&quot;/&gt; Amás comentó qu'esfrutó componer la tema con Timberlake, por cuenta de que «ye abiertu y tien talentu».&lt;ref name=&quot;interview&quot;/&gt; La cantante comentó sobre'l significáu del cantar:

{{cita|«Si emprestes atención a lo qu'asocede nel mundu, l'[[Oriente Mediu]], les eleiciones n'Estaos Xuníos, el mediu ambiente, hai enforma caos perdayuri. ¿Vas ser parte del problema o de la solución? La xente tamién precisa ser animada. Tamién precisamos prestanos un pocu y recibir daqué d'optimismu».&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.rpp.com.pe/detalle_122377.html|títulu= Madonna describe cada cantar del so nuevu discu Hard Candy|fecha= 21 d'abril de 2008|editorial= RPP Noticias|fechaaccesu= 15 de xineru de 2011|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080511030110/http://www.rpp.com.pe/detalle_122377.html|fechaarchivu= 11 de mayu de 2008}}&lt;/ref&gt;}}

== Estructura ==
«4 Minutes» ye un cantar de pulsu acelerao, compuesta nun estilu de ''[[hip hop]]'' urbanu.&lt;ref name=&quot;mtv&quot;&gt;{{cita web|url= http://www.mtv.com/news/articles/1584741/madonnas-4-minutes-videu-clip-surfaces-online.jhtml|títulu= Madonna's '4 Minutes' Videu Gets Online Sneak Peek|editorial= MTV News|fecha= 3 d'abril de 2008|apellíu= Harris|nome= Chris|idioma= inglés|fechaaccesu= 12 de xineru de 2011}}&lt;/ref&gt; Incorpora efeutos de soníos [[soníu grave|graves]] qu'emulen a una banda de [[marcha]], un [[ritmu (música)|ritmu]] estridente y [[preséu de vientu-metal|instrumentación de vientu-metal]] qu'interpreta un [[ostinato]] de [[nota musical|notes]] agudes.&lt;ref name=&quot;rs&quot;/&gt; Otros preseos utilizaos entienden serenes y llueques.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;Taylor, Chuck (29 de marzu de 2008). «4 Minutes: Single review». ''Billboard'' (Nielsen Business Media, Inc.) 120 (12). ISSN 0006-2510.&lt;/ref&gt; Según la [[partitura]] publicada en ''Musicnotes'', el cantar ta escrita na [[tonalidá (música)|tonalidá]] de [[sol menor|''sol'' menor]], tien un [[3/4|compás de 3/4]] ya interprétase nun ''[[tempo]]'' de 115 [[pulsaciones per minutu]].&lt;ref name=&quot;partitura&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.musicnotes.com/sheetmusic/mtdVPE.asp?ppn=MN0065694|títulu= 4 Minutes Music Sheet|editorial= Musicnotes.com|fechaaccesu= 12 de xineru de 2011|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; Los tambores de [[bhangra]] de Timbaland pueden apreciase al empiezu y a la fin del cantar. El rexistru de Madonna y Timberlake toma cuatro [[octava|octaves]] en total, dende ''fa''&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; a ''si''{{música|bemol}}&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;.&lt;ref name=&quot;partitura&quot;/&gt; La [[progresión d'acordes]] básica de la tema consiste en ''re-sol-do-fa-si{{música|bemol}}-re''.&lt;ref name=&quot;partitura&quot;/&gt;

La lletra del cantar presenta un mensaxe de concientización social, inspiráu na visita de Madonna a África y nel sufrimientu humanu del que foi testigu.&lt;ref name=&quot;interview&quot;/&gt; Jon Pareles de ''[[The New York Times]]'' afirmó que «anque'l cantar suena como si cuatro minutos fuera'l tiempu que rique un cantar pa ser un ésitu pop garantizáu o pa facer daqué rápido; en realidá, tratar del únicu cantar del álbum ''Hard Candy'' que tien un mensaxe de concientización social». El soníu del movimientu de les manes del reló, escontra'l final del cantar, enfatiza esto.&lt;ref name=&quot;Pareles&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.nytimes.com/2008/04/27/arts/music/27pare.html?_r=1&amp;pagewanted=2|títulu= &quot;Material Woman, Restoring Her Brand&quot;|editorial= The New York Times|apellíu= Pareles|nome= John|fecha= 27 d'abril de 2008|idioma= inglés|fechaaccesu= 12 de xineru de 2011}}&lt;/ref&gt; Sobre'l versu ''Sometimes I feel what I need is a you intervention'' («dacuando siento que preciso una intervención del to parte»), Madonna comentó que significa que «dacuando pienso que precises salvame».&lt;ref name=&quot;interview&quot;/&gt; Según Michael Yo, direutor del ''Top 40'' de la emisora WHYI: «Trabayes con Justin Timberlake, el mayor artista del momentu y depués trabayes con Timbaland, el meyor productor del momentu. ¿Cómo puedes facer un malu cantar? Ye una combinación na que nun puede salir nada mal».&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1003795027#/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1003795027|títulu= The King Is Dead|editorial= Billboard|idioma= inglés|fechaaccesu= 24 de xineru de 2011|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080503064153/http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1003795027#/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1003795027|fechaarchivu= 2008-05-03}}&lt;/ref&gt;

== Receición crítica ==
[[Ficheru:Jtstpaul.jpg|thumb|left|La crítica de ''Allmusic'' consideró que Justin Timberlake foi un artista más destacáu que Madonna nel senciellu.]]

Polo xeneral, el cantar recibió crítiques positives. Caryn Granz, de la revista d'Estaos Xuníos ''[[Rolling Stone]]'' describir como posesora de «una estética de banda marcial, como asina d'una esplosiva [[instrumentación musical|instrumentación]] de [[Preséu de vientu-metal|vientu-metal]] qu'interpreta un ostinato similar a una [[escala musical|escala]]». Amás, llamar «una tema fuerte, cargáu, enérxicu», comparando la voz de Timberlake cola de [[Michael Jackson]].&lt;ref name=&quot;rs&quot;/&gt; L'editor y críticu musical de ''[[Billboard]]'', Chuck Taylor, espresó que col cantar, Madonna «ta a puntu de llograr el so primer senciellu n'entrar a un ''Top 10'' dende &quot;[[Hung Up]]&quot;. [...] Esiste un feu amontonamientu na sobrecargada cantar [...] pero'l [[estribillu]] cantáu ente Madge y Justin de ''We've only got four minutes to save the world'' (&quot;Namái tenemos cuatro minutos pa salvar el mundu&quot;) ye lo suficientemente atrapante como pa vendela». Añadió que «4 Minutes» califica como tou un eventu en términos de grabación «ente superpoderosos [Madonna y Timberlake] que non solo son igual d'importantes, sinón que suenen como una peada xuntos».&lt;ref&gt;Taylor, Chuck (29 de marzu de 2008). «4 Minutes: Single review». ''Billboard'' (Nielsen Business Media, Inc.) 120 (12). ISSN 0006-2510.&lt;/ref&gt; Mark Savage de la [[BBC]] describió'l so soníu como «tan futurista que podría realmente tresmitise dende'l fin del mundu».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7336448.stm|títulu= Review: Madonna's Hard Candy|editorial= BBC|nome= Mark|apellíu= Savage|idioma= inglés|fecha= 8 d'abril de 2008|fechaaccesu= 13 de xineru de 2011}}&lt;/ref&gt; Andy Gill de ''[[The Independent]]'' llamó a «4 Minutes» ún de los aspeutos que rescaten a ''Hard Candy''. Comentó que «la banda marcial de [[martes d'Antroxu]] pavoneándose bulliciosamente» ye una de «les ufiertes más ambicioses del álbum».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/reviews/album-madonna-hard-candy-warner-brothers-807609.html|títulu= Album: Madonna, Hard Candy (Warner Brothers)|editorial= The Independent|apellíu= Gill|nome= Andy|idioma= inglés|fecha= 11 d'abril de 2008|fechaaccesu= 13 de xineru de 2011}}&lt;/ref&gt; Joey Guerra del ''[[Houston Chronicle]]'' comparó la tema colos de [[Nelly Furtado]] y cuntó que tratar de «una ufierta pa la radiotransmisión».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.chron.com/disp/story.mpl/ent/music/cdreviews/5736871.html|títulu= Big-name help, production mostly a success|editorial= Houston Chronicle|nome= Joey|apellíu= Guerra|fecha= 28 d'abril de 2008|idioma= inglés|fechaaccesu= 13 de xineru de 2011}}&lt;/ref&gt;

Según Sal Cinquemani, de la revista ''[[Slant (revista)|Slant]]'', ye una publicidá descarao del restu del álbum».&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.slantmagazine.com/music/review/madonna-hard-candy/1355|títulu= Hard Candy|apellíu= Cinquemani|nome= Sal|editorial= Slant|idioma= inglés|fecha= 23 d'abril de 2008|fechaaccesu= 13 de xineru de 2011}}&lt;/ref&gt; Chris Willias de ''[[Entertainment Weekly]]'' llamar «un dúu ligón».&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.ew.com/ew/article/0,,20192427,00.html|títulu= Hard Candy|fecha= 18 d'abril de 2008|idioma= inglés|fechaaccesu= 13 de xineru de 2011|apellíu= Williams|nome= Chris|editorial= Entertaiment Weekly|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090421221132/http://www.ew.com/ew/article/0,,20192427,00.html|fechaarchivu= 2009-04-21}}&lt;/ref&gt; Ben Thompson de ''[[The Guardian]]'' espresó: «Tien un sentíu de les esmoliciones [diaries] al que ye difícil fuxir. [Ta cantada] ensin esfuerciu, dacuando brillantemente».&lt;ref&gt;{{cita web |títulu= Madonna, Hard Candy|url=http://www.guardian.co.uk/music/2008/apr/20/popandrock.madonna|editorial= The Guardian|nome= Ben|apellíu= Thompson|idioma= inglés|fecha= 20 d'abril de 2008|fechaaccesu= 13 de xineru de 2011}}&lt;/ref&gt; Joan Anderman de ''[[The Boston Globe]]'' cuntó que «el cantar ye una cosa segura, [destinada] a llegar lo más alto de les llistes por cuenta del so poder puru como al so curiosu musical y na viéspora del 50ᵘ cumpleaños de Madonna [...] &quot;4 Minutes&quot; siéntese como un regalu a sigo mesma». Sicasí, reconoció que «el cambéu na estructura de poder [faise] más evidente en &quot;4 Minutes&quot;, onde Madonna suena como una invitada especial tratando de caltener el ritmu colos colosales tambores de Timbaland y l'axilosa melodía de Timberlake».&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.boston.com/ae/music/articles/2008/04/26/on_her_11th_cd_madonna_still_has_control_issues/|títulu= On her 11th CD, Madonna still has control issues|editorial= The Boston Globe|apellíu= Anderman|nome= Joan|fecha= 27 d'abril de 2008|idioma= inglés|fechaaccesu= 13 de febreru de 2011|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20150401041431/http://www.boston.com/ae/music/articles/2008/04/26/on_her_11th_cd_madonna_still_has_control_issues/|fechaarchivu= 2015-04-01}}&lt;/ref&gt; Freedom du Lac, del ''[[Washington Post]]'', emponderó'l cantar por ser cargada y estridente. Comentó: «Propulsada pol ritmu d'una detonante banda de marcha, [...] ye una de les coses más escitantes que Madonna fixera nesta década».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/04/28/AR2008042802822.html|títulu= Madonna Gives Hip-Hop Fans Some Sugar|nome= Freedom|apellíu= du Lac|fecha= 29 d'abril de 2008|idioma= inglés|fechaaccesu= 13 de xineru de 2011}}&lt;/ref&gt; Stephen Thomas Erlewine d'[[Allmusic]] allabó la melodía y el curiosu del ritmu, pero desilusionar pol fechu de que la voz de Madonna «sume pol pedorreante acompañamientu de sintetizador de cuatro notes de Timbaland —lo cual nun fuera tan malu si la tema fuera más frescu y la totalidá de la empresa nun fuera tan mecánica y falta d'allegría».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.allmusic.com/album/r1344171|títulu= Hard Candy Review|editorial= Allmusic|apellíu= Erlewine|nome= Stephen Thomas|idioma= inglés|fechaaccesu=13 de xineru de 2011|fecha= 29 d'abril de 2008}}&lt;/ref&gt;

Na 51ᵘ edición de los [[premios Grammy]], Madonna, Timberlake y Timbaland recibieron una nominación na categoría de meyor collaboración pop vocal pol cantar. La [[remix|remezcla]] del músicu [[Holanda|holandés]] [[Junkie XL]] tamién recibió una nominación, na categoría de meyor grabación remezclada, non clásica.&lt;ref name=&quot;Harris&quot;&gt;{{cita publicación|url=http://www.mtv.com/news/articles/1600678/20081204/coldplay.jhtml|títulu=Lil Wayne, Coldplay Lead Grammy Nominations|fecha=12 d'abril de 2008|fechaaccesu=13 de xineru de 2011|apellíu=Harris|nome=Chris|obra=[[MTV]]|editorial=[[MTV Networks]]|idioma=inglés|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090308092135/http://www.mtv.com/news/articles/1600678/20081204/coldplay.jhtml|archivedate=2009-03-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mason&quot;&gt;{{cita publicación|url=http://uk.reuters.com/article/idUKTRE5150MM20090206|títulu=Famous names boost remixers' Grammy chances|apellíu=Mason|nome=Kerri|obra=[[Reuters]]|editorial=[[Thomson Reuters]]|fecha=2 de xunu de 2009|fechaaccesu=13 de xineru de 2011|idioma=inglés|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090924111832/http://uk.reuters.com/article/idUKTRE5150MM20090206|archivedate=2009-09-24}}&lt;/ref&gt;

== Receición comercial ==
[[Ficheru:4Minutes2009.jpg|thumb|right|Madonna interpretando'l cantar mientres una presentación de la xira [[Sticky &amp; Sweet Tour]].]]

N'Estaos Xuníos, «4 Minutes» debutó nel númberu sesenta y ocho de la llista d'ésitos ''[[Billboard Hot 100]]'' del exemplar de la revista del 5 d'abril de 2008, que nesti casu basóse namái nes emisiones radiofóniques.&lt;ref name=&quot;allmusic&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.allmusic.com/artist/madonna-p64565/charts-awards/billboard-singles|títulu= Madonna Chart Story - Billboard|idioma= inglés|editorial= Allmusic|fechaaccesu=14 de xineru de 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cohen, Jonathan (27 de marzu de 2008). «Leona Lewis Scores First U.S. No. 1 Hit». ''Billboard'' (Nielsen Business Media, Inc.)&lt;/ref&gt; Nuna selmana, el cantar engató sesenta y cinco llugares, onde algamó'l tercer llugar de la llista. Esti saltu foi aguiyáu poles ventes dixitales de la so primer selmana, que xubieron a 217&amp;nbsp;000, lo que fizo qu'ingresara al segundu puestu na llista ''[[Digital Songs]]'',&lt;ref name=&quot;allmusic&quot;/&gt; detrás del senciellu de [[Mariah Carey]] «[[Touch My Body]]». El cantar aportó al so primer senciellu n'entrar a un ''Top 10'' dende l'anterior «[[Hung Up]]» (2005) y foi'l so 37ᵘ senciellu n'entrar al ''Top 10'' de les llistes de ''Billboard'' y rompió el récor establecíu por [[Elvis Presley]] cola so tema «Hound Dog/Don't Be Cruel».&lt;ref name=&quot;allmusic&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;elvis&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Pietroluongo, Silvio (2 d'abril de 2008). «Mariah, Madonna Make Billboard Chart History». ''Billboard'' (Nielsen Business Media, Inc.)&lt;/ref&gt; «4 Minutes» convertir nel senciellu de Madonna qu'algamó'l puestu más altu na llista de ''Billboard'' desque «[[Music (cantar)|Music]]» llegó a la primer posición en 2000. Amás, foi'l novenu senciellu de Timberlake n'ingresar a un ''Top 10''.&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.ew.com/ew/article/0,,20190441,00.html|títulu= Mariah Carey vs. Madonna: Total Eclipse of the Charts|editorial= Entertainment Weekly|apellíu= Stack|nome= Tim|6= |fecha= 10 d'abril de 2008|idioma= inglés|fechaaccesu= 14 de xineru de 2011|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090426010345/http://www.ew.com/ew/article/0,,20190441,00.html|fechaarchivu= 2009-04-26}}&lt;/ref&gt; Na llista ''Pop 100'', el cantar algamó'l segundu puestu.&lt;ref name=&quot;allmusic&quot;/&gt; Inclusive, foi un ésitu nes llistes de música ''[[dance]]'', pos algamó'l primer puestu en ''[[Dance/Club Play Songs]]'' y ''[[Hot Dance Airplay]]''.&lt;ref name=&quot;allmusic&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/?id=VxQEAAAAMBAJ&amp;pg=PA18&amp;dq=madonna+4+Minutes &quot;Billboard Hot Dance Club Play&quot;]. ''Billboard''(New York: Nielsen Business Media, Inc) 120 (21): 84. 2008-05-24. ISSN 0006-2510. Consultáu'l 14 de xineru de 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/?id=_hIEAAAAMBAJ&amp;dq=madonna+4+Minutes&amp;q=Madonna+4+Minutes+Hot+Dance+Airplay &quot;Billboard Hot Dance Airplay&quot;]. ''Billboard'' (New York: Nielsen Business Media, Inc) 120 (23): 74. 2008-06-07. ISSN 0006-2510. Consultáu'l 14 de xineru de 2011.&lt;/ref&gt; Cuatro meses dempués del so llanzamientu, «4 Minutes» recibió un doble [[Certificación de ventes discográfiques|discu de platín]], dau pola [[Recording Industry Association of America]] por vender dos millones de copies en [[descarga de música|formatu dixital]].&lt;ref name=&quot;RIAA&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?artist=%224+Minutes%22|títulu= RIAA - Gold &amp; Platinum - &quot;4 Minutes&quot;|editorial= RIAA|fecha= 18 d'agostu de 2008|idioma= inglés|fechaaccesu= 14 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt; Escontra xunetu de 2012, vendiera un total de tres millones copies nesti formatu n'Estaos Xuníos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://music.yahoo.com/blogs/chart-watch/week-ending-july-15-2012-songs-blow-one-213010349.html |títulu= Week Ending July 15, 2012. Songs: Blow Me (One More Hit)|editorial= Yahoo Music|apellíu= Grein|nome= Paul|fecha= 18 de xunetu de 2012|fechaaccesu= 19 de xunetu de 2012|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; «4 Minutes» foi'l décimu cantar más descargada n'Estaos Xuníos en 2008, según [[Nielsen SoundScan]].&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.nielsen.com/content/dam/nielsen/en_us/documents/pdf/Press%20Releases/2008/December/The%20Nielsen%20Company%20Issues%20Top%20Ten%20O.S.%20Lists%20for%202008.pdf|formatu= PDF|títulu= &quot;The Nielsen Company Issues Top Ten U.S. Lists for 2008&quot;|editorial= Nielsen SoundScan|fecha= 12 d'avientu de 2008|fechaaccesu= 14 de xineru de 2011|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; En [[Canadá]], el cantar debutó nel puestu 27 y algamó el primer llugar la selmana siguiente.&lt;ref name=&quot;allmusic&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.billboard.com/charts/canadian-hot-100?chartDate=2008-04-05&amp;order=gainer#/charts/canadian-hot-100?chartDate=2008-04-05&amp;order=gainer|títulu= &quot;Canadian Hot 100: Week Ending April 5, 2008&quot;|editorial= Billboard|fecha= 5 d'abril de 2008|idioma= inglés|fechaaccesu= 14 de xineru de 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;canadá&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.billboard.com/charts/canadian-hot-100?chartDate=2008-04-12#/charts/canadian-hot-100?chartDate=2008-04-12|títulu= &quot;Canadian Hot 100: Week Ending April 12, 2008|editorial= Billboard|fecha= 12 d'abril de 2008|fechaaccesu= 14 de xineru de 2011|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; En total, tuvo nueve selmanes non consecutives nel primer puestu de la llista.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.billboard.com/charts/canadian-hot-100?chartDate=2008-05-24#/charts/canadian-hot-100?chartDate=2008-05-24|títulu= &quot;Canadian Hot 100: Week Ending May 24, 2008&quot;|editorial= Billboard|fecha= 24 de mayu de 2008|fechaaccesu= 14 de xineru de 2011|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt;

«4 Minutes» foi inclusive un ésitu n'[[Australia]] y [[Nueva Zelanda]]. El cantar debutó nel tercer puestu nes [[Llistes musicales d'Australia|llistes australianes]] y xubió al númberu unu dos selmanes dempués, onde permaneció tres selmanes consecutives.&lt;ref name=&quot;aria&quot;&gt;{{cita web |url=http://australian-charts.com/weekchart.asp?cat=s&amp;year=2008&amp;date=20080420|títulu= Australian Singles Chart|editorial= Hung Medien|fechaaccesu= 14 de xineru de 2011|idioma= inglés|fecha= 14 d'abril de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://australian-charts.com/weekchart.asp?cat=s&amp;year=2008&amp;date=20080504|títulu= Australian Singles Chart|editorial= Hung Medien|fecha= 28 d'abril de 2008|fechaaccesu= 14 de xineru de 2011|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; Nesti país, recibió un discu de platín dau pola [[Australian Recording Industry Association]] por vender 70&amp;nbsp;000 copies.&lt;ref name=&quot;ARIAplatino&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupageshttpwww.aria.com.aupagesARIACharts-Accreditations-2008Singles.htm|títulu= &quot;ARIA Charts – Accreditations – 2008 Singles&quot;|editorial= ARIA|fecha= 31 d'avientu de 2008|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; En [[Nueva Zelanda]], «4 Minutes» debutó nel puestu 14 nes [[RIANZ|llistes]] d'esi país y xubió al tercer puestu.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://charts.org.nz/weekchart.asp?cat=s&amp;añu=2008&amp;date=20080331|títulu=New Zealand Top 40|fecha=31 de marzu de 2008|editorial=[[Recording Industry Association of New Zealand]]. Hung Medien|fechaaccesu=14 de xineru de 2011|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rianz&quot;&gt;{{cita web|url=http://charts.org.nz/weekchart.asp?cat=s&amp;añu=2008&amp;date=20080428|títulu=New Zealand Top 40|fecha=28 d'abril de 2008|editorial=Recording Industry Association of New Zealand. Hung Medien|fechaaccesu=14 de xineru de 2008|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Llogró un discu d'oru dau pola [[Recording Industry Association of New Zealand]] pola venta de 7500 copies.&lt;ref name=&quot;rianzcerti&quot;&gt;{{cita web|url=http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=1492|títulu=Chart#1622 – New Zealand Weekly Top 40|fecha=23 de xunu de 2008|obra=Recording Industry Association of New Zealand|fechaaccesu=14 de xineru de 2011|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200725185156/https://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=1492|fechaarchivu=2020-07-25}}&lt;/ref&gt;

«4 Minutes» debutó na ''[[UK Singles Chart]]'' nel séptimu puestu, basándose namái nes ventes de copies en formatu dixital. El cantar convertir nel 16ᵘ senciellu n'ingresar a un ''Top 10'' nel [[Reinu Xuníu]].&lt;ref name=&quot;Ref_2008y&quot;&gt;{{cita web |títulu=UK Singles Chart: Archive Date March 29, 2008|url=http://www.theofficialcharts.com/archive-chart/_/1/2008-03-29/|editorial=UK Singles Chart |fecha=29 de marzu de 2008 |fechaaccesu=14 de xineru de 2011|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref_&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.theofficialcharts.com/artist/_/Madonna/|títulu=Madonna Artist Chart History|editorial=The Official Charts Company|fechaaccesu=14 de xineru de 2011|idioma=inglés|urlarchivu=https://www.webcitation.org/6GDwp2PLM?url=http://www.officialcharts.com/artist/_/MADONNA/|fechaarchivu=28 d'abril de 2013}}&lt;/ref&gt; Xubió al primer puestu de la llista'l 20 d'abril de 2008, volviéndose'l decimotercer senciellu de Madonna en llegar al primer puestu nel Reinu Xuníu.&lt;ref name=&quot;Reporter2008&quot;&gt;{{cita publicación |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7357633.stm|títulu=Madonna claims UK singles crown |apellíu=Reporter|nome=Daily|fecha=20 d'abril de 2008|editorial=[[BBC]] ([[BBC Online]])|fechaaccesu=14 de xineru de 2011}}&lt;/ref&gt; Convertir na artista femenina con mayor cantidá de senciellos númberu unu na historia de les llistes britániques. [[Kylie Minogue]] figura de segundes, con siete senciellos d'estes carauterístiques.&lt;ref name=&quot;uk&quot;&gt;{{cita publicación|url=http://www.topnews.in/light/madonna%E2%80%99s-%E2%80%984-minutes%E2%80%99-tops-uk-singles-chart-29920|títulu=Madonna's '4 Minutes' tops UK singles chart|apellíu=Pahwa|nome=Kiran|fecha=21 d'abril de 2008|obra=The Official Charts Company|editorial=TopNews.in|fechaaccesu=14 de xineru de 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120120005230/http://www.topnews.in/light/madonna%E2%80%99s-%E2%80%984-minutes%E2%80%99-tops-uk-singles-chart-29920|archivedate=2012-01-20}}&lt;/ref&gt; Según [[Official Charts Company]], el cantar vendió en total 597&amp;nbsp;000 copies ellí p'agostu de 2018.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.officialcharts.com/chart-news/madonnas-top-20-biggest-songs-on-the-official-chart__23721/|títulu=Madonna's Top 20 biggest songs on the Official Chart|fechaaccesu=9 d'ochobre de 2018|apellíu=Myers|nome=Justin|fecha=25 d'agostu de 2018|editorial=Official Charts Company|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; «4 Minutes» tuvo nel primer llugar de la llista de ''Billboard'' ''[[European Hot 100 Singles]]'' mientres cuatro selmanes.&lt;ref name=&quot;euru&quot;&gt;{{cita publicación |fecha= 31 de mayu de 2008|títulu=Eurochart Hot 100 Singles|publicación=Billboard|editorial=Nielsen Business Media, Inc|allugamientu=New York|volume=120|númberu=22 |páxina=60|issn=0006-2510|url=https://books.google.com/?id=2hIEAAAAMBAJ&amp;dq=madonna+4+Minutes&amp;q=madonna+4+Minutes|fechaaccesu=14 de xineru de 2011|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; En total, el cantar algamó'l primer puestu en ventiún países a nivel internacional.&lt;ref name=&quot;Bull2008&quot;&gt;{{cita publicación|url=http://www.news.com.au/entertainment/music/madonnas-sweet-success-continues/story-y6frfn09-1111116313301|títulu=Madonna's sweet success continues|apellíu=Bull|nome=Sarah|fecha=12 de mayu de 2008|fechaaccesu=14 de xineru de 2011|obra=[[News Limited]]|editorial=[[News Corporation]]|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Bill Lamb, d'About.com, asitió a la tema nel tercer puestu en ''Top 40/Pop'' de la cantante.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://top40.about.com/od/madonna/tp/madonnatop10.htm|títulu=Madonna's 38 Top 10 Pop Songs|fechaaccesu=15 de xunetu de 2012|apellíu=Lamb|nome=Bill|obra=About.com|idioma=inglés|páxina=4|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110629203729/http://top40.about.com/od/madonna/tp/madonnatop10.htm|fechaarchivu=2011-06-29}}&lt;/ref&gt;

== Videu promocional ==
[[Ficheru:4 minutes karenka.jpg|left|thumb|Madonna mientres la so xira [[Sticky &amp; Sweet Tour]]. Nes pantalles de fondu puede vese a Timberlake, quien tamién participó nel videu musical del cantar.]]

El dúu [[Francia|francés]] [[Jonas &amp; François]] dirixó'l [[videu musical|videu]],&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.mtv.com/news/articles/1580723/madonna-sings-happy-birthday-justin-timberlake.jhtml|títulu= &quot;Madonna Sings 'Happy Birthday' To Justin Timberlake&quot;|editorial= MTV News|fecha= 31 de xineru de 200.|autor= MTV News Staff|idioma= inglés|fechaaccesu= 14 de xineru de 2011|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20121023215634/http://www.mtv.com/news/articles/1580723/madonna-sings-happy-birthday-justin-timberlake.jhtml|fechaarchivu= 2012-10-23}}&lt;/ref&gt; ente que Jamie King —quien trabayara con Madonna nes sos xires [[Confessions Tour]], [[Re-Invention World Tour]] y [[Drowned World Tour]] y en 2006 dirixó'l videu pal so senciellu «[[Sorry (cantar de Madonna)|Sorry]]»— realizó la [[coreografía]]-.&lt;ref name=&quot;rs&quot;/&gt; El dúu de [[B-boy|baillarinos]] de ''[[hip hop]]'' [[Xapón|xaponés]] [[Hamutsun Serve]] tamién fixo una apaición ende.&lt;ref name=&quot;rs&quot;/&gt; Antes del so llanzamientu, la revista ''Rolling Stone'' afirmó que nel videu, Madonna y Timberlake faen de superhéroes, superando torgues físiques.&lt;ref name=&quot;rs&quot;/&gt; Nél, ella usó un [[corsé]] color crema y llució botes negres y el pelo suelto y ondulao; ente que Timberlake usó básicamente [[pantalón vaqueru|pantalones vaqueros]] y una bufanda alredor del so pescuezu.&lt;ref name=&quot;mtv&quot;/&gt; Tocantes a la idea detrás del videu, Madonna dixo que «foi [[álbum conceptual|conceptual]]». Esplicó que'l videu se filmó como si fuera un desfile: «Ye un movimientu, queremos traer a tol mundu con nós».&lt;ref name=&quot;interview&quot;/&gt; Sobre la idea de la pantalla que taramia tou, afirmó que:

{{cita|«Nengunu de nós [entendió'l conceutu de la pantalla negra]. Ye que solo, tu sabes, ye bien conceptual. Básicamente, dimos el cantar a dos direutores franceses [Jonas &amp; François] y propunxeron l'únicu conceutu que xulgué interesante, con esi gráficu amorfu negru comiéndose amodo'l mundu. A cencielles gustóme esa idea».&lt;ref name=&quot;collaboración&quot;/&gt;}}

El videu utilizó un [[Focu (óptica)|focu nidiu]], [[Llume en cine lluz delicada]] y aerografía sobre la imaxe de Madonna.&lt;ref name=&quot;Trombetta&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-556931/Madonna-touched-airbrush-videu-striptease.html|títulu= &quot;Madonna touched up by the airbrush for her videu striptease&quot;|apellíu= Trombetta|nome= Natalie|editorial= Daily Mail Online|fecha= 4 d'abril de 2008|idioma= inglés|fechaaccesu= 14 de xineru de 2011|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110408114557/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-556931/Madonna-touched-airbrush-videu-striptease.html|fechaarchivu= 8 d'abril de 2011}}&lt;/ref&gt; Empieza con Timbaland cantando'l primer versu, de llombu a un [[cronómetru]] xigante nuna pantalla que fai una cuenta regresiva empezando en cuatro minutos. Mentanto, una pantalla negra con figures xeométrequiers apaez dende tres y empieza a encloyar tolos dispositivos musicales presentes. Madonna y Timberlake ingresen a una casa, pero abandonar al ver a la pantalla negra ellí, quien empieza a taramiar a los habitantes de la casa, amosando l'interior del so cuerpu. Depués d'unos [[planu cinematográficu|planos]] de Madonna y Timberlake saltando sobre una serie d'autos xunto al dúu Hamutsun Serve, lleguen finalmente a un supermercáu. La pantalla siguir, mientres inxer les góndoles y la xente que s'atopa ellí.&lt;ref name=&quot;mtv&quot;/&gt; Mientres empieza'l segundu [[estribillu]], lleguen al escenariu nel que Timbaland taba cantando. Depués d'una coreografía, los cantantes retírense a midida que una paré se descorre, mientres el contador llega a cero.&lt;ref name=&quot;Trombetta&quot;/&gt; L'últimu soníu del movimientu de les manes del reló ye claramente oyible, Madonna y Timberlake baillen nun escenariu más ampliu al empar que la pantalla negra averar poles bandes. El videu acaba con ellos engarraos y la pantalla taramiándolos. Nos dos últimos planos, pueden vese les [[costiella|costielles]] y [[corada|coraes]] de Timberlake y les mexelles de Madonna.&lt;ref name=&quot;Trombetta&quot;/&gt; En cuanto al videu, Madonna dixo que foi como «les gomitas Goody», refiriéndose a la temática del álbum, rellacionada coles llambionaes.&lt;ref name=&quot;mtv&quot;/&gt; El ''[[New York Times]]'' llamó'l videu «palpitante» y comparar colos de «[[Thriller (cantar)|Thriller]]», «In the Air Tonight» y «Shadows of the Night».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://themedium.blogs.nytimes.com/2008/04/17/madonna-cleans-house/?scp=4&amp;sq=madonna%204%20minutes&amp;st=cse|títulu= Madonna Cleans House|editorial= New York Times|fecha= 17 d'abril de 2008|apellíu= Heffernan|nome= Virginia|fechaaccesu= 14 de xineru de 2011|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; Sicasí, comentaron que nel videu nun s'amuesa una Madonna tan innovadora, si comparar colos sos videos de la década de 1980.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.nytimes.com/2008/07/17/fashion/17MADONNA.html?_r=1&amp;scp=9&amp;sq=madonna%204%20minutes&amp;st=cse|títulu= Who's That Girl?|editorial= The New York Times|apellíu= Wilson|nome= Eric|fecha= 17 de xunu de 2008|idioma= inglés|fechaaccesu= 14 de xineru de 2011}}&lt;/ref&gt; La cantante [[Miley Cyrus]] creó la so propia versión del mesmu y xubir a la so canal de [[YouTube]]. Madonna respondió-y y comentó: «Tola xente que ta faciendo videos del mio nuevu senciellu, &quot;4 Minutes&quot;, sigan asina, bon trabayu». Amosó llimpiar l'escenariu del videu nel so siguiente senciellu «[[Give it 2 Me]]».&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.mtv.com/news/articles/1585860/20080418/cyrus__miley.jhtml|títulu= &quot;Miley Cyrus' '4 Minutes' Viral Videu Gets A Reply From Madonna&quot;|apellíu= Gunlao|nome= Nicole|fecha= 18 d'abril de 2008|editorial= MTV|idioma= inglés|fechaaccesu= 14 de xineru de 2011|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090328104744/http://www.mtv.com/news/articles/1585860/20080418/cyrus__miley.jhtml|fechaarchivu= 2009-03-28}}&lt;/ref&gt; «4 Minutes» recibió una nominación nos [[premios MTV]] de 2008 na categoría de meyor coreografía nun videu, pero perdió ante'l senciellu de [[Pussycat Dolls]] «[[When I Grow Up (cantar de The Pussycat Dolls)|When I Grow Up]]».&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.mtv.com/ontv/vma/2008/|títulu= &quot;MTV Video Music Awards 2008 – Highlights, Winners, Performers&quot;|editorial= MTV|añu= 2008|idioma= inglés|fechaaccesu= 14 de xineru de 2011|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080910043725/http://www.mtv.com/ontv/vma/2008/|fechaarchivu= 2008-09-10}}&lt;/ref&gt;

== Presentaciones en direuto y otres versiones ==
{{VT|Álbumes tributo a Madonna}}
[[Ficheru:S&amp;s4min.jpg|thumb|right|upright|Madonna interpretando'l cantar con un traxe futurista.]]

El cantar interpretar mientres la xira promocional de ''Hard Candy''. Nesi momentu, yera'l tercer cantar que se tocaba. Nella, la cantante usaba un traxe negru y brillante, pantalones d'[[Adidas]] y botes con tacu altu y gordones.&lt;ref name=&quot;candy shop&quot;&gt;{{cita web|url= http://www.boston.com/ae/music/blog/2008/04/madonna_opens_o.html|títulu= &quot;Madonna Opens Up &quot;Candy&quot; Shop&quot;|apellíu= Rodman|nome= Sarah|fecha= 30 d'abril de 2008|editorial= Boston Globe|idioma= inglés|fechaaccesu= 14 de xineru de 2011}}&lt;/ref&gt; Timberlake presentar xunto a Madonna, nel [[Roseland Ballroom]] en [[Nueva York]] pa interpretala.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2008/05/01/gonna-make-you-sweat-madonna-at-the-roseland-ballroom/|títulu= &quot;Gonna Make You Sweat – Madonna at the Roseland Ballroom&quot;|apellíu= Hawgood|nome= Alex|fecha= 5 de xineru de 2008|editorial= The New York Times|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; Cuando Timbaland apaeció nos cuatro pantalles, el cantar empezaba. Estes empezaron a esmucise sobre l'escenariu, pa dexar a Timberlake tres d'una y a Madonna, de la otra, quien interpretaron el cantar realizando una danza similar a la del videu.&lt;ref name=&quot;candy shop&quot;/&gt; Cuando'l cantar remató, la cantante emburriar contra una paré.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-563171/Put-Justin-Madonna-youre-old-mother.html|títulu= Put Justin down Madonna, you're old enough to be his mother|editorial= Daily Mail|apellíu= Trombetta|nome= Natalie|fecha= 2 de mayu de 2008|idioma= inglés|fechaaccesu= 14 de xineru de 2011}}&lt;/ref&gt; Na xira [[Sticky &amp; Sweet Tour]], «4 Minutes» marcaba l'apertura del segmentu de «''[[rave]]'' futurista con influyencia xaponesa».&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.wwd.com/eyescoop/madonnas-costumes-for-her-sticky-and-sweet-tour-1703286/|títulu= Madonna's Costumes for Her Sticky and Sweet Tour|editorial= Women's Wear Daily|fecha= 8 de mayu de 2008|apellíu= Bernstein|nome= Jacob|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; Mientres esti segmentu, Madonna usaba un traxe robótico y futurista diseñáu por [[Heatherette]]. Soler combinar con plaques metáliques nos sos costazos y usaba el pelo llargu y enrulado.&lt;ref name=&quot;Pareles&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mtvref&quot;&gt;{{cita publicación|url=http://newsroom.mtv.com/2008/06/06/madonnas-gonna-dress-herself-up-in-heatherette-for-sticky-sweet-tour/|títulu=Madonna's Gonna Dress Herself Up In Heatherette|apellíu=Harris|nome=Chris|fecha=6 de xunu de 2008|obra=MTV|editorial=MTV Networks|fechaaccesu=14 de xineru de 2011|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090115074525/http://newsroom.mtv.com/2008/06/06/madonnas-gonna-dress-herself-up-in-heatherette-for-sticky-sweet-tour/|fechaarchivu=15 de xineru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090115074525/http://newsroom.mtv.com/2008/06/06/madonnas-gonna-dress-herself-up-in-heatherette-for-sticky-sweet-tour/|archivedate=2009-01-15}}&lt;/ref&gt; Madonna y los sos baillarinos apaecíen dende los telones de fondu, según Timberlake y Timbaland, pa cantar los sos partes. Sobrevieno dempués un dúu ente dambos, con Timberlake cantando y baillando dende les pantalles. Sicasí, presentar en persona nel so recital del [[Dodger Stadium]] en [[Los Angeles]] el 6 de payares de 2008. Ende, [[Britney Spears]] cantó con Madonna «[[Human Nature (cantar de Madonna)|Human Nature]]».&lt;ref&gt;{{cita publicación|url=http://www.people.com/people/article/0,,20238763,00.html|títulu=Britney and Justin's Mini Reunion at Madonna Concert|apellíu=Reporter|nome=Staff|fecha=11 de xunetu de 2008|obra=People|editorial=Time Inc.|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|idioma=inglés|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090602175325/http://www.people.com/people/article/0,,20238763,00.html|archivedate=2009-06-02}}&lt;/ref&gt; Interpretóse «4 Minutes» ellí con traxes similares a los de la xira promocional.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1598804/20081107/madonna.jhtml|títulu=Britney Spears And Justin Timberlake Appear Onstage With Madonna|apellíu=Kaufman|nome=Gil|fecha=7 de payares de 2008|obra=MTV|editorial=MTV Networks|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091028144945/http://www.mtv.com/news/articles/1598804/20081107/madonna.jhtml|fechaarchivu=2009-10-28}}&lt;/ref&gt; Timbaland interpretó en persona'l cantar mientres el recital nel [[Dolphin Stadium]] en [[Miami]]. El cantar incluyíase dientro del popurrí de cantares y videos ente los cualos incluyíense «The Sweet Machine», la remezcla de «[[Rain (cantar de Madonna)|Rain]]» y «[[Give it 2 Me|Get Stupid]]».&lt;ref name=&quot;stickyandswwet&quot;&gt;''[[Sticky &amp; Sweet Tour (álbum)|Sticky &amp; Sweet Tour]]'' (2010). [[Warner Bros. Records]], [[Live Nation Entertainment]] y [[Semtex Girls]].&lt;/ref&gt; Esti postreru ye un videu que retrata xente con bones y males intenciones, nel que se yuxtapone a [[John McCain]] con [[Adolf Hitler|Hitler]] y [[Barack Obama]] con [[Mahatma Gandhi]].&lt;ref name=&quot;Pareles&quot;/&gt; Amás, usar mientres la interpretación de cantares como «Candy Shop», «[[Vogue (cantar)|Vogue]]» y «[[Hung Up]]».&lt;ref name=&quot;stickyandswwet&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación|url=http://www.rollingstone.com/music/news/14844/85808|títulu=Madonna's Sticky &amp; Sweet Tour Rolls Into New York With Reworked Hits, Virtual Britney|apellíu=Ganz|nome=Caryn|fecha=7 d'ochobre de 2008|obra=Rolling Stone|editorial=Jann Wenner|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|idioma=inglés|archiveurl=https://archive.today/20140722220622/http://www.rollingstone.com/music/news/madonnas-sticky-sweet-tour-rolls-into-new-york-with-reworked-hits-virtual-britney-20081007|archivedate=2014-07-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.usatoday.com/life/music/2008-10-05-3494094949_x.htm|títulu=Madonna gives fans a treat with &quot;Sticky &amp; Sweet&quot;|apellíu=Mumbi Moody|nome=Nekesa|fecha=5 d'ochobre de 2008|idioma= inglés|obra=[[USA Today]]|fechaaccesu=15 de xineru de 2011}}&lt;/ref&gt; «4 Minutes» apaeció nuna introducción de «[[Turn Up the Radio]]» —del so álbum ''[[MDNA]]'' (2012)— na so xira [[The MDNA Tour]] del mesmu añu; con «[[Holiday (cantar de Madonna)|Holiday]]», «[[Into the Groove]]», «[[Lucky Star]]», ente otres.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Lahoz |nome=Nemesio |fecha=7 d'agostu de 2012|títulu=Madonna y los secretos del so show| revista=[[Cares (revista)|Cares]] #1596 |páxina=175 |ubicación=Arxentina |issn= |url= |fechaaccesu=14 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt;

«4 Minutes» foi amás un de los cantares que figuraron na serie ''[[Glee (serie de televisión)|Glee]]'' mientres l'episodiu del 20 d'abril de 2010 llamáu «[[The Power of Madonna]]». El personaxe interpretáu por [[Chris Colfer]], Kurt Hummel, cantó les partes de l'americana, ente que Mercedes Jones ([[Amber Riley]]) interpretó les de Timberlake. El cantar interpretar mientres la rutina d'exercicios de les porristas, acompañaes pela banda escolar.&lt;ref&gt;{{cita publicación|url=http://www.mtv.com/news/articles/1637471/20100420/story.jhtml|títulu='Glee' Recap: Madonna Invades William McKinley High|apellíu=Bentley|nome=Jean|fecha=21 d'abril de 2010|obra=MTV|editorial=MTV Networks|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|idioma=inglés|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100424213703/http://www.mtv.com/news/articles/1637471/20100420/story.jhtml|archivedate=2010-04-24}}&lt;/ref&gt; Amás, figuró nos creitos de la película de 2008 ''[[Get Smart (película)|Get Smart]]''.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://movies.yahoo.com/movie/1809824006/cast|títulu= Get Smart (2008) Cast and Credits|editorial= Yahoo Movies|idioma= inglés|fechaaccesu= 24 de xineru de 2011|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20111101084705/http://movies.yahoo.com/movie/1809824006/cast|fechaarchivu= 1 de payares de 2011}}&lt;/ref&gt;

== Llista de cantares ==
{{Columnes}}
* '''Primer CD (Reinu Xuníu)'''&lt;ref&gt;(2008)Notes del llanzamientu de «4 Minutes» de Madonna (Primer CD - Reinu Xuníu ). Warner Music Group (W 803).&lt;/ref&gt;
# «4 Minutes» (versión del álbum) – 4:04
# «4 Minutes» (remezcla de [[Bob Sinclar]]) – 5:39

* '''Segundu CD (Reinu Xuníu y Australia) '''&lt;ref&gt;(2008) Notes de llanzamientu de «4 Minutes» de Madonna (Segundu CD - Reinu Xuníu). Warner Music Group (430436).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;(2008) Notes de llanzamientu de «4 Minutes» de Madonna (Australia). Warner Music Group (9362-49868-2).&lt;/ref&gt;
# «4 Minutes» (versión del álbum) – 4:04
# «4 Minutes» (remezcla de Bob Sinclar) – 5:39
# «4 Minutes» (remezcla de [[Junkie XL]]) – 6:16

* '''Senciellu de 12&quot; llanzáu nel Reinu Xuníu'''&lt;ref&gt;Notes del llanzamientu de «4 Minutes» de Madonna (Senciellu de 12&quot; llanzáu nel Reinu Xuníu). Warner Music Group (W803T). 2008.&lt;/ref&gt;
# «4 Minutes» (edición de radio) – 3:10
# «4 Minutes» (remezcla de Bob Sinclar) – 4:57
# «4 Minutes» (edición de la remezcla de Junkie XL) – 4:39
# «4 Minutes» (edición «Tracy Young House Radio») – 3:33

* '''[[Maxi senciellu]] (formatu dixital) llanzáu n'Estaos Xuníos'''&lt;ref&gt;(2008)Notes de llanzamientu de «4 Minutes» de Madonna (Maxi senciellu llanzáu n'Estaos Xuníos). Warner Music Group (PRO-CDR-510460).&lt;/ref&gt;
# «4 Minutes» (edición de radio) – 3:11
# «4 Minutes» (edición de [[Peter Rauhofer]] «Peter Saves Paris») – 4;49
# «4 Minutes» (edición de la remezcla de Bob Sinclar) – 3:23
# «4 Minutes» (edición de Junkie XL «Dirty Dub») – 4:05

{{Nueva columna}}
* '''Maxi senciellu (CD) llanzáu n'Europa y Estaos Xuníos'''&lt;ref&gt;(2008) Notes de llanzamientu de «4 Minutes» de Madonna (maxi senciellu européu - CD). Warner Music Group (WB 463036).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;(2008) Notes de llanzamientu de «4 Minutes» de Madonna (maxi cenciellu européu y d'Estaos Xuníos en formatu CD). Warner Music Group (PRO-CDR-446652).&lt;/ref&gt;
# «4 Minutes» (remezcla de Bob Sinclar) – 5:39
# «4 Minutes» (remezcla de Junkie XL) – 6:16
# «4 Minutes» (remezcla «Tracy Young House») – 7:55
# «4 Minutes» (remezcla de Peter Saves Paris) – 8:52
# «4 Minutes» (remezcla «Rebirth») – 7:57
# «4 Minutes» (edición Junkie XL «Dirty Dub») – 4:52

* '''Senciellu en formatu 2× 12&quot; llanzáu n'Estaos Xuníos'''&lt;ref&gt;(2008) Notes de llanzamientu de «4 Minutes» de Madonna (cenciellu d'Estaos Xuníos en formatu 2 por 12 pulgaes). Warner Music Group (463228-0).&lt;/ref&gt;
# «4 Minutes» (remezcla de Bob Sinclar) – 5:39
# «4 Minutes» (remezcla de Peter Saves Paris) – 8:52
# «4 Minutes» (remezcla Tracy Young House) – 7:55
# «4 Minutes» (edición Junkie XL «Dirty Dub») – 4:52
# «4 Minutes» (versión del álbum) – 4:05
# «4 Minutes» (remezcla &quot;Rebirth&quot;) – 7:57
# «4 Minutes» (remezcla de Junkie XL) – 6:16
{{Final columnes}}

== Creitos ==
* [[Madonna]]: [[Composición musical|composición]], [[Voz (música)|voz]], [[harmonía|harmoníes]] vocales, [[producción musical|producción]]&lt;ref&gt;(2008) Notes de ''Hard Candy'' de Madonna [folletu]. Warner Bros. Records (9362-49884-9).&lt;/ref&gt;
* [[Justin Timberlake]]: composición, voz, producción
* [[Timbaland]]: composición, voz, producción, tambores de [[bhangra]]
* [[Danja]]: composición, producción, [[tecláu electrónicu|tecláu]]
* Demacio «Demo» Castellon: programación
* Ron Taylor: edición [[Pro Tools|dixital]] 
* DJ Demo: [[Scratch (música)|''scratch'']]

== Allugamientu en llistes ==
{{Columnes}}

=== Selmanales ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!align=&quot;left&quot;|País
!align=&quot;left&quot;|Llista
!align=&quot;left&quot;|Meyor&lt;br/&gt;posición
|-
!{{Bandera2|Australia}}
|[[Llistes musicales d'Australia|Australia]]&lt;ref name=&quot;aria&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|-
!{{Bandera2|Austria}}
|[[Ö3 Austria Top 40|Austria]]&lt;ref name=&quot;ultratop&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.ultratop.be/en/showitem.asp?interpret=Madonna+%26+Justin&amp;titel=4+Minutes&amp;cat=s|títulu=Madonna – 4 Minutes ft. Justin Timberlake (Song)|editorial=[[Ultratop 50]]. Hung Medien|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|2
|-
!{{Bandera2|Bélxica}}
|[[Ultratop 50|Bélxica]] ([[Rexón Flamenca|Flandes]])&lt;ref name=&quot;ultratop&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|-
!{{Bandera2|Bélxica}}
|[[Ultratop 40|Bélxica]] ([[Rexón Valona|Valonia]])&lt;ref name=&quot;ultratop&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|-
!{{Bandera2|Canadá}}
|[[Canadian Hot 100|Canadá]]&lt;ref name=&quot;canadá&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|-
!{{Bandera2|Dinamarca}}
|[[Tracklisten|Dinamarca]]&lt;ref name=&quot;ultratop&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|-
!{{Bandera2|Países Baxos}}
|[[MegaCharts|Países Baxos]]&lt;ref name=&quot;ultratop&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|-
!{{Bandera2|Europa}}
|''[[European Hot 100 Singles]]''&lt;ref name=&quot;euru&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|-
!{{Bandera2|Finlandia}}
|Finlandia&lt;ref name=&quot;ultratop&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|-
!{{Bandera2|Francia}}
|[[Syndicat National de l'Édition Phonographique|Francia]]&lt;ref name=&quot;ultratop&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|2
|-
!{{Bandera2|Alemaña}}
|[[Media Control Charts|Alemaña]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/title/MADONNA/4+Minutes/single|títulu=Chartverfolgung &gt; Madonna &gt; 4 Minutes|editorial=[[Media Control Charts]]|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091129124258/http://musicline.de/de/chartverfolgung_summary/title/MADONNA/4+Minutes/single|fechaarchivu=2009-11-29}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|-
!{{Bandera2|Hungría}}
|[[Mahasz|Hungría]]&lt;ref name=&quot;Ref_2008f&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.mahasz.hu/?menu=slagerlistak&amp;menu2=archivum&amp;llista=radios&amp;ev=2008&amp;het=38&amp;submit_=Keres%Y9s|títulu=Rádiós Top 40 játszási llista|fecha=15 de setiembre de 2008|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|editorial=[[Mahasz]]. Magyar Hanglemezkiadók Szövetsége|idioma= húngaru}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|-
!{{Bandera2|Irlanda}}
|[[Irish Recorded Music Association|Irlanda]]&lt;ref name=&quot;Ref_2008g&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.irma.ie/charts_archive/week20_08.asp|títulu=Irish Singles Chart|fecha=1 de mayu de 2008|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|editorial=[[Irish Recorded Music Association]]|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120803062002/http://www.irma.ie/charts_archive/week20_08.asp|fechaarchivu=2012-08-03}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|-
!{{Bandera2|Italia}}
|[[Federation of the Italian Music Industry|Italia]]&lt;ref name=&quot;ultratop&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|-
!{{Bandera2|Xapón}}
|[[Japan Hot 100|Xapón]]&lt;ref name=&quot;bblink&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.billboard.com/#/song/madonna/4-minutes/11012151|títulu=Billboard – Madonna – 4 Minutes|obra=Billboard|editorial=Nielsen Business Media, Inc|fechaaccesu=15 de xineru de 2011}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|6
|-
!{{Bandera2|Nueva Zelanda}}
|[[Recording Industry Association of New Zealand|Nueva Zelanda]]&lt;ref name=&quot;rianz&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|3
|-
!{{Bandera2|Noruega}}
|[[VG-llista|Noruega]]&lt;ref name=&quot;ultratop&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|-
!{{Bandera2|España}}
|[[Productores de Música d'España|España]]&lt;ref name=&quot;ultratop&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|-
!{{Bandera2|Rusia}}
|[[Russian Airplay Chart|Rusia]]&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://tophit.ru/airplay_week.shtml?week_st=1211832000|títulu= Weekly Xeneral Airplay Top Hit 100|fechaaccesu= 4 de payares de 2012|fecha= 1 de xunu de 2008|editorial= TopHit.ru|idioma= rusu|urlarchivu=http://archive.today/Z44Qp|fechaarchivu=17 d'abril de 2013}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|5
|-
!{{Bandera2|Suecia}}
|[[Sverigetopplistan|Suecia]]&lt;ref name=&quot;ultratop&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|2
|-
!{{Bandera2|Suiza}}
|[[Swiss Music Charts|Suiza]]&lt;ref name=&quot;ultratop&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|-
!{{Bandera2|Reinu Xuníu}}
|[[UK Singles Chart|Reinu Xuníu]]&lt;ref name=&quot;uk&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|-
!{{Bandera2|Estaos Xuníos}}
|''[[Billboard Hot 100]]''&lt;ref name=&quot;allmusic&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|3
|-
!{{Bandera2|Estaos Xuníos}}
|''[[Billboard|Adult Pop Songs]]''&lt;ref name=&quot;allmusic&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|20
|-
!{{Bandera2|Estaos Xuníos}}
|''[[Dance/Club Play Songs]]''&lt;ref name=&quot;allmusic&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|-
!{{Bandera2|Estaos Xuníos}}
|''[[Latin Pop Songs]]''&lt;ref name=&quot;allmusic&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|27
|-
!{{Bandera2|Estaos Xuníos}}
|''[[Pop Songs|Mainstream Top 40]]''&lt;ref name=&quot;allmusic&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|5
|-
!{{Bandera2|Estaos Xuníos}}
|''[[Pop 100]]''&lt;ref name=&quot;allmusic&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|2
|-
|}

{{Nueva columna}}

=== Añales ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!scope=&quot;col&quot;|Llista (2008)
!scope=&quot;col&quot;|Posición
|-
|{{Bandera|Australia}} Australia&lt;ref name=&quot;Ref_r&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-end-of-year-charts-top-100-singles-2008.htm|títulu=ARIA Charts – End Of Year Charts – Top 100 Singles 2008|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|editorial=Australian Recording Industry Association|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|15
|-
|{{Bandera|Austria}} Austria&lt;ref name=&quot;Ref_s&quot;&gt;{{cita web |url=http://austriancharts.at/2008_single.asp|títulu=Jahreshitparade 2008|editorial=Austriancharts.at Hung Medien|idioma=neerlandés|fechaaccesu=15 de xineru de 2011}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|11
|-
|{{Bandera|Bélxica}} Bélxica (Flandes)&lt;ref name=&quot;Ref_t&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?añu=2008|títulu=2008 Belgian Flanders Year-end Singles|editorial=Ultratop 50. Hung Medien|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|idioma=neerlandés}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|3
|-
|{{Bandera|Bélxica}} Bélxica (Valonia)&lt;ref name=&quot;Ref_o&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.ultratop.be/fr/annual.asp?añu=2008|títulu=2008 Belgian Wallonia Year-end Singles|editorial=Ultratop 50. Hung Medien|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|idioma=neerlandés}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|13
|-
|{{Bandera|Canadá}} Canadá&lt;ref name=&quot;Ref_v&quot;&gt;{{cita web |url=http://pdf.mediabase.com/YearEnd08/YearEnd08Canada.pdf|títulu=2008 Year-End Canadian Singles|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|idioma= inglés|editorial=[[Nielsen Broadcast Data Systems]]|formatu=PDF}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|11
|-
|{{Bandera|Países Baxos}} Países Baxos&lt;ref name=&quot;Ref_w&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.top40web.nl/jaarlijsten/jr2008.html|títulu=Jaarlijsten 2008 singles|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|editorial=[[MegaCharts]]|formatu=PDF|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|11
|-
|{{Bandera|Xunión Europea}} ''European Hot 100 Singles''&lt;ref name=&quot;Ref_x&quot;&gt;{{cita web|url=http://login.vnuemedia.com/bbbiz/charts/yearendcharts/2008/chart_display.jsp?f=European+Hot+100+Singles&amp;g=Year-end+Singles|títulu=2008 Year-End European Singles|obra=Billboard|editorial=Nielsen Business Media, Inc|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|idioma=inglés|urlarchivu=https://archive.today/20141206083135/http://login.vnuemedia.com/bbbiz/charts/yearendcharts/2008/chart_display.jsp?f=European+Hot+100+Singles&amp;g=Year-end+Singles|fechaarchivu=2014-12-06}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|5
|-
|{{Bandera|Francia}} Francia&lt;ref name=&quot;Ref_y&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.disqueenfrance.com/fr/page-259376.xml?añu=2008&amp;type=8|títulu=Classement Téléchargments Singles – année 2008|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|editorial=Syndicat National de l'Édition Phonographique|idioma=francés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110808235753/http://www.disqueenfrance.com/fr/page-259376.xml?a%C3%B1o=2008&amp;type=8|fechaarchivu=8 d'agostu de 2011}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|13
|-
|{{Bandera|Hungría}} Hungría&lt;ref name=&quot;Ref_z&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.mahasz.hu/?menu=slagerlistak&amp;menu2=eves_osszesitett_listak&amp;id=radios&amp;ev=2008|títulu=Éves összesített listák – année 2008|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|editorial=Mahasz|idioma=húngaru}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|13
|-
|{{Bandera|Irlanda}} Irlanda&lt;ref name=&quot;Ref_aa&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.irma.ie/best2008.htm|títulu=Irish Charts &gt;&gt; Best of 2008|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|editorial=Irish Recorded Music Associationidioma= inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101123224953/http://irma.ie/best2008.htm|fechaarchivu=2010-11-23}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|11
|-
|{{Bandera|Nueva Zelanda}} Nueva Zelanda&lt;ref name=&quot;Ref_ab&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.rianz.org.nz/rianz/chart_annual.asp?chartYear=2008&amp;chartKind=S|títulu=Annual Top 50 Singles 2008|editorial=Recording Industry Association of New Zealand|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120117125212/http://www.rianz.org.nz/rianz/chart_annual.asp?chartYear=2008&amp;chartKind=S|fechaarchivu=17 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|31
|-
|{{Bandera|España}} España&lt;ref name=&quot;Ref_ac&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.promusicae.es/files/listasanuales/cantares/Top%2050%20CANTARES%20%20AÑAL%202008.pdf|títulu=Top 50 Cantares 2008|editorial=Productores de Música d'España|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|formatu=PDF|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110703120656/http://promusicae.es/files/listasanuales/cantares/Top%2050%20CANTARES%20%20AÑAL%202008.pdf|fechaarchivu=3 de xunetu de 2011}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|18
|-
|{{Bandera|Suecia}} Suecia&lt;ref name=&quot;Ref_ad&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.hitlistan.se/netdata/ghl002.mbr/llista?liid=43&amp;dfom=20080001&amp;newi=0&amp;height=420&amp;platform=Win32&amp;browser=MSIE&amp;navi=non&amp;subframe=Mainframe|títulu=Årslista Singlar – År 2008|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|editorial=[[Swedish Recording Industry Association]]|idioma=alemán|urlarchivu=https://www.webcitation.org/69uV0PEhR?url=http://www.hitlistan.se/netdata/ghl002.mbr/llista?liid=43|fechaarchivu=14 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|3
|-
|{{Bandera|Suiza}} Suiza&lt;ref name=&quot;Ref_ae&quot;&gt;{{cita web |url=http://swisscharts.com/year.asp?key=2008|títulu=Swiss Year-End Charts 2008|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|idioma=alemán|editorial=[[Swiss Music Charts]]}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|6
|-
|{{Bandera|Reinu Xuníu}} Reinu Xuníu (''UK Singles Chart'')&lt;ref name=&quot;Ref_af&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.ukchartsplus.co.uk/ChartsPlusYE2008.pdf|títulu=2008 UK Singles Chart|editorial=The Official Charts Company|obra=[[ChartsPlus]]|formatu=PDF|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110724023422/http://www.ukchartsplus.co.uk/ChartsPlusYE2008.pdf|fechaarchivu=24 de xunetu de 2011}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|9
|-
|{{Bandera|Estaos Xuníos}} Estaos Xuníos (''Billboard Hot 100'')&lt;ref name=&quot;Ref_ag&quot;&gt;{{cita web|url=http://login.vnuemedia.com/bbbiz/charts/yearendcharts/2008/chart_display.jsp?f=Hot+100+Songs&amp;g=Year-end+Singles|títulu=2008 Year-End ''Billboard'' Hot 100 Singles|obra=Billboard|editorial=Nielsen Business Media, Inc|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160122043243/http://login.vnuemedia.com/bbbiz/charts/yearendcharts/2008/chart_display.jsp?f=Hot+100+Songs&amp;g=Year-end+Singles|fechaarchivu=2016-01-22}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|23
|-
|{{Bandera|Estaos Xuníos}} Estaos Xuníos (''Mainstream Top 40'')&lt;ref name=&quot;Ref_ah&quot;&gt;{{cita web |url=http://login.vnuemedia.com/bbbiz/charts/yearendcharts/2008/chart_display.jsp?f=Hot+Mainstream+Top+40+Songs&amp;g=Year-end+Singles|títulu=2008 Year-End ''Billboard'' Mainstream Top 40 Singles|obra=Billboard|editorial=Nielsen Business Media, Inc|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160123141217/http://login.vnuemedia.com/bbbiz/charts/yearendcharts/2008/chart_display.jsp?f=Hot+Mainstream+Top+40+Songs&amp;g=Year-end+Singles|fechaarchivu=23 de xineru de 2016}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|38
|}

=== Decenales ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!scope=&quot;col&quot;|Llista (2000–09)
!scope=&quot;col&quot;|Posición
|-
|{{Bandera|Australia}} Australia&lt;ref name=&quot;Ref_ai&quot;&gt;{{cita web |url=http://aria.com.au/pages/documents/2000sDecadeChartssingles.pdf|títulu=ARIA Charts – Decade End – Top 100 Singles 2000s|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|editorial=Australian Recording Industry Association|formatu=PDF|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101205174113/http://aria.com.au/pages/documents/2000sDecadeChartssingles.pdf|fechaarchivu=5 d'avientu de 2010}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|77
|-
|}

{{Final columnes}}

== Certificaciones ==
{| {{tablaguapa}}
!País
![[Certificación de ventes discográfiques|Certificación]]
|-
|{{Bandera|Alemaña}} [[Bundesverband Musikindustrie|Alemaña]]
|Platino&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.musikindustrie.de/gold_platin_datenbank/?action=suche&amp;strTitel=4+Minutes&amp;strAwards=checked|títulu= Gold Platinum Datebank|idioma= alemán|editorial=Bundesverband Musikindustrie|fechaaccesu= 15 de xineru de 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Bandera|Australia}} [[Australian Recording Industry Association|Australia]]
|Platino&lt;ref name=&quot;ARIAplatino&quot;/&gt;
|-
|{{Bandera|Bélxica}} [[Federación Internacional de la Industria Fonográfico|Bélxica]]
|Oru&lt;ref name=&quot;Ref_l&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.ultratop.be/en/certifications.asp?añu=2008|títulu=Belgium gold and platinum singles – 2008|obra=Ultratop 50|editorial=Hung Medien|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Bandera|Brasil}} [[Associação Brasileira dos Produtores de Disco|Brasil]]
|Platino&lt;ref name=&quot;abpd1&quot;&gt;{{cita web |títulu=Certificaos — Madonna|url=http://www.abpd.org.br/certificados_interna.asp?sArtista=madonna|editorial=[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos]]|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|idioma=portugués|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110706161204/http://www.abpd.org.br/certificados_interna.asp?sArtista=Madonna|fechaarchivu=6 de xunetu de 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Bandera|Dinamarca}} [[Federación Internacional de la Industria Fonográfico|Dinamarca]]
|2× Platino&lt;ref name=&quot;Ref_m&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.ifpi.dk/index.php?pk_menu=261|títulu=Guld og platin 2008|editorial=[[International Federation of the Phonographic Industry]]|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Bandera|España}} [[Productores de Música d'España|España]]
|2× Platino&lt;ref name=&quot;Ref_q&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.promusicae.es/files/listasanuales/cantares/Top%2050%20CANTARES%20%20AÑAL%202008.pdf|títulu=Top 50 Cantares Añal 2008 Cantares|editorial=[[Productores de Música d'España]]|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110703120656/http://promusicae.es/files/listasanuales/cantares/Top%2050%20CANTARES%20%20AÑAL%202008.pdf|fechaarchivu=3 de xunetu de 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Recording Industry Association of America|Estaos Xuníos]]
|2× Platino&lt;ref name=&quot;RIAA&quot;/&gt;
|-
|{{Bandera|Finlandia}} [[Federación Internacional de la Industria Fonográfico|Finlandia]]
|Platino&lt;ref name=&quot;Ref_n&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.ifpi.fi/tilastot/kultalevyt/haku/?q=madonna&amp;national=0&amp;type=single |títulu=Kulta – ja platinalevyt – Madonna|editorial=International Federation of the Phonographic Industry |fechaaccesu=15 de xineru de 2011|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Bandera|Méxicu}} [[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas, A. C.|Méxicu]]
|2× Oru&lt;ref name=&quot;Ref_2008h&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.amprofon.com.mx/certificaciones.php?artista=MAdonna&amp;titulo=4+minutes&amp;discográfica=&amp;certificacion=toes&amp;anio=toos&amp;categoria=toes&amp;Submitted=Buscar&amp;item=menuCert&amp;contenido=buscar|títulu=Madonna Mexican certification|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|editorial=[[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas]]|fecha=30 de setiembre de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120121014409/http://www.amprofon.com.mx/certificaciones.php?artista=MAdonna&amp;titulo=4+minutes&amp;discográfica=&amp;certificacion=toes&amp;anio=toos&amp;categoria=toes&amp;Submitted=Buscar&amp;item=menuCert&amp;contenido=buscar|fechaarchivu=21 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Bandera|Noruega}} [[Federación Internacional de la Industria Fonográfico|Noruega]]
|3× Platino&lt;ref name=&quot;Ref_p&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.ifpi.no/sok/index_trofe.htm|títulu=IFPI Norsk platebransje – Trofeer – Madonna|editorial=International Federation of the Phonographic Industry|fechaaccesu=15 de xineru de 2011|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110510083043/http://www.ifpi.no/sok/index_trofe.htm|fechaarchivu=10 de mayu de 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Bandera|Nueva Zelanda}} [[Recording Industry Association of New Zealand|Nueva Zelanda]]
|Oru&lt;ref name=&quot;rianzcerti&quot;/&gt;
|-
|{{Bandera|UK}} [[British Phonographic Industry|Reinu Xuníu]]
|Oru&lt;ref&gt;{{cita web|autor=British Phonographic Industry|títulu=Certified Awards|url=http://www.bpi.co.uk/certified-awards.aspx|fechaaccesu=20 de setiembre de 2013|obra=BPI.co.uk|fecha=2013|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170710164143/http://www.bpi.co.uk/certified-awards.aspx|fechaarchivu=2017-07-10}} Asitiar la pallabra «Madonna» nel campu ''Keywords'' y facer clic en ''Search''.&lt;/ref&gt;
|-
|}

== Historial de llanzamientos ==
{|{{tablaguapa}}
!País
!Fecha !Formatu
|-

|rowspan=&quot;3&quot;|Australia&lt;ref name=&quot;Ref_2008i&quot;&gt;{{cita web |títulu=Madonna – 4 Minutes (feat. Justin Timberlake) – Single |url=http://phobos.apple.com/WebObjects/MZStore.woa/wa/viewAlbum?id=275958837&amp;s=143460&amp;v0=9990 |editorial=iTunes Store |fecha=17 d'abril de 2008 |fechaaccesu=15 de xineru de 2011 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110816210139/http://phobos.apple.com/WebObjects/MZStore.woa/wa/viewAlbum?id=275958837&amp;s=143460&amp;v0=9990 |fechaarchivu=16 d'agostu de 2011 }}&lt;/ref&gt;
|17 de marzu de 2008
|[[Descarga de música|Descarga dixital]]
|-
|8 d'abril de 2008&lt;ref name=&quot;Ref_2008j&quot;&gt;{{cita web |títulu=Madonna – 4 Minutes (feat. Justin Timberlake) – EP |editorial=iTunes Store |fecha=18 d'abril de 2008 |url=http://phobos.apple.com/WebObjects/MZStore.woa/wa/viewAlbum?id=278221592&amp;s=143460 |fechaaccesu=15 de xineru de 2011 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120127023706/http://phobos.apple.com/WebObjects/MZStore.woa/wa/viewAlbum?id=278221592&amp;s=143460 |fechaarchivu=27 de xineru de 2012 }}&lt;/ref&gt;
|Descarga dixital (remezclas)
|-
|19 d'abril de 2008
|CD
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|Reinu Xuníu&lt;ref name=&quot;Ref_2008k&quot;&gt;{{cita web |url=http://phobos.apple.com/WebObjects/MZStore.woa/wa/viewAlbum?id=275958837&amp;s=143444&amp;v0=9990 |títulu=4 Minutes (feat. Justin Timberlake) – Single |editorial=iTunes Store |fecha=17 de marzu de 2008 |fechaaccesu=4 d'abril de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120126234115/http://phobos.apple.com/WebObjects/MZStore.woa/wa/viewAlbum?id=275958837&amp;s=143444&amp;v0=9990 |fechaarchivu=26 de xineru de 2012 }}&lt;/ref&gt;
|17 de marzu de 2008
|Descarga dixital
|-
|21 d'abril de 2008
|CD 
|-
|2 de xunu de 2008
|12&quot; 
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|Estaos Xuníos&lt;ref name=&quot;Ref_aj&quot;&gt;{{cita web |títulu=4 Minutes |editorial=Discogs |url= http://www.discogs.com/Madonna-Featuring-Justin-Timberlake-Timbaland-4-Minutes/master/33938 |fechaaccesu=13 d'abril de 2011|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt;
|25 de marzu de 2008
|Descarga dixital
|-
|15 d'abril de 2008
|Descarga dixital (remezclas)
|-
|29 d'abril de 2008
|rowspan=&quot;3&quot;|CD 
|-
|Alemaña&lt;ref name=&quot;Ref_ak&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.amazon.de/4-Minutes-Madonna/dp/B0016IL8LK/ref=pd_bbs_sr_4?ie=UTF8&amp;s=music&amp;qid=1207700931&amp;sr=8-4 |títulu=4 Minutes Dutch release |editorial=Amazon.de |fechaaccesu=15 de xineru de 2011|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
|11 d'abril de 2008
|-
|Francia&lt;ref name=&quot;Ref_a el&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.amazon.fr/4-Minutes-Madonna/dp/B0016BUVP6/ref=sr_1_1?ie=UTF8&amp;s=music&amp;qid=1207701130&amp;sr=8-1 |títulu=4 Minutes French release|editorial=Amazon.fr |fechaaccesu=15 de xineru de 2011|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt;
|14 d'abril de 2008
|-
|}

== Ver tamién ==
* [[Discografía de Madonna]]
* [[Senciellos de Madonna]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.madonna.com/ Sitiu oficial de Madonna] (n'inglés)

{{Tradubot|4 Minutes}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Cantares de Madonna]]
[[Categoría:Senciellos de 2008]]
[[Categoría:Senciellos de Madonna]]
[[Categoría:Senciellos de Justin Timberlake]]
[[Categoría:Senciellos de Warner Bros]]
[[Categoría:Senciellos de pop]]
[[Categoría:Cantares producíos por Timbaland]]
[[Categoría:Cantares producíos por Danja]]
[[Categoría:Senciellos númberu unu n'Alemaña]]
[[Categoría:Senciellos númberu unu n'Australia]]
[[Categoría:Senciellos númberu unu en Bélxica]]
[[Categoría:Senciellos númberu unu en Dinamarca]]
[[Categoría:Senciellos númberu unu n'España]]
[[Categoría:Senciellos númberu unu en Finlandia]]
[[Categoría:Senciellos númberu unu n'Irlanda]]
[[Categoría:Senciellos númberu unu n'Italia]]
[[Categoría:Senciellos númberu unu en Noruega]]
[[Categoría:Senciellos númberu unu en Países Baxos]]
[[Categoría:Senciellos númberu unu en Reinu Xuníu]]
[[Categoría:Senciellos númberu unu en Suiza]]
[[Categoría:Senciellos certificaos de doble platín pola Recording Industry Association of America]]
[[Categoría:Senciellos certificaos de doble platín pola IFPI de Dinamarca]]
[[Categoría:Senciellos certificaos de platín pola Bundesverband Musikindustrie]]
[[Categoría:Senciellos certificaos de platín pola Australian Recording Industry Association]]
[[Categoría:Senciellos certificaos de platín por Productores de Música d'España]]
[[Categoría:Senciellos certificaos d'oru pola Recording Industry Association of New Zealand]]
[[Categoría:Cantares compuestos por Madonna]]</text>
      <sha1>8jkb26887q87epy6yszynaca3u0tfov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yoigo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174733</id>
    <revision>
      <id>4765775</id>
      <parentid>4697610</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T06:55:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6433" sha1="8w13tmfeuuiuimy1uekv7t70ct0drde" xml:space="preserve">{{Organización}}

'''Yoigo''' ye una marca comercial del operador de telecomunicaciones [[MásMóvil]], qu'empresta los servicios de [[Teléfonu|fixu]], [[Telefonía móvil|móvil]] ya Internet n'[[España]], propiedá del [[Grupu MásMóvil]].

La operadora Yoigo salió al mercáu'l [[1 d'avientu]] de [[2006]], como'l cuartu [[Telefonía móvil n'España|operador móvil n'España]].​ En [[2016]] foi vendíu pola escandinava [[TeliaSonera]] al [[Grupu MásMóvil]], convirtiendo a Yoigo, nel cuartu operador converxente a nivel nacional tres [[Movistar España|Movistar]], [[Orange España|Orange]] y [[Vodafone España|Vodafone]].

== Historia ==
=== Enantes de Yoigo: Xfera ===
Nun principiu esti operador diba llamase '''Xfera''',&lt;ref&gt;[http://marcaporhombro.com/marca-xfera-yoigo/ La marca de Xfera el operador móvil que no fue]&lt;/ref&gt; un nome que se caltién anguaño na so denominación xurídica. Nació en 2000 pa competir en concursu por una nueva llicencia UMTS n'España, qu'acabó ganando. Daquella, los sos principales aicionistes yeren la compañía francesa [[Vivendi]], la constructora española [[Actividades de Construcción y Servicio|ACS]] y l'operador de telefonía móvil escandinavu Sonera, tamién conocíu como [[TeliaSonera]]. Yoigo quería apostar asina pola teunoloxía 3G por aciu de tarifes más accesibles pa los usuarios, yá que la escasa competencia del momentu incidía nel altu costu de les tarifes esistentes per parte de les compañíes telefóniques..&lt;ref&gt;[http://www.recargaelmovil.com/yoigo-historia-de-una-operadora-serio-y eficaz_297.htm Yoigo. Historia de una Operadora Serio y Eficaz] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=eficaz_297.htm Yoigo. Historia de una Operadora Serio y Eficaz |2=http://www.recargaelmovil.com/yoigo-historia-de-una-operadora-serio-y |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Sicasí, por cuenta de múltiples problemes teunolóxicos y de mercáu, y en sintonía col retrasu xeneral sufiertu nel llanzamientu de la teunoloxía UMTS en toa Europa,&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://www.abc.es/hemeroteca/historico-05-06-2002/abc/Internet/la-telefonia-de-tercera-generacion-empieza-oficialmente-en-espa%C3%B1a_104556.html |títulu=Diario ABC, 4 de xunu de 2002 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190403104725/https://www.abc.es/hemeroteca/historico-05-06-2002/abc/Internet/la-telefonia-de-tercera-generacion-empieza-oficialmente-en-espa%C3%B1a_104556.html |fechaarchivu=2019-04-03 }}&lt;/ref&gt; la compañía permaneció ensin actividá comercia dellos años.

Tres cambeos nel aicionariáu,&lt;ref&gt;[http://cincodias.com/cincodias/2003/06/11/empresas/1055338786_850215.html Cinco Días, 6 de xunu de 2003]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://cincodias.com/cincodias/2003/06/30/empresas/1057139936_850215.html Cinco Días, 30 de xunu de 2003]&lt;/ref&gt; una ampliación de capital, l'amenaza de retirada de llicencia per parte del Gobiernu español si nun s'empecipiaba l'actividá pública,&lt;ref&gt;[http://www.cincodias.com/articulo/empresas/Gobierno/apremia/Xfera/ponga/fecha/UMTS/cdscdi/20050511cdscdiemp_16/Tes/ Cinco Días, 5 de mayu de 2005]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://economia.elpais.com/economia/2005/08/18/actualidad/1124350379_850215.html El País, 18 d'agostu de 2005]&lt;/ref&gt; y pa evitar la execución de los 467 millones d'euros depositaos en conceutu d'aval, en xunu de 2006 entamó la revitalización de Xfera, cuando [[TeliaSonera]] optó por facese col 76,56% de la empresa mercando la participación de dellos aicionistes.&lt;ref&gt;[http://www.grupoacs.com/index.php/es/c/saladeprensa/1/8 Nota de prensa d'ACS, 14 de xunu de 2006]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.elmundo.es/mundodinero/2006/06/15/economia/1150356538.html El Mundo, 15 de xunu de 2006]&lt;/ref&gt; Nun primer prealcuerdu alcordárase que [[TeliaSonera]] va quedase col 80% del capital de la compañía y ACS col 20% restante, y que'l restu d'aicionistes abandonaren la compañía, pero finalmente FCC y Abengoa caltenieron la presencia nel aicionariáu.

Cuando Xfera salió al mercáu, la estructura aicionarial de Yoigo yera la siguiente:&lt;ref&gt;[https://cincodias.elpais.com/cincodias/2016/06/20/empresas/1466407581_796881.html Zegona carga contra la ufierta de MásMóvil por Yoigo] cincodias.com&lt;/ref&gt;
* [[TeliaSonera]]: 76,56%
* [[Actividades de Construcción y Servicio|ACS]]: 17%
* [[Fomento de Construcciones y Contratas, S.A.|FCC]]: 3,44%
* [[Abengoa]] 3%.

=== Yoigo ===
[[Archivu:Tienda Yoigo 122015.JPG|thumb|Tienda de Yoigo]]
Una vez tomáu'l control de la compañía, [[TeliaSonera]] anunció que Xfera saldría al mercáu nel mesmu añu [[2006]]. N'ochobre d'esi añu anuncióse que'l nuevu nome de la compañía sería '''Yoigo''' y que les ventes van entamar n'avientu.&lt;ref&gt;[https://www.elmundo.es/navegante/2006/10/23/tecnologia/1161596391.html Diario El Mundo, 23 d'ochobre de 2006]&lt;/ref&gt; Nomóse Conseyeru Delegáu de Yoigo al suecu [[Erik Johan Andsjö]]. En setiembre de 2012 Johan Andsjö dexa Yoigo, incorporándose [[Eduardo Taulet]] como nuevu [[Direutor executivu|CEO]] quien nesi momentu cuntaba con tan solo 33 años d'edá. Eduardo Taulet foi direutor de [[Marketing]] y Ventes de la marca.&lt;ref&gt;[http://www.computerworld.es/tendencias/eduardo-taulet-nuevu-ceo-de-yoigo Eduardo Taulet, nuevu CEO de Yoigo] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Eduardo Taulet, nuevu CEO de Yoigo |2=http://www.computerworld.es/tendencias/eduardo-taulet-nuevu-ceo-de-yoigo |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; A partir de los finales de [[2016]], entamó a ufiertar servicios de Fibra Óptica y ADSL en cinco ciudaes: [[Madrid]], [[Sevilla]], [[Toledo]], [[Huelva]] y [[Zaragoza]]. El [[1 de xunetu]] de [[2017]], Yoigo entamó a ampliar la cobertoria de Fibra Óptica y ADSL en toa [[España]].

El [[3 d'abril]] de [[2018]] Yoigo inauguró n'[[España]] la tarifa con gigas móviles ilimitaos, siendo la primer vegada qu'un operador de telecomunicaciones n'España ufiertaba un serviciu qu'incluyía [[fibra óptica]] y llamaes y gigas infinitos dende móvil.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Nuevas tarifas de Yoigo convergentes MásMóvil fibra|url=https://www.europapress.es/economia/noticia-masmovil-lanza-yoigo-primera-tarifa-gigas-infinitos-movil-espana-20180403141656.html|fecha=23 d'abril de 2018}}&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Empreses d'España]]</text>
      <sha1>8w13tmfeuuiuimy1uekv7t70ct0drde</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Usuariu:Omarete/Llista de persones que falen asturianu</title>
    <ns>2</ns>
    <id>187864</id>
    <revision>
      <id>4765732</id>
      <parentid>4701868</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T19:55:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>32147</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>4765732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102012" sha1="43ay4giyc9vgs7smqc7wgrmvphrvwra" xml:space="preserve">{{Wikidata list
|sparql= SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P1412 wd:Q29507.}
|wdedit=yes
|sort=P19
|columns=label:Article,description,P21:Gender,P106,P569,P19,P570
|thumb=
}}
{| class='wikitable sortable wd_can_edit'
! Article
! description
! Gender
! ocupación
! fecha de nacimientu
! llugar de nacimientu
! data de la muerte
|- class='wd_q160894'
|class='wd_label'| [[pueblu español]]
| 
|class='wd_p21'| 
|class='wd_p106'| 
|class='wd_p569'| 
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q333648'
|class='wd_label'| [[Favila]]
|class='wd_desc'| rei d&amp;#39;Asturies ente 737 y 739
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[monarca]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;700&quot; | 700s
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;739&quot; | 739
|- class='wd_q3323319'
|class='wd_label'| [[Xera (grupu)|Xera]]
|class='wd_desc'| grupu asturianu de música de mundu
|class='wd_p21'| 
|class='wd_p106'| 
|class='wd_p569'| 
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q5854331'
|class='wd_label'| [[Fabriciano González García]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[periodista]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1868&quot; | 1868
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950
|- class='wd_q13147147'
|class='wd_label'| [[Esther Fonseca]]
|class='wd_desc'| cantante española
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[cantante]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;2000&quot; | 20th century
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13147202'
|class='wd_label'| [[Francisco Rodríguez García]]
|class='wd_desc'| tamboriteiru asturianu (1914-1990)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q327321|albañil]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q154549|carpinteru]]''&lt;br/&gt;[[músicu]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1914&quot; | 1914
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990
|- class='wd_q13147268'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q13147268|Indecencia]]''
| 
|class='wd_p21'| 
|class='wd_p106'| 
|class='wd_p569'| 
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q20605159'
|class='wd_label'| [[José Antonio Fernández Alonso]]
|class='wd_desc'| políticu español
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''
|class='wd_p569'| 
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q33514527'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q33514527|Aitor García Corte]]''
|class='wd_desc'| Alcalde de Bimenes (2015- )
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''
|class='wd_p569'| 
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q59094265'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q59094265|Xesús G. Rato]]''
|class='wd_desc'| traductor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[médicu]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''
|class='wd_p569'| 
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q66011662'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q66011662|Félix Ferreiro Currás]]''
|class='wd_desc'| maestru y académicu de la llingua asturiana (1941-2019)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[profesor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1941&quot; | 1941
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2019&quot; | 2019-07-26
|- class='wd_q70112361'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q70112361|Ramón Blanco]]''
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q12374149|músicu de rock]]''&lt;br/&gt;[[compositor de cantares]]
|class='wd_p569'| 
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q70112829'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q70112829|Olegario Méndez]]''
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q12374149|músicu de rock]]''&lt;br/&gt;[[compositor de cantares]]
|class='wd_p569'| 
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q70499433'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q70499433|Velino Blanco]]''
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q12374149|músicu de rock]]''&lt;br/&gt;[[compositor de cantares]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q67378332|rock guitarist]]''
|class='wd_p569'| 
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q115253949'
|class='wd_label'| [[Matilde de Soignie]]
| 
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[profesor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1851&quot; | 1851-03-13
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1927&quot; | 1927
|- class='wd_q131143572'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q131143572|David Artime Coto]]''
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q139427897'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q139427897|Gago Rodríguez Gago]]''
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q13418253|filólogu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''
|class='wd_p569'| 
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q140264452'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q140264452|Cristina Lozano Argüelles]]''
| 
|class='wd_p21'| 
|class='wd_p106'| [[investigador]]&lt;br/&gt;[[profesor universitariu]]
|class='wd_p569'| 
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q141543451'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q141543451|Mus]]''
|class='wd_desc'| grupu musical asturianu
|class='wd_p21'| 
|class='wd_p106'| 
|class='wd_p569'| 
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q131414344'
|class='wd_label'| [[Aurora Bermúdez Nava]]
|class='wd_desc'| maestra y escritora asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[profesor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1965&quot; | 1965
|class='wd_p19'| [[A Caridá (parroquia)|A Caridá]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q61059155'
|class='wd_label'| [[Damián Barreiro]]
|class='wd_desc'| escritor y periodista asturianu (1984-2025)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[periodista]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q73306227|television writer]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q17125263|youtuber]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-08-09
|class='wd_p19'| [[A Estrada]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2025&quot; | 2025-02-06
|- class='wd_q20604985'
|class='wd_label'| [[José Antonio Fernández Vior]]
|class='wd_desc'| profesor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[profesor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1953&quot; | 1953
|class='wd_p19'| [[A Veiga]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q25580551'
|class='wd_label'| [[Cuno Corquera]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1918–2002)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1918&quot; | 1918
|class='wd_p19'| [[Ables (parroquia)|Ables]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2002&quot; | 2002
|- class='wd_q8843264'
|class='wd_label'| [[Esther Prieto]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|filólogu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960
|class='wd_p19'| [[Arenas (parroquia)|Arenas]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q20605146'
|class='wd_label'| [[Héctor Pérez Iglesias]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-02-05
|class='wd_p19'| [[Arlós]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q5726782'
|class='wd_label'| [[Bernardo Guardado]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[músicu]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q87285943|trabayador de fábrica]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1913&quot; | 1913
|class='wd_p19'| [[Avilés]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982
|- class='wd_q9028731'
|class='wd_label'| [[Xosé Manuel García González]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1853–1938)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1853&quot; | 1853-11-28
|class='wd_p19'| [[Avilés]]&lt;br/&gt;[[Gozón]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-02-09
|- class='wd_q13148158'
|class='wd_label'| [[Xelu Gutiérrez Morán]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1969&quot; | 1969
|class='wd_p19'| [[Avilés]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13148175'
|class='wd_label'| [[Xosé Nel Riesgo]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1963&quot; | 1963
|class='wd_p19'| [[Avilés]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q33868179'
|class='wd_label'| [[Miguel Solís Santos]]
|class='wd_desc'| escritor y dibuxante asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[dibuxante]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1956&quot; | 1956
|class='wd_p19'| [[Avilés]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q98399272'
|class='wd_label'| [[Atanasio Palacio Valdés]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[abogáu]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q47064|militar]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q635734|archiveru]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1856&quot; | 1856-05-02
|class='wd_p19'| [[Avilés]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1919&quot; | 1919-12-14
|- class='wd_q13147765'
|class='wd_label'| [[Maximino Solís Lada]]
|class='wd_desc'| cantante español
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1942&quot; | 1942-01-29
|class='wd_p19'| [[Ayer]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q75992582'
|class='wd_label'| [[Genaro Alonso]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|filólogu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1958649|inspeutor d'enseñu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1955&quot; | 1955
|class='wd_p19'| [[Ayer]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q5196156'
|class='wd_label'| [[Lluis Antón González]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[direutor de cine]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1955&quot; | 1955-06-13
|class='wd_p19'| [[Baíña (parroquia)|Baíña]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q2777685'
|class='wd_label'| [[Aurelio González Ovies]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[poeta]]&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4853732|escritor de lliteratura infantil]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1964&quot; | 1964-02-09
|class='wd_p19'| [[Bañugues]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q129393201'
|class='wd_label'| [[Xosé María Rodríguez]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1956&quot; | 1956
|class='wd_p19'| [[Bimeda (parroquia)|Bimeda]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q108196440'
|class='wd_label'| [[Blanca Fernández Quintana]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana y profesora d&amp;#39;asturianu
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[profesor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1994&quot; | 1994-02-08
|class='wd_p19'| [[Bimenes]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q15963292'
|class='wd_label'| [[Lorenzo Rodríguez-Castellano]]
|class='wd_desc'| filólogu y bibliotecariu asturianu (1905–1986)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q13418253|filólogu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q182436|bibliotecariu]]''&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1905&quot; | 1905
|class='wd_p19'| [[Bisuyu (parroquia de Cangas del Narcea)|Bisuyu]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1986&quot; | 1986
|- class='wd_q20605066'
|class='wd_label'| [[Henrique G. Facuriella]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[periodista]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980
|class='wd_p19'| [[Blimea (parroquia)|Blimea]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q5858719'
|class='wd_label'| [[Ánxel Álvarez Llano]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[poeta]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1958&quot; | 1958-01-21
|class='wd_p19'| [[Bo (parroquia)|Bo]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q8246823'
|class='wd_label'| [[Bernardo Acevedo y Huelves]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1849–1920)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[poeta]]&lt;br/&gt;[[xurista]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1849&quot; | 1849
|class='wd_p19'| [[Bual]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1920&quot; | 1920-09-07
|- class='wd_q20016335'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q20016335|Benjamín López González]]''
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1918–1964)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1918&quot; | 1918-11
|class='wd_p19'| [[Bual]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1964&quot; | 1964-11-13
|- class='wd_q108667234'
|class='wd_label'| [[Miguel Rodríguez Monteavaro]]
|class='wd_desc'| filólogu, escritor y músicu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q13418253|filólogu]]''&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;[[músicu]]&lt;br/&gt;[[profesor universitariu]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990
|class='wd_p19'| [[Bual]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q5982844'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q5982844|Luis Aurelio Álvarez]]''
|class='wd_desc'| escritor español
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1916&quot; | 1916-03-08
|class='wd_p19'| [[Buenos Aires]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1996&quot; | 1996
|- class='wd_q13146712'
|class='wd_label'| [[Anabel Santiago]]
|class='wd_desc'| cantante y política española
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[cantante]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q60723829|pop singer]]''&lt;br/&gt;[[músicu]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-06-18
|class='wd_p19'| [[Buenos Aires]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13146950'
|class='wd_label'| [[Consuelo Vega]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1961&quot; | 1961-09-24
|class='wd_p19'| [[Bustiyé]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q12402480'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q12402480|Víctor García García]]''
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2551347|maquis]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1908&quot; | 1908-09-20
|class='wd_p19'| [[Bárzana (parroquia de Quirós)|Bárzana]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1948&quot; | 1948-04
|- class='wd_q16532884'
|class='wd_label'| [[El Polenchu]]
|class='wd_desc'| cantante asturianu (1909–2004)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[cantante]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1909&quot; | 1909
|class='wd_p19'| [[Bédavo]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2004&quot; | 2004-10-10
|- class='wd_q11020006'
|class='wd_label'| [[Francisco Xavier Frías Conde]]
|class='wd_desc'| escritor español
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1965&quot; | 1965
|class='wd_p19'| [[Béjar]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q2824722'
|class='wd_label'| [[Adolfo Camilo Díaz]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''&lt;br/&gt;[[dramaturgu]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q14467526|llingüista]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2462658|mánager]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1607826|editor]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q487596|dramaturgu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1963&quot; | 1963
|class='wd_p19'| [[Caborana (parroquia)|Caborana]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q4892208'
|class='wd_label'| [[Carlos Rubiera]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|políticu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1956&quot; | 1956-02-02
|class='wd_p19'| [[Cabueñes]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3069597'
|class='wd_label'| [[Fernán Coronas]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1884-1939)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1884&quot; | 1884-08-07
|class='wd_p19'| [[Cadavéu (parroquia)|Cadavéu]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1939&quot; | 1939-01-28
|- class='wd_q56678968'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q56678968|Juan Sebastian Quintero Santacruz]]''
|class='wd_desc'| esperantista y maestru colombianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[profesor]]&lt;br/&gt;[[esperantista]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q41546637|wikimedista]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991
|class='wd_p19'| [[Cali]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q125848484'
|class='wd_label'| [[Oliva Armayor|Oliva Armayor González]]
|class='wd_desc'| maestra y escritora asturiana (1924-2021)
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[profesor]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1924&quot; | 1924
|class='wd_p19'| [[Caliao]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2021&quot; | 2021-05-15
|- class='wd_q5008096'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q5008096|Paula Echevarría]]''
|class='wd_desc'| actriz asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[Modelu (moda)|modelu]]&lt;br/&gt;[[actor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977-08-07
|class='wd_p19'| [[Candás (parroquia)|Candás]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q17415838'
|class='wd_label'| [[Vicente Santarúa]]
|class='wd_desc'| pintor y escultor asturianu (1936-2024)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[pintor]]&lt;br/&gt;[[escultor]]&lt;br/&gt;[[profesor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1936&quot; | 1936-11-23
|class='wd_p19'| [[Candás (parroquia)|Candás]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2024&quot; | 2024-02-26
|- class='wd_q25579208'
|class='wd_label'| [[Benito de l'Auxa|Benito Antonio de la Uxa]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1742&quot; | 1742
|class='wd_p19'| [[Candás (parroquia)|Candás]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1814&quot; | 1814
|- class='wd_q13147162'
|class='wd_label'| [[Fariñas]]
|class='wd_desc'| gaiteru asturianu (1918–1990)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| 
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1918&quot; | 1918-01-28
|class='wd_p19'| [[Cangas del Narcea]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990-10-12
|- class='wd_q131341126'
|class='wd_label'| [[Mario Gómez Gómez]]
|class='wd_desc'| médicu, militar y escritor asturianu (1872-1932)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[médicu]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q47064|militar]]''&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1872&quot; | 1872-01-23
|class='wd_p19'| [[Cangas del Narcea]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1932&quot; | 1932-04-26
|- class='wd_q617455'
|class='wd_label'| [[Berta Piñán]]
|class='wd_desc'| escritora y política asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[poeta]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;[[autor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1963&quot; | 1963-03-26
|class='wd_p19'| [[Cangues d'Onís]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13147172'
|class='wd_label'| [[Fernando Fernández Rosete]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1874&quot; | 1874-02-09
|class='wd_p19'| [[Cangues d'Onís]]
|class='wd_p570'| No/unknown value
|- class='wd_q13148153'
|class='wd_label'| [[Xabiero Cayarga]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1967&quot; | 1967-02-23
|class='wd_p19'| [[Cangues d'Onís]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q137781178'
|class='wd_label'| [[Pilar Fidalgo Pravia]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1955&quot; | 1955
|class='wd_p19'| [[Caraques]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q23939814'
|class='wd_label'| [[Manuel Antonio Arias García]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1913–1986)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1913&quot; | 1913
|class='wd_p19'| [[Courias (parroquia de Pravia)|Courias]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1986&quot; | 1986
|- class='wd_q5863223'
|class='wd_label'| [[Florina Alías]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana (1921–1999)
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1921&quot; | 1921
|class='wd_p19'| [[Cualloto]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1999&quot; | 1999
|- class='wd_q110653916'
|class='wd_label'| [[Xosé Ramón Iglesias|Xosé Ramón Iglesias Cueva]]
|class='wd_desc'| profesor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[profesor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1956&quot; | 1956
|class='wd_p19'| [[Cualloto]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3330175'
|class='wd_label'| [[Ignaciu Llope]]
|class='wd_desc'| escritor, psiquiatra y políticu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q211346|psiquiatra]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1961&quot; | 1961-06-03
|class='wd_p19'| [[Cuideiru]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13147238'
|class='wd_label'| [[Guzmán Marqués]]
|class='wd_desc'| músicu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[músicu]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1901&quot; | 20th century
|class='wd_p19'| [[Cuideiru]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q131839243'
|class='wd_label'| [[Elvira Bravo|Elvira Bravo Fernández-Ahúja]]
| 
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q17303149|profesor de pianu]]''&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1892&quot; | 1892-12-03
|class='wd_p19'| [[Cuideiru (parroquia)|Cuideiru]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1986&quot; | 1986
|- class='wd_q29462457'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q29462457|Mamadou N'Diaye]]''
|class='wd_desc'| futbolista senegalés (1996-)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[Xugador de fútbol|futbolista]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1996&quot; | 1996-12-30
|class='wd_p19'| [[Dakar]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q9096754'
|class='wd_label'| [[Xuacu Amieva]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q21550382|gaiteru]]''&lt;br/&gt;[[músicu]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1954&quot; | 1954-10-12
|class='wd_p19'| [[El Mazucu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q1813126'
|class='wd_label'| [[Corín Tellado]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q6625963|novelista]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1927&quot; | 1927-04-25
|class='wd_p19'| [[El Porto (Valdepares)|El Porto]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2009&quot; | 2009-04-11
|- class='wd_q134375429'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q134375429|César Rubín]]''
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1920-2008)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1920&quot; | 1920-11-02
|class='wd_p19'| [[El Yenu la Cuba]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2008&quot; | 2008-02-15
|- class='wd_q13147305'
|class='wd_label'| [[Xulio Concepción Suárez]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1948&quot; | 1948
|class='wd_p19'| [[Erías (parroquia)|Erías]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q9014823'
|class='wd_label'| [[José Suárez Arias-Cachero]]
|class='wd_desc'| políticu y empresariu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;[[empresariu]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1962&quot; | 1962
|class='wd_p19'| [[Felechosa]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q15966549'
|class='wd_label'| [[Pablo Texón]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977-04-23
|class='wd_p19'| [[Felechosa]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13147256'
|class='wd_label'| [[Humberto Gonzali]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[poeta]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1961&quot; | 1961-12-07
|class='wd_p19'| [[Figareo (parroquia)|Figareo]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13147117'
|class='wd_label'| [[El Xarreru La Cuesta]]
|class='wd_desc'| gaiteru asturianu (1887–1959)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| 
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1887&quot; | 1887
|class='wd_p19'| [[Fitoria]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1959&quot; | 1959
|- class='wd_q9029978'
|class='wd_label'| [[María Cotiello]]
|class='wd_desc'| actriz asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[actor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-11-21
|class='wd_p19'| [[Grillero]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13147810'
|class='wd_label'| [[Norino'l Gaiteru]]
|class='wd_desc'| gaiteru asturianu (1917–2011)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q21550382|gaiteru]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1917&quot; | 1917-09-17
|class='wd_p19'| [[L'Alcargu]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2011&quot; | 2011-09-24
|- class='wd_q3329909'
|class='wd_label'| [[Pablo Rodríguez Medina]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[poeta]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978
|class='wd_p19'| [[L'Entregu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13146909'
|class='wd_label'| [[Chechu García]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970-10-23
|class='wd_p19'| [[L'Entregu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q20605252'
|class='wd_label'| [[Pablo Xuan Manzano Rodríguez]]
|class='wd_desc'| profesor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q121594|profesor]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1948&quot; | 1948-07-22
|class='wd_p19'| [[L'Entregu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q43419'
|class='wd_label'| [[María Josefa Canellada]]
|class='wd_desc'| romanista, dialectóloga, folclorista y narradora asturiana (1912–1995)
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[profesor universitariu]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|filólogu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1913&quot; | 1913-11-12
|class='wd_p19'| [[L'Infiestu (parroquia)|L'Infiestu]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1995&quot; | 1995-05-07
|- class='wd_q137732739'
|class='wd_label'| [[Enrique Carballeira|Enrique Carballeira Melendi]]
|class='wd_desc'| escritor, ilustrador, dibuxante de cómic y comunicador asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[ilustrador]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q715301|historietista]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970-03-26
|class='wd_p19'| [[L'Infiestu (parroquia)|L'Infiestu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q130379369'
|class='wd_label'| [[Onofre Rojo Asenjo]]
|class='wd_desc'| astrofísicu asturianu (1923-2024)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[astrofísicu]]&lt;br/&gt;[[físicu nuclear]]&lt;br/&gt;[[profesor universitariu]]&lt;br/&gt;[[investigador]]&lt;br/&gt;[[pedagogu]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1923&quot; | 1923-05-31
|class='wd_p19'| [[La Cabaña Lloreo]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2024&quot; | 2024-09
|- class='wd_q5906042'
|class='wd_label'| [[Héctor Braga]]
|class='wd_desc'| cantante y musicólogu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[cantante]]&lt;br/&gt;[[compositor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q14915627|musicólogu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-10-07
|class='wd_p19'| [[La Felguera (Llangréu)|La Felguera]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q20605575'
|class='wd_label'| [[Marisa Valle Roso]]
|class='wd_desc'| cantante y compositora asturiana de tonada
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987-12-22
|class='wd_p19'| [[La Felguera (Ceis)|La Felguera]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q71672834'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q71672834|Gregorio Colmenero Fernández]]''
|class='wd_desc'| militante de la resistencia asturianu (1923–1949)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q2551347|maquis]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1923&quot; | 1923
|class='wd_p19'| [[La Felguera (Llangréu)|La Felguera]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1949&quot; | 1949-04-20
|- class='wd_q5196640'
|class='wd_label'| [[Bernaldo de Quirós]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q189290|oficial]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1678&quot; | 1678
|class='wd_p19'| [[La Pola (parroquia)|La Pola]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1710&quot; | 1710
|- class='wd_q3242464'
|class='wd_label'| [[Lisardo Lombardía]]
|class='wd_desc'| médicu, periodista y promotor musical asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q10550018|culture personality]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1955&quot; | 1955-02-10
|class='wd_p19'| [[La Pola Llaviana (parroquia)|La Pola Llaviana]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q30346516'
|class='wd_label'| [[Francisco Javier Valdés y Noriega]]
|class='wd_desc'| obispu católicu asturianu (1851-1913)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q250867|sacerdote católicu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q611644|obispu católicu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1851&quot; | 1851-03-11
|class='wd_p19'| [[La Pola Llaviana (parroquia)|La Pola Llaviana]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1913&quot; | 1913-01-22
|- class='wd_q52675979'
|class='wd_label'| [[Daniel García Granda]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972
|class='wd_p19'| [[La Pola Siero]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q105748193'
|class='wd_label'| [[Teresa Cónsul]]
|class='wd_desc'| monxa y escritora asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[monxa]]&lt;br/&gt;[[dramaturgu]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1701&quot; | 18th century
|class='wd_p19'| [[La Pola Siero]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1834&quot; | 1834-09-28
|- class='wd_q25422432'
|class='wd_label'| [[Manuel García de Viedma Hitos]]
|class='wd_desc'| entomólogu asturianu (1931–1988)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[entomólogu]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q350979|zoólogu]]''&lt;br/&gt;[[inxenieru forestal]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-10-06
|class='wd_p19'| [[La Rebollá (parroquia)|La Rebollá]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1988&quot; | 1988-02-02
|- class='wd_q25930461'
|class='wd_label'| [[Francisco de la Vega]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[poeta]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1893&quot; | 1893-03-08
|class='wd_p19'| [[La Robellada (San Antoniu)|La Robellada]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957-06-15
|- class='wd_q20604916'
|class='wd_label'| [[Antón de Cogollu]]
|class='wd_desc'| gaiteru asturianu (1883-1959)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q21550382|gaiteru]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1883&quot; | 1883
|class='wd_p19'| [[Les Regueres]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1959&quot; | 1959-12-30
|- class='wd_q13147808'
|class='wd_label'| [[Nori Redondo]]
|class='wd_desc'| cantante asturiana (1939-2024)
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[cantante]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1939&quot; | 1939-12-12
|class='wd_p19'| [[Llabra (parroquia)|Llabra]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2024&quot; | 2024-05-06
|- class='wd_q107365827'
|class='wd_label'| [[Ángel de la Moría|Ángel García Peláez]]
|class='wd_desc'| sacerdote y poeta asturianu (1858–1896)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[sacerdote]]&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;[[poeta]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1858&quot; | 1858-08-19
|class='wd_p19'| [[Llanes]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1895&quot; | 1895-08-15
|- class='wd_q134691096'
|class='wd_label'| [[Marta Elola]]
| 
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[historiador]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q131417411|pandereteru]]''&lt;br/&gt;[[cantante]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975-12-24
|class='wd_p19'| [[Llanes]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q83006'
|class='wd_label'| [[David Villa]]
|class='wd_desc'| futbolista asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[Xugador de fútbol|futbolista]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-12-03
|class='wd_p19'| ''[[:d:Q102312393|Llangréu]]''
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q431834'
|class='wd_label'| [[Pablo Antón Marín Estrada]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q876864|editing staff]]''&lt;br/&gt;[[periodista]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966-06-17
|class='wd_p19'| [[Llangréu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3330072'
|class='wd_label'| [[Rafael Palacios]]
|class='wd_desc'| políticu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1963&quot; | 1963-11-22
|class='wd_p19'| [[Llangréu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q9013986'
|class='wd_label'| [[José León Delestal]]
|class='wd_desc'| periodista, escritor y dramaturgu asturianu (1921–1989)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[dramaturgu]]&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;[[periodista]]&lt;br/&gt;[[poeta]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1921&quot; | 1921
|class='wd_p19'| [[Llangréu]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1989&quot; | 1989-11-29
|- class='wd_q9048044'
|class='wd_label'| [[Mánfer de la Llera]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1918–2005)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1918&quot; | 1918-04-07
|class='wd_p19'| [[Llangréu]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2005&quot; | 2005-04-06
|- class='wd_q61059154'
|class='wd_label'| [[Xesús González Rato]]
|class='wd_desc'| médicu y traductor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[médicu]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973-11-01
|class='wd_p19'| [[Llangréu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q116083834'
|class='wd_label'| [[Aitana Castaño Díaz]]
|class='wd_desc'| periodista y escritora asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[periodista]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980
|class='wd_p19'| [[Llangréu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q126953351'
|class='wd_label'| [[Solinca Turbón]]
|class='wd_desc'| poeta y narradora asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[poeta]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-12-08
|class='wd_p19'| [[Llangréu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q131746812'
|class='wd_label'| [[Próspero Morán]]
|class='wd_desc'| escritor, periodista y profesor universitariu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[periodista]]&lt;br/&gt;[[profesor universitariu]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1962&quot; | 1962
|class='wd_p19'| [[Llangréu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q5982817'
|class='wd_label'| [[Luis Arias Argüelles-Meres]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1957–2021)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[profesor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q17167049|especialista en lliteratura]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957-02-16
|class='wd_p19'| [[Llaniu]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2021&quot; | 2021-01-20
|- class='wd_q14026688'
|class='wd_label'| [[Adrián Barbón]]
|class='wd_desc'| 9ᵘ Presidente del Principáu d&amp;#39;Asturies
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;[[abogáu]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1979&quot; | 1979-01-04
|class='wd_p19'| [[Llaviana]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13147766'
|class='wd_label'| [[Miguel Ramos Corrada]]
|class='wd_desc'| filólogu asturianu (1949–2013)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q13418253|filólogu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2504617|romanista]]''&lt;br/&gt;[[profesor universitariu]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1949&quot; | 1949-10-12
|class='wd_p19'| [[Llerandi (parroquia)|Llerandi]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2013&quot; | 2013-08-20
|- class='wd_q28501398'
|class='wd_label'| [[Héctor García Gil]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q14467526|llingüista]]''&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q5758653|profesor d'enseñanza secundaria]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974-06-06
|class='wd_p19'| [[Llión]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3781357'
|class='wd_label'| [[Antón de Marirreguera]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q250867|sacerdote católicu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1605&quot; | 1605
|class='wd_p19'| [[Llorgozana]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1660&quot; | 1660s
|- class='wd_q123172051'
|class='wd_label'| [[Burilo|Míguel Fernandi García]]
|class='wd_desc'| periodista, cantante y llocutor de radio y televisión asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[llocutor radiofónicu]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2986228|comentarista deportivu]]''&lt;br/&gt;[[cantante]]&lt;br/&gt;[[periodista]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1979&quot; | 1979
|class='wd_p19'| [[Lluanco (parroquia)|Lluanco]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q12392878'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q12392878|Marcelino Fernández Villanueva]]''
|class='wd_desc'| políticu asturianu (1914–1999)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[mineru]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2551347|maquis]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1914&quot; | 1914-03-15
|class='wd_p19'| [[Lluniego (parroquia)|Lluniego]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1999&quot; | 1999-06-03
|- class='wd_q12388609'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q12388609|Florentino Menéndez]]''
|class='wd_desc'| militante de la resistencia asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q2551347|maquis]]''&lt;br/&gt;[[mineru]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1922&quot; | 1922
|class='wd_p19'| [[Los Cuarteles de Peñarrubia]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1948&quot; | 1948-05-19
|- class='wd_q3321388'
|class='wd_label'| [[Ramón d'Andrés]]
|class='wd_desc'| escritor español
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|filólogu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q121594|profesor]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1959&quot; | 1959-05-28
|class='wd_p19'| [[Madrid]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q20017104'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q20017104|León Castillo]]''
|class='wd_desc'| escritor español
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[profesor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1889&quot; | 1889-01-13
|class='wd_p19'| [[Madrid]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1954&quot; | 1954-08-08
|- class='wd_q117151958'
|class='wd_label'| [[Adrián Carbayales]]
|class='wd_desc'| escritor español en llingua asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985
|class='wd_p19'| [[Madrid]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q2919830'
|class='wd_label'| [[Teodoro Cuesta]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1829–1895)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[poeta]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1829&quot; | 1829-11-09
|class='wd_p19'| [[Mieres]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1895&quot; | 1895-02-01
|- class='wd_q3176413'
|class='wd_label'| [[Víctor Manuel]]
|class='wd_desc'| cantante español
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[cantautor]]&lt;br/&gt;[[cantante]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q10800557|actor de cine]]''&lt;br/&gt;[[compositor]]&lt;br/&gt;[[direutor de televisión]]&lt;br/&gt;[[músicu]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-07-07
|class='wd_p19'| [[Mieres]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q5196482'
|class='wd_label'| [[Xaviel Vilareyo]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[poeta]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1967&quot; | 1967
|class='wd_p19'| [[Mieres]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2015&quot; | 2015-05-19
|- class='wd_q5197154'
|class='wd_label'| [[Ana Vanessa Gutiérrez]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q947873|presentador de televisión]]''&lt;br/&gt;[[poeta]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|políticu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-03-05
|class='wd_p19'| [[Mieres]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13147303'
|class='wd_label'| [[Juanín de Mieres]]
|class='wd_desc'| cantante de tonada asturianu (1905–2003)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1905&quot; | 1905-10-14
|class='wd_p19'| [[Mieres]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2003&quot; | 2003-09-13
|- class='wd_q17413489'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q17413489|Guillermo Morán García]]''
|class='wd_desc'| militante de la resistencia asturianu (1919–1949)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q2551347|maquis]]''&lt;br/&gt;[[mineru]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1919&quot; | 1919
|class='wd_p19'| [[Mieres]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1949&quot; | 1949-04-20
|- class='wd_q19965856'
|class='wd_label'| [[Josefina Argüelles]]
|class='wd_desc'| cantante asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[cantante]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-09-16
|class='wd_p19'| [[Mieres]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q56425286'
|class='wd_label'| [[José Ángel Gayol]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[ensayista]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4263842|críticu lliterariu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977-08-11
|class='wd_p19'| [[Mieres]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q63263278'
|class='wd_label'| [[Julián Burgos|Julián Burgos Pascual]]
|class='wd_desc'| escritor, monologuista y estudioso de la llingua asturiana (1926–2019)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1926&quot; | 1926-04-01
|class='wd_p19'| [[Mieres]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2019&quot; | 2019-04-19
|- class='wd_q96624629'
|class='wd_label'| [[Alberto Vázquez García]]
|class='wd_desc'| dibuxante y documentalista asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q1925963|artista gráficu]]''&lt;br/&gt;[[dibuxante]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q11814411|documentalista]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1969&quot; | 1969-03-14
|class='wd_p19'| [[Mieres]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q115859617'
|class='wd_label'| [[Casimiro Fernández]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950
|class='wd_p19'| [[Mieres]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q131746994'
|class='wd_label'| [[María Luz Pontón]]
|class='wd_desc'| escritora, política y presentadora asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[profesor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;[[llocutor radiofónicu]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q947873|presentador de televisión]]''
|class='wd_p569'| 
|class='wd_p19'| [[Mieres]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q104889710'
|class='wd_label'| [[Montserrat Garnacho]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1952&quot; | 1952-12-02
|class='wd_p19'| [[Mieres del Camín]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3571042'
|class='wd_label'| [[Xosé Lluis García Arias]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|filólogu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2504617|romanista]]''&lt;br/&gt;[[dialeutólogu]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1945&quot; | 1945-05-06
|class='wd_p19'| [[Montecieḷḷu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q113954742'
|class='wd_label'| [[Andrés Fernández Menéndez]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;2003&quot; | 2003
|class='wd_p19'| [[Morcín]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3186219'
|class='wd_label'| [[José Campo Castañón]]
|class='wd_desc'| escritor y poeta asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[poeta]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1921&quot; | 1921-06-21
|class='wd_p19'| [[Morea (parroquia)|Morea]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1992&quot; | 1992-05-16
|- class='wd_q19965857'
|class='wd_label'| [[José Requejo Castañón]]
|class='wd_desc'| cantante asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q6901699|monologuista]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1915&quot; | 1915
|class='wd_p19'| [[Morea]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1993&quot; | 1993
|- class='wd_q10952082'
|class='wd_label'| [[Xosé Miguel Suárez Fernández]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1965&quot; | 1965
|class='wd_p19'| [[Mántaras]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q5698424'
|class='wd_label'| [[Antonio García Oliveros]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1900–1985)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1900&quot; | 1900-06-09
|class='wd_p19'| [[Navia]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-12-27
|- class='wd_q12382729'
|class='wd_label'| [[Alejandro Antúñez Vázquez]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| 
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1933&quot; | 1933
|class='wd_p19'| [[Navia]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13146910'
|class='wd_label'| [[Chucha de Nembra]]
| 
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1940&quot; | 1940-06
|class='wd_p19'| [[Nembra]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q8196938'
|class='wd_label'| [[Amable González Abín]]
|class='wd_desc'| escritor y poeta asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[poeta]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1862&quot; | 1862-08-24
|class='wd_p19'| [[Nueva (parroquia)|Nueva]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1911&quot; | 1911-03-21
|- class='wd_q55836832'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q55836832|Benito Canella Meana]]''
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| 
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1808&quot; | 1808
|class='wd_p19'| [[Oviñana]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1882&quot; | 1882
|- class='wd_q2351336'
|class='wd_label'| [[Eva González Fernández|Eva González]]
|class='wd_desc'| escritora española
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1918&quot; | 1918-01-17
|class='wd_p19'| [[Palacios del Sil]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2007&quot; | 2007-06-25
|- class='wd_q9069875'
|class='wd_label'| [[Roberto González-Quevedo]]
|class='wd_desc'| escritor, España
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[antropólogu]]&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q14467526|llingüista]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4964182|filósofu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1953&quot; | 1953
|class='wd_p19'| [[Palacios del Sil]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3320048'
|class='wd_label'| [[Xuan Bello]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1965-2025)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[poeta]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1965&quot; | 1965-07-10
|class='wd_p19'| [[Paniceiros]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2025&quot; | 2025-07-29
|- class='wd_q20605171'
|class='wd_label'| [[José Remis Vega]]
|class='wd_desc'| gaiteru asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[músicu]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1880&quot; | 1880
|class='wd_p19'| [[Piloña]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1963&quot; | 1963
|- class='wd_q31747897'
|class='wd_label'| [[Dolores Sánchez Buergo|Dolores Sánchez Buego]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[poeta]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937-01-17
|class='wd_p19'| [[Piñeres (Pría)|Piñeres]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q5999277'
|class='wd_label'| [[Marisa Vallejo]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1964&quot; | 1964
|class='wd_p19'| [[Po (Llanes)|Po]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q47455281'
|class='wd_label'| [[Elías Veiga]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972
|class='wd_p19'| [[Presnes]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q30608183'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q30608183|Manuel Rodríguez Suárez]]''
|class='wd_desc'| guerrilleru antifranquista asturianu (?-1947)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q2551347|maquis]]''
|class='wd_p569'| No/unknown value
|class='wd_p19'| [[Principáu d'Asturies]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-04-21
|- class='wd_q67519001'
|class='wd_label'| [[Elías García Sánchez|Elías García]]
|class='wd_desc'| músicu folk asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[músicu]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q16145150|profesor de música]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1225716|ornitólogu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968
|class='wd_p19'| [[Principáu d'Asturies]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2019&quot; | 2019-09-14
|- class='wd_q13148181'
|class='wd_label'| [[Xulín de Lluza]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1930&quot; | 1930s
|class='wd_p19'| [[Proaza]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3781336'
|class='wd_label'| [[Pepín de Pría]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q3214532|plower]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1864&quot; | 1864-12-14
|class='wd_p19'| [[Pría]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1928&quot; | 1928-12-27
|- class='wd_q13147744'
|class='wd_label'| [[Manolo Ponteo]]
|class='wd_desc'| cantante asturianu de tonada (1935–2001)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[cantante]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1935&quot; | 1935-08-15
|class='wd_p19'| [[Quexu]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2001&quot; | 2001-01-25
|- class='wd_q20605239'
|class='wd_label'| [[Xandru Martino Ruz]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|filólogu]]''&lt;br/&gt;[[profesor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q6625963|novelista]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966-05-27
|class='wd_p19'| [[Ribeseya]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q72195910'
|class='wd_label'| [[Yolanda Huergo]]
|class='wd_desc'| política asturiana (1971–2020)
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-05-30
|class='wd_p19'| [[Roces (Xixón)|Roces]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2020&quot; | 2020-08-06
|- class='wd_q112582222'
|class='wd_label'| [[Gemma Álvarez Delgado]]
|class='wd_desc'| política asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974
|class='wd_p19'| [[Rospaso]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q1337419'
|class='wd_label'| [[Emilio Alarcos Llorach]]
|class='wd_desc'| llingüista asturianu, caderalgu eméritu de la Universidá d&amp;#39;Uviéu, miembru de la Real Academia Española y de l&amp;#39;Academia de la Llingua Asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q14467526|llingüista]]''&lt;br/&gt;[[profesor universitariu]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|filólogu]]''&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2504617|romanista]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1922&quot; | 1922-04-22
|class='wd_p19'| [[Salamanca]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1998&quot; | 1998-01-26
|- class='wd_q42908982'
|class='wd_label'| [[Raquel Fernández Menéndez]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1993&quot; | 1993-08-11
|class='wd_p19'| [[Salas]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3326376'
|class='wd_label'| [[Lluis Xabel Álvarez]]
|class='wd_desc'| filósofu y escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4964182|filósofu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1948&quot; | 1948-08-14
|class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q9096770'
|class='wd_label'| [[Xurde Álvarez]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973-01-15
|class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13147245'
|class='wd_label'| [[Helena Trexu]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1944&quot; | 1944-04-04
|class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-08-28
|- class='wd_q13147869'
|class='wd_label'| [[Pepe'l Pantuxu de Sama]]
|class='wd_desc'| cantante de tonada asturianu (1900–1953)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1900&quot; | 1900
|class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1953&quot; | 1953
|- class='wd_q29582273'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q29582273|Fermín Gutierrez Lada]]''
|class='wd_desc'| militante de la resistencia asturianu (1916–1953)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q2551347|maquis]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1916&quot; | 1916
|class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1953&quot; | 1953-10-10
|- class='wd_q125142405'
|class='wd_label'| [[Valentín Ochoa Rodríguez]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1879-1951)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1879&quot; | 1879
|class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1951&quot; | 1951
|- class='wd_q20605523'
|class='wd_label'| [[Pablo X. Suárez]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981
|class='wd_p19'| [[Samartindianes]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q161793'
|class='wd_label'| [[Manuel Asur]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[poeta]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-10-12
|class='wd_p19'| [[Samartín del Rei Aurelio]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q20604813'
|class='wd_label'| [[Xulio Arbesú]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957
|class='wd_p19'| [[Samartín del Rei Aurelio]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q129811289'
|class='wd_label'| [[Marcelino Gutiérrez González]]
|class='wd_desc'| periodista asturianu (1975-2024)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[periodista]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975
|class='wd_p19'| [[Samartín del Rei Aurelio]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2023&quot; | 2023-09-24
|- class='wd_q13147296'
|class='wd_label'| [[Josefina Martínez Álvarez]]
| 
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[profesor universitariu]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937-04-11
|class='wd_p19'| [[San Cloyo (parroquia)|San Cloyo]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q132831177'
|class='wd_label'| [[Xuan Cándano]]
|class='wd_desc'| periodista y escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[periodista]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1959&quot; | 1959
|class='wd_p19'| [[San Esteban (Muros)|San Esteban]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q20605400'
|class='wd_label'| [[Gerardo Orviz]]
|class='wd_desc'| cantante asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1929&quot; | 1929
|class='wd_p19'| [[Santa Bárbola]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2021&quot; | 2021-05-10
|- class='wd_q136512338'
|class='wd_label'| [[Benito González Orviz]]
|class='wd_desc'| flaire asturianu (1855-1910)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q117936754|misioneru católicu]]''&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1855&quot; | 1855-06-25
|class='wd_p19'| [[Santa Bárbola]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1910&quot; | 1910-04-15
|- class='wd_q9049180'
|class='wd_label'| [[Nel Amaro]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[artista]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1946&quot; | 1946-12-24
|class='wd_p19'| [[Santa Rosa (parroquia)|Santa Rosa]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2011&quot; | 2011-04-04
|- class='wd_q25579209'
|class='wd_label'| [[Antonio Balvidares Argüelles]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1751&quot; | 1751
|class='wd_p19'| [[Santiago (Sariegu)|Santiago]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1792&quot; | 1792
|- class='wd_q13147126'
|class='wd_label'| [[Enriqueta González Rubín]]
|class='wd_desc'| escritora y periodista asturiana (1832–1877)
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[periodista]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1832&quot; | 1832-04-17
|class='wd_p19'| [[Santianes del Agua]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1877&quot; | 1877-11-09
|- class='wd_q134021821'
|class='wd_label'| [[Santos Monestina]]
|class='wd_desc'| pintor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[pintor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1963&quot; | 1963-01-19
|class='wd_p19'| [[Santolaya (Cabranes)|Santolaya]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3753874'
|class='wd_label'| [[Xulio Vixil]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1964&quot; | 1964-07-30
|class='wd_p19'| [[Santuyano (parroquia de Bimenes)|Santuyano]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13146771'
|class='wd_label'| [[Ataúlfo Lada Camblor]]
|class='wd_desc'| cantante asturianu de tonada (1921-2009)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]''&lt;br/&gt;[[mineru]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1921&quot; | 1921-03-20
|class='wd_p19'| [[Serrapio (parroquia)|Serrapio]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2009&quot; | 2009-01-05
|- class='wd_q13148174'
|class='wd_label'| [[Xosé Antón González Riaño]]
|class='wd_desc'| profesor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[profesor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1956&quot; | 1956
|class='wd_p19'| [[Siero]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13147992'
|class='wd_label'| [[Ruma Barbero]]
|class='wd_desc'| dibuxante asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[dibuxante]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-02-03
|class='wd_p19'| [[Somió]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q23020442'
|class='wd_label'| [[Gorka Magunazelaia]]
|class='wd_desc'| futbolista español
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[Xugador de fútbol|futbolista]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1992&quot; | 1992-03-02
|class='wd_p19'| [[Sopela|Sopelana]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q20604854'
|class='wd_label'| [[Xulio Berros]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1963&quot; | 1963
|class='wd_p19'| [[Sotrondio]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q20605020'
|class='wd_label'| [[Ana Rosa Fernández]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1965&quot; | 1965
|class='wd_p19'| [[Sotrondio]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q55185591'
|class='wd_label'| [[Gonzalo González Barreñada|Gonzalo G. Barreñada]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[poeta]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q6625963|novelista]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973-04-27
|class='wd_p19'| [[Sotrondio]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q125823631'
|class='wd_label'| [[Ana Pereira]]
| 
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-07-26
|class='wd_p19'| [[Sotrondio]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q135188749'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q135188749|Pedro A. Zurita]]''
| 
|class='wd_p21'| 
|class='wd_p106'| [[esperantista]]&lt;br/&gt;[[profesor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q16532929|alministrativu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1940&quot; | 1940s
|class='wd_p19'| [[Sotu Cangues]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q2890324'
|class='wd_label'| [[Vicente Díaz]]
|class='wd_desc'| cantante de tonada asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1948&quot; | 1948-12-13
|class='wd_p19'| [[Sotu'l Barcu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q9028833'
|class='wd_label'| [[Mari Luz Cristóbal Caunedo]]
|class='wd_desc'| cantante asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[cantante]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1948&quot; | 1948-08-30
|class='wd_p19'| [[Tinéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13147291'
|class='wd_label'| [[Jesús Evaristo Casariego]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[xurista]]&lt;br/&gt;[[periodista]]&lt;br/&gt;[[historiador]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q117804633|requeté soldier]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1913&quot; | 1913-11-07
|class='wd_p19'| [[Tinéu]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990-09-16
|- class='wd_q13148087'
|class='wd_label'| [[Tino Pérez del Rufo]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1940&quot; | 1940
|class='wd_p19'| [[Tinéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q116986389'
|class='wd_label'| [[Silvia Quesada]]
|class='wd_desc'| cantante asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[cantante]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1986&quot; | 1986
|class='wd_p19'| [[Tinéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13148062'
|class='wd_label'| [[Tante Blanco]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[músicu]]&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q6901699|monologuista]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957
|class='wd_p19'| [[Tolivia (parroquia)|Tolivia]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q46320758'
|class='wd_label'| [[Ana Medina Zarabozo]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984
|class='wd_p19'| [[Torín]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3326336'
|class='wd_label'| [[Xesús Cañedo Valle]]
|class='wd_desc'| políticu asturianu (1958-2026)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1958&quot; | 1958-12-09
|class='wd_p19'| [[Trubia (L'Abadía Cenero)|Trubia]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-01-01
|- class='wd_q3781342'
|class='wd_label'| [[Xandru Fernández]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q48930480|profesor de filosofía]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''&lt;br/&gt;[[poeta]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970-01-22
|class='wd_p19'| [[Turón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q5660535'
|class='wd_label'| [[Antón García]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|filólogu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-08-23
|class='wd_p19'| [[Tuña (parroquia)|Tuña]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q25999248'
|class='wd_label'| [[Pablo Suárez García]]
|class='wd_desc'| investigador y escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[investigador]]&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973
|class='wd_p19'| [[Udrión]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q11934004'
|class='wd_label'| [[Lourdes Álvarez|Lourdes Álvarez García]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q23906216|looter]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1961&quot; | 1961-07-26
|class='wd_p19'| [[Urbiés (parroquia)|Urbiés]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q5507856'
|class='wd_label'| [[Fulgencio Argüelles]]
|class='wd_desc'| escritor y sicólogu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[psicólogu]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1955&quot; | 1955-01-06
|class='wd_p19'| [[Uriés]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q379756'
|class='wd_label'| [[Quini]]
|class='wd_desc'| futbolista asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[Xugador de fútbol|futbolista]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1949&quot; | 1949-09-23
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2018&quot; | 2018-02-27
|- class='wd_q4891783'
|class='wd_label'| [[Xuan María Acebal]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1815-1895)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[poeta]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1815&quot; | 1815-03-08
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1895&quot; | 1895-02-11
|- class='wd_q4892132'
|class='wd_label'| [[Manuel Fernández de Castro y Menéndez Hevia]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q250867|sacerdote católicu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q611644|obispu católicu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1834&quot; | 1834
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1905&quot; | 1905
|- class='wd_q5668135'
|class='wd_label'| [[Constantino Cabal]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[antropólogu]]&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;[[periodista]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1877&quot; | 1877-05-16
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1967&quot; | 1967-12-09
|- class='wd_q5858974'
|class='wd_label'| [[Fermín Canella y Secades|Fermín Canella Secades]]
|class='wd_desc'| escritor, caderalgu y cronista asturianu (1849-1924)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[abogáu]]&lt;br/&gt;[[xurista]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|filólogu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1849&quot; | 1849-07-07
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1924&quot; | 1924-03-22
|- class='wd_q5872474'
|class='wd_label'| [[Félix de Aramburu]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[xurista]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;[[poeta]]&lt;br/&gt;[[profesor universitariu]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1848&quot; | 1848-05-05
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1913&quot; | 1913-04-30
|- class='wd_q5941163'
|class='wd_label'| [[José Luis Campal]]
|class='wd_desc'| críticu lliterariu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q4263842|críticu lliterariu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1965&quot; | 1965
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q5947795'
|class='wd_label'| [[Inaciu Iglesias]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[empresariu]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966-07-12
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q6099753'
|class='wd_label'| [[Ramón Lage]]
|class='wd_desc'| cantante asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[cantante]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973-06-09
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q9009939'
|class='wd_label'| [[Ismael González Arias]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1958&quot; | 1958-11-15
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q9011525'
|class='wd_label'| [[Jerónimo Granda]]
|class='wd_desc'| cantautor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[cantautor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q947873|presentador de televisión]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1945&quot; | 1945-01-01
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q9023770'
|class='wd_label'| [[Llorienzu Novo Mier]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1917&quot; | 1917-03-28
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990-06-30
|- class='wd_q9096764'
|class='wd_label'| [[Xulio Viejo]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|filólogu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q10953121'
|class='wd_label'| [[Toli Morilla]]
|class='wd_desc'| cantautor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[cantautor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1961&quot; | 1961-10-09
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q11134461'
|class='wd_label'| [[Arturu Xosé Bermeyu]]
|class='wd_desc'| políticu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''
|class='wd_p569'| 
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13146828'
|class='wd_label'| [[Botón (cantante)|José María Martínez Suárez]]
|class='wd_desc'| cantante asturianu (1892–1942)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[cantante]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1892&quot; | 1892-07-19
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1942&quot; | 1942-07-28
|- class='wd_q13146917'
|class='wd_label'| [[Claverol]]
|class='wd_desc'| cantante asturianu (1892–1950)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[cantante]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1892&quot; | 1892-10-29
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950-03-16
|- class='wd_q13146967'
|class='wd_label'| [[Cuchichi|José Menéndez Carreño]]
|class='wd_desc'| cantante de tonada asturianu (1890–1978)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1890&quot; | 1890-08-12
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-12-03
|- class='wd_q13147167'
|class='wd_label'| [[Federico Fierro Botas]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1942–2002)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1942&quot; | 1942-11-30
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2002&quot; | 2002-06-26
|- class='wd_q13148177'
|class='wd_label'| [[Xuan Nel Expósito]]
|class='wd_desc'| músicu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[músicu]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968-05-15
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13148178'
|class='wd_label'| [[Xuan Santori]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968-07-24
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q17620225'
|class='wd_label'| [[Adriana Lastra]]
|class='wd_desc'| política asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1979&quot; | 1979-03-30
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q20532842'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q20532842|Marcelino Rodríguez Fernández]]''
|class='wd_desc'| militar asturianu (1915–1946)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q212948|partisanu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2251335|maestru]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1915&quot; | 1915-07-07
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1946&quot; | 1946-06-26
|- class='wd_q20605340'
|class='wd_label'| [[Miranda (cantante)|Miranda]]
|class='wd_desc'| cantante de tonada asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[cantante]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1897&quot; | 1897-07-03
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975-03-22
|- class='wd_q20605431'
|class='wd_label'| [[El Quexanu]]
|class='wd_desc'| cantante de tonada asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1929&quot; | 1929-09-20
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q33515255'
|class='wd_label'| [[Víctor Suárez Piñero]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[profesor]]&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q58428578|activista polos derechos llingüísticos]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q41546637|wikimedista]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|políticu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1988&quot; | 1988
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q52356543'
|class='wd_label'| [[Nicolás Bardio]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q6625963|novelista]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1238570|politólogu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987-02-19
|class='wd_p19'| [[Uviéu (ciudá)|Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q55837889'
|class='wd_label'| [[Perfecto Fernández Usatorre]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1847-1911)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1847&quot; | 1847
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1911&quot; | 1911-01-23
|- class='wd_q59242002'
|class='wd_label'| [[Aida Fernández Escudero]]
|class='wd_desc'| escritora y profesora asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[profesor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q63979201'
|class='wd_label'| [[Víctor Fernández Coalla]]
|class='wd_desc'| Xestor cultural y coach asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q3104508|xestor cultural]]''&lt;br/&gt;[[pedagogu]]&lt;br/&gt;[[historiador]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1607826|editor]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966-09-21
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q66605382'
|class='wd_label'| [[Xaime Martínez]]
|class='wd_desc'| escritor y cantante asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[cantante]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|filólogu]]''&lt;br/&gt;[[músicu]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1993&quot; | 1993-12-25
|class='wd_p19'| [[Uviéu (ciudá)|Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q73733144'
|class='wd_label'| [[Rodrigo Cuevas]]
|class='wd_desc'| cantante asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[cantante]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q713200|performer]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q15214752|cabaretista]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3075052|folclorista]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q19509201|activista LGBTI]]''&lt;br/&gt;[[compositor]]&lt;br/&gt;[[acordionista]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4351403|percusionista]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q947873|presentador de televisión]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q92101121'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q92101121|Miguel Gallego Gómez]]''
|class='wd_desc'| inxenieru y traductor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q2267418|inxenieru industrial]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1983&quot; | 1983-10-24
|class='wd_p19'| [[Uviéu (ciudá)|Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q97179122'
|class='wd_label'| [[Francisco Casariego Hernández-Vaquero]]
|class='wd_desc'| historiador, escritor y periodista asturianu (1919‑2010)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[periodista]]&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;[[historiador]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|políticu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1919&quot; | 1919
|class='wd_p19'| [[Uviéu (ciudá)|Uviéu]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2010&quot; | 2010-05-12
|- class='wd_q109401520'
|class='wd_label'| [[Xosé Bolado]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1946-2021)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4263842|críticu lliterariu]]''&lt;br/&gt;[[poeta]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1946&quot; | 1946
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2021&quot; | 2021-05-20
|- class='wd_q121288183'
|class='wd_label'| [[Julio Ramos]]
|class='wd_desc'| cantautor y políticu asturianu (1949–2023)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[cantautor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q15627169|sindicalista]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1949&quot; | 1949
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2023&quot; | 2023-08-05
|- class='wd_q122416065'
|class='wd_label'| [[Chus Solís]]
|class='wd_desc'| fabricante de gaites asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q21550382|gaiteru]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q122434348|fabricante de gaites]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973-12-24
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q125823645'
|class='wd_label'| [[Abel Martínez]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| 
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1976&quot; | 1976
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q137373637'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q137373637|José María Bances Álvarez]]''
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[abogáu]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1935&quot; | 1935-12-05
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q14026757'
|class='wd_label'| [[Aníbal José Vázquez Fernández]]
|class='wd_desc'| políticu asturianu (1954-2023)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;[[mineru]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q15627169|sindicalista]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1954&quot; | 1954-11-28
|class='wd_p19'| [[Uxo (parroquia)|Uxo]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2023&quot; | 2023-11-12
|- class='wd_q6039908'
|class='wd_label'| [[Nené Losada Rico]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1921&quot; | 1921-11-10
|class='wd_p19'| [[Valdés]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2009&quot; | 2009-04-11
|- class='wd_q50530830'
|class='wd_label'| [[María Esther García López]]
|class='wd_desc'| poeta y escritora n&amp;#39;asturianu y en castellanu
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[poeta]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1948&quot; | 1948-12-08
|class='wd_p19'| [[Valdés]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q136682879'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q136682879|Samuel Fernandi]]''
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q779815|direutor d'animación]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991
|class='wd_p19'| ''[[:d:Q6159246|Valle del Nalón]]''
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q5941646'
|class='wd_label'| [[José Luis Rendueles]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[poeta]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972
|class='wd_p19'| [[Vega (Xixón)|Vega]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q46459468'
|class='wd_label'| [[Fernando Padilla Palicio]]
|class='wd_desc'| Direutor Xeneral de Planificación Llingüística y Normalización del Principáu d&amp;#39;Asturies
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[profesor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1501800|direutor xeneral]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957-01-01
|class='wd_p19'| [[Veguín]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q25367930'
|class='wd_label'| [[Santiago García Granda]]
|class='wd_desc'| químicu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q15142825|cristalógrafu]]''&lt;br/&gt;[[investigador]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1955&quot; | 1955
|class='wd_p19'| [[Verdicio]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q9093342'
|class='wd_label'| [[Vicente Prado]]
|class='wd_desc'| músicu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[músicu]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q21550382|gaiteru]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q6901699|monologuista]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1964&quot; | 1964-05
|class='wd_p19'| [[Viella (parroquia de Siero)|Viella]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3330042'
|class='wd_label'| [[Xune Elipe]]
|class='wd_desc'| cantante asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[cantante]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1962&quot; | 1962-12-31
|class='wd_p19'| ''[[:d:Q6162665|Villalegre]]''
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q559658'
|class='wd_label'| [[José Ángel Hevia]]
|class='wd_desc'| músicu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[músicu]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1967&quot; | 1967-10-11
|class='wd_p19'| [[Villaviciosa]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3330151'
|class='wd_label'| [[Xosé Caveda y Nava]]
|class='wd_desc'| escritor y políticu asturianu (1796–1882)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1792450|historiador del arte]]''&lt;br/&gt;[[historiador]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1796&quot; | 1796
|class='wd_p19'| [[Villaviciosa]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1882&quot; | 1882
|- class='wd_q5701521'
|class='wd_label'| [[Apolinar de Rato y Hevia]]
|class='wd_desc'| escritor español (1830–1894)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[abogáu]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1829&quot; | 1829
|class='wd_p19'| [[Villaviciosa (parroquia)|Villaviciosa]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1884&quot; | 1884-05-22
|- class='wd_q13147754'
|class='wd_label'| [[María Teresa Villaverde]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana (1882–1934)
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1882&quot; | 1882-12-21
|class='wd_p19'| [[Villaviciosa]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1934&quot; | 1934-06
|- class='wd_q12382792'
|class='wd_label'| [[Alfredo García Dóriga]]
|class='wd_desc'| escritor gallegu (1849-1911)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[periodista]]&lt;br/&gt;[[autor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1849&quot; | 1849-04-13
|class='wd_p19'| [[Viveiro]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1911&quot; | 1911-12-14
|- class='wd_q8198010'
|class='wd_label'| [[Ana Cano]]
|class='wd_desc'| filóloga asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q13418253|filólogu]]''&lt;br/&gt;[[profesor universitariu]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950-05-12
|class='wd_p19'| [[Viḷḷarín (Veigas)|Viḷḷarín]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q19965853'
|class='wd_label'| [[Diamantina Rodríguez]]
|class='wd_desc'| cantante asturiana (1920–2021)
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[cantante]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1920&quot; | 1920-09-14
|class='wd_p19'| [[Viḷḷaxime]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2021&quot; | 2021-04-21
|- class='wd_q282498'
|class='wd_label'| [[Gaspar Melchor de Xovellanos]]
|class='wd_desc'| xurista, España
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4964182|filósofu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q188094|economista]]''&lt;br/&gt;[[abogáu]]&lt;br/&gt;[[xurista]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1744&quot; | 1744-01-05
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1811&quot; | 1811-11-27
|- class='wd_q318546'
|class='wd_label'| [[Abelardo Fernández]]
|class='wd_desc'| futbolista y entrenador asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[Xugador de fútbol|futbolista]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q628099|entrenador de fútbol]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970-04-19&lt;br/&gt;1970-03-19
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q541075'
|class='wd_label'| [[Alberto Álvarez Peña]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1371378|etnólogu]]''&lt;br/&gt;[[ilustrador]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3142789'
|class='wd_label'| [[Xuan Xosé Sánchez Vicente]]
|class='wd_desc'| políticu y escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2504617|romanista]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|filólogu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1949&quot; | 1949-02-01
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3330135'
|class='wd_label'| [[Xuan Pertierra Argiz]]
|class='wd_desc'| políticu asturianu (1958–2009)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1958&quot; | 1958-08-30
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2009&quot; | 2009-08-12
|- class='wd_q3395726'
|class='wd_label'| [[Inaciu Galán]]
|class='wd_desc'| periodista y escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[periodista]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1986&quot; | 1986-06-06
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3395887'
|class='wd_label'| [[Nacho Vegas]]
|class='wd_desc'| cantautor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[cantautor]]&lt;br/&gt;[[cantante]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q956365|Liedermacher]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974-12-09
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3943033'
|class='wd_label'| [[Vicente García Oliva]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[autor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1944&quot; | 1944-07-03&lt;br/&gt;1944
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q4891703'
|class='wd_label'| [[Nicanor Piñole]]
|class='wd_desc'| pintor asturianu (1878–1978)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[pintor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1878&quot; | 1878-01-06
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-01-18
|- class='wd_q5392118'
|class='wd_label'| [[Alberto Varillas|Alberto Fernández Varillas]]
|class='wd_desc'| músicu y cantante folk asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[músicu]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1969&quot; | 1969
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q8962378'
|class='wd_label'| [[Francisco González Prieto]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1859–1937)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q635734|archiveru]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1859&quot; | 1859
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937
|- class='wd_q8963535'
|class='wd_label'| [[Gaspar Meana]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q715301|historietista]]''&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q11892507|guionista d'historieta]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q9018524'
|class='wd_label'| [[Xosefa Xovellanos]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana (1745–1807)
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[poeta]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1745&quot; | 1745-06-04
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1807&quot; | 1807-06-07
|- class='wd_q9033136'
|class='wd_label'| [[Milio Rodríguez Cueto]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1962&quot; | 1962
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q9066431'
|class='wd_label'| [[Ramón Lluís Bande]]
|class='wd_desc'| escritor, músicu y direutor de cine asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[direutor de cine]]&lt;br/&gt;[[periodista]]&lt;br/&gt;[[poeta]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q3455803|realizador]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q11015686'
|class='wd_label'| [[Emilio Robles Muñiz]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1877–1938)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1877&quot; | 1877-10-06
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-03-06
|- class='wd_q11681019'
|class='wd_label'| [[David Rivas]]
|class='wd_desc'| escritor, políticu y economista asturianu (1957-2024)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q188094|economista]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4964182|filósofu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957-12-04
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2024&quot; | 2024-12-15
|- class='wd_q12386432'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q12386432|Consuelo Alonso González]]''
| 
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q1856852|vendedor ambulante de periódicos]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q17010072|militante]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1898&quot; | 1898
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-05-13
|- class='wd_q13146717'
|class='wd_label'| [[Andrés Solar]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1955–1984)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1955&quot; | 1955-08-25
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-12-27
|- class='wd_q13147219'
|class='wd_label'| [[Gerardo Ruiz Alonso]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q7623230|entrenador de fuerza y acondicionamientu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1956&quot; | 1956-11-29
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13147756'
|class='wd_label'| [[María Teresa González]]
|class='wd_desc'| escritora española
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[poeta]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950-11-28
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1995&quot; | 1995-05-23
|- class='wd_q13147885'
|class='wd_label'| [[Pilar Sánchez Vicente]]
|class='wd_desc'| historiadora, escritora y documentalista asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[historiador]]&lt;br/&gt;[[documentalista]]&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q11814411|documentalista]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1961&quot; | 1961-11-11
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13147945'
|class='wd_label'| [[Quique Faes]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1238570|politólogu]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q17478192'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q17478192|Pablo Und Destruktion]]''
|class='wd_desc'| músicu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[músicu]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-02-20
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q20605225'
|class='wd_label'| [[Marta Mori]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[profesor universitariu]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1965&quot; | 1965-06-06
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q20605458'
|class='wd_label'| [[Pablo Rodríguez Alonso]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[profesor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1979&quot; | 1979
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q20605540'
|class='wd_label'| [[Alfredo Truán Álvarez]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q1114448|cartoonist]]''&lt;br/&gt;[[pintor]]&lt;br/&gt;[[caricaturista]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1895&quot; | 1895
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1964&quot; | 1964
|- class='wd_q20605595'
|class='wd_label'| [[Xabel Vegas]]
|class='wd_desc'| músicu español
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[músicu]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-06-12
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q20614454'
|class='wd_label'| [[Alfredo Ignacio Álvarez Menéndez]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q14467526|llingüista]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2505739|hispanista]]''&lt;br/&gt;[[profesor universitariu]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1958&quot; | 1958
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q21293215'
|class='wd_label'| [[Sofía Castañón]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[periodista]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;[[direutor de cine]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1983&quot; | 1983-11-01
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q42293485'
|class='wd_label'| [[Arsenio González Álvarez]]
|class='wd_desc'| actor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[actor]]&lt;br/&gt;[[dramaturgu]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-01-28
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;2017&quot; | 2017-10-18
|- class='wd_q42909138'
|class='wd_label'| [[Sabel Tuñón Ces]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1963&quot; | 1963
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q54861324'
|class='wd_label'| [[Carlos Magdalena]]
|class='wd_desc'| horticultor y botánicu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q3140857|horticultor]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2374149|botánicu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q758780|xardineru]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972-09-18
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q64831520'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q64831520|Ángeles Huerta]]''
| 
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[direutor de cine]]&lt;br/&gt;[[guionista]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q79796915'
|class='wd_label'| [[Alberto Alonso Blanco]]
|class='wd_desc'| tresformista asturianu (1928–1976)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q9304839|tresformista]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1928&quot; | 1928-05-29
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1976&quot; | 1976-04-19
|- class='wd_q98609618'
|class='wd_label'| [[Xosé Lluis Rodríguez Alberdi]]
|class='wd_desc'| escritor y maestru de Llingua Asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[profesor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1955&quot; | 1955-04-12
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q118383824'
|class='wd_label'| [[Sabel de Fausta]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1934&quot; | 1934
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q118489664'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q118489664|Olaya Suárez]]''
| 
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q326653|contable]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1993&quot; | 1993-12-31
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q123258157'
|class='wd_label'| [[Naciu Varillas]]
|class='wd_desc'| periodista y escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[periodista]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q125823542'
|class='wd_label'| [[Xon de la Campa|Xon de la Campa Valdés]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| 
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973-09-17
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q130881415'
|class='wd_label'| [[Rosario Trabanco]]
|class='wd_desc'| actriz de teatru asturiana (1904-1985)
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q2259451|actor de teatru]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1903&quot; | 1903
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985
|- class='wd_q131278984'
|class='wd_label'| [[Marisa López Diz]]
| 
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[poeta]]&lt;br/&gt;[[profesor]]&lt;br/&gt;[[cantante]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q135261231'
|class='wd_label'| [[Arantza Margolles|Arantxa Margolles]]
|class='wd_desc'| periodista asturiana
|class='wd_p21'| [[femenín]]
|class='wd_p106'| [[periodista]]&lt;br/&gt;[[historiador]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-12-11
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q136400930'
|class='wd_label'| [[Carlos X. Blanco|Carlos Xavier Blanco Martín]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q136763292'
|class='wd_label'| [[José Napoleón Acebal]]
|class='wd_desc'| abogáu y escritor asturianu (1806-1879)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[abogáu]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1806&quot; | 1806
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1879&quot; | 1879
|- class='wd_q9032833'
|class='wd_label'| [[Miguel Rojo]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[biólogu]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957
|class='wd_p19'| [[Zarracín]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q97853754'
|class='wd_label'| [[Házael González]]
|class='wd_desc'| escritor español
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q3330547|cronista]]''&lt;br/&gt;[[ensayista]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4263842|críticu lliterariu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1086863|columnista]]''
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1976&quot; | 1976-02-18
|class='wd_p19'| [[Zarréu (parroquia)|Zarréu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q68817521'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q68817521|Artur Saternus]]''
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[periodista]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1892&quot; | 1892-05-10
|class='wd_p19'| [[Świętochłowice]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970-06-24
|- class='wd_q3573525'
|class='wd_label'| [[Anxelu]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1899–1987)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1899&quot; | 1899
|class='wd_p19'| [[Ḷḷena]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987
|- class='wd_q141727908'
|class='wd_label'| [[Emilio Pola Cuesta]]
|class='wd_desc'| poeta ya investigador asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[poeta]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569' data-sort-value=&quot;1915&quot; | 1915-10-20
|class='wd_p19'| [[Ḷḷuarca]]
|class='wd_p570' data-sort-value=&quot;1967&quot; | 1967
|}
{{Wikidata list end}}</text>
      <sha1>43ay4giyc9vgs7smqc7wgrmvphrvwra</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Wikidata/Finaos de recién/imáxenes</title>
    <ns>4</ns>
    <id>190484</id>
    <revision>
      <id>4765713</id>
      <parentid>4759636</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T14:25:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>32147</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>4765713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6110" sha1="q454do1h3f07qtgw41hvjk30w5uz0c0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;__NOINDEX__&lt;/noinclude&gt;
Última anovación: {{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}.
{{Wikidata list
|1=Wikipedia:Wikidata/Finaos de recién/imáxenes
|sparql=SELECT ?item ?dob ?dod ?img (CONCAT(&quot; &lt;small&gt;&quot;,str(ROUND(FLOOR((?dod - ?dob)/365.2425))),&quot;&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;&quot;) as ?s3)
{
SELECT ?item ?stct ?slct (?stct + ?slct*2 as ?rank) (SAMPLE(?img1) as ?img) (MAX(?dod1) as ?dod) (SAMPLE(?dob1) as ?dob)
{
	?item wdt:P570 ?dod1
	FILTER ( ?dod1 &gt; &quot;2022-01-01T00:00:00Z&quot;^^xsd:dateTime)
	FILTER ( ?dod1 &gt; (now()-&quot;P32D&quot;^^xsd:duration) &amp;&amp; ?dod1 &lt; now() )
	?item wdt:P18 ?img1 .
  	FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P1087 [] }
	?item wdt:P31 wd:Q5 .
  	?item wikibase:statements ?stct ; wikibase:sitelinks ?slct .
    OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob1 }
    FILTER EXISTS {
    ?article schema:about ?item .
    ?article schema:isPartOf &lt;https://ast.wikipedia.org/&gt; .
  }
}
GROUP BY ?item ?stct ?slct
ORDER BY DESC(?rank) ?item
LIMIT 8
}
ORDER BY DESC(?dod)
|section=
|columns=P18,label,P570,P20,qid,?s3
|thumb=130
|min_section=
|links=local
|row_template=Wikidata list/gallery
|skip_table=1
|autolist=fallback
|short = true
|chart=true
|references=all
}}
{{Wikidata list/gallery
| p18 = [[Ficheru:Elke Sommer 1965.JPG|center|130px]]
| label = [[Elke Sommer]]
| p570 = 2026-10-28&lt;ref name=&quot;ref_9151a3a6f2ff60d396f53253ff322ee364fc1d4aa28c6b7605efa6f1dec0d950&quot;&gt;https://www.bluewin.ch/en/people/acting-legend-elke-sommer-has-died-li.3653247&lt;/ref&gt;
| p20 = ''[[:d:Q86768|Bel Air]]''
| qid = Q241115
| s3 = &lt;small&gt;85&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list/gallery
| p18 = [[Ficheru:Eric Bauza by Gage Skidmore 2.jpg|center|130px]]
| label = [[Eric Bauza]]
| p570 = 2026-10-25&lt;ref name=&quot;ref_43a6c3af4d45b0e00282b924124c247ece80a27db0ea82def0de6ac022388bac&quot;&gt;https://variety.com/2026/film/people-news/eric-bauza-dead-looney-tunes-voice-actor-1236930931/&lt;/ref&gt;
| p20 = [[Los Angeles]]
| qid = Q5386105
| s3 = &lt;small&gt;46&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list/gallery
| p18 = [[Ficheru:WalterKoenigHWOFSept2012.jpg|center|130px]]
| label = [[Walter Koenig]]
| p570 = 2026-10-25&lt;ref name=&quot;ref_c1c5f4162b1c1b793313f5ca1b792f7518956489c82518b3470cf5b595f45665&quot;&gt;https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/walter-koenig-dead-chekov-star-trek-russian-1236740088/&lt;/ref&gt;
| p20 = ''[[:d:Q1319697|North Hollywood]]''&lt;ref name=&quot;ref_c1c5f4162b1c1b793313f5ca1b792f7518956489c82518b3470cf5b595f45665&quot;&gt;https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/walter-koenig-dead-chekov-star-trek-russian-1236740088/&lt;/ref&gt;
| qid = Q376176
| s3 = &lt;small&gt;90&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list/gallery
| p18 = [[Ficheru:Tom Skerritt 2014 (cropped).jpg|center|130px]]
| label = [[Tom Skerritt]]
| p570 = 2026-10-21&lt;ref name=&quot;ref_b5f6a63414623d5d35b390f82e9dc5ffaa4401aa64817607dcfaa26f6f6515e2&quot;&gt;https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/tom-skerritt-dead-picket-fences-alien-mash-1236738429/&lt;/ref&gt;
| p20 = [[Seattle]]&lt;ref name=&quot;ref_3000c046daa06509fdbeaa537b45b365906541b124fb044558d571da1fff1e95&quot;&gt;https://www.seattletimes.com/entertainment/movies/tom-skerritt-star-of-alien-and-familiar-face-at-siff-dies-at-93/&lt;/ref&gt;
| qid = Q320093
| s3 = &lt;small&gt;93&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list/gallery
| p18 = [[Ficheru:Richard Riehle 2016.jpg|center|130px]]
| label = [[Richard Riehle]]
| p570 = 2026-10-15&lt;ref name=&quot;ref_7dfe02c7b6958c441b55602ee423a83228065d0c6b37b3b566ef837395c1ed05&quot;&gt;https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/richard-riehle-dead-office-space-1236735653/&lt;/ref&gt;
| p20 = [[Los Angeles]]&lt;ref name=&quot;ref_7dfe02c7b6958c441b55602ee423a83228065d0c6b37b3b566ef837395c1ed05&quot;&gt;https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/richard-riehle-dead-office-space-1236735653/&lt;/ref&gt;
| qid = Q1889124
| s3 = &lt;small&gt;78&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list/gallery
| p18 = [[Ficheru:Eva Marie Saint (1951).jpg|center|130px]]
| label = [[Eva Marie Saint]]
| p570 = 2026-10-06&lt;ref name=&quot;ref_c26ce27a95e4f1f214bb993b9b879904a945e3ee79ca168f9fdebf3c1b720ce1&quot;&gt;https://www.broadway.com/buzz/207791/eva-marie-saint-who-went-from-broadway-to-an-oscar-for-on-the-waterfront-dies-at-102/&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_d0c12767e4030a622809a6e15d9a1f626f4327ed38024bf907720a0a2785ed25&quot;&gt;https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/10/07/eva-marie-saint-actrice-americaine-heroine-de-la-mort-aux-trousses-d-hitchcock-est-morte-a-l-age-de-102-ans_6789546_3382.html&lt;/ref&gt;
| p20 = [[Los Angeles]]&lt;ref name=&quot;ref_c26ce27a95e4f1f214bb993b9b879904a945e3ee79ca168f9fdebf3c1b720ce1&quot;&gt;https://www.broadway.com/buzz/207791/eva-marie-saint-who-went-from-broadway-to-an-oscar-for-on-the-waterfront-dies-at-102/&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_d0c12767e4030a622809a6e15d9a1f626f4327ed38024bf907720a0a2785ed25&quot;&gt;https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/10/07/eva-marie-saint-actrice-americaine-heroine-de-la-mort-aux-trousses-d-hitchcock-est-morte-a-l-age-de-102-ans_6789546_3382.html&lt;/ref&gt;
| qid = Q228928
| s3 = &lt;small&gt;102&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list/gallery
| p18 = [[Ficheru:Jeffrey Archer (2024).jpg|center|130px]]
| label = [[Jeffrey Archer]]
| p570 = 2026-10-05&lt;ref name=&quot;ref_7ea6f532a04c22d32d8118c0cfa62df847fcdb531d01e5991055061d8d36ca58&quot;&gt;https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/jeffrey-archer-death-conservatives-novelist-b3061793.html&lt;/ref&gt;
| p20 = [[Londres]]&lt;ref name=&quot;ref_74dd56633e596481b9988a29ca6e84c0cb2363b6bc7ea8feeffa27ecc6fc980e&quot;&gt;https://www.milenio.com/cultura/muere-escritor-jeffrey-archer-86-anos&lt;/ref&gt;
| qid = Q313489
| s3 = &lt;small&gt;86&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list/gallery
| p18 = [[Ficheru:Premios Goya 2026 - Gonzalo Suárez-3 (cropped).jpg|center|130px]]
| label = [[Gonzalo Suárez]]
| p570 = 2026-09-29&lt;ref name=&quot;ref_1e8c95c99e518073514cdcc493f380358910078896099820a74be3d8eb9fddf0&quot;&gt;https://elpais.com/cultura/2026-09-29/muere-gonzalo-suarez-referente-del-cine-y-la-literatura-espanola-a-los-92-anos.html&lt;/ref&gt;
| p20 = [[Madrid]]&lt;ref name=&quot;ref_1e8c95c99e518073514cdcc493f380358910078896099820a74be3d8eb9fddf0&quot;&gt;https://elpais.com/cultura/2026-09-29/muere-gonzalo-suarez-referente-del-cine-y-la-literatura-espanola-a-los-92-anos.html&lt;/ref&gt;
| qid = Q1986050
| s3 = &lt;small&gt;92&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list end}}</text>
      <sha1>q454do1h3f07qtgw41hvjk30w5uz0c0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Wikidata/Finaos de recién/llista</title>
    <ns>4</ns>
    <id>190487</id>
    <revision>
      <id>4765714</id>
      <parentid>4765635</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T14:25:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>32147</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>4765714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23599" sha1="3hxpemu4swxieaama6a74ztjp57yqve" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;__NOINDEX__&lt;/noinclude&gt;
Última anovación: {{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}.
{{Wikidata list
|1=Wikipedia:Wikidata/Finaos de recién/llista
|sparql=SELECT ?item ?dod ?stct ?slct
{
	?item wdt:P570 ?dod
	FILTER ( ?dod &gt; &quot;2022-01-01T00:00:00Z&quot;^^xsd:dateTime)
	FILTER ( ?dod &gt; (now()-&quot;P32D&quot;^^xsd:duration) &amp;&amp; ?dod &lt; now() )
	?item wdt:P31 wd:Q5 .
}
ORDER BY DESC(?dod) ?item
|columns=item,P18,label,P569:Nacimientu,P570:Muerte,description:descripción,P106,P39,P27,P19,P20
|thumb=128
|autolist=fallback
|summary=itemnumber
|links=local
|references=all
}}
{| class='wikitable sortable'
! item
! imaxe
! label
! Nacimientu
! Muerte
! descripción
! ocupación
! cargu
! país de nacionalidá
! llugar de nacimientu
! llugar de la muerte
|-
| [[:d:Q241115|Q241115]]
| [[Ficheru:Elke Sommer 1965.JPG|center|128px]]
| [[Elke Sommer]]
| data-sort-value=&quot;1940&quot; | 1940-11-05&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_8b0a327cfc00f7c0d07d4d61a30e67b8df5171572af575b03421261860e5f2fa&quot;&gt;''[[:d:Q29861311|SNAC]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_cdef21979db91033a066302059358f4e4b21f930674db43f61ff78468b210334&quot;&gt;''[[:d:Q15706812|filmportal.de]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_db600c583c11c1f4a3f0618664504bb3e8c69966ec7f858aab6e941ad0d589eb&quot;&gt;''[[:d:Q61356138|FemBio database]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_d93dab851f5a062783f73c103680ec63bc8865c6c5d40177ae8b6d19640a9a63&quot;&gt;''[[:d:Q107343683|Munzinger Personen]]''&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-28&lt;ref name=&quot;ref_9151a3a6f2ff60d396f53253ff322ee364fc1d4aa28c6b7605efa6f1dec0d950&quot;&gt;https://www.bluewin.ch/en/people/acting-legend-elke-sommer-has-died-li.3653247&lt;/ref&gt;
| actriz alemana
| [[actor]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[cantante]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Modelu (moda)|modelu]]&lt;br/&gt;[[pintor]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 
| [[Alemaña]]
| [[Berlín]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_067364d4becebb7b359d3f2ae4445f7f477a68ac45ba3fcfbbc95a010b630bb1&quot;&gt;''[[:d:Q88012245|The International Who's Who of Women 2006]]''&lt;/ref&gt;
| ''[[:d:Q86768|Bel Air]]''
|-
| [[:d:Q453730|Q453730]]
| [[Ficheru:Fatima Bañez.JPG|center|128px]]
| [[Fátima Báñez]]
| data-sort-value=&quot;1967&quot; | 1967-01-06
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-28&lt;ref name=&quot;ref_6ac261533603c5aa5e3190a3b7ee819e57e502e7e6ab0911aa414bb7c300f3f8&quot;&gt;https://www.benaventedigital.es/muere-fatima-banez-accidente-trenes-urda-toledo/&lt;/ref&gt;
| política española
| ''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q188094|economista]]''&lt;br/&gt;[[abogáu]]
| [[Diputáu nel Congresu de los Diputaos d'España]]&lt;ref name=&quot;ref_5841c6f027bd0bd6cb53f058ae71d7f69ca583c6c980358fccf2218f56e7031a&quot;&gt;http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Diputados/BusqForm?_piref73_1333155_73_1333154_1333154.next_page=/wc/fichaDiputado?idDiputado=185&amp;idLegislatura=7&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Diputáu nel Congresu de los Diputaos d'España]]&lt;ref name=&quot;ref_af219938958a0ec0fb3229d7b744b41b0e9d3227b7bfc96d3a46539e4ef194f7&quot;&gt;http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Diputados/BusqForm?_piref73_1333155_73_1333154_1333154.next_page=/wc/fichaDiputado?idDiputado=24&amp;idLegislatura=8&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Diputáu nel Congresu de los Diputaos d'España]]&lt;ref name=&quot;ref_086e25fec4fcf020abf58becd98a13af742b2c02a0ea4b375d99ee35528732d2&quot;&gt;http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Diputados/BusqForm?_piref73_1333155_73_1333154_1333154.next_page=/wc/fichaDiputado?idDiputado=105&amp;idLegislatura=9&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Diputáu nel Congresu de los Diputaos d'España]]&lt;ref name=&quot;ref_748be2333a3dc4bd52c0cb0babd0f325cf24019cdf77389943d3723873a4e24d&quot;&gt;http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Diputados/BusqForm?_piref73_1333155_73_1333154_1333154.next_page=/wc/fichaDiputado?idDiputado=26&amp;idLegislatura=10&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Diputáu nel Congresu de los Diputaos d'España]]&lt;ref name=&quot;ref_cc6977a879c4b27ef1187a73257cea02f2c6150ed54024fe738be183e9c77861&quot;&gt;http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Diputados/BusqForm?_piref73_1333155_73_1333154_1333154.next_page=/wc/fichaDiputado?idDiputado=62&amp;idLegislatura=11&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Diputáu nel Congresu de los Diputaos d'España]]&lt;ref name=&quot;ref_038de943ffcad063ff38bcd6200f0d4fa783d0a0aaa1199a3047137b4d640bfb&quot;&gt;http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Diputados/BusqForm?_piref73_1333155_73_1333154_1333154.next_page=/wc/fichaDiputado?idDiputado=317&amp;idLegislatura=12&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;''[[:d:Q87001438|minister of Labor, Migration and Social Security]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q43184108|Minister of Health, Social Services and Equality]]''
| [[España]]
| [[San Juan del Puerto]]
| [[Urda]]&lt;ref name=&quot;ref_6ac261533603c5aa5e3190a3b7ee819e57e502e7e6ab0911aa414bb7c300f3f8&quot;&gt;https://www.benaventedigital.es/muere-fatima-banez-accidente-trenes-urda-toledo/&lt;/ref&gt;
|-
| [[:d:Q376176|Q376176]]
| [[Ficheru:WalterKoenigHWOFSept2012.jpg|center|128px]]
| [[Walter Koenig]]
| data-sort-value=&quot;1936&quot; | 1936-09-14&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_8281a8144a7f9896829b9934f7bdbb10157c1b2c1978fe441986b385b54a1b6b&quot;&gt;''[[:d:Q2629164|ISFDB]]''&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-25&lt;ref name=&quot;ref_c1c5f4162b1c1b793313f5ca1b792f7518956489c82518b3470cf5b595f45665&quot;&gt;https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/walter-koenig-dead-chekov-star-trek-russian-1236740088/&lt;/ref&gt;
| actor d&amp;#39;Estaos Xuníos
| [[actor]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;''[[:d:Q10798782|actor de televisión]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q10800557|actor de cine]]''&lt;br/&gt;[[guionista]]&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q3455803|realizador]]''
| 
| [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]
| [[Chicago]]
| ''[[:d:Q1319697|North Hollywood]]''&lt;ref name=&quot;ref_c1c5f4162b1c1b793313f5ca1b792f7518956489c82518b3470cf5b595f45665&quot;&gt;https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/walter-koenig-dead-chekov-star-trek-russian-1236740088/&lt;/ref&gt;
|-
| [[:d:Q5386105|Q5386105]]
| [[Ficheru:Eric Bauza by Gage Skidmore 2.jpg|center|128px]]
| [[Eric Bauza]]
| data-sort-value=&quot;1979&quot; | 1979-12-07&lt;ref name=&quot;ref_43a6c3af4d45b0e00282b924124c247ece80a27db0ea82def0de6ac022388bac&quot;&gt;https://variety.com/2026/film/people-news/eric-bauza-dead-looney-tunes-voice-actor-1236930931/&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-25&lt;ref name=&quot;ref_43a6c3af4d45b0e00282b924124c247ece80a27db0ea82def0de6ac022388bac&quot;&gt;https://variety.com/2026/film/people-news/eric-bauza-dead-looney-tunes-voice-actor-1236930931/&lt;/ref&gt;
| actor de voz canadianu
| [[actor de voz]]
| 
| [[Canadá]]
| [[Toronto]]&lt;ref name=&quot;ref_68a72afe0cd3cdde7f79c788e613bf4d88f3d670a7d7bf3d33b236d09317713f&quot;&gt;https://www.imdb.com/name/nm1082823/bio&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_43a6c3af4d45b0e00282b924124c247ece80a27db0ea82def0de6ac022388bac&quot;&gt;https://variety.com/2026/film/people-news/eric-bauza-dead-looney-tunes-voice-actor-1236930931/&lt;/ref&gt;
| [[Los Angeles]]
|-
| [[:d:Q320093|Q320093]]
| [[Ficheru:Tom Skerritt 2014 (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Tom Skerritt]]
| data-sort-value=&quot;1933&quot; | 1933-08-25&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_f2c80df09e95b58628606a2c8a10b00cd8a6048c2ebdae04cf3f20d42f6c2393&quot;&gt;''[[:d:Q31964|Internet Broadway Database]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_cdef21979db91033a066302059358f4e4b21f930674db43f61ff78468b210334&quot;&gt;''[[:d:Q15706812|filmportal.de]]''&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-21&lt;ref name=&quot;ref_b5f6a63414623d5d35b390f82e9dc5ffaa4401aa64817607dcfaa26f6f6515e2&quot;&gt;https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/tom-skerritt-dead-picket-fences-alien-mash-1236738429/&lt;/ref&gt;
| actor d&amp;#39;Estaos Xuníos
| ''[[:d:Q10798782|actor de televisión]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q10800557|actor de cine]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q948329|actor de xéneru]]''&lt;br/&gt;[[Modelu (moda)|modelu]]&lt;br/&gt;[[actor de voz]]&lt;ref name=&quot;ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b&quot;&gt;''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;''[[:d:Q116695160|video game actor]]''&lt;ref name=&quot;ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b&quot;&gt;''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[direutor de cine]]&lt;ref name=&quot;ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b&quot;&gt;''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[direutor de televisión]]&lt;ref name=&quot;ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b&quot;&gt;''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[productor de cine]]&lt;ref name=&quot;ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b&quot;&gt;''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[actor]]&lt;ref name=&quot;ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;''[[:d:Q3455803|realizador]]''&lt;ref name=&quot;ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''&lt;/ref&gt;
| 
| [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]
| [[Detroit]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| [[Seattle]]&lt;ref name=&quot;ref_3000c046daa06509fdbeaa537b45b365906541b124fb044558d571da1fff1e95&quot;&gt;https://www.seattletimes.com/entertainment/movies/tom-skerritt-star-of-alien-and-familiar-face-at-siff-dies-at-93/&lt;/ref&gt;
|-
| [[:d:Q496497|Q496497]]
| 
| [[Mária Gulácsi-Szolnoki]]
| data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-06-16&lt;ref name=&quot;ref_4bb996ffabbd7385d8a796bac817daa25e370c73fbd98bed25384b4fb4a2f5d3&quot;&gt;''[[:d:Q543216|Hungarian Olympic Committee]]''&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-19&lt;ref name=&quot;ref_eb538ed33c6d4fbb96401f190a09e4f695be26a81172b6ac0a73c55fc4d7df1b&quot;&gt;https://www.olympedia.org/athletes/100825&lt;/ref&gt;
| xugadora d&amp;#39;esgrima húngara
| ''[[:d:Q13381863|xugador d'esgrima]]''
| 
| [[Hungría]]
| [[Budapest]]
| [[Budapest]]
|-
| [[:d:Q11977210|Q11977210]]
| 
| [[Inger Nordal]]
| data-sort-value=&quot;1944&quot; | 1944-08-11&lt;ref name=&quot;ref_ff32cb157f332cb4cddd38b09ecd8e975656883a79871be675e2e30b504babe5&quot;&gt;''[[:d:Q746368|Great Norwegian Encyclopedia]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_35de8c61273e29f3d07c2eb67c04ab495ffa56f2da0e6c9ca1d7c49efc7b37e2&quot;&gt;https://minnesider.jolstad.no/inger-nordal?tab=annonser&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-18&lt;ref name=&quot;ref_35de8c61273e29f3d07c2eb67c04ab495ffa56f2da0e6c9ca1d7c49efc7b37e2&quot;&gt;https://minnesider.jolstad.no/inger-nordal?tab=annonser&lt;/ref&gt;
| botánica noruega (1944-2026)
| ''[[:d:Q2374149|botánicu]]''&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[profesor universitariu]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q14972848|lexicógrafu]]''
| 
| [[Noruega]]
| [[Oslu]]&lt;ref name=&quot;ref_ff32cb157f332cb4cddd38b09ecd8e975656883a79871be675e2e30b504babe5&quot;&gt;''[[:d:Q746368|Great Norwegian Encyclopedia]]''&lt;/ref&gt;
| ''[[:d:Q4575842|Østerås]]''&lt;ref name=&quot;ref_35de8c61273e29f3d07c2eb67c04ab495ffa56f2da0e6c9ca1d7c49efc7b37e2&quot;&gt;https://minnesider.jolstad.no/inger-nordal?tab=annonser&lt;/ref&gt;
|-
| [[:d:Q3837943|Q3837943]]
| [[Ficheru:Lua Blanco 2017.jpg|center|128px]]
| [[Lua Blanco]]
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987-03-05&lt;ref name=&quot;ref_a79facb7c77a4d17adb234b1eb74d3b9373e6d448dc9064422a0639025f813d0&quot;&gt;''[[:d:Q14005|MusicBrainz]]''&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-18&lt;ref name=&quot;ref_838614d522d81bc1767fd2429e58760537a53f2255b7a4ffdaa0a2d3af736d3c&quot;&gt;https://g1.globo.com/sp/sao-paulo/noticia/2026/10/18/lua-blanco-ex-rebelde-brasil-morre-aos-39-anos-em-sp.ghtml&lt;/ref&gt;
| actriz brasilana
| ''[[:d:Q2259451|actor de teatru]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1954956|actor de teatru musical]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q10800557|actor de cine]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q10798782|actor de televisión]]''&lt;br/&gt;[[cantante]]&lt;br/&gt;[[compositor de cantares]]&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q12362622|filántropu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''
| 
| [[Brasil]]&lt;ref name=&quot;ref_a79facb7c77a4d17adb234b1eb74d3b9373e6d448dc9064422a0639025f813d0&quot;&gt;''[[:d:Q14005|MusicBrainz]]''&lt;/ref&gt;
| [[São Paulo (ciudá)|São Paulo]]&lt;ref name=&quot;ref_a79facb7c77a4d17adb234b1eb74d3b9373e6d448dc9064422a0639025f813d0&quot;&gt;''[[:d:Q14005|MusicBrainz]]''&lt;/ref&gt;
| [[Rio de Janeiro]]&lt;ref name=&quot;ref_838614d522d81bc1767fd2429e58760537a53f2255b7a4ffdaa0a2d3af736d3c&quot;&gt;https://g1.globo.com/sp/sao-paulo/noticia/2026/10/18/lua-blanco-ex-rebelde-brasil-morre-aos-39-anos-em-sp.ghtml&lt;/ref&gt;
|-
| [[:d:Q1889124|Q1889124]]
| [[Ficheru:Richard Riehle 2016.jpg|center|128px]]
| [[Richard Riehle]]
| data-sort-value=&quot;1948&quot; | 1948-05-12&lt;ref name=&quot;ref_f2c80df09e95b58628606a2c8a10b00cd8a6048c2ebdae04cf3f20d42f6c2393&quot;&gt;''[[:d:Q31964|Internet Broadway Database]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_cdef21979db91033a066302059358f4e4b21f930674db43f61ff78468b210334&quot;&gt;''[[:d:Q15706812|filmportal.de]]''&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-15&lt;ref name=&quot;ref_7dfe02c7b6958c441b55602ee423a83228065d0c6b37b3b566ef837395c1ed05&quot;&gt;https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/richard-riehle-dead-office-space-1236735653/&lt;/ref&gt;
| actor d&amp;#39;Estaos Xuníos
| ''[[:d:Q2259451|actor de teatru]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q10800557|actor de cine]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q10798782|actor de televisión]]''&lt;br/&gt;[[actor]]&lt;ref name=&quot;ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b&quot;&gt;''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 
| [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]
| ''[[:d:Q1787576|Menomonee Falls]]''
| [[Los Angeles]]&lt;ref name=&quot;ref_7dfe02c7b6958c441b55602ee423a83228065d0c6b37b3b566ef837395c1ed05&quot;&gt;https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/richard-riehle-dead-office-space-1236735653/&lt;/ref&gt;
|-
| [[:d:Q51296158|Q51296158]]
| 
| [[Cristina Siscar]]
| data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-07-18&lt;ref name=&quot;ref_06bb4378d962f1f5eb9d07fb44ee2992b3d2f7d1e419b8449e6467666b150f49&quot;&gt;https://www.lanacion.com.ar/cultura/a-los-79-anos-murio-la-escritora-cristina-siscar-nid15102026/&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-11&lt;ref name=&quot;ref_06bb4378d962f1f5eb9d07fb44ee2992b3d2f7d1e419b8449e6467666b150f49&quot;&gt;https://www.lanacion.com.ar/cultura/a-los-79-anos-murio-la-escritora-cristina-siscar-nid15102026/&lt;/ref&gt;
| escritora arxentina
| [[escritor]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 
| [[Arxentina]]
| [[Buenos Aires]]
| [[Buenos Aires]]&lt;ref name=&quot;ref_06bb4378d962f1f5eb9d07fb44ee2992b3d2f7d1e419b8449e6467666b150f49&quot;&gt;https://www.lanacion.com.ar/cultura/a-los-79-anos-murio-la-escritora-cristina-siscar-nid15102026/&lt;/ref&gt;
|-
| [[:d:Q3319856|Q3319856]]
| [[Ficheru:Xosé Manuel Beiras 2015 (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Xosé Manuel Beiras]]
| data-sort-value=&quot;1936&quot; | 1936-04-07
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-08
| políticu y economista español
| ''[[:d:Q188094|economista]]''&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[profesor universitariu]]&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| ''[[:d:Q43198218|Diputáu nel Parllamentu de Galicia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q64816312|Voceru nacional del BNG]]''
| [[España]]
| [[Santiago de Compostela]]
| ''[[:d:Q1615466|Brión]]''&lt;ref name=&quot;ref_ebb3b763f41996ee9533a729128114c3a3ae4b5686dbdd4fc35af30bcd5b5072&quot;&gt;https://praza.gal/politica/morre-beiras-90-anos-de-loita-contra-a-ruda-adversidade-urxente&lt;/ref&gt;
|-
| [[:d:Q228928|Q228928]]
| [[Ficheru:Eva Marie Saint (1951).jpg|center|128px]]
| [[Eva Marie Saint]]
| data-sort-value=&quot;1924&quot; | 1924-07-04&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_8b0a327cfc00f7c0d07d4d61a30e67b8df5171572af575b03421261860e5f2fa&quot;&gt;''[[:d:Q29861311|SNAC]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_f2c80df09e95b58628606a2c8a10b00cd8a6048c2ebdae04cf3f20d42f6c2393&quot;&gt;''[[:d:Q31964|Internet Broadway Database]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_cdef21979db91033a066302059358f4e4b21f930674db43f61ff78468b210334&quot;&gt;''[[:d:Q15706812|filmportal.de]]''&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-06&lt;ref name=&quot;ref_c26ce27a95e4f1f214bb993b9b879904a945e3ee79ca168f9fdebf3c1b720ce1&quot;&gt;https://www.broadway.com/buzz/207791/eva-marie-saint-who-went-from-broadway-to-an-oscar-for-on-the-waterfront-dies-at-102/&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_d0c12767e4030a622809a6e15d9a1f626f4327ed38024bf907720a0a2785ed25&quot;&gt;https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/10/07/eva-marie-saint-actrice-americaine-heroine-de-la-mort-aux-trousses-d-hitchcock-est-morte-a-l-age-de-102-ans_6789546_3382.html&lt;/ref&gt;
| actriz d&amp;#39;Estaos Xuníos
| ''[[:d:Q10798782|actor de televisión]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q10800557|actor de cine]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2259451|actor de teatru]]''&lt;br/&gt;[[actor de voz]]&lt;br/&gt;[[actor]]&lt;ref name=&quot;ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''&lt;/ref&gt;
| 
| [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]
| [[Newark (Nueva Jersey)|Newark]]
| [[Los Angeles]]&lt;ref name=&quot;ref_c26ce27a95e4f1f214bb993b9b879904a945e3ee79ca168f9fdebf3c1b720ce1&quot;&gt;https://www.broadway.com/buzz/207791/eva-marie-saint-who-went-from-broadway-to-an-oscar-for-on-the-waterfront-dies-at-102/&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_d0c12767e4030a622809a6e15d9a1f626f4327ed38024bf907720a0a2785ed25&quot;&gt;https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/10/07/eva-marie-saint-actrice-americaine-heroine-de-la-mort-aux-trousses-d-hitchcock-est-morte-a-l-age-de-102-ans_6789546_3382.html&lt;/ref&gt;
|-
| [[:d:Q197556|Q197556]]
| 
| [[Carlos Alberto Dias]]
| data-sort-value=&quot;1967&quot; | 1967-05-05
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-05&lt;ref name=&quot;ref_ccb0ae2a02fdb1113daf9bd347a6ee8c4539b5bf720cf42e42f910a627e97bad&quot;&gt;https://ge.globo.com/pe/caruaru-regiao/noticia/2026/10/05/morre-carlos-alberto-dias-treinador-do-ypiranga-aos-59-anos.ghtml&lt;/ref&gt;
| futbolista brasilanu
| [[Xugador de fútbol|futbolista]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q628099|entrenador de fútbol]]''
| 
| [[Brasil]]
| [[Brasilia]]
| ''[[:d:Q622830|Caruaru]]''&lt;ref name=&quot;ref_ccb0ae2a02fdb1113daf9bd347a6ee8c4539b5bf720cf42e42f910a627e97bad&quot;&gt;https://ge.globo.com/pe/caruaru-regiao/noticia/2026/10/05/morre-carlos-alberto-dias-treinador-do-ypiranga-aos-59-anos.ghtml&lt;/ref&gt;
|-
| [[:d:Q313489|Q313489]]
| [[Ficheru:Jeffrey Archer (2024).jpg|center|128px]]
| [[Jeffrey Archer]]
| data-sort-value=&quot;1940&quot; | 1940-04-15&lt;ref name=&quot;ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b&quot;&gt;''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_8281a8144a7f9896829b9934f7bdbb10157c1b2c1978fe441986b385b54a1b6b&quot;&gt;''[[:d:Q2629164|ISFDB]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_75f410066e7f65c92af7e5e0cb4798bd37f034883b838792a166eee2264e9e11&quot;&gt;''[[:d:Q17299517|RKDartists]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_34e46dbfa37bac3c07eedb582f5b0c7a2996302c003e5f19915712beae24475a&quot;&gt;''[[:d:Q10855166|The Fine Art Archive]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_7ed18971eda0d85c91db4f5fac9a99c611d97fb8d71bd5aefd996b13a5d40bf2&quot;&gt;''[[:d:Q237227|Brockhaus Enzyklopädie]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_47984cd472c330f9ded38c20ef895bdfa7fcf972d038158ec6f3777edbee4973&quot;&gt;''[[:d:Q21401824|The Peerage]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_d93dab851f5a062783f73c103680ec63bc8865c6c5d40177ae8b6d19640a9a63&quot;&gt;''[[:d:Q107343683|Munzinger Personen]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_ff32cb157f332cb4cddd38b09ecd8e975656883a79871be675e2e30b504babe5&quot;&gt;''[[:d:Q746368|Great Norwegian Encyclopedia]]''&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-05&lt;ref name=&quot;ref_7ea6f532a04c22d32d8118c0cfa62df847fcdb531d01e5991055061d8d36ca58&quot;&gt;https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/jeffrey-archer-death-conservatives-novelist-b3061793.html&lt;/ref&gt;
| escritor y políticu británicu
| ''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;ref name=&quot;ref_a66dea168c0f4e2de8233a8ff78dc71099f4a946b2714869c956bd91904c55fd&quot;&gt;''[[:d:Q27260736|Jeffery]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;''[[:d:Q6625963|novelista]]''&lt;ref name=&quot;ref_854b9ee5b5db35768a13bad3ccc0df2bb82bfbfe408f54f4ca90fd5f8720ea16&quot;&gt;https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/books/writeindia/season-2/writeindiaauthor/57084891.cms&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;ref name=&quot;ref_75f410066e7f65c92af7e5e0cb4798bd37f034883b838792a166eee2264e9e11&quot;&gt;''[[:d:Q17299517|RKDartists]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[dramaturgu]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q18844224|escritor de ciencia ficción]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4853732|escritor de lliteratura infantil]]''
| ''[[:d:Q18952564|Miembru de la cámara de los Lords]]''&lt;ref name=&quot;ref_72468072db4ca4ee4d2602ff1d5a99db834702e61f76d2f6a6d8f8412f401522&quot;&gt;https://www.bbc.co.uk/news/articles/cjjwn3ey3e3o&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;''[[:d:Q41582615|miembru del 46ᵘ Parllamentu del Reinu Xuníu]]''&lt;ref name=&quot;ref_2b0155dcb4d4a9445827cd1efca863ffc4aaef1c71cff6406b3c859899ab9fee&quot;&gt;''[[:d:Q19204319|Hansard 1803–2005]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;''[[:d:Q41582612|miembru del 45ᵘ Parllamentu del Reinu Xuníu]]''&lt;ref name=&quot;ref_2b0155dcb4d4a9445827cd1efca863ffc4aaef1c71cff6406b3c859899ab9fee&quot;&gt;''[[:d:Q19204319|Hansard 1803–2005]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;''[[:d:Q41582609|miembru del 44ᵘ Parllamentu del Reinu Xuníu]]''&lt;ref name=&quot;ref_2b0155dcb4d4a9445827cd1efca863ffc4aaef1c71cff6406b3c859899ab9fee&quot;&gt;''[[:d:Q19204319|Hansard 1803–2005]]''&lt;/ref&gt;
| [[Reinu Xuníu]]&lt;ref name=&quot;ref_a038a894def0a35a72086159eeda90d36c532b4bb42b75f239e3225dd3a2f9ed&quot;&gt;''[[:d:Q23833686|Katalog der Deutschen Nationalbibliothek]]''&lt;/ref&gt;
| ''[[:d:Q55607704|City of London Maternity Hospital]]''
| [[Londres]]&lt;ref name=&quot;ref_74dd56633e596481b9988a29ca6e84c0cb2363b6bc7ea8feeffa27ecc6fc980e&quot;&gt;https://www.milenio.com/cultura/muere-escritor-jeffrey-archer-86-anos&lt;/ref&gt;
|-
| [[:d:Q1986050|Q1986050]]
| [[Ficheru:Premios Goya 2026 - Gonzalo Suárez-3 (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Gonzalo Suárez]]
| data-sort-value=&quot;1934&quot; | 1934-07-30&lt;ref name=&quot;ref_8b0a327cfc00f7c0d07d4d61a30e67b8df5171572af575b03421261860e5f2fa&quot;&gt;''[[:d:Q29861311|SNAC]]''&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-09-29&lt;ref name=&quot;ref_1e8c95c99e518073514cdcc493f380358910078896099820a74be3d8eb9fddf0&quot;&gt;https://elpais.com/cultura/2026-09-29/muere-gonzalo-suarez-referente-del-cine-y-la-literatura-espanola-a-los-92-anos.html&lt;/ref&gt;
| direutor de cine asturianu
| [[direutor de cine]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[guionista]]&lt;br/&gt;[[actor]]&lt;br/&gt;[[productor de cine]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q6625963|novelista]]''&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 
| [[España]]
| [[Uviéu]]
| [[Madrid]]&lt;ref name=&quot;ref_1e8c95c99e518073514cdcc493f380358910078896099820a74be3d8eb9fddf0&quot;&gt;https://elpais.com/cultura/2026-09-29/muere-gonzalo-suarez-referente-del-cine-y-la-literatura-espanola-a-los-92-anos.html&lt;/ref&gt;
|}
----
&amp;sum; 15 items.
{{Wikidata list end}}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}</text>
      <sha1>3hxpemu4swxieaama6a74ztjp57yqve</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Animalada Xabaz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>250371</id>
    <revision>
      <id>4765696</id>
      <parentid>4018815</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T12:34:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57680-66</username>
        <id>155663</id>
      </contributor>
      <origin>4765696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1300" sha1="tpfn0gbs2o34cot7qnx14h5b1ng623k" xml:space="preserve">{{programa de televisión}}

'''Animalada Xabaz''' ye una [[serie de televisión]] en los que aparece donde estan mis yezi d'ente 20 y 30 minutos enfocáu a rapacinos. Na serie traten temes como la música, los cuentacuentos y la divulgación. Tolos personaxes usen l'[[asturianu]] o'l [[gallegoasturianu]] como llingües. Entamó a emitise'l 1 d'abril de 2021 un programa caldía peles mañanes.

== Personaxes ==
Na serie conviven personaxes humanos con moñecos d'animales o seres [[mitoloxía asturiana|mitolóxicos]]:&lt;ref name=&quot;europapress&quot;&gt;{{cita web |url=https://www.europapress.es/asturias/noticia-tpa-estrena-jueves-programa-infantil-animalada-xabaz-20210401072950.html |títulu=TPA estrena esta jueves el programa infantil 'Animalada Xabaz' |fecha=1 d'abril de 2021 |idioma=castellán}}&lt;/ref&gt;

* '''Telva''' (una [[cabra]])
* '''Xuacu''' (un [[xabalín]])
* '''Sabela''' (una [[Ursidae|osa]])
* '''Cellero''' (el pa)
* '''Fefa''' (la so fía)
* '''Enol'''
* '''Pola'''
* '''Gallu'''
* '''Nalón''' (un [[trasgu]])

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [https://www.rtpa.es/video:Animalada%20Xabaz_551617316053.html Llista d'episodios d'Animalada Xabaz en TPA.]

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Programes n'asturianu de TPA]]
[[Categoría:Animación n'asturianu]]</text>
      <sha1>tpfn0gbs2o34cot7qnx14h5b1ng623k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>4765697</id>
      <parentid>4765696</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T12:36:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55332-42</username>
        <id>155664</id>
      </contributor>
      <origin>4765697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1316" sha1="khjh3kt25d86uwpgrss5v58qtj3q4rt" xml:space="preserve">{{programa de televisión}}

'''Animalada Xabaz''' ye una [[serie de televisión]] en los que aparece donde estan mis yezi d'ente 20 y 30 minutos adriano cabezon enfocáu a rapacinos. Na serie traten temes como la música, los cuentacuentos y la divulgación. Tolos personaxes usen l'[[asturianu]] o'l [[gallegoasturianu]] como llingües. Entamó a emitise'l 1 d'abril de 2021 un programa caldía peles mañanes.

== Personaxes ==
Na serie conviven personaxes humanos con moñecos d'animales o seres [[mitoloxía asturiana|mitolóxicos]]:&lt;ref name=&quot;europapress&quot;&gt;{{cita web |url=https://www.europapress.es/asturias/noticia-tpa-estrena-jueves-programa-infantil-animalada-xabaz-20210401072950.html |títulu=TPA estrena esta jueves el programa infantil 'Animalada Xabaz' |fecha=1 d'abril de 2021 |idioma=castellán}}&lt;/ref&gt;

* '''Telva''' (una [[cabra]])
* '''Xuacu''' (un [[xabalín]])
* '''Sabela''' (una [[Ursidae|osa]])
* '''Cellero''' (el pa)
* '''Fefa''' (la so fía)
* '''Enol'''
* '''Pola'''
* '''Gallu'''
* '''Nalón''' (un [[trasgu]])

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [https://www.rtpa.es/video:Animalada%20Xabaz_551617316053.html Llista d'episodios d'Animalada Xabaz en TPA.]

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Programes n'asturianu de TPA]]
[[Categoría:Animación n'asturianu]]</text>
      <sha1>khjh3kt25d86uwpgrss5v58qtj3q4rt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Wikidata/Finaos de recién (ensin páxina)</title>
    <ns>4</ns>
    <id>268886</id>
    <revision>
      <id>4765711</id>
      <parentid>4765638</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T14:24:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>32147</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>4765711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44138" sha1="pw08lln8dkrq5zf84e05zfqd189w99x" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;__NOINDEX__&lt;/noinclude&gt;
Última anovación: {{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}.
{{Wikidata list
|1=Wikipedia:Wikidata/Finaos de recién (ensin páxina)
|sparql=SELECT DISTINCT ?item ?linkcount 
{
	?item wdt:P570 ?dod
	FILTER ( ?dod &gt; &quot;2023-08-01T00:00:00Z&quot;^^xsd:dateTime)
	FILTER ( ?dod &gt; (now()-&quot;P32D&quot;^^xsd:duration) &amp;&amp; ?dod &lt; now() )
	?item wdt:P31 wd:Q5 .
    ?item wikibase:sitelinks ?linkcount . # count of sitelinks  
}
ORDER BY DESC(?dod) ?item
LIMIT 50
|columns=item,P18,label,P569:nacimientu,P570:muerte,description:descripción,P106,P39,P27,P19,P20,?linkcount:enllaces
|thumb=128
|autolist=fallback
|links=red_only
|references=all
}}
{| class='wikitable sortable'
! item
! imaxe
! label
! nacimientu
! muerte
! descripción
! ocupación
! cargu
! país de nacionalidá
! llugar de nacimientu
! llugar de la muerte
! enllaces
|-
| [[:d:Q11135843|Q11135843]]
| 
| [[Kōjirō Ikegaya]]
| data-sort-value=&quot;1952&quot; | 1952-06-28&lt;ref name=&quot;ref_01d6164f0fce8fa83ed73045734df804c8d0d2d2be25ff97ed538433e70068cd&quot;&gt;http://npb.jp/bis/players/01103849.html&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-29
| xugador de béisbol xaponés
| [[xugador de béisbol]]&lt;ref name=&quot;ref_27ee60f78082e1d4dd9eca84acc4ff01b4e1cb3d6adf2c8cd5bedd9ece8294cc&quot;&gt;''[[:d:Q863769|Baseball Reference]]''&lt;/ref&gt;
| 
| [[Xapón]]
| [[Shizuoka]]
| 
| 7
|-
| [[:d:Q112763987|Q112763987]]
| 
| [[Айзенберг Юлиан Борисович]]
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-04-08
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-29
| inxenieru rusu
| [[inxenieru]]
| 
| [[Xunión Soviética]]&lt;br/&gt;[[Rusia]]
| [[Kiev]]
| [[Moscú]]
| 1
|-
| [[:d:Q19862412|Q19862412]]
| 
| [[Desmond D'Sa]]
| data-sort-value=&quot;1956&quot; | 1956-06-13&lt;ref name=&quot;ref_1295e4d19e765fdf5088f5be649f996d5fd4eae5c466f3695f9718edbbeec4b4&quot;&gt;https://iol.co.za/news/south-africa/2026-10-29-who-was-desmond-dsa-the-environmental-activist-who-gave-a-voice-to-durbans-pollution-hit-communities/&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-29
| [[Sudáfrica|sudafricanu]] ambientalista, founder (1956–2026) ♂; Premiu Goldman pal mediu ambiente
| [[ambientalista]]&lt;ref name=&quot;ref_c44c8bd37a22e353bc657f5b72ddccc7a94582decee2f3efe5afb69ff7c900b7&quot;&gt;https://www.goldmanprize.org/recipient/desmond-dsa/&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[founder]]&lt;ref name=&quot;ref_c44c8bd37a22e353bc657f5b72ddccc7a94582decee2f3efe5afb69ff7c900b7&quot;&gt;https://www.goldmanprize.org/recipient/desmond-dsa/&lt;/ref&gt;
| 
| [[Sudáfrica]]&lt;ref name=&quot;ref_c44c8bd37a22e353bc657f5b72ddccc7a94582decee2f3efe5afb69ff7c900b7&quot;&gt;https://www.goldmanprize.org/recipient/desmond-dsa/&lt;/ref&gt;
| [[Durban]]&lt;ref name=&quot;ref_c44c8bd37a22e353bc657f5b72ddccc7a94582decee2f3efe5afb69ff7c900b7&quot;&gt;https://www.goldmanprize.org/recipient/desmond-dsa/&lt;/ref&gt;
| 
| 11
|-
| [[:d:Q3027015|Q3027015]]
| 
| [[Didier Fraisse]]
| data-sort-value=&quot;1961&quot; | 1961-08-07
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-29
| direutor de televisión francés
| [[direutor de televisión]]&lt;br/&gt;[[direutor de cine]]
| 
| [[Francia]]
| 
| 
| 1
|-
| [[:d:Q130822146|Q130822146]]
| 
| [[Isaac Tedambe]]
| data-sort-value=&quot;1954&quot; | 1954-03-03
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-28&lt;ref name=&quot;ref_66ba92105e28010ca32c00890dda48afafe21a092b20b84b0c8f0e1f00735637&quot;&gt;''[[:d:Q140299769|FM Liberté]]''&lt;/ref&gt;
| [[Chad|chadianu]] novelista, [[Pintor|pintor]], escritor de non ficción, [[Escritor|escritor]] (1954–2026) ♂
| [[novelista]]&lt;br/&gt;[[pintor]]&lt;br/&gt;[[escritor de non ficción]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
| 
| [[Chad]]
| [[Mubi]]
| [[Xamena]]&lt;ref name=&quot;ref_66ba92105e28010ca32c00890dda48afafe21a092b20b84b0c8f0e1f00735637&quot;&gt;''[[:d:Q140299769|FM Liberté]]''&lt;/ref&gt;
| 1
|-
| [[:d:Q141913018|Q141913018]]
| 
| [[Jaime Bugallal y Vela]]
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-28&lt;ref name=&quot;ref_169a016c4f5ff3911cdcb7473ba2584c0341d06665361b11c9c5fa81b89e1a87&quot;&gt;https://ramhg.es/fallece-el-academico-de-numero-don-jaime-bugallal-y-vela/&lt;/ref&gt;
| [[España|español]] inxenieru civil, heraldista (1931–2026) ♂; member of Real Academia Matritense de Heráldica y Genealogía, Académie Internationale d'Héraldique; child of José Luis Bugallal Marchesi
| [[inxenieru civil]]&lt;br/&gt;[[heraldista]]
| 
| [[España]]
| [[A Coruña]]
| [[La Rochelle]]
| 0
|-
| [[:d:Q266368|Q266368]]
| [[Ficheru:Barbara Barrie &quot;Breaking Away&quot; (1980 ABC press photo).jpg|center|128px]]
| [[Barbara Barrie]]
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-05-23&lt;ref name=&quot;ref_8b0a327cfc00f7c0d07d4d61a30e67b8df5171572af575b03421261860e5f2fa&quot;&gt;''[[:d:Q29861311|SNAC]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_f2c80df09e95b58628606a2c8a10b00cd8a6048c2ebdae04cf3f20d42f6c2393&quot;&gt;''[[:d:Q31964|Internet Broadway Database]]''&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-28&lt;ref name=&quot;ref_910ebece3f5400db4f96dbf690cb38a1b76a5e41d6cbbb83d9e7dcb5c45058d5&quot;&gt;https://www.nytimes.com/2026/10/28/theater/barbara-barrie-dead.html&lt;/ref&gt;
| [[Estaos Xuníos d'América|d'Estaos Xuníos]] [[Actor|actriz]], actriz de televisión, actriz de cine, novelista, escritora de lliteratura infantil, actriz de teatru, [[Cantante|cantante]], [[Autor|autora]], young adult author (fl. 1955–2026) (1931–2026) ♀; [[Premiu del Festival de Cannes a la meyor actriz]]
| [[actor]]&lt;ref name=&quot;ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65&quot;&gt;''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[actor de televisión]]&lt;br/&gt;[[actor de cine]]&lt;br/&gt;[[novelista]]&lt;br/&gt;[[escritor de lliteratura infantil]]&lt;br/&gt;[[actor de teatru]]&lt;br/&gt;[[cantante]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[autor]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[young adult author]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 
| [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]
| [[Chicago]]&lt;ref name=&quot;ref_a038a894def0a35a72086159eeda90d36c532b4bb42b75f239e3225dd3a2f9ed&quot;&gt;''[[:d:Q23833686|Katalog der Deutschen Nationalbibliothek]]''&lt;/ref&gt;
| [[Manhattan]]
| 34
|-
| [[:d:Q3164302|Q3164302]]
| 
| [[Jean-Baptiste Motroni]]
| data-sort-value=&quot;1934&quot; | 1934-11-10&lt;ref name=&quot;ref_0720004143c152e704db7d2d340d7ef670bea212806fe9a5ff3408fba55ddfe1&quot;&gt;http://www.senat.fr/senateur/motroni_jean_baptiste97002f.html&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-28
| políticu francés
| [[políticu]]&lt;ref name=&quot;ref_06d8870214b35d1f394cce2c9830907b9c1bb23d3a2910f71f321512e7a44fb3&quot;&gt;''[[:d:Q111695467|senat.fr]]''&lt;/ref&gt;
| [[Senator of the French Fifth Republic]]&lt;ref name=&quot;ref_06d8870214b35d1f394cce2c9830907b9c1bb23d3a2910f71f321512e7a44fb3&quot;&gt;''[[:d:Q111695467|senat.fr]]''&lt;/ref&gt;
| [[Francia]]
| 
| 
| 2
|-
| [[:d:Q4060795|Q4060795]]
| [[Ficheru:Алейников, Владимир Дмитриевич.JPG|center|128px]]
| [[Vladimir Aleynikov]]
| data-sort-value=&quot;1946&quot; | 1946-01-28&lt;ref name=&quot;ref_fb1f64d34c5132f5694317071ca178ed1972feacbb7953a7f9690398b08c1731&quot;&gt;''[[:d:Q13219454|Library of Congress Authorities]]''&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-28
| [[Xunión Soviética|soviéticu]]-[[Rusia|rusu]] [[Poeta|poeta]], [[Escritor|escritor]] (fl. 1962–) (1946–2026) ♂; Andrei Bely Prize for Poetry, David Burliuk International Mark, prix Bounine, Badge &quot;For the Merit to the City&quot;
| [[poeta]]&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 
| [[Xunión Soviética]]&lt;br/&gt;[[Rusia]]
| [[Perm]]
| [[Koktebel]]
| 2
|-
| [[:d:Q455700|Q455700]]
| [[Ficheru:Liu Yandong 2011.jpg|center|128px]]
| [[Liu Yandong]]
| data-sort-value=&quot;1945&quot; | 1945-11-22
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-28&lt;ref name=&quot;ref_9d56ae06b5c540fc2d5b77240e0ef613f3751c2a044c01f3c699646ba1924280&quot;&gt;https://www.reuters.com/world/china/chinas-former-vice-premier-liu-yandong-has-died-xinhua-says-2026-10-28/&lt;/ref&gt;
| política china
| [[políticu]]&lt;ref name=&quot;ref_4042db442448760f19b7a5ab7062b544126e5c57c878c18a7e1b42922d507284&quot;&gt;http://www.npc.gov.cn/zgrdw//npc/xinwen/dbgz/wj/2008-02/29/content_1401314.htm&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[químicu]]
| [[Vice Premier of the State Council of the People's Republic of China]]&lt;br/&gt;[[Miembru del Buró Políticu del Partíu Comunista de China]]&lt;br/&gt;[[member of the National Committee of the Chinese People's Political Consultative Conference]]&lt;br/&gt;[[miembru de l'Asamblea Popular Nacional]]&lt;br/&gt;[[Member of the Standing Committee of the National People's Congress]]&lt;br/&gt;[[standing member of the National Committee of the Chinese People's Political Consultative Conference]]&lt;br/&gt;[[State councillor]]&lt;br/&gt;[[Head of the United Front Work Department]]
| [[República Popular China]]
| [[Nantong]]&lt;ref name=&quot;ref_d4ac3da5b0598cc87815af14ada6159da51650a50f87806cfd9b78f1134b7f0c&quot;&gt;https://www.dnaindia.com/world/report-liu-yandong-the-woman-who-charmed-china-1812270&lt;/ref&gt;
| [[Beixín]]&lt;ref name=&quot;ref_9d56ae06b5c540fc2d5b77240e0ef613f3751c2a044c01f3c699646ba1924280&quot;&gt;https://www.reuters.com/world/china/chinas-former-vice-premier-liu-yandong-has-died-xinhua-says-2026-10-28/&lt;/ref&gt;
| 32
|-
| [[:d:Q468843|Q468843]]
| [[Ficheru:Dolores Huerta (33552046043) (1).jpg|center|128px]]
| [[Dolores Huerta]]
| data-sort-value=&quot;1930&quot; | 1930-04-10&lt;ref name=&quot;ref_8b0a327cfc00f7c0d07d4d61a30e67b8df5171572af575b03421261860e5f2fa&quot;&gt;''[[:d:Q29861311|SNAC]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_bb991413d2b16365ef1e33cbdd744e118fec80f994ba6c186f0e51ff57c84df3&quot;&gt;''[[:d:Q5375741|Encyclopædia Britannica Online]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_db600c583c11c1f4a3f0618664504bb3e8c69966ec7f858aab6e941ad0d589eb&quot;&gt;''[[:d:Q61356138|FemBio database]]''&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-28&lt;ref name=&quot;ref_9803cc4fbb6c1df9630d2521f202a356aec528edb959f9be9251a36a27b5c6db&quot;&gt;https://www.npr.org/2026/10/28/nx-s1-6020543/dolores-huerta-dies&lt;/ref&gt;
| [[Estaos Xuníos d'América|d'Estaos Xuníos]] sindicalista, [[Activista|activista]], activista social, activista polos derechos civiles (1930–2026) ♀; Four Freedoms Award – Freedom from Want, Eleanor Roosevelt Award for Human Rights, National Women's Hall of Fame, Labor Hall of Honor, California Hall of Fame, [[Medaya Presidencial de la Llibertá]], Humanitarian of the Year, Premio Ohtli, Radcliffe Medal, Eugene V. Debs Award; member of Democratic Socialists of America
| [[sindicalista]]&lt;br/&gt;[[activista]]&lt;br/&gt;[[activista social]]&lt;br/&gt;[[activista polos derechos civiles]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 
| [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]
| [[Dawson]]
| [[Bakersfield]]
| 33
|-
| [[:d:Q4738117|Q4738117]]
| 
| [[Alvin Hellerstein]]
| data-sort-value=&quot;1933&quot; | 1933-12-28
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-28&lt;ref name=&quot;ref_1f4c7227e0dec1d4745a674e71f94ed0d13d09a075eb6cfbdb04b7a9fbf988fe&quot;&gt;https://abcnews.com/Politics/federal-judge-alvin-hellerstein-oversaw-nicolas-maduro-case/story?id=137644046&lt;/ref&gt;
| [[Estaos Xuníos d'América|d'Estaos Xuníos]] [[Abogáu|abogáu]], [[Xuez|xuez]], Judge of the United States District Court for the Southern District of New York, Senior Judge United States District Court for the Southern District of New York (1933–2026) ♂
| [[abogáu]]&lt;br/&gt;[[xuez]]
| [[Judge of the United States District Court for the Southern District of New York]]&lt;br/&gt;[[Senior Judge United States District Court for the Southern District of New York]]
| [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]
| [[Nueva York]]
| [[Nueva York]]
| 7
|-
| [[:d:Q4940150|Q4940150]]
| [[Ficheru:Gullan Bornemark (1967).jpg|center|128px]]
| [[Gullan Bornemark]]
| data-sort-value=&quot;1927&quot; | 1927-11-28&lt;ref name=&quot;ref_b6aaa459c7c5d2ed77c2b789e6f031c8fc6b7fd643f52c25ace84b1c57fbe192&quot;&gt;''[[:d:Q106527645|Sveriges befolkning 2000]]''&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-28&lt;ref name=&quot;ref_f49960f195c65f88f0963131caffd4fa625b54a096cf64390622951031dc88b7&quot;&gt;https://www.svt.se/kultur/musikpedagogen-gullan-bornemark-ar-dod&lt;/ref&gt;
| [[Suecia|suecu]] [[Compositor|compositora]], [[Cantante|cantante]], [[Compositor de cantares|compositora de cantares]] (fl. 1952–) (1927–2026) ♀; Alice Tegnér Music Prize, Årets barn- och ungdomskörledare; child of Helge Bohlin; spouse of Valter Bornemark
| [[compositor]]&lt;br/&gt;[[cantante]]&lt;br/&gt;[[compositor de cantares]]
| 
| [[Suecia]]
| [[Härnösands domkyrkoförsamling]]&lt;ref name=&quot;ref_b6aaa459c7c5d2ed77c2b789e6f031c8fc6b7fd643f52c25ace84b1c57fbe192&quot;&gt;''[[:d:Q106527645|Sveriges befolkning 2000]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 6
|-
| [[:d:Q6102987|Q6102987]]
| 
| [[Cem Akaş]]
| data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968-03-10
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-28
| [[Turquía|turcu]] [[Escritor|escritor]] (1968–2026) ♂
| [[escritor]]
| 
| [[Turquía]]
| [[Mannheim]]
| 
| 1
|-
| [[:d:Q72716|Q72716]]
| [[Ficheru:Pino Presti in Munich.jpg|center|128px]]
| [[Pino Presti]]
| data-sort-value=&quot;1943&quot; | 1943-08-23
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-28
| [[Italia|italianu]] [[Direutor d'orquesta|direutor d'orquesta]], [[Compositor|compositor]], músicu de jazz, [[Productor musical|productor musical]], karateka, músicu de sesión (fl. 1961–) (1943–2026) ♂; member of Orchestra Augusto Martelli, Angel Pocho Gatti e la sua orchestra; child of Arturo Prestipino
| [[direutor d'orquesta]]&lt;br/&gt;[[compositor]]&lt;br/&gt;[[músicu de jazz]]&lt;br/&gt;[[productor musical]]&lt;br/&gt;[[karateka]]&lt;br/&gt;[[músicu de sesión]]
| 
| [[Italia]]
| [[Milán]]
| 
| 12
|-
| [[:d:Q922837|Q922837]]
| [[Ficheru:Cuauhtémoc Cárdenas Solórzano - Febrero 2022 2.jpg|center|128px]]
| [[Cuauhtémoc Cárdenas]]
| data-sort-value=&quot;1934&quot; | 1934-05-01&lt;ref name=&quot;ref_bb991413d2b16365ef1e33cbdd744e118fec80f994ba6c186f0e51ff57c84df3&quot;&gt;''[[:d:Q5375741|Encyclopædia Britannica Online]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_db3d99a1e40222a7836ff836e6dfdb5b473e884559e7f11b491d3144e21f587b&quot;&gt;''[[:d:Q3407324|Proleksis Encyclopedia]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_d93dab851f5a062783f73c103680ec63bc8865c6c5d40177ae8b6d19640a9a63&quot;&gt;''[[:d:Q107343683|Munzinger Personen]]''&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-28&lt;ref name=&quot;ref_eb2296db8f4886ccafcb7100e70b5016ca83e3d404cdab8ce3b16edb4ff35361&quot;&gt;https://www.milenio.com/politica/murio-cuauhtemoc-cardenas-fundador-prd-lider-izquierda&lt;/ref&gt;
| políticu mexicanu
| [[inxenieru]]&lt;br/&gt;[[políticu]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| [[Head of Mexico City government]]&lt;br/&gt;[[Governor of Michoacán]]&lt;br/&gt;[[senador de Méxicu]]
| [[Méxicu]]
| [[Ciudá de Méxicu]]
| [[Ciudá de Méxicu]]&lt;ref name=&quot;ref_eb2296db8f4886ccafcb7100e70b5016ca83e3d404cdab8ce3b16edb4ff35361&quot;&gt;https://www.milenio.com/politica/murio-cuauhtemoc-cardenas-fundador-prd-lider-izquierda&lt;/ref&gt;
| 21
|-
| [[:d:Q10363392|Q10363392]]
| 
| [[Roberto Maya]]
| data-sort-value=&quot;1935&quot; | 1935-01-05&lt;ref name=&quot;ref_3530c6144275621546b9162506301f1362cdfff54b30d06f208b66d03781331a&quot;&gt;''[[:d:Q15241312|Google Freebase Data Dump]]''&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-27&lt;ref name=&quot;ref_3926a5b312e9cbc9ee250abe68789141b0ed8eb1d68e684b83303af40e9da468&quot;&gt;https://natelinha.uol.com.br/televisao/2026/10/28/morre-roberto-maya-do-jornal-da-manchete-e-documento-especial-aos-91-anos-249613.php&lt;/ref&gt;
| actor brasilanu
| [[actor]]&lt;br/&gt;[[actor de cine]]&lt;br/&gt;[[presentador de televisión]]&lt;br/&gt;[[actor de doblaxe]]
| 
| [[Brasil]]
| [[Campinas]]&lt;ref name=&quot;ref_3530c6144275621546b9162506301f1362cdfff54b30d06f208b66d03781331a&quot;&gt;''[[:d:Q15241312|Google Freebase Data Dump]]''&lt;/ref&gt;
| [[Campinas]]&lt;ref name=&quot;ref_3926a5b312e9cbc9ee250abe68789141b0ed8eb1d68e684b83303af40e9da468&quot;&gt;https://natelinha.uol.com.br/televisao/2026/10/28/morre-roberto-maya-do-jornal-da-manchete-e-documento-especial-aos-91-anos-249613.php&lt;/ref&gt;
| 2
|-
| [[:d:Q123253469|Q123253469]]
| 
| [[Neeraj Yadav]]
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-02-10&lt;ref name=&quot;ref_3c5a2401fb2a02664ae66e203ed6a45911ab0ff1ac012db37135b8d78fc6ce6b&quot;&gt;https://www.thehansindia.com/news/national/who-was-neeraj-yadav-three-time-asian-para-games-gold-medallist-has-died-at-the-age-of-42-1136718&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-27&lt;ref name=&quot;ref_348ba15ba4428f860e2803daea6e782787938d8969d73677d8422d8b202e1472&quot;&gt;https://www.firstpost.com/sports/neeraj-yadav-asian-para-games-gold-medalist-dies-aged-42-14055938.html/amp&lt;/ref&gt;
| [[India|indiu]] [[Atleta|atleta]] (1984–2026) ♂
| [[atleta]]
| 
| [[India]]
| [[Ghaziabad]]&lt;ref name=&quot;ref_3c5a2401fb2a02664ae66e203ed6a45911ab0ff1ac012db37135b8d78fc6ce6b&quot;&gt;https://www.thehansindia.com/news/national/who-was-neeraj-yadav-three-time-asian-para-games-gold-medallist-has-died-at-the-age-of-42-1136718&lt;/ref&gt;
| [[Delhi]]&lt;ref name=&quot;ref_348ba15ba4428f860e2803daea6e782787938d8969d73677d8422d8b202e1472&quot;&gt;https://www.firstpost.com/sports/neeraj-yadav-asian-para-games-gold-medalist-dies-aged-42-14055938.html/amp&lt;/ref&gt;
| 3
|-
| [[:d:Q12345919|Q12345919]]
| 
| [[Béla Balogh]]
| data-sort-value=&quot;1936&quot; | 1936-02-16
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-27&lt;ref name=&quot;ref_8fc134a9129007916727ef2cb5e31538649e449707ea801837f8360d0f2ad02b&quot;&gt;https://www.facebook.com/photo/?fbid=10239636721551136&amp;set=a.1730774504223&lt;/ref&gt;
| historiador rumanu
| [[historiador]]
| 
| [[Rumanía]]
| [[Tarna Mare]]
| [[Baia Mare]]
| 2
|-
| [[:d:Q1350729|Q1350729]]
| 
| [[Hartmut Holm Forche]]
| data-sort-value=&quot;1945&quot; | 1945-07-01&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-27&lt;ref name=&quot;ref_5298ca13e7c544124d91695edbe0fa5a712c062818c284c9a849f73005b64a27&quot;&gt;https://blickpunktmusical.online/zum-tod-von-hartmut-h-forche/&lt;/ref&gt;
| [[Alemaña|alemán]] [[Actor de voz|actor de voz]], traductor, [[Escritor|escritor]], [[Actor de doblaxe|actor de doblaxe]], [[Actor|actor]], realizador, [[Autor|autor]], [[Llibretista|llibretista]] (1945–2026) ♂
| [[actor de voz]]&lt;br/&gt;[[traductor]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[actor de doblaxe]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[actor]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[realizador]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[autor]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[llibretista]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 
| [[Alemaña]]
| [[Göttingen]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 1
|-
| [[:d:Q141898134|Q141898134]]
| 
| [[Cristina Calero]]
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-27
| [[España|español]] política, Member of the Parliament of the Canary Islands (1991–2026) ♀
| [[políticu]]
| [[Member of the Parliament of the Canary Islands]]
| [[España]]
| 
| [[Lanzarote]]
| 2
|-
| [[:d:Q141905396|Q141905396]]
| [[Ficheru:Anggota DPR Gandung Pardiman.jpg|center|128px]]
| [[Gandung Pardiman]]
| data-sort-value=&quot;1953&quot; | 1953-02-25&lt;ref name=&quot;ref_5850f98c6667fdeb75219aa884a50622753d9b24c1d1bdf0d999a04f93241d0a&quot;&gt;https://github.com/pemiluAPI/pemilu-data/blob/master/calon/2014/dpr/calon-dpr.csv&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_f62719cf719ca3de4b08e8b41e1cee9f0233a1ea88a105b14850cac28cbb64d6&quot;&gt;https://github.com/seuriously/profilingDPR2019/blob/master/data_anggota_dpr_2019.csv&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_62b43a595d6e148cb6b8728d87333b383e75b67914d5eb455b5709417e703bc5&quot;&gt;https://data.mendeley.com/datasets/jhws2wyds5/1/files/93c27ac7-3b79-4a48-a052-58d98bf8e532&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_ad96871832206c86580296fb81a641baecb607894aefd53b070b45b8485e3098&quot;&gt;https://github.com/pemiluAPI/pemilu-data/blob/master/incumbents/incumbent-DPR.csv&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_e17415b806bd15d475fe53a6dd8a90e0cb53e9c5d1470684d4add255c24d5d9b&quot;&gt;''[[:d:Q123694374|list of permanent candidates for DPR 2024]]''&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-27
| políticu indonesiu
| [[políticu]]&lt;ref name=&quot;ref_c3416b9fd478ae15dcd3f698669e9d367c963725c915c96822930d36ff37948d&quot;&gt;http://dpr.go.id/anggota/detail/id/94&lt;/ref&gt;
| [[member of the House of Representatives of Indonesia]]&lt;ref name=&quot;ref_c3416b9fd478ae15dcd3f698669e9d367c963725c915c96822930d36ff37948d&quot;&gt;http://dpr.go.id/anggota/detail/id/94&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[member of the Regional Representative Council of the Republic of Indonesia]]&lt;ref name=&quot;ref_ad96871832206c86580296fb81a641baecb607894aefd53b070b45b8485e3098&quot;&gt;https://github.com/pemiluAPI/pemilu-data/blob/master/incumbents/incumbent-DPR.csv&lt;/ref&gt;
| [[Indonesia]]&lt;ref name=&quot;ref_5850f98c6667fdeb75219aa884a50622753d9b24c1d1bdf0d999a04f93241d0a&quot;&gt;https://github.com/pemiluAPI/pemilu-data/blob/master/calon/2014/dpr/calon-dpr.csv&lt;/ref&gt;
| [[Bantul]]
| 
| 2
|-
| [[:d:Q1503615|Q1503615]]
| [[Ficheru:Edisons klassiek 1970 zijn uitgereikt in Concertgebouw, Amsterdam links Fischer, Bestanddeelnr 923-9297 (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Stephen Kovacevich]]
| data-sort-value=&quot;1940&quot; | 1940-10-17&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_8b0a327cfc00f7c0d07d4d61a30e67b8df5171572af575b03421261860e5f2fa&quot;&gt;''[[:d:Q29861311|SNAC]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_ff32cb157f332cb4cddd38b09ecd8e975656883a79871be675e2e30b504babe5&quot;&gt;''[[:d:Q746368|Great Norwegian Encyclopedia]]''&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-27&lt;ref name=&quot;ref_ebe53951160e60be6336410d9df791df3cbf3fa3bfa26c6352f0febb99cc2df7&quot;&gt;https://www.rtbf.be/article/deces-du-pianiste-americain-stephen-kovacevich-a-l-age-de-86-ans-11807247&lt;/ref&gt;
| [[Estaos Xuníos d'América|d'Estaos Xuníos]] [[Pianista|pianista]], [[Direutor d'orquesta|direutor d'orquesta]], [[Músicu|músicu]] (1940–2026) ♂; Walter Willson Cobbett Medal
| [[pianista]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[direutor d'orquesta]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[músicu]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 
| [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]
| [[San Pedro]]&lt;ref name=&quot;ref_ff32cb157f332cb4cddd38b09ecd8e975656883a79871be675e2e30b504babe5&quot;&gt;''[[:d:Q746368|Great Norwegian Encyclopedia]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 17
|-
| [[:d:Q1559200|Q1559200]]
| [[Ficheru:Joseph Lagu (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Joseph Lagu]]
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-11-21&lt;ref name=&quot;ref_d93dab851f5a062783f73c103680ec63bc8865c6c5d40177ae8b6d19640a9a63&quot;&gt;''[[:d:Q107343683|Munzinger Personen]]''&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-27&lt;ref name=&quot;ref_87559809f7e8d69f67e71687cb9eac76131b310358e4e778e8bdae72ca04bb04&quot;&gt;https://www.sudanspost.com/south-sudans-liberation-pioneer-joseph-lagu-dies-at-94/&lt;/ref&gt;
| líder militar, Sudán
| [[diplomáticu]]&lt;br/&gt;[[líder militar]]&lt;ref name=&quot;ref_e6d43cbbd948475dd0184c8ceb0ba369ba7c76feb80b2255ffc10a1e1124ef0b&quot;&gt;''[[:d:Q46002746|Dictionary of African Biography]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[políticu]]&lt;ref name=&quot;ref_e6d43cbbd948475dd0184c8ceb0ba369ba7c76feb80b2255ffc10a1e1124ef0b&quot;&gt;''[[:d:Q46002746|Dictionary of African Biography]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_ac4534ecab418a09ad5ef1c0b133dd5dc959a0f15ea05c30a6bdaab9fa251086&quot;&gt;''[[:d:Q96743901|Database of Cabinet Politics in Sub-Sahara Africa]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[ministru]]&lt;ref name=&quot;ref_ac4534ecab418a09ad5ef1c0b133dd5dc959a0f15ea05c30a6bdaab9fa251086&quot;&gt;''[[:d:Q96743901|Database of Cabinet Politics in Sub-Sahara Africa]]''&lt;/ref&gt;
| [[Vice President of Sudan]]&lt;br/&gt;[[President of the High Executive Council of the Southern Sudan Autonomous Region]]
| [[Reinu d'Exiptu]]&lt;br/&gt;[[Sudán]]&lt;ref name=&quot;ref_ac4534ecab418a09ad5ef1c0b133dd5dc959a0f15ea05c30a6bdaab9fa251086&quot;&gt;''[[:d:Q96743901|Database of Cabinet Politics in Sub-Sahara Africa]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Sudán del Sur]]&lt;ref name=&quot;ref_e6d43cbbd948475dd0184c8ceb0ba369ba7c76feb80b2255ffc10a1e1124ef0b&quot;&gt;''[[:d:Q46002746|Dictionary of African Biography]]''&lt;/ref&gt;
| [[Equatoria]]
| [[Juba]]
| 10
|-
| [[:d:Q18684940|Q18684940]]
| [[Ficheru:Jim Boyd Photo.jpg|center|128px]]
| [[Jim Boyd]]
| data-sort-value=&quot;1942&quot; | 1942-03-26
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-27&lt;ref name=&quot;ref_c3d45e3dea29206766460730e1c375a2a40161c10ae590c8aabe87343a2d2c53&quot;&gt;https://nypost.com/2026/10/29/media/jim-boyd-nyc-born-broadcaster-who-became-a-beloved-boston-news-anchor-dead-at-84/&lt;/ref&gt;
| [[Estaos Xuníos d'América|d'Estaos Xuníos]] [[Periodista|periodista]], [[Actor|actor]] (1942–2026) ♂; spouse of Linda Polach
| [[periodista]]&lt;br/&gt;[[actor]]
| 
| [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]
| [[Nueva York]]
| 
| 3
|-
| [[:d:Q19635549|Q19635549]]
| 
| [[Dimosthenis_Dimosthenopoulos]]
| data-sort-value=&quot;1929&quot; | 1929-12-03
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-27&lt;ref name=&quot;ref_a791b4dccfb0910a8cd2e6a643271076709624a616175dec39a6dd113d97ce16&quot;&gt;https://www.emakedonia.gr/pethane-se-ilikia-97-eton-o-proin-ipoyrghos-toy-pasok-dimosthenis-dimosthenopoylos&lt;/ref&gt;
| [[Grecia|griegu]] [[Abogáu|abogáu]], políticu, Deputy Minister of the National Economy of Greece, Deputy Minister of Finance of Greece, member of the Hellenic Parliament (1929–2026) ♂
| [[abogáu]]&lt;br/&gt;[[políticu]]
| [[Deputy Minister of the National Economy of Greece]]&lt;br/&gt;[[Deputy Minister of Finance of Greece]]&lt;br/&gt;[[member of the Hellenic Parliament]]
| [[Grecia]]
| [[Kavala]]
| [[Kavala]]
| 1
|-
| [[:d:Q2661186|Q2661186]]
| [[Ficheru:Mieke Sterk 1968.jpg|center|128px]]
| [[Mieke Sterk]]
| data-sort-value=&quot;1946&quot; | 1946-01-05&lt;ref name=&quot;ref_202f85720d9cc95a77b10bf5117ee054259a6d5c93f6704d9bab571cb1cb374d&quot;&gt;''[[:d:Q54960205|World Athletics database]]''&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-27&lt;ref name=&quot;ref_4b4f5445882979e0bc111bd66ec1316a4371b21b08cedb1296a7d39b3ec3b675&quot;&gt;https://nos.nl/artikel/2636993-olympisch-atlete-en-oud-politica-mieke-sterk-op-80-jarige-leeftijd-overleden&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_146e1f11b3f688660fb2c9ace70b2e6c409e9d82e23e4fff5e1e78110bfb5c57&quot;&gt;https://www.telegraaf.nl/binnenland/atlete-en-politica-mieke-sterk-80-overleden-ze-liet-zich-de-kaas-niet-van-het-brood-eten-en-had-altijd-een-voortrekkersrol/163716181.html&lt;/ref&gt;
| [[Reinu de los Países Baxos|neerlandés]] política, [[Velocista (atletismu)|velocista]], [[Vallista|vallista]], pentathlete, miembru de la Cámara de Representantes de los Países Baxos (1946–2026) ♀; spouse of Hans van Wissen
| [[políticu]]&lt;br/&gt;[[Velocista (atletismu)|velocista]]&lt;br/&gt;[[vallista]]&lt;br/&gt;[[pentathlete]]
| [[miembru de la Cámara de Representantes de los Países Baxos]]&lt;ref name=&quot;ref_860a0f53459dd28b8ae41a1e28af46488b0a60bd3124eca99c86fe3b710331f8&quot;&gt;https://www.parlement.com/id/vg09lllxnixt/m_mieke_sterk&lt;/ref&gt;
| [[Reinu de los Países Baxos]]
| [[Haarlem]]
| 
| 5
|-
| [[:d:Q3069546|Q3069546]]
| [[Ficheru:Retrato FSM.jpg|center|128px]]
| [[Fernando Serrano Migallón]]
| data-sort-value=&quot;1945&quot; | 1945-06-26&lt;ref name=&quot;ref_704e817dc63e9c51216742d6b5ef1cf50c8e6fd6a41bdf316d8fb4c42099bb0a&quot;&gt;https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb165450911&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-27
| periodista mexicanu
| [[periodista]]&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;[[abogáu]]&lt;br/&gt;[[economista]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[xurista]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[historiador]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 
| [[Méxicu]]
| [[Ciudá de Méxicu]]
| 
| 4
|-
| [[:d:Q3531449|Q3531449]]
| 
| [[Tomás Santos Munilla]]
| data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950-11-26
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-27
| políticu español
| [[políticu]]&lt;br/&gt;[[peritu]]
| [[alcalde de Logroño]]&lt;br/&gt;[[conceyal del Conceyu de Logroño]]
| [[España]]
| [[Logroño]]
| [[Logroño]]
| 3
|-
| [[:d:Q3804460|Q3804460]]
| 
| [[Italo Zannier]]
| data-sort-value=&quot;1932&quot; | 1932-06-09
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-27&lt;ref name=&quot;ref_fcf5ef3ae38febc1c1beb87281c5fdaddb6232b894705c1195ff945399c30b03&quot;&gt;https://www.rainews.it/amp/tgr/fvg/articoli/2026/10/e-morto-italo-zannier-spilimbergo-storico-fotografia-50ccb0a7-465d-4820-a88e-f444c860a4fa.html&lt;/ref&gt;
| [[Italia|italianu]] historiador del arte, photography historian, [[Profesor universitariu|profesor universitariu]], publicista (active c. 1955) (1932–2026) ♂
| [[historiador del arte]]&lt;br/&gt;[[photography historian]]&lt;ref name=&quot;ref_6f91f239bf608caac333415f54e2c4a6a52535385b3ee0f511a3c8aad9f39105&quot;&gt;''[[:d:Q107456632|abART]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[profesor universitariu]]&lt;br/&gt;[[publicista]]&lt;ref name=&quot;ref_6f91f239bf608caac333415f54e2c4a6a52535385b3ee0f511a3c8aad9f39105&quot;&gt;''[[:d:Q107456632|abART]]''&lt;/ref&gt;
| 
| [[Italia]]
| [[Spilimbergo]]
| [[Lignano Sabbiadoro]]
| 7
|-
| [[:d:Q4834146|Q4834146]]
| [[Ficheru:B. P. Singh (cropped).jpg|center|128px]]
| [[B. P. Singh]]
| data-sort-value=&quot;1935&quot; | 1935
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-27
| direutor de televisión indiu
| [[direutor de televisión]]&lt;br/&gt;[[productor de televisión]]
| [[Chairman of the Film and Television Institute of India]]
| [[India]]
| [[Dehradun]]
| [[Mumbai]]
| 6
|-
| [[:d:Q5370928|Q5370928]]
| 
| [[Emerson Silva Leal]]
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-07-03
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-27&lt;ref name=&quot;ref_67a4195ce238189178a34ac32f382c17102a05ce66ad9a44ad1860a57cdd8325&quot;&gt;https://ge.globo.com/rs/futebol/times/gremio/noticia/2026/10/27/morre-o-ex-volante-do-gremio-emerson-leal.ghtml&lt;/ref&gt;
| futbolista brasilanu
| [[Xugador de fútbol|futbolista]]
| 
| [[Brasil]]
| [[Esteio]]
| [[Esteio]]
| 5
|-
| [[:d:Q567742|Q567742]]
| [[Ficheru:Franco Carrera al Novara.jpg|center|128px]]
| [[Franco Carrera]]
| data-sort-value=&quot;1943&quot; | 1943-11-08&lt;ref name=&quot;ref_29b4f8ade6fdd994ba783c1741c1a5c5ff0ca8aa03c3cc6a9cca168e9a257292&quot;&gt;''[[:d:Q2449070|transfermarkt.com]]''&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-27&lt;ref name=&quot;ref_980050633b702f80776bd1a623a302e0865bc48b0f58b807727cd08814bb5ecb&quot;&gt;https://corrieredinovara.it/attualita/lutto-per-franco-carrera-storico-capitano-del-novara-calcio/&lt;/ref&gt;
| futbolista italianu
| [[Xugador de fútbol|futbolista]]
| 
| [[Italia]]
| [[Turín]]
| [[Belgirate]]
| 7
|-
| [[:d:Q5936861|Q5936861]]
| 
| [[Soleiman Minasian]]
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-27
| [[Irán|iranín]] [[Direutor de cine|direutor de cine]], [[Direutor de fotografía|direutor de fotografía]] (1931–2026) ♂
| [[direutor de cine]]&lt;br/&gt;[[direutor de fotografía]]
| 
| [[Irán]]
| [[Rasht]]
| [[Londres]]
| 1
|-
| [[:d:Q62121148|Q62121148]]
| 
| [[Alexis Stavrakis]]
| 
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-27&lt;ref name=&quot;ref_34fd33e4eddd7dccf58100228263a4745a0600f225f62a6a910c85d79acc4eeb&quot;&gt;https://www.ieidiseis.gr/politismos/899407/pethane-o-ithopoios-alexis-stayrakis/&lt;/ref&gt;
| actor griegu
| [[actor]]
| 
| [[Grecia]]
| 
| 
| 0
|-
| [[:d:Q7050323|Q7050323]]
| 
| [[Norbert Haupert]]
| data-sort-value=&quot;1940&quot; | 1940-04-02&lt;ref name=&quot;ref_202f85720d9cc95a77b10bf5117ee054259a6d5c93f6704d9bab571cb1cb374d&quot;&gt;''[[:d:Q54960205|World Athletics database]]''&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-27&lt;ref name=&quot;ref_0b25a1b89ab6183c0f9b0e0b3ff791639207a5fa754b637f7ed953a291cb18ba&quot;&gt;https://www.olympedia.org/athletes/73243&lt;/ref&gt;
| [[Luxemburgu|luxemburgués]] políticu, [[Atleta|atleta]], dirixente deportivu, substitute member of the Parliamentary Assembly of the Council of Europe, Representante de l'Asamblea Parllamentaria del Conseyu d'Europa, Deputy of the Chamber of Deputies of Luxembourg (1940–2026) ♂
| [[políticu]]&lt;ref name=&quot;ref_808829714e03f8531ca2ff466c9a1d84afd07ac8a69b1a7763843e029ed3bd10&quot;&gt;''[[:d:Q111240972|pace.coe.int]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[atleta]]&lt;br/&gt;[[dirixente deportivu]]
| [[substitute member of the Parliamentary Assembly of the Council of Europe]]&lt;ref name=&quot;ref_d15d0931baf55f9bf860b342663e19e900e1235197852fb8ec0645da25c0c00c&quot;&gt;http://www.assembly.coe.int/nw/xml/AssemblyList/MP-Details-EN.asp?MemberID=4303&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Representante de l'Asamblea Parllamentaria del Conseyu d'Europa]]&lt;ref name=&quot;ref_d15d0931baf55f9bf860b342663e19e900e1235197852fb8ec0645da25c0c00c&quot;&gt;http://www.assembly.coe.int/nw/xml/AssemblyList/MP-Details-EN.asp?MemberID=4303&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Deputy of the Chamber of Deputies of Luxembourg]]
| [[Luxemburgu]]
| [[Schifflange]]
| 
| 6
|-
| [[:d:Q724100|Q724100]]
| 
| [[Peter Medak]]
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937-12-23&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_8b0a327cfc00f7c0d07d4d61a30e67b8df5171572af575b03421261860e5f2fa&quot;&gt;''[[:d:Q29861311|SNAC]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_cdef21979db91033a066302059358f4e4b21f930674db43f61ff78468b210334&quot;&gt;''[[:d:Q15706812|filmportal.de]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_d5f26cb3b039f7981a169d6e224fa3929543e5e5ca5a60cbcdb33e2081cf18b4&quot;&gt;''[[:d:Q504063|Discogs]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_ff32cb157f332cb4cddd38b09ecd8e975656883a79871be675e2e30b504babe5&quot;&gt;''[[:d:Q746368|Great Norwegian Encyclopedia]]''&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-27&lt;ref name=&quot;ref_e48eb5b94602116ec2eefafbc7af24c11c26cc70552ac9214ab3b55f77c26184&quot;&gt;https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/peter-medak-dead-ruling-class-changeling-1236741708/&lt;/ref&gt;
| direutor de cine húngaru
| [[direutor de cine]]&lt;br/&gt;[[direutor de televisión]]&lt;br/&gt;[[productor de cine]]&lt;br/&gt;[[realizador]]&lt;ref name=&quot;ref_d3f1a53c03c3866de294fee842ec63bfeef77a65b6fb4dec2051cfa1a350670a&quot;&gt;''[[:d:Q120061370|www.acmi.net.au]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 
| [[Hungría]]
| [[Budapest]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_ff32cb157f332cb4cddd38b09ecd8e975656883a79871be675e2e30b504babe5&quot;&gt;''[[:d:Q746368|Great Norwegian Encyclopedia]]''&lt;/ref&gt;
| [[Los Angeles]]
| 19
|-
| [[:d:Q7901287|Q7901287]]
| [[Ficheru:Ursula von Rydingsvard.jpg|center|128px]]
| [[Ursula von Rydingsvard]]
| data-sort-value=&quot;1942&quot; | 1942-07-26&lt;ref name=&quot;ref_6f91f239bf608caac333415f54e2c4a6a52535385b3ee0f511a3c8aad9f39105&quot;&gt;''[[:d:Q107456632|abART]]''&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-27&lt;ref name=&quot;ref_87446ff2de20065c6e14c944fb57b18742e47fbacdf9d3ce18a062d7208f1eb8&quot;&gt;https://www.artnews.com/art-news/news/ursula-von-rydingsvard-sculptor-dead-1234803942/&lt;/ref&gt;
| artista d&amp;#39;Estaos Xuníos
| [[artista]]&lt;ref name=&quot;ref_1ef73acaa6e35c746a43f9e0bc10a749c81196356c4a47da4f869a260d68a637&quot;&gt;''[[:d:Q20056651|Le Delarge]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_32fca81177a64d32f7bf6d9125dafee71401bd82c3047948b4c3b246f2db78fe&quot;&gt;''[[:d:Q123906428|American Women Artists, Past and Present: A Selected Bibliographic Guide]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[escultor]]&lt;ref name=&quot;ref_6f91f239bf608caac333415f54e2c4a6a52535385b3ee0f511a3c8aad9f39105&quot;&gt;''[[:d:Q107456632|abART]]''&lt;/ref&gt;
| 
| [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]&lt;ref name=&quot;ref_9d3a17c26ff070bd88a92a76acffa64ff359828c2192b5f31057984b7598c758&quot;&gt;''[[:d:Q73268604|coleición en llinia del Muséu d'Arte Modernu de Nueva York]]''&lt;/ref&gt;
| [[Deensen]]
| [[Nueva York]]
| 9
|-
| [[:d:Q85874831|Q85874831]]
| 
| [[Muhammad al Ali]]
| data-sort-value=&quot;1932&quot; | 1932
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-27&lt;ref name=&quot;ref_acc39e0f2465d0ee95a2c1e94efe440b2e99f13f855294f1a24efe34cda1ab27&quot;&gt;https://www.eremnews.com/entertainment/0p3pijk&lt;/ref&gt;
| [[Arabia Saudita|saudita]] [[Poeta|poeta]], [[Escritor|escritor]] (1932–2026) ♂; Prince Abdullah Al-Faisal International Prize
| [[poeta]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
| 
| [[Arabia Saudita]]
| [[Al-Omran]]&lt;ref name=&quot;ref_acc39e0f2465d0ee95a2c1e94efe440b2e99f13f855294f1a24efe34cda1ab27&quot;&gt;https://www.eremnews.com/entertainment/0p3pijk&lt;/ref&gt;
| 
| 2
|-
| [[:d:Q897515|Q897515]]
| [[Ficheru:Bram van Erkel.jpg|center|128px]]
| [[Bram van Erkel]]
| data-sort-value=&quot;1932&quot; | 1932-07-24&lt;ref name=&quot;ref_686c79db68b3a700caf7037a652f36ff14002e1c5a323366aafa238c663d24c9&quot;&gt;''[[:d:Q3561957|Česko-Slovenská filmová databáze]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_56eb5dd4b60f1c0d4d1e1d148eeaa430510cd6080186fa008abfe744c2fae234&quot;&gt;https://theaterencyclopedie.nl/wiki/Bram_van_Erkel&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_e845c2270642ee7b760f5dd9aa404ad3e0d7e5894cc930a73e7e35e116da3013&quot;&gt;https://www.hoorspelen.eu/acteurs/erkel-bram-van.html&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-27&lt;ref name=&quot;ref_c1ed5fc2ee85a8d1ecc942b365f69bc8a2392fd39b6e24fc3ffc5dd3b5345970&quot;&gt;https://www.nu.nl/film/6414608/q-q-regisseur-bram-van-erkel-op-94-jarige-leeftijd-overleden.html&lt;/ref&gt;
| [[Reinu de los Países Baxos|neerlandés]] presentador de televisión, [[Direutor de televisión|direutor de televisión]], [[Direutor de cine|direutor de cine]], [[Presentador|presentador]], realizador, radio drama actor (1932–2026) ♂
| [[presentador de televisión]]&lt;br/&gt;[[direutor de televisión]]&lt;br/&gt;[[direutor de cine]]&lt;br/&gt;[[presentador]]&lt;br/&gt;[[realizador]]&lt;ref name=&quot;ref_09cdc233f3f0add4bd554b9201a83ceab2e6d48f81330b57f6f18d3cbf45fc04&quot;&gt;https://theaterencyclopedie.nl/wiki/index.php?curid=4052&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[radio drama actor]]&lt;ref name=&quot;ref_e845c2270642ee7b760f5dd9aa404ad3e0d7e5894cc930a73e7e35e116da3013&quot;&gt;https://www.hoorspelen.eu/acteurs/erkel-bram-van.html&lt;/ref&gt;
| 
| [[Reinu de los Países Baxos]]
| [[Rotterdam]]&lt;ref name=&quot;ref_56eb5dd4b60f1c0d4d1e1d148eeaa430510cd6080186fa008abfe744c2fae234&quot;&gt;https://theaterencyclopedie.nl/wiki/Bram_van_Erkel&lt;/ref&gt;
| 
| 5
|-
| [[:d:Q95592698|Q95592698]]
| 
| [[Enric Cirici i Delgado]]
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931&lt;ref name=&quot;ref_24b3f0321066de345a2b1be38517b76b851c7f850f52e91ac03a28e93b3c5d85&quot;&gt;http://www.rubricaeditorial.cat/memoriaassociativa/enric-cirici-el-primer-diari-en-catala-despres-de-la-guerra-civil/&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_cb8bcc732a8307be3353ef1371a286fe274637380e0628f0d3f44039349d2d0a&quot;&gt;https://www.elpuntavui.cat/article/29-necrologiques/2685537-mor-a-95-anys-enric-cirici-l-home-que-va-fer-possible-l-avui-i-va-ajudar-a-mantenir-lo-viu.html&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-27&lt;ref name=&quot;ref_cb8bcc732a8307be3353ef1371a286fe274637380e0628f0d3f44039349d2d0a&quot;&gt;https://www.elpuntavui.cat/article/29-necrologiques/2685537-mor-a-95-anys-enric-cirici-l-home-que-va-fer-possible-l-avui-i-va-ajudar-a-mantenir-lo-viu.html&lt;/ref&gt;
| [[España|español]] inxenieru químicu, [[Empresariu|empresariu]], activista cultural (1931–2026) ♂; spouse of Maria Josefa Amell i Comas
| [[inxenieru químicu]]&lt;br/&gt;[[empresariu]]&lt;br/&gt;[[activista cultural]]&lt;ref name=&quot;ref_cb8bcc732a8307be3353ef1371a286fe274637380e0628f0d3f44039349d2d0a&quot;&gt;https://www.elpuntavui.cat/article/29-necrologiques/2685537-mor-a-95-anys-enric-cirici-l-home-que-va-fer-possible-l-avui-i-va-ajudar-a-mantenir-lo-viu.html&lt;/ref&gt;
| 
| [[España]]
| [[Barcelona]]&lt;ref name=&quot;ref_cb8bcc732a8307be3353ef1371a286fe274637380e0628f0d3f44039349d2d0a&quot;&gt;https://www.elpuntavui.cat/article/29-necrologiques/2685537-mor-a-95-anys-enric-cirici-l-home-que-va-fer-possible-l-avui-i-va-ajudar-a-mantenir-lo-viu.html&lt;/ref&gt;
| [[Barcelona]]&lt;ref name=&quot;ref_cb8bcc732a8307be3353ef1371a286fe274637380e0628f0d3f44039349d2d0a&quot;&gt;https://www.elpuntavui.cat/article/29-necrologiques/2685537-mor-a-95-anys-enric-cirici-l-home-que-va-fer-possible-l-avui-i-va-ajudar-a-mantenir-lo-viu.html&lt;/ref&gt;
| 1
|-
| [[:d:Q104795155|Q104795155]]
| [[Ficheru:Meir Har-Zion, 1954.jpg|center|128px]]
| [[Yishai Zimmerman]]
| data-sort-value=&quot;1933&quot; | 1933-11-22
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-26&lt;ref name=&quot;ref_c227bc1a6870b006b1c563085afb70a1d3e8120bd0ce5c0937ec077ff29def4f&quot;&gt;https://www.ynetnews.com/article/bjy1gsh3gg&lt;/ref&gt;
| [[Israel|israelín]] [[Soldáu|soldáu]], commando (1933–2026) ♂; Medal of Courage
| [[soldáu]]&lt;br/&gt;[[commando]]
| 
| [[Israel]]
| [[Ein Harod]]
| [[Ein Harod Ihud]]&lt;ref name=&quot;ref_c227bc1a6870b006b1c563085afb70a1d3e8120bd0ce5c0937ec077ff29def4f&quot;&gt;https://www.ynetnews.com/article/bjy1gsh3gg&lt;/ref&gt;
| 1
|-
| [[:d:Q108593576|Q108593576]]
| 
| [[bšīr qābīl]]
| data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-11-20&lt;ref name=&quot;ref_94b0f390a2c4a374a15348e1fc370f38d0698ec8ecaeaa4e9aa5cceed24384bc&quot;&gt;https://arabacademy-sy.org/ar/page17280/%D8%AF._%D8%A8%D8%B4%D9%8A%D8%B1_%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%8A%D9%84&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-26&lt;ref name=&quot;ref_08634fc4bab4bfd1cd40201ff75c0c0f9bba3fd876d94ccf9f4618108514d769&quot;&gt;https://www.facebook.com/wafiatdimashq/posts/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%A8%D8%B4%D9%8A%D8%B1-%D8%A8%D9%86-%D8%AC%D9%85%D9%8A%D9%84-%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%8A%D9%84-%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_%D9%88%D9%81%D9%8A%D8%A7%D8%AA_%D8%AF%D9%85%D8%B4%D9%82-%D9%88%D9%81%D9%8A%D8%A7%D8%AA_%D8%AF%D9%85%D8%B4%D9%82-%D8%AF%D9%85%D8%B4%D9%82/1586200313544678/&lt;/ref&gt;
| profesor universitariu siriu
| [[profesor universitariu]]&lt;br/&gt;[[applied mathematician]]&lt;br/&gt;[[investigador]]&lt;br/&gt;[[traductor]]
| 
| [[Siria]]
| [[Jobar]]&lt;ref name=&quot;ref_94b0f390a2c4a374a15348e1fc370f38d0698ec8ecaeaa4e9aa5cceed24384bc&quot;&gt;https://arabacademy-sy.org/ar/page17280/%D8%AF._%D8%A8%D8%B4%D9%8A%D8%B1_%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%8A%D9%84&lt;/ref&gt;
| [[Damascu]]&lt;ref name=&quot;ref_08634fc4bab4bfd1cd40201ff75c0c0f9bba3fd876d94ccf9f4618108514d769&quot;&gt;https://www.facebook.com/wafiatdimashq/posts/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%A8%D8%B4%D9%8A%D8%B1-%D8%A8%D9%86-%D8%AC%D9%85%D9%8A%D9%84-%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%8A%D9%84-%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_%D9%88%D9%81%D9%8A%D8%A7%D8%AA_%D8%AF%D9%85%D8%B4%D9%82-%D9%88%D9%81%D9%8A%D8%A7%D8%AA_%D8%AF%D9%85%D8%B4%D9%82-%D8%AF%D9%85%D8%B4%D9%82/1586200313544678/&lt;/ref&gt;
| 2
|-
| [[:d:Q111015693|Q111015693]]
| 
| [[Dionysis Ferendinos]]
| data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-26&lt;ref name=&quot;ref_043d03a9e96ddc7925133694cbc9bee8c9fd66b9272493460eac3d85a5a08f02&quot;&gt;https://www.tlife.gr/eidhseis-nea/dionysis-ferentinos-pethane-ksafnika-o-skinothetis-tou-mega-se-ilikia-51-eton/1790782/&lt;/ref&gt;
| [[Grecia|griegu]] [[Direutor de televisión|direutor de televisión]] (1975–2026) ♂; spouse of Mariza Papadimitriou
| [[direutor de televisión]]
| 
| [[Grecia]]
| [[Atenes]]
| [[Atenes]]
| 0
|-
| [[:d:Q112990667|Q112990667]]
| 
| [[Roza Aitmatova]]
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937-03-08
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-26
| [[Xunión Soviética|soviéticu]]-[[Kirguistán|kirguistanín]] figura pública, [[Escritor|escritora]] (1937–2026) ♀; child of Torekul Aitmatov, Nagima Aitmatova
| [[figura pública]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
| 
| [[Xunión Soviética]]&lt;br/&gt;[[Kirguistán]]
| [[Moscú]]
| 
| 4
|-
| [[:d:Q113005454|Q113005454]]
| [[Ficheru:Ирина Кострина во время работы.jpg|center|128px]]
| [[Irina Kostrina]]
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-03-14
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-26
| [[Xunión Soviética|soviéticu]]-[[Rusia|rusu]] animadora, [[Titiriteru|titiritera]], cartoonist, [[Ilustrador|ilustradora]] (1938–2026) ♀
| [[animador]]&lt;br/&gt;[[titiriteru]]&lt;br/&gt;[[cartoonist]]&lt;br/&gt;[[ilustrador]]
| 
| [[Xunión Soviética]]&lt;br/&gt;[[Rusia]]
| [[Nizhni Nóvgorod]]
| 
| 1
|-
| [[:d:Q113361336|Q113361336]]
| 
| [[Teymur Yəhyayev]]
| data-sort-value=&quot;1955&quot; | 1955-01-01
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-26
| Políticu (1955–2026) ♂
| [[políticu]]
| 
| 
| [[Ərkivan]]
| [[San Petersburgu]]
| 1
|-
| [[:d:Q135267736|Q135267736]]
| 
| [[Boris Ataev]]
| data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957-07-19
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-10-26
| [[Xunión Soviética|soviéticu]]-[[Rusia|rusu]] llingüista, caderalgu d'universidá (1957–2026) ♂
| [[llingüista]]&lt;br/&gt;[[caderalgu d'universidá]]
| 
| [[Xunión Soviética]]&lt;br/&gt;[[Rusia]]
| [[Khunzakh]]
| [[Majachkalá]]
| 1
|}
{{Wikidata list end}}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}</text>
      <sha1>pw08lln8dkrq5zf84e05zfqd189w99x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Unitree G1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>284961</id>
    <revision>
      <id>4765721</id>
      <parentid>4522697</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T16:44:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>4765721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2559" sha1="1bakjxo7bsnc4rwcejo69l59z1175ym" xml:space="preserve">{{Robot}}

'''Unitree G1''' ye un [[robot humanoide]] desarrolláu pola empresa china [[Unitree Robotics]] y presentáu'l [[13 de mayu]] de [[2024]]. Foi diseñáu como una plataforma relativamente compacta y de menor coste que los robots humanoides industriales de tamañu completu, destinada a investigación, educación, desenvolvimientu d'[[intelixencia artificial]] y esperimentación con locomoción y manipulación.&lt;ref name=&quot;unitree&quot;&gt;[https://www.unitree.com/operate/g1/ «Unitree G1»], Unitree Robotics.&lt;/ref&gt;

El robot mide unos '''1,32 metros''' y pesa aproximadamente '''35 kg''' cola batería. Según la configuración, tien ente '''23 y 43 graos de llibertá''', puede correr a más de 2 m/s y presenta un ampliu rangu de movimientu nes articulaciones.&lt;ref name=&quot;unitree&quot;/&gt; Les versiones más avanzaes incorporen manes articulaes y plataformes de computación de mayor potencia. El diseñu permite plegar el cuerpu hasta ocupar un volumen considerablemente menor pal tresporte y almacenamientu.&lt;ref&gt;[https://unitreespain.com/es/elements/ver/g1 «Unitree G1»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260412185124/https://unitreespain.com/es/elements/ver/g1 |date=2026-04-12 }}, distribuidor oficial de Unitree Robotics n'España.&lt;/ref&gt;

G1 foi ún de los modelos utilizaos por Unitree nos [[Xuegos Mundiales de Robots Humanoides de 2026]]. Na primer ronda de 100 metros, un robot de la compañía terminó detrás de Tiangong Ultra y Lightning con '''12,41 segundos'''.&lt;ref&gt;[https://elpais.com/tecnologia/2026-08-23/un-robot-chino-bate-el-record-mundial-de-usain-bolt-de-los-100-metros-lisos.html «Un robot chino bate el récord mundial de Usain Bolt en 100 metros»], ''El País'', 23 d'agostu de 2026.&lt;/ref&gt; Robots de Unitree participaron amás en saltos, combate llibre y otres disciplines de la competición.&lt;ref&gt;[https://www.xinhuanet.com/sports/20260827/ef030ec2d6074bc68e717f47bb9055c8/c.html «2026世界人形机器人运动会赛况»], Xinhua, 27 d'agostu de 2026.&lt;/ref&gt;

El G1 convirtióse nuna de les plataformes comerciales más difundíes de la robótica humanoide de mediados de la década de 2020. El so menor tamañu y preciu frente a modelos industriales permitió'l so usu n'universidaes, laboratorios, demostraciones y competiciones, incluyendo la edición de 2026 de los Xuegos Mundiales de Robots Humanoides.&lt;ref name=&quot;unitree&quot;/&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

==Enllaces esternos==
* [https://www.unitree.com/operate/g1/ Unitree G1 nel sitiu oficial]
{{control d'autoridaes}}

[[Categoría:Robots humanoides]]</text>
      <sha1>1bakjxo7bsnc4rwcejo69l59z1175ym</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Usuariu alderique:111.119.183.9</title>
    <ns>3</ns>
    <id>287320</id>
    <revision>
      <id>4765744</id>
      <timestamp>2026-10-29T22:30:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55511-39</username>
        <id>155685</id>
      </contributor>
      <comment>Páxina creada con «maovxaqtuiopxzaaqtyuiopmmzaqyuiopmxaqymiopmxzaqtuiopovtyuiopmxaqyczaqymiopmhayiuiopxzaqtmipyuiomvyzaqtopxzaqyuio[pmiopmxzaqmipmnatawrtuopmipmczqyiiopmcxzaqymopmxzaqwryuipncxzaqsdfghjknxaqtyuiopncxzaqropiuyertnczstopmnvcxzayuioomvxzaqtymcxzaqytiopnvxzaxynmiopnuiopmvewqcxzqayuicxaqyioplkhfdsawhyuiopnvcxzaqmkopryucauiopmcuiopmcxaqeryuiopmfyxzsawryuiopmvutuiopmnvcxzqweryuiopnvzqtrnuopmkiunvcxzqwiophtrqeruiopmvcxziopmyquiopmnvxzqyuiopnuibtionvcznyropnaqeftniopmngtaqyiopnnm...»</comment>
      <origin>4765744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="773" sha1="phhkxgn5d1hujts36juozaph41fvi7k" xml:space="preserve">maovxaqtuiopxzaaqtyuiopmmzaqyuiopmxaqymiopmxzaqtuiopovtyuiopmxaqyczaqymiopmhayiuiopxzaqtmipyuiomvyzaqtopxzaqyuio[pmiopmxzaqmipmnatawrtuopmipmczqyiiopmcxzaqymopmxzaqwryuipncxzaqsdfghjknxaqtyuiopncxzaqropiuyertnczstopmnvcxzayuioomvxzaqtymcxzaqytiopnvxzaxynmiopnuiopmvewqcxzqayuicxaqyioplkhfdsawhyuiopnvcxzaqmkopryucauiopmcuiopmcxaqeryuiopmfyxzsawryuiopmvutuiopmnvcxzqweryuiopnvzqtrnuopmkiunvcxzqwiophtrqeruiopmvcxziopmyquiopmnvxzqyuiopnuibtionvcznyropnaqeftniopmngtaqyiopnnmopnvcxzwryiopxzipnmopoyrewqyniuopmopmncwtyuipaqyenuopnzabyioncacbnnipcxzaqnupbbiopnvzaqwtyuioplnvxzaqeyiopcxzasdfrghioplvqzqopbbmvcxzawrvyiopmklvadshyzqertvcfryuipvzqqzanmvc   [[Especial:Contribuciones/~2026-55511-39|~2026-55511-39]] ([[Usuariu alderique:~2026-55511-39|talk]]) 22:30 29 och 2026 (UTC)</text>
      <sha1>phhkxgn5d1hujts36juozaph41fvi7k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Toribio d'Estorga</title>
    <ns>0</ns>
    <id>287321</id>
    <revision>
      <id>4765745</id>
      <timestamp>2026-10-29T22:45:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hindsight10</username>
        <id>103750</id>
      </contributor>
      <comment>Creada traduciendo la páxina «[[:en:Special:Redirect/revision/1352871594|Turibius of Astorga]]»</comment>
      <origin>4765745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3086" sha1="qk9ya5pu0c2w00uqphrsyndis1pf2fs" xml:space="preserve"> 

San '''Toribio d'Estorga''' ([[Estorga]], ''flor.'' 446 - 460) foi un [[archidiáconu]] de [[Tui]] y [[Diócesis d'Estorga|obispu d'Estorga]]. Toribio caltenió acérrime la disciplina eclesiástica y foi defensor del [[cristianismu nicenu]] escontra la herexía gallega del priscilianismu&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://canales.eldiariomontanes.es/especiales/jubileo/puert03.htm|last=Alonso del Val|first=José Maria|year=2000|title=Santo Toribio, Obispo|language=es|publisher=El Diario Montanes|access-date=2009-02-15}}&lt;/ref&gt;, polo que recibió una carta de sofitu de [[Lleón I el Magnu]], qu'entá sobrevive.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pope Leo I|author-link=Pope Leo I|title=Patrologiae cursus completus|editor=J.-P. Migne|publisher=Garnier Frères|year=1881|series=Series Latina|volume=54|pages=693–695|chapter={{lang|la|Epistula 15: Ad Turibium Asturiensem episcopum de priscillianistarum erronibus}}|language=la}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{CathEncy|wstitle=Pope St. Leo I (the Great)|title=Pope St. Leo I|first=J.P.|last=Kirsch|authorlink=&lt;!--|access-date=2009-02-07--&gt;}}&lt;/ref&gt;

Toribio acoyó un [[sínodu]] llocal en 446. Depués de la so muerte n'Estorga en 460, foi consagráu como santu. Acordies cola tradición, les sos [[Reliquia|reliquies]], xunto con un cachu del ''[[lignum crucis]]'' (madera de la cruz verdadera), treslladáronse al [[Monesteriu de Santu Toribio de Liébana|Monesteriu de Liébana]] alredor de la metada del sieglu octavu.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.santotoribiodeliebana.com/|title=Official website of the monastery of Santo Toribio de Liébana|language=es|access-date=2008-12-31}}&lt;/ref&gt;El so santu celebráse el 16 d'abril na [[Ilesia Católica|Ilesia Católica Romana]]. Suel representase con una mitra y nun s'ha de confudir con [[Toribio de Liébana]].

== Referencies ==
{{Llistaref|2}}

== Bibliografía ==

* {{Cita llibru|last=Butler|first=Alban|title=The lives of the fathers, martyrs, and other principal saints|editor=John Murphy|year=1861|volume=IV|URL=https://books.google.com/books?id=YHgTAAAAQAAJ|isbn=0-559-17704-6}}
* {{Cita llibru|last=Fleury|first=Claude|title=The Ecclesiastical History of M. L'abbé Fleury: From A.D. 429 to A.D. 456|editor=John Henry Newman|year=1844|URL=https://archive.org/details/ecclesiasticalh02newmgoog}}
* {{Cita llibru|last=Walsh|first=John|title=Relic and Literature: St Toribius of Astorga and his arca sancta|year=1992|isbn=978-0-9517564-1-6}}
* {{Cita publicación|year=1993|title=Iconografía De Santo Toribio De Astorga. Geografía Y Fuentes|volume=4|url=http://www.fuesp.com/revistas/pag/cai1151.htm}}

== Enllaces esternos ==

* [http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=2393 Católicu en llinia: Toribio d'Estorga]
* [http://canales.eldiariomontanes.es/especiales/jubileo/puert03.htm Añu Xubilar Llibanéu: Santu Toribio, Obispu]
* [http://www.valdefuentesdelparamo.com/paginas/curiosidades/toribio2.html Santu Toribio d'Estorga, aproximamientu a una biografía]


[[Categoría:Persones nacíes n'añu desconocíu]]
[[Categoría:Persones finaes nel sieglu V]]
[[Categoría:Persones finaes en 460]]</text>
      <sha1>qk9ya5pu0c2w00uqphrsyndis1pf2fs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>4765746</id>
      <parentid>4765745</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T22:45:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hindsight10</username>
        <id>103750</id>
      </contributor>
      <origin>4765746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3084" sha1="hgjfdk0obwvv3qyydztyw956f7kbup7" xml:space="preserve"> San '''Toribio d'Estorga''' ([[Estorga]], ''flor.'' 446 - 460) foi un [[archidiáconu]] de [[Tui]] y [[Diócesis d'Estorga|obispu d'Estorga]]. Toribio caltenió acérrime la disciplina eclesiástica y foi defensor del [[cristianismu nicenu]] escontra la herexía gallega del priscilianismu&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://canales.eldiariomontanes.es/especiales/jubileo/puert03.htm|last=Alonso del Val|first=José Maria|year=2000|title=Santo Toribio, Obispo|language=es|publisher=El Diario Montanes|access-date=2009-02-15}}&lt;/ref&gt;, polo que recibió una carta de sofitu de [[Lleón I el Magnu]], qu'entá sobrevive.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pope Leo I|author-link=Pope Leo I|title=Patrologiae cursus completus|editor=J.-P. Migne|publisher=Garnier Frères|year=1881|series=Series Latina|volume=54|pages=693–695|chapter={{lang|la|Epistula 15: Ad Turibium Asturiensem episcopum de priscillianistarum erronibus}}|language=la}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{CathEncy|wstitle=Pope St. Leo I (the Great)|title=Pope St. Leo I|first=J.P.|last=Kirsch|authorlink=&lt;!--|access-date=2009-02-07--&gt;}}&lt;/ref&gt;

Toribio acoyó un [[sínodu]] llocal en 446. Depués de la so muerte n'Estorga en 460, foi consagráu como santu. Acordies cola tradición, les sos [[Reliquia|reliquies]], xunto con un cachu del ''[[lignum crucis]]'' (madera de la cruz verdadera), treslladáronse al [[Monesteriu de Santu Toribio de Liébana|Monesteriu de Liébana]] alredor de la metada del sieglu octavu.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.santotoribiodeliebana.com/|title=Official website of the monastery of Santo Toribio de Liébana|language=es|access-date=2008-12-31}}&lt;/ref&gt;El so santu celebráse el 16 d'abril na [[Ilesia Católica|Ilesia Católica Romana]]. Suel representase con una mitra y nun s'ha de confudir con [[Toribio de Liébana]].

== Referencies ==
{{Llistaref|2}}

== Bibliografía ==

* {{Cita llibru|last=Butler|first=Alban|title=The lives of the fathers, martyrs, and other principal saints|editor=John Murphy|year=1861|volume=IV|URL=https://books.google.com/books?id=YHgTAAAAQAAJ|isbn=0-559-17704-6}}
* {{Cita llibru|last=Fleury|first=Claude|title=The Ecclesiastical History of M. L'abbé Fleury: From A.D. 429 to A.D. 456|editor=John Henry Newman|year=1844|URL=https://archive.org/details/ecclesiasticalh02newmgoog}}
* {{Cita llibru|last=Walsh|first=John|title=Relic and Literature: St Toribius of Astorga and his arca sancta|year=1992|isbn=978-0-9517564-1-6}}
* {{Cita publicación|year=1993|title=Iconografía De Santo Toribio De Astorga. Geografía Y Fuentes|volume=4|url=http://www.fuesp.com/revistas/pag/cai1151.htm}}

== Enllaces esternos ==

* [http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=2393 Católicu en llinia: Toribio d'Estorga]
* [http://canales.eldiariomontanes.es/especiales/jubileo/puert03.htm Añu Xubilar Llibanéu: Santu Toribio, Obispu]
* [http://www.valdefuentesdelparamo.com/paginas/curiosidades/toribio2.html Santu Toribio d'Estorga, aproximamientu a una biografía]


[[Categoría:Persones nacíes n'añu desconocíu]]
[[Categoría:Persones finaes nel sieglu V]]
[[Categoría:Persones finaes en 460]]</text>
      <sha1>hgjfdk0obwvv3qyydztyw956f7kbup7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>4765747</id>
      <parentid>4765746</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T22:47:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hindsight10</username>
        <id>103750</id>
      </contributor>
      <origin>4765747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3082" sha1="e3bu3vrhkjhpk4kzu487727049cf6gy" xml:space="preserve">San '''Toribio d'Estorga''' ([[Estorga]], ''flor.'' 446 - 460) foi un [[archidiáconu]] de [[Tui]] y [[Diócesis d'Estorga|obispu d'Estorga]]. Toribio caltenió acérrime la disciplina eclesiástica y foi defensor del [[cristianismu nicenu]] escontra la herexía gallega del priscilianismu&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://canales.eldiariomontanes.es/especiales/jubileo/puert03.htm|last=Alonso del Val|first=José Maria|year=2000|title=Santo Toribio, Obispo|language=es|publisher=El Diario Montanes|access-date=2009-02-15}}&lt;/ref&gt;, polo que recibió una carta de sofitu de [[Lleón I el Magnu]], qu'entá sobrevive.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pope Leo I|author-link=Pope Leo I|title=Patrologiae cursus completus|editor=J.-P. Migne|publisher=Garnier Frères|year=1881|series=Series Latina|volume=54|pages=693–695|chapter={{lang|la|Epistula 15: Ad Turibium Asturiensem episcopum de priscillianistarum erronibus}}|language=la}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{CathEncy|wstitle=Pope St. Leo I (the Great)|title=Pope St. Leo I|first=J.P.|last=Kirsch|authorlink=&lt;!--|access-date=2009-02-07--&gt;}}&lt;/ref&gt;

Toribio acoyó un [[sínodu]] llocal en 446. Depués de la so muerte n'Estorga en 460, foi consagráu como santu. Acordies cola tradición, les sos [[Reliquia|reliquies]], xunto con un cachu del ''[[lignum crucis]]'' (madera de la cruz verdadera), treslladáronse al [[Monesteriu de Santu Toribio de Liébana|Monesteriu de Liébana]] alredor de la metada del sieglu octavu.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.santotoribiodeliebana.com/|title=Official website of the monastery of Santo Toribio de Liébana|language=es|access-date=2008-12-31}}&lt;/ref&gt;El so santu celebráse el 16 d'abril na [[Ilesia Católica|Ilesia Católica Romana]]. Suel representase con una mitra y nun s'ha de confudir con [[Toribio de Liébana]].

== Referencies ==
{{Llistaref|2}}

== Bibliografía ==

* {{Cita llibru|last=Butler|first=Alban|title=The lives of the fathers, martyrs, and other principal saints|editor=John Murphy|year=1861|volume=IV|URL=https://books.google.com/books?id=YHgTAAAAQAAJ|isbn=0-559-17704-6}}
* {{Cita llibru|last=Fleury|first=Claude|title=The Ecclesiastical History of M. L'abbé Fleury: From A.D. 429 to A.D. 456|editor=John Henry Newman|year=1844|URL=https://archive.org/details/ecclesiasticalh02newmgoog}}
* {{Cita llibru|last=Walsh|first=John|title=Relic and Literature: St Toribius of Astorga and his arca sancta|year=1992|isbn=978-0-9517564-1-6}}
* {{Cita publicación|year=1993|title=Iconografía De Santo Toribio De Astorga. Geografía Y Fuentes|volume=4|url=http://www.fuesp.com/revistas/pag/cai1151.htm}}

== Enllaces esternos ==

* [http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=2393 Católicu en llinia: Toribio d'Estorga]
* [http://canales.eldiariomontanes.es/especiales/jubileo/puert03.htm Añu Xubilar Llibanéu: Santu Toribio, Obispu]
* [http://www.valdefuentesdelparamo.com/paginas/curiosidades/toribio2.html Santu Toribio d'Estorga, aproximamientu a una biografía]


[[Categoría:Persones nacíes n'añu desconocíu]]
[[Categoría:Persones finaes nel sieglu V]]
[[Categoría:Persones finaes en 460]]</text>
      <sha1>e3bu3vrhkjhpk4kzu487727049cf6gy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Idioma románicu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>287322</id>
    <redirect title="Idioma romániço" />
    <revision>
      <id>4765780</id>
      <timestamp>2026-10-30T08:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Antgartor</username>
        <id>151852</id>
      </contributor>
      <comment>Antgartor treslladó la páxina &quot;[[Idioma románicu]]&quot; a &quot;[[Idioma romániço]]&quot;</comment>
      <origin>4765780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="imhpzxckf8i35sagv2ufojcx11ga1wt" xml:space="preserve">#REDIRECCIÓN [[Idioma romániço]]</text>
      <sha1>imhpzxckf8i35sagv2ufojcx11ga1wt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gramática del idu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>287323</id>
    <redirect title="Gramática del ido" />
    <revision>
      <id>4765785</id>
      <timestamp>2026-10-30T08:18:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Antgartor</username>
        <id>151852</id>
      </contributor>
      <comment>Antgartor treslladó la páxina &quot;[[Gramática del idu]]&quot; a &quot;[[Gramática del ido]]&quot;</comment>
      <origin>4765785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="94e45vnsk54o927snwomhx0atz4u56r" xml:space="preserve">#REDIRECCIÓN [[Gramática del ido]]</text>
      <sha1>94e45vnsk54o927snwomhx0atz4u56r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Islla Bentinck</title>
    <ns>0</ns>
    <id>287324</id>
    <revision>
      <id>4765795</id>
      <timestamp>2026-10-30T09:38:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amasuela</username>
        <id>32214</id>
      </contributor>
      <comment>Creada traduciendo la páxina «[[:es:Special:Redirect/revision/120103562|Isla Bentinck]]»</comment>
      <origin>4765795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1172" sha1="1g0hit5l0gcuzjzh6i8szy0dvq82n9x" xml:space="preserve"> 

'''Islla Bentinck''' (tamién escritu como ''Bentinck Kyun'', ''Bintin Kyun'' o ''Pyinzabu Kyun'') ye el nome d'una islla nel archipiélagu de Mergui, nel [[Mar d'Andamán|mar de Andamán]] al sur de [[Myanmar|Birmania]] ([[Myanmar]]).&lt;ref&gt;{{Enllaz rotu|http://www.world-geographics.com/asia/myanmar/burma-general-2460/1328234-bentinck-island.html|http://www.world-geographics.com/asia/myanmar/burma-general-2460/1328234-bentinck-island.html}}&lt;/ref&gt; La so superficie ye de 78 km². Alministrativamente fai parte de la rexón de Tanintharyi.
Al oeste del so territoriu alcuéntrase la islla [[Kunthi Kyun]], y al este la de [[Letsok-Aw]]. https://mapcarta.com/15002146 situación de la islla

https://www.volcanodiscovery.com/es/sismos/myanmar/tanintharyi/bentinck-island.html

== Ver tamién ==

* [[Xeografía de Myanmar|Xeografía de Birmania]]
* [[Asia|Xeografía d'Asia]]

== Referencies ==
{{Llistaref}}

== Enllaces esternos ==
commonscat

* [http://mapcarta.com/15002146 Mapa de llocalización de la islla]
{{Control d'autoridaes}}
[[Categoría:Mar de Andamán]]
[[Categoría:Islles del mundu]]
[[Categoría:Islles de Myanmar]]
[[Categoría:Islles de Birmania]]</text>
      <sha1>1g0hit5l0gcuzjzh6i8szy0dvq82n9x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>4765797</id>
      <parentid>4765795</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T09:51:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amasuela</username>
        <id>32214</id>
      </contributor>
      <comment>Islles de Myanmar</comment>
      <origin>4765797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1137" sha1="ob6ridwcxitod46blx57jd4xb2xq3xz" xml:space="preserve">{{Xeografía}} 

'''Islla Bentinck''' (tamién escritu como ''Bentinck Kyun'', ''Bintin Kyun'' o ''Pyinzabu Kyun'') ye el nome d'una islla nel archipiélagu de Mergui, nel [[Mar d'Andamán|mar de Andamán]] al sur de [[Myanmar|Birmania]] ([[Myanmar]]).&lt;ref&gt;[http://www.world-geographics.com/asia/myanmar/burma-general-2460/1328234-bentinck-island.html World geographic]&lt;/ref&gt; La so superficie ye de 78 km², perteneciente al archipiélagu de Mergui (rexión de Tanintharyi). Alministrativamente fai parte de la rexón de Tanintharyi.
Al oeste del so territoriu alcuéntrase la islla [[Kunthi Kyun]], y al este la de [[Letsok-Aw]]. &lt;ref&gt;[https://mapcarta.com/15002146 Situación de la islla.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.volcanodiscovery.com/es/sismos/myanmar/tanintharyi/bentinck-island.html Actividá volcánica, {{en}}]&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Xeografía de Myanmar|Xeografía de Birmania]]
* [[Asia|Xeografía d'Asia]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
*[http://mapcarta.com/15002146 Mapa de llocalización de la islla]
{{Control d'autoridaes}}
[[Categoría:Islles del archipiélagu de Mergui]]</text>
      <sha1>ob6ridwcxitod46blx57jd4xb2xq3xz</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>